Karu_Jaraktar

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР
КОЛЛЕКЦИЯСЫ

ғылыми каталог

КОЛЛЕКЦИЯ
ОРУЖИЯ

научный каталог

COLLECTION
OF WEAPONS

scientific catalog

SİLAH
KOLEKSİYONU

bilimsel katalog

武器的收藏

目录

Атырау облысы УДК 391/395
тарихи-өлкетану ББК 63.5

музейі Қ 99
Историко-
краеведческий
музей Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 Коллекциялар каталогы музейдің Ғылыми кеңесінде талқыланып,
баспаға ұсынылды.
Қару-жарақтар коллекциясы. Ғылыми каталог.
Қ 99 Шығаруға жауапты Рашида Харипова. – Алматы: «Балауса баспасы», 2020. – 256 бет. түрлі түсті суретті, қазақ, орыс,
ағылшын, түрік, қытай тілдерінде.
ISBN 978-601-7977-26-9

Елін, жерін жауларынан қорғай біліп, ұлан-ғайыр даланы ұрпағына мәңгілік мұра етіп қалдырған
бабаларымыз қару-жараққа ерекше көңіл бөлген. «Қаруың қалпында болса, қапыда қалмайсың» деген аталы сөзді үнемі
жадында ұстаған.

Қару-жарақтар топтамасы жинақталған аталмыш каталогқа музей қорындағы қару-жарақ коллекциясы ішінен
тарихи тұлғалардың ұстап-тұтынған қару-жарақтары, жауынгерлік киімдері және музейге қарасты аудандық
бөлімшелердің қорындағы коллекциялар енгізілген. Жинақ «Ату қарулары», «Шабу, кесу қарулары», «Түйреу, соғу
қарулары», «Жарақтар» деп аталатын төрт бөлімнен тұрады.

Каталог этнографтарға, әскери қызметшілерге, музей, кітапхана және ғылыми-зерттеу жұмыстарымен
айналысатын мамандарға, студенттерге һәм көпшілік оқырманға арналған.

УДК 391/395
ББК 63.5

ISBN 978-601-7977-26-9 © Атырау облысы тарихи-өлкетану музейі, 2020

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

ғылыми каталог
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің

80 жылдығына арналады
научный каталог

Посвящается 80-летию
историко -краеведческого музея Атырауской области

The scientific catalog
is dedicated to the 80th anniversary of

Atyrau Local History Museum
Bilimsel Katalog,

Atyrau bölgesi Yerel Tarih Müzes i’nin
80. yıl dönümüne adanmıştır
目录献给阿特劳州
历史和地方志博物馆80周年

3

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

4

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

М АЛҒЫ СӨЗ ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
узейдің негізгі құндылығы мен байлығы жәдігерлері. Тақырыптық көрменің мазмұнының
ашылу деңгейі музей қорында жинақталған жәдігерге байланысты болады. Соның ішінде экспозицияны 5
толықтырып тұратын өзіндік тарихы бар заттай жәдігерлер орын алса, бұл тақырыптың тарихи маңызын,
мазмұнын байыта түсетіні сөзсіз.
Қазақтың дәстүрлі қару-жарақ жүйесінің тарихи қалыптасуы тереңде жатыр. Жалпы қару-жарақтың
пайда болуы мен оның қолданылу тарихы өте ертеден басталса, Ұлы Даланы мекен еткен байырғы
халықтардың қару-жарағына тән белгілер б.з.д. І мыңжылдықта қалыптаса бастады. Әртүрлі дереккөздер,
археологиялық қазбалар мен басқа да материалдар қазақ халқының арғы түбі саналатын сақтардың
әскери ісінің деңгейі, жауынгерлік өнері өте биік деңгейде болғанын көрсетеді.
Қазақ халқы даналығында «Ер қаруы – бес қару» деген аталы сөз бар. Қазақ батырының қару-жарақтары
негізінен беске бөлінеді. Қарудың түрі бесеу болатындығы туралы белгілі этнограф Қ.Ахметжанов былай
дейді: «Қару-жарақ түрлерінің бесеу болып қалыптасуы олардың өзіндік, бірін-бірі ауыстыра алмайтын
жеке қызметінің (функциясының) болуына байланысты». Жауына күйрете соққы беретін қару-жарақтың
әрқайсысының өзіндік қайталанбас қасиеттері бар.
Бес қару – қазақ батырлары қолданған жауынгерлік қарулардың жалпы атауы. Соғыс қаруларының
жұмсалу тәсілі бес түрлі болып қалыптасқан. Олар – ату (садақ не мылтық), кесу (қылыш), түйреу (найза),
шабу (айбалта), соғу (шоқпар). Бұл сын сағатта ер қорғаны болған қарулар. Осынау кең байтақ даланы ата-
бабамыз солардың күшімен қорғады. Қазақ халқының қару-жарақтары шабуыл құралдары – қару, сондай-
ақ қорғаныс жабдықтары – жарақ деп екі үлкен топқа бөлінеді.
Кесу қаруының тарихи дамуына қысқаша тоқталатын болсақ, көшпелілер көне заманда екі жүзді, түзу
семсерлер қолданған. Семсерлер кесумен бірге шабу функциясын да атқарған.
1999 жылы Батыс Қазақстан Археологиялық экспедициясының Атырау облысына жүргізген қазба
жұмыстары нәтижесінде Аралтөбе қорғанынан негізінен үш зират қазылып, оның алғашқысынан адамдар
қаңқалары мен олар қолданған шыны моншақтар, жебе ұштары табылды. Екіншісінен, басы оңтүстікке
қаратылып жерленген мүрде жанынан жүзден астам жебесі бар қорамсақ, бүйірлі үлкен қыш құмыра,
темір қылыш кездескен. Семсер, қылыш немесе қанжар адамның мәртебесін және қоғамдағы орнын
көрсеткен. Қаруы бар адам еркін адам болып саналған. Адамның ауқаттылығына қарай, оның мәртебесі
де жоғары болып, қаруы да құнды саналған.
Аталмыш ескерткіштің құндылығы да сол – бұған дейінгі сарматтар дәуірі ескерткіштерінен семсер
кездеспейтін. Қылыштың табылуы болат балқыту б.з.д. ІV ғасырда болған деген болжамды растай түседі.
Қару беру дипломатиялық этикет болғандықтан, бұл қазіргі күнге дейін сақталған дәстүр. Қаруды
сыйға тарту алушының қайраттылығын және лидерлік қасиеттерін көрсетеді. Сондықтан да қару-

Атырау облысы жарақ әрдайым мемлекеттің бірінші басшыларына беріледі. Осы тұста ҚР Премьер Министрі болған
тарихи-өлкетану И.Тасмағамбетовке 2003 жылы Каирге барған сапарында сыйға берілген мамлюктер тапаншасы музейдің
«Сұлтан Бейбарыс» экспозициясын толықтырып тұр.
музейі
Историко- Сонымен қатар қазақтың ертеден қолданып келе жатқан қару-жарақ коллекциясынан
краеведческий ұйымдастырылған арнайы «Бес қару» экспозициясы бар.
музей Атырауской
Қару – атадан балаға мұра болып, кейін ер жетіп, алғаш рет ел қорғауға шыққан жас батыр әкесінің,
области не атасының қаруын сандықтан алып беліне тағынған. «Қоңыраулы найза қолға алып, Қоңыр салқын төске
Atyrau Local алып, Қол төңкерер ме екенбіз?! Жалаулы найза жанға алып, Жау қашырар ма екенбіз?!» – деп жырлайды
Ақтанберді жырау. Осылайша отансүйгіштікке, ерлікке шақырып, күні кешеге дейін қазақ халқы ғасырлар
History бойы жаугершілік жағдайда өмір сүріп, өз елін, жерін, тәуелсіздігін сақтап келді.
Museum
Atyrau bölgesi Қолдарыңыздағы қару-жарақтар топтамасы жинақталған ғылыми каталогқа музей қорындағы қару-
Yerel Tarih жарақ коллекциясы ішінен тарихи тұлғалардың ұстап-тұтынған қару-жарағы, жауынгерлік киімі және
музейге қарасты аудандық бөлімшелердің қорындағы коллекциялар да қосылып отыр.
Müzesi
阿特劳州历史与地 Музей қорындағы жәдігерлерді толықтырудың көптеген жолдары мен әдістерінің бірі, мамандардың
экспедициялық-жинақтауы, жеке адамдар коллекцияларын жинау, музейге сыйға тарту арқылы толығып
方志博物馆 отырады.

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 Музейдегі көрмелерден кез келген қазақтың шаңырағы ата-бабасынан қалған мұраны естелік
ретінде сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа ардақтап, құнды дүние қатарында қалдырып келе жатқан саналуан
бұйымдарды кездестіруге болады. Олардың арасында тарихта белгілі тұлғалардың қару-жарағын кейінгі
ұрпағы аманаттап, музейге тапсырып кетеді.

Атап айтсақ, ұлы күйші, сазгер Қ.Сағырбайұлының және халық батыры, саяси қуғын-сүргін құрбаны
Қ.Қожақметұлының қосауыз мылтығы, белгілі Мемлекет және қоғам қайраткері О. Көшековтың өзі ұстаған
аңшылық мылтығы, жергілікті қолөнершілер жасаған қару түрлерінің қолөнер туындылары да музей
қорын толықтырып тұр.

Музей залдарының бірінде арнайы жасақталған «1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы» залында
сол жылдарда Қызыл армия сарбаздары қолданған қару-жарақтардың 20-ға жуық түрі бар. Солардың
бірі Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы кезеңіндегі Кеңес әскерінің басты қаруларының бірі болған
Мосин винтовкасы, бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстарда қолданылған максим пулеметі, сондай-
ақ «Данқ» орденінің толық иегері Е.Полыниннің жауынгерлік флягы бар.

Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің және аудандық, ауылдық бөлімшелердің қорында
сақталған ату қаруларының залалсыз екенін яғни атуға жарамсыз екендігін анықтау мақсатында 2015
жылы Атырау облысы Ішкі істер департаментінің Әкімшілік полиция басқармасына жарамсыздығы
анықталып, тексерілген болатын.

Қару-жарақтар коллекциясына енгізілген музей қорындағы қару-жарақтар қазақтың «Бес қаруы»
негізінде топтастырылып, жинақта тиісінше арнайы бөлімдерге бөлініп отыр. Сондай-ақ соңғы «Жарақтар»
бөліміне Ұлы Отан соғыс кезінде қолданған жауынгерлердің планшеті, су, тамақ құятын құтылары қосылып
отыр.

Тарихи маңызы бар бұл жәдігерлерді насихаттауда жас ұрпаққа соғыс зардабын ұғындыруда,
тыныштық пен бейбітшіліктің мән-маңызын түсіндіруде, еліне, жеріне қорған болған батыр-бабаларының
өмірі мен ерлігін дәріптеуде тарихи-танымдық шаралар жиі ұйымдастырылып отырады. Мақсатымыз,
еліне, жеріне қорған болған ежелгі батырлардың ерен ерліктерін мына бейбіт заманның жас ұрпақтарына
үлгі-өнеге тұту.

Рашида Харипова,
ҚР Мәдениет саласының үздігі,
Атырау облысы тарихи-өлкетану музейінің басшысы

6

О ПРЕДИСЛОВИЕ ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
сновной ценностью музея, конечно же, являются его экспонаты. Уровень информативности тарихи-өлкетану
музейной экспозиции и тематических выставок зависит от богатства музейных фондов, где каждая единица музейі
хранения имеет свою индивидуальную легенду. Это касается и оружейной коллекции. Вектор исторического Историко-
развития казахской национальной системы вооружения имеет важное значение. Если история возникновения краеведческий
и применения оружия на территории нашей страны начинается уже в неолите, то характерные сакральные музей Атырауской
знаки на оружии народов Великой степи стали формироваться еще в I тысячелетии до нашей эры. области
Археологические и этнографические источники показывают факты высокого уровня военного дела и боевого Atyrau Local
искусства саков. Казахская мудрость гласит: «Ер қаруы – бес қару» – («вооружение батыра состоит из пяти видов History
оружия»). По мнению известного художника, этнографа-оружиеведа, кандидата исторических наук Museum
Калиоллы Ахметжанова, «использование пяти видов оружия связано с тем, что каждый из видов Atyrau bölgesi
имел свою персональную функцию. Орудия не могли быть взаимозаменяемыми». Полный комплект Yerel Tarih
воинского вооружения, применявшегося казахскими батырами, носит общее название «бес қару» Müzesi
(«пять видов оружия»). Это метательное, позднее стрелковое оружие (садак – лук со стрелами, или 阿特劳州历史与地
ружье), режущее оружие (семсер – меч, кылыш – сабля, канжар – кинжал), колющее оружие (найза – 方志博物馆
копье, сунги – пика), рубящее оружие (айбалта – боевой топор), ударное оружие (шокпар, сойыл –
дубинка, булава). Вооружение также подразделялось на две большие группы: орудия нападения – это 7
собственно оружие, и орудия защиты – оборонительное снаряжение.
Что касается исторического развития, то кочевники в древние времена использовали прямые
двулезвийные мечи с колюще-режущими функциями. В1999 году в результате раскопок Западно-
Казахстанской археологической экспедиции в Атырауской области в кургане Аралтобе были вскрыты
три могильника, в первом из которых были обнаружены останки людей и используемые ими стеклянные
босы, наконечники стрел. Во втором могильнике голова усопшего была расположена в направлении
на юг, рядом были найдены колчан с более чем сотней стрел, большой керамический кувшин, железный
меч. Меч или кинжал указывал на высокий статус усопшего в обществе. Человек, у которого имелось
оружие, считался свободным. Благосостояние человека можно было определить по оружию, которым
обладал. Вся ценность данного памятника состоит в обнаружении меча, так как до этого в памятниках
периода сарматской эпохи ничего подобного не находили. Находка меча подтверждает предположение, о
том, что сплав стали был известен в ІV веке до нашей эры.
Дарение и передача оружия считались формой дипломатического этикета, и эта традиция сохранилась до
наших дней. Дарение оружия демонстрирует силу и лидерские качества получателя. Поэтому оружие всегда
дарилось первым лицам государства. с вязи с этим дополняет экспозицию музея «Султан Бейбарс» пистолет
мамлюков, подаренный в 2003 году Премьер-министру РК И.Тасмагамбетову в ходе поездки в Каир. В музее
имеется специальная экспозиция «Бес қару», сформированная из коллекции древнего оружия казахского
народа. В музейных фондах можно встретить разнообразные оружейные экземпляры, которые каждая
казахская семья на протяжении нескольких поколений хранила как дань уважения, как память о наследии
предков. Среди экспонатов имеются предметы вооружения известных исторических личностей, которые были
переданы в музей их потомками. В их числе, к примеру, двустволка великого кюйши, композитора Курмангазы
Сагырбайулы. В специально оборудованном зале музея «Великая Отечественная война 1941–1945 гг.»
выставлено около двадцати видов оружия, использовавшегося солдатами и офицерами Красной Армии в
военных действиях. Одна из них – винтовка «Мосина», которая являлась одним из главных видов оружия
советской армии первых лет Второй мировой войны, пулемет «Максим», использовавшийся в Первой и во
Второй мировых войнах, а также боевая фляга Е.Полынина, полного кавалера ордена «Славы».
В соответствии с действующими правовыми нормами в целях установления безопасности в 2015
году Управлением административной полиции департамента внутренних дел Атырауской области было
выявлено и проверено определение непригодности к стрельбе, обезараживания огнестрельного оружья
Историко-краеведческого музея Атырауской области и районных, сельских филиалов музея.
Оружие из музейных фондов, включенное в коллекцию вооружения, группируется на основе
комплектации для соответствующих исторических периодов и разделено на отдельные специальные части.
Помимо непосредственно боевого оружия разного предназначения выделен раздел «Снаряжение», куда,
например,включеныпланшеты,емкостидляводыипитаниявоинов,которыеиспользовалисьвгодыВеликой
Отечественной войны. В целях пропаганды исторического наследия, разъяснения потомкам губительных
последствий войны, значения мира и спокойствия, а также популяризации жизни и подвигов наших
предков сотрудниками музея регулярно проводятся различные историко-познавательные мероприятия, в
том числе тематические выставки. Их целью является формирование у подрастающего поколения чувства
патриотизма, любви к Родине, уважения к героям, защищавшим наше Отечество.

Рашида Харипова,
отличник сферы культуры РК,
руководитель историко-краеведческого музея Атырауской области

Атырау облысы T INTRODUCTION
тарихи-өлкетану he main value and wealth of the Museum are its exhibits. The level of information content of the
museum expositions and exhibitions depends on the exhibits of the Museum’s funds that have their own
музейі individual legend. Vectors of historical development of the Kazakh national weapons system is important.
Историко- If the history of the origin and use of weapons begins in the Neolithic, then the characteristic sacred signs
краеведческий of the weapons of the peoples of the Great Steppe began to form in the I millennium BC. Archaeological
музей Атырауской and ethnographic sources illustrate the facts of a high level of military and martial arts of the Sakas.
There is Kazakh wisdom: «Batyr’s armament consists of five types of weapons». The armament of the
области Kazakh batyr (warrior, fighter) mainly consists of five types. The famous ethnographer K.Akhmetzhanov
Atyrau Local wrote the following: «The use of five types of weapons is due to the fact that each of the types had its own
function. The weapons could not be interchanged.» The complete set of military weapons used by Kazakh
History batyrs has a common name – «bes karu». These are small arms weapons (bow or rifle), bladed weapons
Museum (saber), thrusting weapon (spear), hacking weapon (battle axe), and strike weapons (blackjack, club).These
Atyrau bölgesi weapons are divided into two large groups: weapons for attack – weapons, and defense accessories –
Yerel Tarih arming. With regard to the historical development of thrusting and bladed weapons, nomads in ancient
times used straight double-edged swords with blading-thrusting functions.
Müzesi In the Atyrau region, the West Kazakhstan archaeological expedition in 1999 excavated the Araltobe
阿特劳州历史与地 Kurgan. Burials of people and accompanying mortuary gifts - glass beads, arrowheads were found under
it, in three graves. A quiver with more than a hundred arrows, an iron saber and a large capacious ceramic
方志博物馆 jug were found in the second kurgan (burial mound), in the grave pit, next to the buried, whose head was
turned to the south. The sword, saber and dagger indicated the high status of a person in a tribal society.
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 The value of this monument is that before that there were no swords from the burials of the Sarmatian
period. The discovery of the saber indicates that steelmaking was already in the IV century BC.
The donation and transfer of weapons were diplomatic etiquette and this tradition has survived to
this day. The donation of weapons demonstrates the strength and leadership of the recipient. Therefore,
weapons were always presented to the first leaders of the state. In this regard, the exposition is
complemented by the Mamluk pistol «Sultan Beibarys», presented to the Prime Minister of the Republic
of Kazakhstan I.Tasmagambetov during his trip to Cairo. There is a special exposition «Bes Karu» in the
Museum, formed from the collection of ancient weapons of the Kazakh people.
Weapons were passed down from generation to generation as an inheritance. A young batyr, who
first entered the battlefield, took the weapon of his father or grandfather. –Thus, calling for patriotism,
for heroism, the sons of the Kazakh people lived in difficult conditions for many centuries, preserving
their people, their land and independence. In the Museum, you can find a variety of exhibits that each
Kazakh family kept as a memory of the heritage of their ancestors from generation to generation, as
a tribute of respect. The weapons of famous personalities, which were transferred to the museum by
their descendants, are among the exhibits . In particular, the fund of the Museum received – a double-
barreled gun of the great kyuishi, composer K.Sagyrbaiuly, a national hero, a victim of political repression
K.Kozhakmetuly, a hunting shotgun of a well-known state and public figure O.Koshekuly, items of applied
art of local artisans. There are about 20 types of weapons that were used by soldiers of the Red Army in
those years in the specially equipped hall of the Museum «The Great Patriotic War 1941–1945». One of
them is the Mosin–Nagant, which was one of the main types of weapons of the Soviet army during the
first years of World War II, Maxim gun, which was used in the First and Second World Wars, as well as the
battle flask of Ye. Polynin, holder of the Order of Glory.
In order to establish non-combat safe firearms stored in the funds of Atyrau Local History Museum
and in regional and rural divisions (June 20, 2015), a corresponding letter was sent to the Administrative
Police Department of the Department of Internal Affairs of the Atyrau region. On the basis of which the
unsuitability of the weapon was identified and checked.
Weapons from the Museum’s fund included in the collection of weapons are grouped on the basis
of the «complete set of military weapons» for this period, respectively divided into special parts. In
addition, the last section «Ammunition» includes boards, tanks for water and food for soldiers that were
used during the Great Patriotic War.In order to promote the historical heritage, explain to descendants
the consequences of war, the meaning of peace and tranquility, and popularize the life and exploits of
our ancestors, historical and educational events are regularly held. The goal is to create in the younger
generation a sense of patriotism, love for the motherland, and respect for the heroes who defended our
homeland.

Rashida KHARIPOVA,
Head of Atyrau Local History Museum,

8 Honors student of culture of the Republic of Kazakhstan

M ÖNSÖZ Атырау облысы
üzenin ana değeri ve zenginliği sergileridir. Müze sergisinin ve sergilerinin bilgi içeriğinin düzeyi тарихи-өлкетану
müze fonlarının sergilerine bağlıdır. Sergiyi tamamlayan kendi bireysel efsanelerine sahip olursa, konunun tarihsel музейі
önemini ve içeriğini zenginleştirmektedir. Историко-
Kazak ulusal silah sisteminin tarihsel gelişiminin vektörleri büyük önem taşımaktadır. Silahların ortaya краеведческий
çıkış ve kullanım tarihi Neolitik çağda başladı. Büyük Bozkır halklarının silahlarındaki karakteristik kutsal музей Атырауской
işaretler M.Ö. 1. binyılda oluşmaya başladı. Arkeolojik ve etnografik kaynaklar, Sakaların askeri işlerinin ve области
savaş sanatının yüksek düzeyine ilişkin gerçekleri göstermektedir. Atyrau Local
Kazak bilgeliği şöyle der: «Batır’ın silahı beş tür silahtan oluşur.» Kazak batırının silahlanması esas History
olarak beş türden oluşurdu. Ünlü etnograf K.Akhmetzhanov şunları yazdı: “Beş tür silahın kullanılması, her Museum
türün kendi kişisel işlevine sahip olmasından kaynaklanmıştır. Araçlar birbirinin yerine kullanılamazdı.» Atyrau bölgesi
Kazak batırları tarafından kullanılan eksiksiz bir askeri silah setinin ortak bir adı vardır - «Bes Karu» (Beş Yerel Tarih
silah). Bunlar ateşli silahlar (yay veya tüfek), kesici silahlar (kılıç), delici silahlar (mızrak), doğracı silahlar Müzesi
(savaş baltası), vurucu silahları (sopa, topuz). Bunlar kritik saatte batırların kalesi olan silahlar. Büyük bozkırı 阿特劳州历史与地
atalarımız bunlar ile korumuştu. Bu silahlar iki büyük gruba ayrılır: saldırı silahları - silahlar ve savunma 方志博物馆
araçları - ekipman.
Delici kesme silahlarının tarihsel gelişimine gelince, eski zamanlarda göçebeler çift kenarlı kılıçlar ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
kullandıklarını anlarız.
Atyrau bölgesinde, 1999’da düzenlenen Batı Kazakistan arkeolojik keşif gezisi Araltobe höyüğünü
kazdı. Altında üç mezarda insan mezarları ve onlar ile birlikte gömülen cam boncuklar, ok uçları gibi
cenaze ekipmanları bulundu. İkinci mezar höyüğünde olan bir mezar çukurunda, başı Güney’e çevrilmiş
gömünün yanında, yüzden fazla ok bulunan bir sadak, bir demir kılıç ve büyük, geniş bir seramik sürahi
bulunmuştur. Kılıç, süvari kılıç ve hançer, kabile toplumundaki bir kişinin yüksek statüsünü gösteriyordu.
Bu anıtın değeri, bundan önce Sarmatian dönemine ait mezarlardan süvari kılıçların bulunmamasıdır.
Kılıcın keşfi, çelik yapımının zaten MÖ 4. yüzyılda olduğunu gösteriyor.
Silahların hediye etmek ve sunmak diplomatik görgü kuralıydı ve bu gelenek günümüze kadar
devam ediyor. Silah bağışı, alıcının gücünü ve liderliğini gösterir. Bu nedenle silahlar her zaman devletin
ilk liderlerine sunuldu. Bu bağlamda sergiyi, Kahire gezisi sırasında Kazakistan Cumhuriyeti Başbakanı
I.Taşmagambetov’a hediye edilen Memluk tabancası «Sultan Beybarys» tamamlıyor.
Müzede Kazak halkının eski silahlarından oluşan özel bir sergi olan «Bes Karu» bulunur.
Silahlar nesilden nesile miras olarak aktarıldı. Savaş alanına ilk giren genç bir batyr, babasının veya
büyükbabasının silahını aldı. Böylece, Kazak halkının oğulları asırlarca vatanseverlik, kahramanlık çağrısı
yaparak, halkını, topraklarını ve bağımsızlıklarını koruyarak zor koşullarda yaşadılar.
Müze sergilerinde, Kazak ailelerinin babalarının mirasının bir anısı olarak nesilden nesile bir saygı
duruşu olarak sakladığı çeşitli sergileri bulabilirsiniz. Sergiler arasında, soyundan gelenler tarafından
müzeye sunulan ünlü şahsiyetlerine ait silahlar ve eşyalar yer alıyor.
Özellikle, müzenin fonuna büyük kyushi ve besteci K.Sagyrbayuly’nın ve ulusal bir kahraman, siyasi
baskı kurbanı K.Kozhakmetuly’nın çift namlulu tüfekleri, ünlü bir devlet ve halk figürü O.Koshekuly’nın
avcılık tüfeği, yerel zanaatkarların uygulamalı sanatının nesneleri toplandı.
«1941–1945 Büyük Vatanseverlik Savaşı» müzenin özel olarak donatılmış bir salonunda, o yıllarda Kızıl
Ordu askerleri tarafından kullanılan yaklaşık 20 tür silah var. Onların arasında, Birinci Dünya Savaşı’nın ilk
yıllarında Sovyet ordusunun ana silahlarından biri olan “Mosin” tüfeği, Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarında
kullanılan makineli silah «Maksim», ve «Dank» Düzeni kazananı E.Polynin’in savaş şişesi var.
Atyrau bölgesi Yerel Tarih müzesinin fonlarında ve bölgesel ve kırsal bölümlerde saklanan ateşli
silahların savaş dışı olduğuna güvenmek için, Atyrau bölgesi İçişleri Bakanlığı İdari Polis Departmanına bir
mektup gönderildi. Silahın uygun olmadığı tespit edildi ve kontrol edildi.
Müze Fonundan silah koleksiyonuna dahil olan silahlar, bu dönem için «komple askeri silah seti»
temelinde gruplandırılır ve sırasıyla özel parçalara bölünür. Ek olarak, son bölüm olan «Ekipman», Büyük
Vatanseverlik Savaşı sırasında kullanılan tabletler, su kapları ve askerler için yiyecek içerir.
Tarihi mirası tanıtmak, gelecek nesillere savaşın sonuçlarını, barış ve sükunetin anlamını açıklamak,
atalarımızın hayatını ve eylemlerini yaygınlaştırmak için düzenli olarak tarihi ve eğitici etkinlikler
düzenlenmektedir. Amaç, genç nesilde vatanseverlik duygusu, Anavatan sevgisi, Anavatanımızı savunan
kahramanlara saygı duygusu oluşturmaktır.

Raşida Haripova, 9
Atyrau Bölgesi Yerel Tarih Müzesi Başkanı,
Kazakistan Cumhuriyeti kültür alanı mükemmeli

Атырау облысы 博 前言
тарихи-өлкетану 物馆的主要价值和财富是其展品。博物馆博览会和展览的信息化水平取决于博物馆基
金拥有带各自传说的展品。
музейі 哈萨克斯坦国家武器系统的历史发展向量具有重要意义。如果武器的起源和使用历史始于新石
Историко- 器时代，那么大草原各民族武器上特有的神器标志则在公元前一千年开始形成。考古学和民族学资
краеведческий 料表明，萨克斯人的军事和武艺水平很高。
музей Атырауской 哈萨克族的智慧说：“巴特尔的武器由五种武器组成”。哈萨克族巴特尔的武器装备主要包括
五种类型。著名的民族学家K.阿克梅扎诺夫写道：“使用五种武器的原因是每种武器都有自己的个
области 体功能。武器不能互换的”。
Atyrau Local 哈萨克族巴特尔使用的全套军事武器有一个共同的名称是“别斯卡鲁”，意思是“五种武器”，
即“枪械”（弓或枪）、“切割武器”（马刀）、刺杀武器（长矛）、砍杀武器（战斧）、“打击
History 兵器”（警棍、杠子）。这些武器分为两大类：突击武器--武器，防卫配件--装备。
Museum 至于刺割武器的历史发展来说，古代游牧民族直接使用具有刺割功能的双刃武器。
Atyrau bölgesi 1999年在阿特劳州西哈萨克考古探险队已经发掘了库尔干阿拉尔托贝。在它下面的三座墓中，
Yerel Tarih 发现了随葬的人和随葬品，如：玻璃珠、箭镞。 在靠近墓坑的第二座墓中，墓头朝南，发现了一
个装有百余支箭的箭筒、一把铁剑和一个宽敞的大陶壶。剑、刀、匕首表明了男人在祖先社会的崇
Müzesi 高地位。
阿特劳州历史与地 这个纪念碑的价值在于，以前从未发现过萨马特时期的剑。马刀的发现表明，在公元前4世纪就
已经开始炼钢了。
方志博物馆 捐献和转让武器是一种外交礼仪，这一传统一直保留到今天。捐献武器显示了接收者的实力和
领导素质。因此，武器一直都是给国家的第一领导人的。在这方面，博览会上还有一把马穆鲁克
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 “贝巴利斯苏丹”的手枪，在哈萨克斯坦总理I·塔斯马甘贝托夫访问开罗时送给他的手枪。
博物馆里有一个特别的展览，名称是“别斯卡鲁”，是由哈萨克人的古代武器收藏形成的。
这把武器作为遗产代代相传，年轻的巴特尔第一次上战场，就拿着父亲或祖父的武器。因此，
哈萨克人民的儿子们在爱国主义和英雄主义的号召下，许多世纪以来一直生活在困难的条件下，保
护着他们的民族、土地和独立。
在博物馆的展览中，人们可以看到各种各样的展品，这些展品是每个哈萨克族家庭一代又一代
地保留下来的，作为对祖先遗产的记忆，作为一种纪念。展品中，有历史名人的后人交给博物馆的
武器物品。
尤其是博物馆的收藏品中，有伟大的奎师、作曲家K萨吉拜乌勒、民间英雄，政治压迫的受害者
K. 科扎克梅特乌勒、著名政治家和公众人物O.扩士克乌勒的猎枪、双管枪，以及当地手工艺人的
应用艺术作品。
在 “1941-1945年伟大的卫国战争”博物馆专门配备的大厅里，陈列着约20种武器，这些武器
都是当年红军战士使用的。其中，“莫西纳”步枪是第二次世界大战初期苏军的主要武器之一，“
马克沁”机枪在第一次和第二次世界大战中使用，还有 “丹克”勋章获得者-波利宁的战火瓶。
为了确定非战斗人员安全枪支，向阿特劳州内务部行政警察厅发函，这些枪支存放在阿特劳州
历史和地方志博物馆的资金中，并存放在地区和农村分部（2015年6月20日）。根据这封信，确定
并核实了该武器的不适用性。
博物馆馆藏兵器中的兵器,以这一时期的 “全套兵器”为基础进行归 类,分别划分为专门的部
分。此外,最后一节 “装备”中还包括了伟大卫国战争时 期战士们使用的图囊、水罐和动力罐。
为了弘扬历史遗产，向后人说明战争的后果，和平与安宁的重要性，普及先人的生活和事迹，
定期举办历史认知活动。目的是向年轻一代灌输爱国主义意识，热爱祖国，尊重保卫祖国的英雄。

拉希达·哈里波娃，
阿特劳州历史与地方志博物馆领导人

哈萨克斯坦共和国文化工作模范

10

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Б СТЕПАН РАЗИН ЖАЙЫҚ БОЙЫНДА ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
ұқара халықтың азаттық қозғалысында елеулі орын алатын күрестің бірі Степан Разин
бастаған шаруалар соғысы. 1667 жылы төменгі Еділ бойынан стихиялық түрде басталған шаруалар 11
күресі өсе келе үлкен антифеодалдық сипат алып, бүкіл Еділ бойына жайылды. Күреске тек үстем тап
өкілдерінен жәбір көрген орыстың кедей шаруалары ғана емес, сол аймақты мекендеген басқа ұлт
өкілдері: татарлар, марилер, чуваштар, башқұрттар қатысты.
Көтерілісті ұйымдастырып, қалың қолды басқарған Дон казагы Степан Тимофеевич Разин
болды. Ол 1630 жылы ауқатты Дон казагының отбасында туды. Жастайынан сергек өскен Степан
кейін казактар арасында үлкен беделге ие болды. 1658 жылы құрметті делегацияның мүшесі ретінде
Москва боярларымен келіссөз жүргізуге жіберілді. 1662–1663 жылдары Степан Разин Дон казактары
әскерінің қолбасшысы болып Қырым татарларына қарсы соғысады. Осы шайқастарда оның
жауынгерлік, қолбасшылық таланты артып, өз ортасында үлкен сенімге ие болады. Патша үкіметінің
шаруаларға жасап отырған озбырлығы, зорлығы, әділетсіз қаталдығы Степан Разинге қатты батты.
Көп жылғы жиналған ыза-кек ақырында оны халық көтерілісіне басшылық етуге мәжбүр етеді.
1667 жылдың көктемінде Степан Разин бастаған отряд Еділ бойында корабльдерді басып алып,
Каспий теңізіне өтеді. Кәрі Каспийдің кең айдынына шыққан Степан Разин ойланбастан Жайық
бойына бет алады. Мұндағы мақсаты Гурьев қалашығын басып алып, оны өзіне стратегиялық
база етпекші болды. Екіншіден, Жайық казактарынан қолдау тауып, әскер күшін көбейтпекші еді.
Ең бастысы Жайық казактарының қолында қару-жарақ, оқ-дәрі көп еді.
Патша үкіметі алғашқы күннен-ақ, көтерілісшілерді Гурьевке өткізбеу қамын ойлап,
құрамында тұрақты 500 әскері бар И.Ружинский мен Б.Северов бастаған қуғыншы отряд жібереді.
Мұнан басқа Степан Разин отряды соңына Н.Лопатин, Г.Голочалов бастаған атқыштар отряды түседі.
Патша үкіметінің әрекеті мұнымен шектелмейді. Астрахан воеводасы Гурьев гарнизоны басшысына:
«Бунт жасаушыларды (көтерілісшілерді – Х.Т.) қалашыққа кіргізбей қорғаныс қамын жасаңдар!»
деген әмір береді. Алайда Степан Разин Гурьевке бұл хабардан бұрын келіп кіреді.
Степан Разиннің Гурьевті алуы патша үкіметін қатты састырды. 1667 жылы 19 шілдеде
Москвада патша кеңес шақырып, онда Гурьевті көтерілісшілерден босату мәселесін қарайды.
Степан Разин отрядын Гурьев қаласына ешбір кідіріссіз жіберіп қойғаны үшін Астрахан воеводасының
басшысы Хильковты орнынан алып, бұл қызметке князь И.Прозоровскийді қояды. Сонымен қатар,
патша үкіметі Я.Безобразов бастаған жазалаушы отряд құрайды. Жайық бойындағы Степан Разин
қамалын бақылап, Москваға хабарлап тұру үшін агент Михайл Алексеевті аттандырады.
Бірақ алғашқы кезеңде патша үкіметінің әрекеттері сәтсіздікке ұшырайды. Жолда жазалаушы
отрядтарға қалмақтар, башқұрттар шабуыл жасап, көп шығынға ұшыратады. Мұнан кейін, жаңа
отряд құрып, оны аттандыру үшін уақыт ұту мақсатымен Степан Разинмен келіссөз жүргізіледі. Бірақ
бұдан да еш нәтиже шықпайды. Көтерілісшілер «патшаның өзі тікелей келісім жасамай, біздің талап-
тілектерімізді орындамай, қаруларымызды тастамаймыз» деген тұжырымға келеді.
Барлық айла-әрекеті таусылған патша үкіметі Гурьев қамалынан көтерілісшілерді қуып шығуды
көздеп, құрамында 3 мыңға жуық әскер, 11 зеңбірек, 219 көлік және бірнеше қамал бұзатын құралы
бар үлкен отряд құрады.

Атырау облысы Патша үкіметінің Безобразов бастаған жазалаушы отрядты Гурьевке келгенмен,
тарихи-өлкетану алғашқы кезде сәтсіздікке ұшырап отырады. Соған қарамастан Безобразов қаланы қоршаумен бірге
Степан Разинмен келіссөз де жүргізеді. Көтерілісшілер патша әскерінің шабуылын тойтарып қана
музейі қоймай, өздері де шабуылға шығып, оларды көп шығынға ұшыратқан еді.
Историко-
краеведческий Ақыры өз күштерімен көтерілісшілерді баса алмайтынына көзі жеткен патша үкіметі
музей Атырауской қалмақ патшасы Дайгинді көндіріп, одан 10 мың қол алып Гурьевті түгелдей қоршап көтерілісшілерді
қаладан жібермей қояды.
области
Atyrau Local 1668 жылдың көктемінде Жайық өзені мен Каспий теңізі мұзының түсуін пайдаланып, әрі
азықтары таусылған көтерілісшілерді ашық теңізге шығаруды жоспарлайды. Осы мақсатпен 23
History наурыздың түнінде Степан Разин Гурьевті өз еркімен тастап, Каспий теңізіне шығады да Астраханға
Museum бағыт алады. 1669 жылы 25 тамызда Астрахан көтерілісшілер қолына көшеді. Мұнан кейін Степан
Atyrau bölgesi Разин Царицынды, ал 1670 жылы Саратов, Самара, Саранск, Пенза қалаларын өзіне қаратады.
Yerel Tarih Ресейдің батыс аймағында кең құлаш жайған көтерілісшілер қатарында 20 мыңдай адам болады.
Оның үстіне бұқара арасында үлкен беделге ие болған Степан Разинге, оның отрядына жан-жақтан
Müzesi топ-тобымен шаруалар ағылып келіп жатты.
阿特劳州历史与地
Көтеріліс бүткіл Ресейді қамтып кете ме деп қауіптенген патша үкіметі Долгорукий басшылығымен
方志博物馆 әскери маневр ұйымдастырып, содан үздік шыққандардан жазалаушы отряд құрады. 1670 жылы
1 қазанда Степан Разин мен патша үкіметінің жақсы қаруланған әскері Симбирск қаласы түбінде
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 кездеседі. Бірнеше күнге созылған кескілескен ұрыстан кейін 4 қазанда көп жол жүріп, шаршап-
шалдыққан көтерілісшілер тізе бүгеді. Степан Разиннің өзі осы ұрыста ауыр жарақаттанады. Аз ғана
қолмен С.Разин Еділдің төменгі сағасына кетеді. Мұндағы ойы Донға барып, қайтадан күш жинау
еді. Алайда 1671 жылдың 14 сәуірінде Дондағы Качальник қалашығында көтерілісшілер көсемі
абайсызда қолға түседі. Оған күшті күзет қойып, Мәскеуге жасырын әкеледі. Ал сол жылдың маусым
айында патша тез үкім шығарып, Степан Разинді, оның інісі Фрол Тимфеевичті ауыр азаппен дарға
асады. Көтеріліс басылғаннан кейін, оған қатысқандарды патша үкіметі аяусыз жазалайды. Бір ғана
Арамас қаласы түбінде 11 мың адам өлтіріледі.

Патша үкіметі күш көрсетіп көтерілісті қанға бөгіп, көсемдерін азаптап өлтіргенмен халық оларды
қадірлеп есте сақтап, ерлік істерін аңызға айналдырады. Гурьев тұрғындары да Степан Разин жайлы
көптеген өлең, әңгіме, аңыздар қалдырды. Оның батыр бейнесі А.Пушкин, М.Лермонтов, И.Тургенев,
Г.Шевченко, М.Горький, С.Злобин, А.Чаплыгин, В.Шукшин және т.б. көркемсөз шеберлерінің
туындыларына арқау болды.

Марксизм-ленинизм классиктері де 1667–1671 жылдар арасын қамтыған крепостнойлық
құрылымға қарсы қару көтерген ержүрек, қарапайым халық көтерілісін, оның басшыларының
сіңірген еңбектерін жоғары бағалады. К.Маркс «Степьянка Разин туралы халық әндері» атты
мақаласын жазды. Қазан төңкерісінен кейін 1919 жылы 1 мамырда Мәскеуде Степан Разин ескерткіші
ашылды. Ескерткіштің ашылу құрметіне байланысты сөйлеген сөзінде В.Ленин Степан Разинді
азаттық жолындағы күресте өмірін қиған қаһарман деп бағалады.

Біздің жерлестеріміз де өз қаласының 360 жылдық тойы қарсаңында осында болған Степан
Разиннің азаттық-әділеттілік жолында аянбай күрескен батырлық бейнесін, ерлік тұлғасын,
қолбасшылық талантын ардақтап, еске түсіруде...

Хисмет Табылдиев,
тарих ғылымдарының докторы, профессор,
Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі

12

О СТЕПАН РАЗИН НА ПОБЕРЕЖЬЕ ЯИКА ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
дним из наиболее значимых событий в общенародном освободительном движении в тарихи-өлкетану
Российской империи стала крестьянская война во главе со Степаном Разиным. В 1667 году стихийная музейі
борьба крестьян, начавшаяся в низовьях Волги, приобрела ярко выраженный антифеодальный Историко-
характер и распространилась по всей Волге. В ней участвовали не только обедневшие русские краеведческий
крестьяне, страдавшие от гнета господствующего класса, но и представители других этносов – музей Атырауской
татары, марийцы, чуваши, башкиры и другие. области
Организатором восстания и предводителем его боевого отряда был Степан Тимофеевич Atyrau Local
Разин. Он родился в 1630 году в состоятельной семье донского казака. Будучи с малых лет бойким History
и активным, Степан позднее снискал большой авторитет в среде казаков. В 1658 году в составе Museum
почетной делегации он был направлен на переговоры с московскими боярами. В 1662–1663 годах Atyrau bölgesi
Разин воевал против крымских татар в качестве командующего отрядом донских казаков. В этих Yerel Tarih
сражениях раскрылись его боевые, полководческие таланты и он обрел высокое доверие в своем Müzesi
окружении. 阿特劳州历史与地
Степана Разина по-настоящему возмущали несправедливость и жестокость, насилие и 方志博物馆
злодеяния царского правительства в отношении крестьян. В конце концов накопившийся за долгие
годы гнев побудил его возглавить народное восстание. Весной 1667 года отряд под командованием 13
Степана Разина захватил торговые корабли на Волге и направился в Каспийское море. Выйдя на
просторы седого Каспия, он не раздумывая взял курс на Яик. Его целью было взятие Нижнего
Яицкого городка, который он намеревался сделать своей стратегической базой. Кроме того, он
хотел заручившись поддержкой яицких казаков, увеличить силы своей армии. А самое главное – у
местных казаков было много оружия и боеприпасов.
Царское правительство, с первых дней озабоченное стремлением не допустить повстанцев
в Яицкий городок, отправило вдогонку боевой отряд из 500 солдат во главе с И.Ружинским и
Б.Северовым. Параллельно отряд Разина преследовала стрелецкая дружина под предводительством
Н.Лопатина и Г.Голочалова. Действия царских властей этим не ограничились. Воевода Астрахани
отдал приказ начальнику Яицкого гарнизона: «Позаботьтесь об обороне, чтобы не допустить
бунтарей в расположение!» Однако Степан Разин вошел в городок, опередив весть об этом
распоряжении.
Захват Яицкого городка Степаном Разиным вызвал шок и смятение среди царских чиновников.
19 июля 1667 года царьсозвал в Москве совет, на котором рассматривался вопрос об освобождении
городка от повстанцев. За то, что отряд Степана Разина беспрепятственно вошел в расположение
Яицкого гарнизона, астраханский воевода князь И.Хилков был снят с должности, а на его место
назначен князь И.Прозоровский. Кроме того, царскими властями был сформирован карательный
отряд во главе с Я.Безобразовым. Для наблюдения за Степаном Разиным, закрепившемся на Яике, и
передачи полученных данных в Москву был заслан агент Михаил Алексеев.
Однако поначалу действия царского правительства не имели успеха. По дороге на карательные
отряды совершили нападение калмыки и башкиры, причинив им большой урон. После этого
был создан новый отряд и ради того, чтобы выиграть время для его отправки, власти затеяли
отвлекающие переговоры со Степаном Разиным. Но и это не принесло никаких результатов. Бунтари
стояли на своем: «Мы не бросим оружие, пока сам царь не заключит с нами прямого соглашения и
не выполнит наши требования».
Перепробовав все возможные средства и уловки правительство с целью изгнать повстанцев
из Яицкого укрепления сформировало большой отряд численностью около 3 тысяч человек
оснащенный 11 пушками, 219 транспортными средствами и несколькими орудиями для разрушения
крепостных стен.
Прибывший в Яицкий городок карательный отряд царского правительства под командованием
Безобразова вначале потерпел неудачу. Несмотря на это, Безобразов, окружив город вступил в
переговоры со Степаном Разиным. Повстанцы не только дали отпор царскому войску, но и сами
пошли в атаку и нанесли им существенные потери.
В конечном итоге приспешники царя, убедившись в том, что своими силами мятежников не
подавить, склонили к сотрудничеству правителя калмыков Дайгина и с помощью его десятитысячного
войска плотно окружили Яицкое укрепление, заперев повстанцев в городке.
Весной 1668 года Степан Разин планировал вывезти своих сподвижников в Каспийское море
воспользовавшись тем, что лед на реке Яик начнет таять, да и продукты у повстанцев были на
исходе. С этой целью однажды ночью он по своей собственной воле покидает Яицкое укрепление и
выходит в Каспийское море, направляясь в Астрахань.

Атырау облысы В конце лета 1669 года Астрахань переходит в руки восставших. Затем Разин подчиняет
тарихи-өлкетану себе город Царицын, а в 1670 году – Саратов, Самару, Саранск и Пензу. В западном регионе России
в рядах повстанцев насчитывалось около 20 тысяч человек. Кроме того, в отряд Степана Разина
музейі имевшегоогромный авторитет в народной среде со всех сторон группами вливались крестьяне.
Историко-
краеведческий Опасаясь, что восстание охватит всю территорию России царское правительство организовало
музей Атырауской военные маневры под руководством князя Долгорукого, а из показавших себя лучшими воинов
сформировало новый карательный отряд. Были подключены и мощные воинские силы.Осенью 1670
области года войско Степана Разина и хорошо вооруженная 60-тысячная царская армия встречаются под
Atyrau Local городом Симбирском. В начале октября после нескольких дней боевых действий изрядно уставшие
повстанцы терпят жестокое поражение. Самого Разина тяжело ранят в этой битве. На следующий
History день с небольшим отрядом он отходит к нижнему устью Волги. Оттуда его перевозят на Дон, где он
Museum рассчитывает снова собрать силы.
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih Однако 14 (24) апреля 1671 года лидер мятежников был неожиданно для него самого арестован
в Кагальницком городке. Под усиленной охраной его тайно доставили в Москву. А в июне того
Müzesi же года царь поспешно вынес приговор: Степана Разина, а позднее и его младшего брата Фрола
阿特劳州历史与地 казнили путем четвертования. После подавления восстания царское правительство безжалостно
наказало его участников. В одном только городе Арзамасе были убиты 11 тысяч человек.
方志博物馆
И хотя самодержавие, демонстрируя свою силу, потопило восстание в крови, а его
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 вождей подвергло мученической смерти, народ чтил их в своей памяти, их героические
дела обернулись легендами. Жители нижнего Яицкого городка, позднее переименованного в Гурьев,
оставили множество стихов, рассказов и преданий о Степане Разине. Его доблестный образ
стал основой литературных произведений А.Пушкина, М.Лермонтова, И.Тургенева, М.Горького,
С.Злобина, Т.Шевченко, А.Чаплыгина, В.Шукшина и других мастеров художественной литературы.

Атырауцы помнят о славных страницах истории своего города, о восстании крестьян под
руководством Степана Разина, о народной любви к этой личности, о его мужестве и несгибаемости.

Хисмет Табылдиев,
доктор исторических наук, профессор,
академик Академии общественных наук

O STEPAN RAZIN ON THE BANK OF URAL
ne of the most significant events in the liberation movement of the population is the peasant
war led by Stepan Razin. In 1667, the spontaneous struggle of the peasants, which began along the lower
Volga, acquired a great anti-feudal character and spread throughout the Volga. Not only Russian poor
peasants who suffered from their masters took part in the war, but also representatives of other ethnic
groups – Tatars, Marys, Chuvash, Bashkirs and others.
The uprising was organized and led by the countless army of the Don Cossack Stepan Timofeнevich
Razin. He was born in 1630 in the family of a wealthy Don Cossack. Stepan had a great authority among
the Cossacks. In 1658, he was sent to negotiate with the Moscow boyars as a member of the honorary
delegation. In 1662–1663 Stepan Razin fought against the Crimean Tatars as a commander of the Don
Cossack army. In these battles, his combat, military leadership talents were revealed and he gained high
confidence. Injustice, violence, cruelty, long-term atrocities of the tsarist government, were the cause of
the popular uprising led by Stepan Razin.
In the spring of 1667, a detachment led by Stepan Razin seized ships on the Volga and crossed into
the Caspian Sea. Stepan Razin, who went out to the vastness of the Caspian, went to the Urals without
hesitation. The goal was to capture the town of Guryev and make it a strategic base. Secondly, he was
waiting for the support of the Ural Cossacks and wanted to increase the strength of the army. Most
importantly, the Ural Cossacks had a lot of weapons and ammunition.
The tsarist government, from the first days thinking about not letting the rebels into
Guryev, sent a detachment of 500 soldiers led by I.Ruzhinsky and B.Severov against them. In parallel,
the detachment of Stepan Razin pursues the rifle troops led by N.Lopatin and G.Golochalov.
The actions of the tsarist government were not limited to this. The governor of Astrakhan gives an order
to the head of the Guryev garrison: “Create means of defense in order to prevent the rebels from entering

14 the city!” However, Stepan Razin is ahead of the action of the state detachments and enters Guryev.

The capture of Guryev by Stepan Razin caused shock and indignation among the tsarist government. Атырау облысы
On July 19, 1667, the tsar convened a council in Moscow, where he considered the issue of freeing тарихи-өлкетану
Guryev from the rebels. For the fact that Stepan Razin’s detachment entered the city without hindrance, музейі
the Astrakhan governor Khilkov was dismissed and knyaz I. Prozorovsky was appointed to his place. In Историко-
addition, a punitive detachment was formed, headed by Ya.Bezobrazov. Mikhail Alekseyev was sent to краеведческий
Razin as an agent. музей Атырауской
области
But the actions of the tsarist government were unsuccessful. On the way, Kalmyks, Bashkirs attacked Atyrau Local
the punitive detachments, causing them great damage. Then new detachments were created and History
distracting negotiations with Stepan Razin were held to buy time for their dispatch. But this did not give Museum
any results. The rebels demanded that the king signed an agreement and fulfilled their demands. Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
The tsarist government, which tried all attempts to stop the uprising, formed a large detachment, Müzesi
which included about 3 thousand people, 11 main guns, 219 vehicles and several weapons destroying 阿特劳州历史与地
fortresses in order to expel the rebels from Guryev. 方志博物馆

The punitive detachment of the tsarist government led by Bezobrazov at first was defeated despite ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
the fact that they arrived in Guryev. Nevertheless, having surrounded the city, Bezobrazov negotiated
with Stepan Razin. The rebels not only overcame the offensive of the tsarist army, but also attacked and
the tsarist army suffered losses.

The tsar, convinced that the rebels could not be stopped by his own forces, persuaded the Kalmyk
tsar Daigin, providing him with an army of 10 thousand people, protected Guryev and did not let the
rebels out of the city.

In the spring of 1668, taking advantage of the fact that the ice of the Ural River and the Caspian Sea
was melting, he planned to withdraw the rebels, whose products were running out, to the open sea. To
this end, on the night of March 23, Stepan Razin voluntarily leaves Guryev and goes to the Caspian sea
and then to Astrakhan. On August 25, 1669 Astrakhan was passed into the hands of the rebels. After that,
Stepan Razin took possession of the city of Tsaritsyn, and in 1670 the cities of Saratov, Samara, Saransk,
Penza. In the Western region of Russia, the rebels numbered about 20,000 people. In addition, peasants
came from different directions to the detachment of Stepan Razin, who became a great authority among
the people.

The tsarist government, fearing that the uprising would cover the entire territory of Russia, organized
a military maneuver under the leadership of Dolgoruky, and formed a punitive detachment from the
best. On October 1, 1670, Stepan Razin and the well-armed troops of the tsarist government met near the
city of Simbirsk. After several days of war on October 4, the rebels, who were very tired, lost that battle.
Stepan Razin himself was severely wounded in that battle. S.Razin went to the lower mouth of the Volga
with a small army. The goal was to reassemble the army. However, on April 14, 1671, the rebel leader was
detained in the town of Kachalnik. He was brought to Moscow secretly with increased security. And in
June of the same year, the Tsar quickly passes sentence. Stepan Razin, his brother Frol Timofeyevich are
executed by hanging. After the uprising, the tsarist government mercilessly punished those who took
part in it. 11,000 people were killed in the city of Aramas.

Even the defeat of the uprising and the loss of life did not affect the people’s faith in their just
cause. Many centuries have passed, but the people still remember and honor their heroes. Residents of
Guryev also left many poems, stories, and legends about Stepan Razin. His heroic image was based on the
works of A.Pushkin, M.Lermontov, I.Turgenev, G.Shevchenko, M.Gorky, S.Zlobin, A.Chaplygin, V.Shukshin
and other masters of the artistic word.

On the eve of the 360th anniversary of their city, our countrymen also remember the heroic feat of
Stepan Razin, his courage and heroism...

Khismet Tabyldiyev,
Doctor of Historical Sciences, Professor,
Academician of the Academy of Social Sciences

15

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 N STEPAN RAZİN URALLARDA
тарихи-өлкетану üfusun kurtuluş hareketindeki en önemli olaylardan biri Stepan Razin liderliğindeki köylü
sınıfın savaşıdır. 1667’de, köylülerin aşağı Volga boyunca başlayan kendiliğinden mücadelesi, büyük bir
музейі anti-feodal karaktere döndü ve Volga’ya yayıldı. Savaşa sadece efendilerden muzdarip fakir Rus köylüleri
Историко- değil, aynı zamanda diğer etnik grupların temsilcileri de katıldı - Tatarlar, Maria, Çuvaş, Başkurt ve başkaları.
краеведческий Başkaldırmayı düzenleyen ve sayısız orduyu yöneten Don Kazak Stepan Timofeevich Razin’dı.
музей Атырауской 1630’da zengin bir Don Kazak’ın ailesinde doğdu. Stepan’ın Kazakların asker arasında büyük bir yetkisi
vardı. 1658’de bir fahri heyet üyesi olarak Moskova boyarları ile görüşmek üzere gönderildi. 1662-1663’te
области Stepan Razin, Don Kazak ordusunun komutanı olarak Kırım Tatarlarına karşı savaştı. Bu savaşlarda askeri
Atyrau Local liderlik yetenekleri ortaya çıktı ve millet içinde yüksek bir güven kazandı. Stepan Razin liderliğindeki halk
başkaldırmasının nedeni, adaletsizlik, şiddet, zulüm, çarlık hükümetinin uzun vadeli zulmüydü.
History 1667 ilkbaharında, Stepan Razin liderliğindeki bir müfreze Volga’daki gemileri ele geçirdi ve Hazar
Museum Denizi’ne geçti. Hazar’ın açık alanlarına tereddüt etmeden çıkan Stepan Razin, Urallara gitti. Ordaki amaçı
Atyrau bölgesi Guryev şehrini ele geçirmek ve onu stratejik bir üs haline getirmekti. İkincisi, Ural Kazaklarının desteğini
Yerel Tarih bekliyordu ve ordunun gücünü artırmak istiyordu. Burdaki en önemlisi, Ural Kazaklarının çok sayıda silahı
ve mühimmatı vardı.
Müzesi Çarlık hükümeti, isyancıların Guryev’e girmesine izin vermemeyi düşünen ilk günlerden beri,
阿特劳州历史与地 I.Ruzhinsky ve B. Severov başkanlığındaki 500 askerden oluşan bir müfrezeyi onlara karşı gönderdi.
Buna paralel olarak, Stepan Razin ekibi N.Lopatin ve G.Golochalov liderliğindeki tüfekcilerin birlikleriyle
方志博物馆 kuvalanıyordu. Çarlık hükümetinin eylemleri bununla sınırlı kalmadı. Astrahan valisi, Guryev garnizonunun
başına bir emir verir: “İsyancıların şehre girmesini önlemek için savunma araçları yaratın!” Ancak Stepan
16 Razin, devlet müfrezelerinin eyleminin önünde ve Guryev’e giriyor.
Guryev’in Stepan Razin tarafından yakalanması, çarlık hükümeti arasında öfke şoklarına neden oldu.
19 Temmuz 1667’de Çar, Moskova’da Guriev’i isyancılardan kurtarma meselesini ele aldığı bir konsey
topladı. Stepan Razin’in müfrezesinin şehre engelsiz girmesi nedeniyle, Astrakhan valisi Khilkov görevden
alındı ​v​ e yerine Knyaz I.Prozorovsky atandı. Ek olarak, Y.Bezobrazov başkanlığındaki cezai bir müfreze
oluşturuldu. Mikhail Alekseev casus olarak Razin’e gönderildi.
Ancak çarlık hükümetinin eylemleri başarısız oldu. Yolda Kalmyk ve Bashkir müfrezeleri cezalandırıcı
müfrezelere saldırarak onlara büyük hasar verdi. Ardından yeni müfrezeler oluşturuldu ve gönderilmelerine
zaman kazandırmak için Stepan Razin ile dikkat dağıtıcı görüşmeler yapıldı. Ancak bu herhangi bir sonuç
vermedi. İsyancılar, Çar’ın kendisinin bir sözleşme yapmasını ve isyancıların taleplerini yerine getirmesini
talep etti. Başkaldırmayı durdurmak için tüm girişimleri deneyen çarlık hükümeti, isyancıları Guryev’den
kuvalamak için yaklaşık 3 bin kişi, 11 top silah, 219 araç ve kaleleri tahrip eden birkaç silahtan oluşan
büyük bir müfreze oluşturdu. Çarlık hükümetinin Bezobrazov başkanlığındaki cezai müfrezesi, ilk başta
Guryev’e gelmelerine rağmen yenilgiye uğradı. Yine de şehri kuşatan Bezobrazov, Stepan Razin ile
görüşmeleri yapıyor. İsyancılar sadece çarlık ordusunun saldırısının üstesinden gelmekle kalmadı, kendileri
de saldırıya geçti ve Çarlık ordusu tarafında büyük kayıplar oldu. İsyancıların kendi güçleri tarafından
durdurulamayacağından emin olan Çar, Kalmıkların kralı Daigin’i ikna etti ve ona Guryev’i kuşatmak ve
isyancıları şehir dışına çıkarmayacak şekilde 10 bin kişilik bir ordu gönderdi.
1668 ilkbaharında, Ural Nehri ve Hazar Denizi’nin buzunun erimesinş kullanarak, ürünleri ve gidası
biten isyancıları açık denize çekmeyi planladı. Bu amaçla 23 Mart gecesi Stepan Razin yetkisiz bir şekilde
Guryev’den ayrıldı ve Hazar Denizi’ne giderek Astrakhan’a gitti. 25 Ağustos 1669’da Astrakhan isyancıların
eline geçti. Bundan sonra Stepan Razin’in müfrezesi, Tsaritsyn şehrini ve 1670 yılında Saratov, Samara,
Saransk, Penza şehirlerini ele geçirdiler. Rusya’nın batı bölgesinde isyancıların sayısı yaklaşık 20 bin kişiydi.
Ayrıca köylüler, halk arasında büyük bir otorite haline gelen Stepan Razin’in müfrezesine farklı yönlerden
geldiler. Çarlık hükümeti, başkaldırmanın tüm Rusya topraklarını kapsayacağından korkarak, Dolgoruky
liderliğinde bir askeri manevra düzenledi ve en iyi asker birliklerinden büyük bir cezalandırıcı müfreze
oluşturdu. 1 Ekim 1670’de Stepan Razin ve çarlık hükümetinin iyi silahlanmış birlikleri Simbirsk şehri
yakınlarında buluştular. 4 Ekim’de birkaç gün süren savaşın ardından, çok yorgun isyancılar bu savaşı
kaybettiler. Stepan Razin bu savaşta ağır yaralandı. Küçük bir askerle S.Razin, yeni bir müfreze toplamak
için Volga’nın alt ağzına gitti. Ancak 14 Nisan 1671’de Kachalnik şehrinde isyancılar lideri tutuklandı. Ağır
bir güvenlikle gizlice Moskova’ya götürüldü. Ve aynı yılın Haziran ayında, Çar çabucak bir karar verdi ve
Stepan Razin, kardeşi Frol Timofeevich ile birlikte asılarak idam edildi. Başkaldirmanın ardından çarlık
hükümeti, buna katılanları acımasızca cezalandırdı. Yalnız Aramas şehrinde 11.000 kişi öldürüldü.
Başkaldırmanın yenilgisi ve can kaybı bile halkın haklı davasına olan inancını etkilemedi. O zamandan
bu yana yüzyıllar geçti, ancak insanlar hala kahramanlarını hatırlıyor ve onurlandırıyor. Guryev sakinleri
ayrıca Stepan Razin hakkında birçok şiir, hikaye ve efsane yazdı. Kahraman imajı A.Puşkin, M.Lermontov,

I.Turgenev, G.Shevchenko, M.Gorky, S.Zlobin, A.Chaplygin, V.Shukshin ve diğer sanatsal kelime ustaları- ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
nın eserlerine dayanıyordu. Şehirlerinin 360. yıldönümünün arifesinde, hemşerilerimiz de Stepan Razin’in тарихи-өлкетану
kahramanlığını, cesaretini ve kahramanlığını hatırlıyor... музейі
Историко-
Hismet Tabyldiyev, краеведческий
Tarih Bilimleri Doktoru, Profesör, музей Атырауской
Sosyal Bilimler Akademisi Akademisyeni области
Atyrau Local
民 斯蒂芬·拉津在乌拉尔之漘 History
众解放运动中最重要的事件之一是斯蒂芬·拉津领导下进行的农民战争。1667年，始 Museum
于下伏尔加河沿岸的农民自然斗争，获得了极大的反封建性质，并蔓延到整个伏尔加河地区。不仅 Atyrau bölgesi
是受尽主人之苦的俄罗斯族贫苦农民，还有其他民族的代表，如鞑靼人、马里人、楚瓦什人、巴什 Yerel Tarih
基尔人等都参加了战争。农民起义是由顿河哥萨克斯斯蒂芬·蒂莫费维奇·拉津的无数军队组织和 Müzesi
领导的。他于1630年出生于一个富有的唐-哥萨克家庭。斯蒂芬在哥萨克人中有很大的威信。1658 阿特劳州历史与地
年，作为荣誉代表团成员，他被派去与莫斯科大地主谈判。1662-1663年，斯蒂芬·拉津作为顿哥 方志博物馆
萨克军的指挥官与克里米亚鞑靼人作战。在这些战斗中，他的作战和军事领导才能得以显现，并获
得了高度的信任。不公正、暴力、残忍、政府多年的暴行，是斯蒂芬·拉津起义的原因。 17
1667年春，由斯蒂芬·拉津率领下的一个分队在伏尔加河上占领了船只，并越过了里海。斯蒂
芬·拉津毫不犹豫地走进里海的露天场所，前往乌拉尔。目标是占领古里耶夫镇，并使其成为战略
基地。其次，他在等待乌拉尔哥萨克人的支持，并希望增加军队的实力。最重要的是，乌拉尔哥萨
克人有很多武器和弹药。沙皇政府最初就考虑不让叛军进入古里耶夫，因此派遣了一支由鲁金斯基
和塞维罗夫率领的500名士兵组成的一支部队。同时，斯蒂芬·拉津支队被N. 洛帕蒂呢，戈洛叉洛
夫领导的步枪军追捕。沙皇政府的行动不仅限于此。阿斯特拉罕 州长向古列耶夫驻军负责人下达
命令：“建立防御手段，以防止叛军进入该城！”但是，斯蒂芬·拉津领先于国家支队的行动，并
进入古里耶夫。斯蒂芬·拉津占领古列耶夫村引起了沙皇政府的愤怒。 1667年7月19日，沙皇在莫
斯科召集了一个理事会，在那里他讨论了解放出来在叛军手中的古里耶夫问题。由于斯蒂芬·拉津
支队无障碍地进入这座城市，阿斯特拉罕长基尔科夫被辞职，并任命Z.普罗佐罗夫斯基。此外，还
形成了以Y. 别佐布拉佐夫为首的惩罚性支队。米哈伊尔·阿列克谢耶夫作为特工被派往拉津。
但是沙皇政府的行动没有成功。在途中，卡尔梅克人，巴什基尔人袭击了惩罚性支队，造成了
极大的损失。然后，创建了新的支队，为了争取派遣时间，与斯蒂芬·拉津进行了分心的谈判。但
这并没有给出任何结果。叛乱分子要求沙皇本人达成协议并满足叛乱分子的要求。
沙皇政府想尽一切办法阻止起义，组建了一支包括约3000人、11门大炮、219辆汽车和数门摧毁
堡垒的火炮的大型支队，为了叛军赶出古里耶夫。以别佐布拉佐夫为首的沙皇政府惩罚分队，尽管他
们到达古里耶夫，但一开始就遭遇了失败。不过，别佐布拉佐夫围城，与斯蒂芬·拉津谈判。叛军不
仅战胜了沙俄军队的进攻，而且自己也出来进攻，沙俄军队这边也受到了损失。沙皇确信自己的部队
无法阻止叛军，于是劝说卡尔梅克王大金，给他一万人的军队，把古里耶夫围起来，不让叛军出城。
1668年春，他趁着乌拉尔河和里海的冰层正在融化的时候，计划将产品已经耗尽的叛军带到公
海。为此3月23日晚，斯蒂芬·拉津自由地离开古里耶夫，前往里海，到了阿斯特拉罕。1669年8月
25日，阿斯特拉罕转入叛军手中。此后斯蒂芬·拉津争取了察里津市，1670年又争取了萨拉托夫、
萨马拉、萨兰斯克、奔萨等城市。在俄罗斯西部地区，叛军中约有2万人。此外，斯蒂芬·拉津的
支队，在人民中成了很大的威信，从不同的地方来了农民加入他的支队。
沙皇政府担心起义会扩展到俄国全境，于是在多尔戈鲁基的领导下组织了军事演习，并抽调精
锐组成了一支惩罚性的支队。1670年10月1日，斯蒂芬·拉津和装备精良的沙皇政府军在辛比尔斯
克城附近会师。10月4日，经过几天的战争，非常疲惫的叛军在此战中败下阵来。斯蒂芬·拉津本
人在这次战斗中受了重伤。斯蒂芬·拉津争取了察里津市带着一支小部队前往伏尔加河下口。目标
是再次集结军队。然而1671年4月14日在卡查尔尼克镇，叛军领袖被拘留。他被秘密带到莫斯科，
加强了安保。而在同年6月，沙皇很快通过判决，斯蒂芬·拉津、他的弟弟弗洛尔-季莫菲耶维奇被
处以绞刑。起义后，参加了起义的沙皇政府无情地惩罚。仅在阿拉马兹市，就有11000人被杀。
即使是起义的失败，人命的损失，也没有影响人民对自己正确事业的信心。时光荏苒，许多个
世纪过去了，但人们仍在缅怀和纪念他们的英雄。古里耶夫人还留下了许多关于斯蒂芬·拉津的诗
歌、故事和传说。他的英雄形象是以A.普希金、M.莱蒙托夫、I.屠格涅夫、G.舍甫琴科、M.高尔
基、S.兹罗宾、A.查普利金、V.舒克辛等艺术表现大师的作品为基础的。我们的同胞们也在他们的
城市360周年纪念日前夕缅怀斯蒂芬·拉津的英雄事迹，他的勇气和英雄气概......。

希斯梅特·塔比勒迪耶夫
历史科学博士，教授，
社会科学院院士

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

Нұралы Ханның II Екатеринаға Е.Пугачев бастаған бүлікшілер туралы мәлімдемесі. 15.05.1774 ж.
Письмо от Нуралы хана Екатерине II о дейтвиях Е.Пугачева. 15.05.1774 г.
The letter of Nuraly khan to Ekaterina II about the rebel under leadership of Y.Pugachev. 15 May1774
Nuraly Khan’dan II. Katerina’ya E. Pugachev’in eylemleri hakkında mektup. 05/15/1774

18 努拉里∑汗致凯瑟琳二世关于埃梅利扬∑普加乔夫行为的信。1774年5月15日
Scanned by TapScanner

Б Е.ПУГАЧЕВ ОТРЯДЫНЫҢ АТЫРАУДА БОЛУЫ ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
іздің жерімізде болып өткен аса елеулі оқиғалардың бірі – Емельян Пугачевтың бастауымен тарихи-өлкетану
болған 1773–1775 жылдар аралығындағы шаруалар көтерілісі. Ол Жайық өзені жағасынан басталып, музейі
келе-келе қазіргі Батыс Қазақстан жеріне, Башқұрт, Татар, Умдурт, Марий, Чуваш автономиялық Историко-
республикалары мен Свердлов, Орынбор, Куйбышев, Волгоград, Тамбов, Горький, Астрахан краеведческий
облыстарының біраз бөліктеріне жайылды. музей Атырауской
1773–1775 жылдардағы шаруалар көтерілісінің шығуына негізгі ұйытқы болған он сегізінші области
ғасырдың жартысында халықтын қалың бұқарасының шектен тыс қиянат көруі, бүлікшілік жойқын Atyrau Local
соғыстардың жиі болып, оның салмағы шаруаларға түсіп, алым-салықтың көбейіп, шет аймақтардағы History
халықтардың екі бірдей ауыр қанауға түсуі болды. Museum
ІІ Екатерина патшалық еткен кезде шаруалардың халі бұрынғыдан да бетер құлдырай Atyrau bölgesi
түсті. Патша үкіметі көптеген жерді шаруалармен қоса дворяндарға сыйлыққа үлестіріп Yerel Tarih
отырды. Сөйтіп, шаруалардың жартысынан көбі жеке дворяндардың, патша сарайының, Müzesi
шіркеудің меншігіне түсіп, қатты күйзелді. Оның үстіне 1765 жылы Патша Жарлығы бойынша 阿特劳州历史与地
помещиктердің шаруаларды соттап, каторгаға айдап немесе басқа ауыр жазалар қолдануға 方志博物馆
қақысы болды. Сондай-ақ, 1767 жылы шаруалардың помещиктер жөнінде шағым етуіне тыйым
салған заң да шықты. Мұндай ауыр азапқа ашынған шаруалар толқуы көбейіп, ХVIII ғасырдың 19
50–60 жылдары 40-тан астам шаруалар қозғалысы болып өтті.
Шаруалардың феодалдық крепостниктік езгіге қарсы бой көтерген көптеген ұсақ толқулары
ақырында Жайық казак-орыстарының үлкен көтерілісіне ұласты. Көтеріліс Орал қаласында
басталғанымен, оның бір тірегі Гурьев болды. Көтеріліс кең құлаш жайып кете ме деп қауіптенген
үкімет оны тез басу үшін генерал-майор Фрейман бастаған жазалаушы отряд жіберді. Сонымен бірге
губернатор қазақ ханы Нұралыға да хат жолданып, Жайық казактарына қарсы бірігіп күресейік деп,
қолқа салынды.
Гурьев казак-орыстары Фрейман корпусына қарсы шайқасқа белсенділікпен қатысты.
Көтерісшілер үшін Гурьевтен қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік жеткізіліп тұрды. Алайда бұл көтеріліс
қарулы күшпен басылып тасталды. Патшы үкіметі көтеріліс жасаушыларды қудалап, жазалаумен
болды. Мұның өзі езілген еңбекші казак-орыстардың өшпенділігін арттыра түсті, әр жерде толқулар
күшейді. Ақыры ол 1773–1775 жылдардағы Емельян Пугачев бастаған шаруалар көтерілісіне ұласты.
Көтерілісті бастаған, ұйымдастырған Дон казагы, Степан Разиннің жерлесі Е.Пугачев болды. Ол 1742
жылы Дон бойындағы зимовка станциясында туған, төрт жасында әкесінен айырылған. 1767 жылы
әскер қатарына алынып, әуелі жеті жылдық, одан кейін орыс-түрік соғысына қатысып, жарақаттанып
еліне оралды. Бұдан кейін ол Кавказ бойында, Украина, Польшада болады. Осылай Емельян Пугачев
біраз жер көріп, ой-өрісін, әскери мамандығын, жауынгерлік қабілетін арттырып, халық бұқарасының
ауыр халін өз көзімен көрді. Кавказда болғанда осы жерде әскери борышын өтеп жатқан Жайық казак-
орыстарымен танысып, олардың ауыр өмірі, 1772 жылғы көтеріліс жайлы жан-жақты мағлұмат алады.
Пугачев көтерілісі Атырау аймағы халықтарынан да үлкен қолдау тапты. Көтеріліс нағыз
қызған кезде, 1773 жылы қарашада Е.Пугачев жергілікті қазақтармен танысып, қол толтыру, көмек
алу мақсатында Михаил Толкачев бастаған отрядты Гурьев жаққа жіберді.
Михаил Толкачев және онымен бірге Абдеш Таңғаев пен Айберді Лаутов бар 300 қол Жайықтың
бойындағы бекіністерді өздеріне қаратып, жергілікті адамдардың есебінен қолдарын көбейтіп,
бірталай оқ-дәрі, қару-жарақ түсіріп, кері кетті. Сөйтіп, Калмыков, Кулагино, Тополи, Жаманқала,
Гори, Сарайшық пугачевтіктер қолына көшті. Бірақ, олар бұл жолы Гурьев қаласын ала алмады. Оның
басты себебі, бұларға қарсы атаман Мостовщиков бастаған жазалаушы отряд шығады. М.Толкачев
Мостовщиков әскерін талқандағанымен біраз шығынға ұшырайды. Екіншіден, бірталай жинаған
қолы мен қару жарағын Пугачевқа тез жеткізуге асығады. Отряд жергілікті халықтан жағдайды біліп
алғаннан кейін 30 желтоқсанда Жайық қаласына қайта оралады.
Пугачев көтерілісшілерінің Атырау өңіріне келуі қазақ кедейлері мен гарнизон солдаттары
арасында толқу туғызды. Пугачевтіктерден және қала ішіндегі қозғалыстан қорыққан Гурьев
комендаты Мякишин мен казак-орыс атаманы Филимонов қатты састы. «...Орынбормен, Жайықпен
қамалдар мен форпостардың арасында, – деп жазды Гурьев комендаты, – хат-хабар болмағанына
үш ай өтті. Мұның себебі әуелі осы өлкеде пайда болған өзімшіл сойқанның (Пугачевтің – Т.Х.)
әлегі болса, екіншіден далалықтан Жайық өзенінің ішкі бетіне ойысқан қырғыз қайсақтардың қауіп
төндіргенінен болып отыр» (ЦГАДА, 504-іс, 26-бет).
Көп ұзамай қазақтар форпостарға шабуыл жасай бастады. Қараша айында бір топ қазақтар
Жаманқала (Яманка), Зеленый форпостарын қоршауға алды. «Қырғыздардың қимыл-әрекеті, –
делінген Жайық қалашығының комендаты Симонов Саратовқа берген хабарында, – командааралық
қатынасты мүлде тиып тастады, ал төменгі дистанциядан біраздан бері рапорт та жоқ».

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 Атырау өңірі қазақтарының көтеріліске көп шыққаны сондай, Симонов сенатқа: «Қаруланған
тарихи-өлкетану қырғыздар Гурьев пен қамалдардың арасында симай жүр!» – деп мәлімдеген. И.Ленин бұл
кезең туралы: «Крепостниктік право болған кезде, шаруалардың бүкіл бұқарасы патша үкіметі
музейі қорғаған, жақтаған және қолдаған барлық езушілерге қарсы күресті», – деген болатын (В.И.Ленин
Историко- шығармалары. 6 - том, 443-бет).
краеведческий
музей Атырауской Қазақтарға қосылып Гурьев гарнизоны солдаттары да толқи бастады. Е.Пугачев Гурьев
қаласындағы көтерлесті естіп, оған көмек ретінде құрамында 200 адам, бірнеше зеңбірегі бар атаман
области О.Овчинников бастаған отрядты жіберді. Сонымен бірге, Пугачев отрядқа Гурьев қалашығын басып
Atyrau Local алуды, ондағы қару-жарақты, оқ-дәріні Жайық (Орал) қаласына жеткізуді тапсырады. Өйткені 20
қаңтарда Берды түбіндегі шайқаста пугачевтіктер жеңіліп, қару-жарақ, оқ-дәрілері сарқылып қалған еді.
History
Museum Овчинников отряды үшін Гурьев сияқты ірі бекіністі алу оңай емес еді. Өйткені, жергілікті
Atyrau bölgesi әкімшілік орындар қаланы қорғауға тыңғылықты әзірленіп, мұнаралар мен үйлердің төбесіне 32
Yerel Tarih зеңбірек орнатты. Қала басшылары қанша қам жегенмен айқас басталған кезде казак-орыстар
пугачевшілер жағына шығып, соғысудан бас тартты. Ақыры В.Овчинников қазақтардың және басқа
Müzesi халықтардың көмегімен Гурьевке баса-көктеп кіріп, қарсыласушыларды тоз-тоз етіп жіберді. Бекініс
阿特劳州历史与地 кремліне тығылған қала басшылары қолға түсіп, Мякишин атылады, басқалары дарға асылады.
Сонымен қатар, осындағы астрахандық бес купец тұтқындалып, олардың мүліктері конфискеленеді...
方志博物馆
Гурьевтің құлауы туралы хабарды естісімен Астрахан губернаторы Кречетников қаланы
20 «азат ету» жұмысын өз қолына алып, Арбеков отряды үстіне князь Дундуков бастаған 200 Дон
казак-орыстарын, 700 адамнан құралған бір кавалерия жібереді. Мұнымен қанағаттанбай, майор
Бородинге Царицыннан 150 адам жіберуге жарлық берді және жазалаушылар корпусы құрамына
300 қалмақ қосылды. Жазалаушыларға бас атаман подполковник Б. Кандауров тағайындалады.

Көтерілісшілер де қарап жатпай Гурьевті қорғау қамына кірісті. 1774 жылы 6 сәуірде
Жайық қаласының старшиналары Е.Струняшевке «Мұздың түсуімен жазалаушы отрядтар келіп
қалуы ықтимал, сондықтан Жайық бойындағы барлық бекіністерден отрядтар құруды ұйымдастыру
арқылы гарнизондарды нығайтып, қорғаныс қамалдарын салыңдар» деген ордер жіберді. Күш жағы
аз бола қалған күнде батағандағы булактарды жалдап алуды ұсынды.

Жазалаушылар көтерілісшілерге қарағанда сан жағынан да, қару-жарақпен жабдықталу жағынан
да бірнеше есе басым болды. Үкімет әскері 2 мамырда қалаға баса көктеп кіріп, Гурьевті өздеріне
қаратты. Бұдан соң жазалаушылар оның тұрғындарын қудалап жер аудартты, дарға асты, қамауға
алды, біразы, соның ішінде атаман Е.Струняшев түрмеде өлді.

Гурьев үкімет әскері қолына көшіп, Пугачев қолы жеңілгенімен «Петр ІІІ патша» бұл қаланы
тірек етуін қоймады. 1774 жылы 23 наурызда Татищеводан Бердеге келген Пугачев әскери кеңес
шақырып, болашақ күрестің жоспарын жасап, сәтсіздікке ұшыраған жағдайда Гурьевке баруға келіседі.
Алайда, тап сол тұста Атырау аймағын жазалаушы отряд қаптап кеткендіктен бұл жоспардан бас тартты.
Соған қарамастан, Сальников заводы түбінде жеңілген Пугачев Гурьев қаласына кетуді ойлайды.
Шаруалар көтерілісі жеңілгеннен кейін қолға түскен А.Творогов, В.Еремин, Чумаков, т.б. берген
жауаптарында Пугачевтың Гурьевке баруды есінен шығармағанын айтса, Сидор Коживников деген
казак-орыс: «Пугачев төменгі Жайық форпостарына барып, ондағы қазақтарды жинап, Гурьевке баруға
шақырды...» – деп көрсеткен. Алайда, оған жасалған қастандық Пугачевтың Гурьевке келу ойын іске
асырмады. Патша үкіметі Пугачевті ұстау үшін барлық жерге іздеуші жіберіп, «кім тірідей ұстап әкелсе –
30 мың сом, өлтіріп әкелсе – 5 мың сом сыйлық берілетіні» жөнінде жар салады. Пугачевтың
қасына ерген Чумаков, Федульев, Творогов деген дәулетті казактар үкімет сыйлығына қызығып,
көтерілісшілер көсемі Емельян Пугачевты, оның әйелі София Дмитриеваны, 12 жасар баласы
Трофимді қапылыста қолға түсіріп, патша үкіметі әскеріне ұстап береді.

Көтерілісті басқан үкімет оның басшылары мен қарапайым шаруаларды аяусыз жазалады. Оған
қатынасқан 20 мың адамды аяқ-қолын кісендеп, түрме мен зынданға салып, каторгаға айдады. Ал
көтерілістің көсемі Емельян Пугачевты серіктері Шигаев, Подуров, Торновтармен бірге 1775 жылы 9
қаңтарда дарға асты.

Патша ІІ Екатерина Пугачев атын халық ойынан біржола аластату мақсатында жайық өзенін
Орал (Урал), Жайық қаласын Орал, Жайық казактарын Орал казак-орыстары деп атауға әмір етті.

Сөйтіп, 1773–1775 жылдары болған шаруалар көтерілісі жеңіліс тапты. Көтеріліс жеңіліске
ұшырағанымен ол тарихта өшпес із қалдырды. Өйткені, көтеріліс феодалдық қанаудан азат болу
жолындағы алғашқы ірі әрекеттердің бірі болды, әрі феодалдық құрылысты, оның тірегі болған
патша үкіметін қатты сескендірді. Қазақ шаруалары, кедейлері тұңғыш рет орыс шаруаларымен,
басқа ұлт халықтарымен бірлесіп, крепостниктік езгіге қарсы күресті. Бүгінгі бақытты ұрпақ азаттық
үшін айқасып, соның жолында жанын қиған аталарын ардақтап, есімдерін мәңгі есте сақтайды.

Хисмет Табылдиев,
тарих ғылымдарының докторы, профессор,
Қоғамдық ғылымдар академиясының академигі

О ОТРЯД ЕМЕЛЬЯНА ПУГАЧЕВА В АТЫРАУ ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
дним из наиболее значительных событий, происходивших в прошлом на территории тарихи-өлкетану
нашего края, является крестьянское восстание 1773–1775 годов под руководством Емельяна музейі
Пугачева. Восстание началось на берегах реки Яик и распространилось по территории современного Историко-
Западного Казахстана и нынешних автономных республик Российской Федерации – Башкортостана, краеведческий
Татарстана, Удмуртии, Марий Эла, Чувашии, а также в некоторых районах сегодняшних Свердловской, музей Атырауской
Оренбургской, Куйбышевской, Волгоградской, Тамбовской, Горьковской и Астраханской областей области
России. Первопричиной этого восстания стало крайне бедственное положение большей части Atyrau Local
народа, сложившееся во второй половине XVIII века; частые разрушительные войны тяжким History
бременем ложились на плечи крестьян в виде чрезмерных сборов и налогов, вдвойне тяжелее Museum
приходилось населению на окраинах империи. Atyrau bölgesi
Во времена правления императрицы Екатерины II положение крестьян еще больше Yerel Tarih
ухудшилось. Царское правительство передавало в дар дворянам множество земельных владений Müzesi
вместе с проживающими там крестьянами и их наделами. Таким образом пострадали более 阿特劳州历史与地
половины крестьян, оказавшихся по крепостному праву в собственности у императорского дворца, 方志博物馆
дворянских семей и церкви. К тому же в 1765 году указом императрицы помещики получили право
судить крестьян, отправлять их на каторгу, налагать другие тяжкие наказания. А в 1767 году был 21
принят закон, запрещающий крестьянам подавать жалобы на помещиков. Все это вызвало волну
крестьянских бунтов. В 50–60-е годы XVIII века произошло более 40 крестьянских восстаний.
Возмущения крестьян против крепостного права в конечном итоге переросли в крупное
восстание яицких казаков. Хотя восстание началось в Яицком городке, одним из основных мест
его развития стал город Гурьев. Правительство, опасаясь, что бунт распространится дальше,
направило для его скорейшего подавления карательный отряд во главе с генерал-майором
Ф.Фрейманом. Кроме того, губернатор обратился к казахскому хану Нуралы и предложил ему
объединиться в борьбе против яицких казаков. Гурьевские казаки приняли активное участие в
битве против корпуса Фреймана. Повстанцев обеспечили оружием, боеприпасами и продуктами
питания. Однако восстание подавили вооруженные силы. Царское правительство преследовало и
наказывало бунтарей. Но это только подогревало ненависть угнетаемого трудового казачества –
повсеместно волнения усиливались. В итоге они вылились в крестьянское восстание 1773–1775 гг.
во главе с Емельяном Пугачевым.
Инициатором и предводителем восстания стал донской казак, земляк Степана Разина Емельян
Пугачев. Он родился в 1742 году в той же Зимовейской станице, где появился на свет и Разин. В
четыре года потерял отца. В 18 лет Пугачева призвали в армию, он участвовал сначала в Семилетней
войне 1756–1763 гг., а затем и в русско-турецкой, после чего тяжело заболел и вернулся лечиться
на родину. За время службы он побывал на Кавказе, в Пруссии, в Украине и в Польше, что дало
ему возможность получить большой жизненный опыт, изучить специфику военной профессии,
развить свои боевые способности и собственными глазами увидеть горестное положение народа.
Познакомившись в одной из поездок со служивыми яицкими казаками, он узнал об их нелегкой
жизни и получил всесторонние сведения о Яицком казачьем восстании 1772 года.
Большую поддержку пугачевскому восстанию оказало население Гурьевского региона. В
ноябре 1773 года, когда бунт только набирал обороты, Е.Пугачев, сойдясь с местными казахами, в
целях пополнения своего войска и получения помощи отправил в сторону Гурьева отряд во главе
с Михаилом Толкачевым.
Триста повстанцев под руководством М.Толкачева, АбдешаТангаева и Айберды Даутова взяли
ряд крепостей на берегу Яика. Пополнив за счет местных численность своего отряда, они захватили
множество боеприпасов, оружия и отбыли обратно. В руки пугачевцев перешли Калмыкова,
Кулагина, Тополинская, Горская и Сарайчиковская крепости. Но в этот раз они не смогли взять город
Гурьев. Во-первых, против них был выставлен карательный отряд под руководством казачьего
атамана Н.Мостовщикова. Хотя Толкачев и разгромил карателей, но и сам понес большие потери.
Во-вторых, он торопился доставить в распоряжение Пугачева захваченное оружие, боеприпасы
и подкрепление. Появление пугачевских повстанцев в Гурьевском регионе породило волнения
в среде бедных казахов и солдат гарнизона. Испугавшиеся пугачевцев и внутригородского бунта
гурьевский комендант Иван Мякишин и атаман казаков Филимонов пребывали в крайнем смятении.
«...Сверху реки Яика, – писал Мякишин, – то есть от Оренбурга до Яицкого городка по низовой
линии, по крепостям и форпостам, почти никакого проезду назад тому третий месяц, да из Гурьева
к Оренбургу также никакого отправления писем не имеется. Сначала по причине оказавшегося
в этом здешнем краю самозванца (Пугачева, объявившего себя здравствующим императором
Петром III. – Т. Х.), а потом по опасности здесь киргиз-кайсацкого народа, перешедшего со степной
на внутреннюю сторону реки Яика» (ЦГАДА, дело 504, стр. 26).

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 Вскоре степняки начали атаковать военные укрепления. В ноябре группа казахов окружила
тарихи-өлкетану Яманхалинский (Яманка) и Зеленовский форпосты. Комендант Яицкого городка И.Симонов,
докладывая в Саратов, сообщал, что «во всех местах киргиз-кайсаки путь пересекли, а с нижней
музейі дистанции уже давно рапортов нет». На восстание в регионе вышло так много казахов, что
Историко- ошарашенный Симонов рапортовал в Сенат: киргизы расположились от Котельного форпоста до
краеведческий Гурьева в таком множестве, «что на ста семидесяти верстах едва вмещаются».
музей Атырауской
Присоединившись к казахам, начали бастовать и солдаты Гурьевского гарнизона. Е.Пугачев,
области услышав об этих волнениях, отправил в помощь 200 человек во главе с атаманом А.Овчинниковым
Atyrau Local и несколько пушек. Он поручил отряду взять Гурьев, а захваченные там боеприпасы и оружие
доставить в Яицкий городок, так как в битве у Бёрдской слободы пугачевцы потерпели поражение,
History исчерпав почти весь свой боезапас и потеряв много оружия.
Museum
Atyrau bölgesi Отряду Овчинникова нелегко было взять такое крупное укрепление, как город Гурьев.
Yerel Tarih Местная администрация тщательно подготовилась к его защите, на башнях и крышах домов
были установлены 32 пушки и гаубицы. Но, как бы ни хлопотали городские власти, во время
Müzesi столкновения многие казаки перешли на сторону пугачевцев и отказались воевать. В конце
阿特劳州历史与地 концов А.Овчинников с помощью казахов и представителей других народов ворвался в Гурьев и
наголову разбил противника. Градоначальники, укрывшиеся в крепостном кремле были, схвачены,
方志博物馆 комендант И.Мякишин был расстрелян, остальных повесили. Кроме того, были арестованы пятеро
астраханских купцов и богатых казаков, а их имущество конфисковано.
22
Услышав о падении Гурьева, астраханский губернатор П.Кречетников взял в свои руки дело по
освобождению городка и сформировал карательный корпус, куда вошли рота майора Арбекова,
200 донских казаков под командованием князя И.Дондукова и полевая команда в составе 700
человек пехоты и кавалерии. Не удовлетворившись этим, он вызвал из Царицына еще 150 человек, к
карателям также присоединились 300 калмыков. Возглавил экспедицию подполковник Б.Кандауров.

Повстанцы тоже не сидели без дела и приступили к действиям по защите Гурьева. В начале
апреля 1774 года старшины Яицкого городка отправили пугачевскому атаману Е.Струняшеву в
Гурьев ордер со следующим предписанием: «С замерзанием реки могут прибыть каратели, поэтому
укрепите гарнизон, организовав формирование отрядов из всех крепостей вдоль Яика, и постройте
оборонительные укрепления». При нехватке сил было предложено нанять бурлаков с батагана.

Карательный корпус Кандаурова в несколько раз превосходил силы повстанцев как по
численности, так и по оснащению оружием. В начале мая правительственные войска ворвались в
крепость и захватили Гурьев. Жителей городка изгнали, а с его защитниками расправились: кого-то
повесили, кого-то арестовали; многие из тех, кто оказался в застенках, включая атамана Струняшева,
погибли в тюрьме. Пугачев никогда не оставлял мысли обосноваться в Гурьеве, но, когда каратели
захватили крепость, ему пришлось отказаться от этих планов. Несмотря на это, задержанные
после поражения крестьянского восстания А.Творогов, В.Еремин, Чумаков и другие на допросах
говорили о его намерении вернуться в Гурьев. Казак Сидор Кожевников утверждал, что «Пугачев,
отправившись в форпосты Нижнего Яика, призывал казахов пойти на Гурьев». Однако задуманного
он не смог осуществить из-за совершенного на него покушения.

Царское правительство разослало людей на розыск главаря бунтарей и объявило
вознаграждение: за поимку живым – 30 тысяч рублей, а тому, кто убьет его, – 5 тысяч рублей.
Примкнувшие к Пугачеву состоятельные казаки Чумаков, Федульев и Творогов, позарившись на
награду, обещанную правительством, вероломно схватили предводителя повстанцев, его жену
Софью Дмитриевну, 12-летнего сына Трофима и сдали их царской армии.

Подавив бунт, правительство безжалостно покарало его лидеров и простых крестьян. Около
20 тысяч человек, участвовавших в восстании, заковав в кандалы, отправили в тюрьмы и темницы,
а оттуда – на каторгу. Предводителя повстанцев Емельяна Пугачева и Афанасия Перфильева
четвертовали, а их ближайших сподвижников М.Шигаева, Т.Подурова и В.Торнова повесили.
Приговор привели в исполнение 10 января 1775 года.

С целью навсегда искоренить имя Пугачева из памяти народа императрица Екатерина II
приказала переименовать реку Яик в Урал, Яицкий городок – в Уральск, а яицких казаков отныне
называть уральскими казаками. Таким образом, крестьянское восстание 1773–1775 годов потерпело
поражение, но оставило неизгладимый след в истории. Оно стало одним из первых крупных
событий на пути к освобождению от крепостного гнета и сильно напугало царское правительство,
служившее опорой феодальному строю. Казахская беднота впервые совместно с русскими
крестьянами и представителями других этносов боролась против феодального ига. Сегодняшнее
поколение должно помнить и чтить память о своих предках, сражавшихся за нашу свободу.

Хисмет Табылдиев,
доктор исторических наук, профессор,
академик Академии общественных наук

O YEMELYAN PUGACHEV’S DETACHMENT IN ATYRAU ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
ne of the most significant events that took place on our land is the peasant uprising of 1773– тарихи-өлкетану
1775 under the leadership of Yemelyan Pugachev. The uprising began on the banks of the Ural river and музейі
spread to the territory of modern Western Kazakhstan, including the Bashkir, Tatar, Umdurt, Mary, Chuvash Историко-
autonomous republics and in some regions of the Sverdlovsk, Orenburg, Kuibyshev, Volgograd, Tambov, краеведческий
Gorky, and Astrakhan regions. музей Атырауской
The root cause of the peasant uprising in 1773–1775 was the excessive oppression of the broad области
masses of the population - an increase in fees and taxes, frequent destructive wars. Atyrau Local
During the reign of Catherine II, the condition of the peasants deteriorated further. The tsarist History
government gave a lot of land to the nobles along with the peasants. Thus, more than half of the peasants Museum
were owned by the Royal Palace, the nobles, and the church. In addition, in 1765, according to the decree Atyrau bölgesi
of the tsar, landlords received the right to judge peasants, send them to hard labor, and impose other Yerel Tarih
heavy punishments. Also in 1767, a law was issued prohibiting peasants from filing complaints against Müzesi
landlords. All this caused unrest among the peasants. So, in the 50–60s of the XVIII century, there were 阿特劳州历史与地
more than 40 peasant uprisings. 方志博物馆
Small peasant unrest against feudal rights eventually developed into a large uprising of the Ural
Russian Cossacks. Although the uprising began in Uralsk, one of its main places of development was 23
Guryev. The government, fearing that the uprising would spread further, sent a punitive detachment led
by Major General Freiman to suppress it as soon as possible. In addition, the Governor appealed to the
Kazakh Khan Nurali and offered to unite against the Ural Cossacks.
The Guryev Russian Cossacks took an active part in the battle against the Freiman corps. Weapons,
ammunition, and food were delivered to the rebels from Guryev. However, the uprising was suppressed.
The tsarist government persecuted and punished the rebels. But this only increased the hatred of the
Russian Cossacks and increased the excitement. As a result, it grew into a peasant uprising led by Yemelyan
Pugachev in 1773–1775. The initiator of the uprising was the Don Cossack, Stepan Razin’s countryman
Ye.Pugachev. He was born in 1742 at the zimovka station on the Don, and lost his father at the age of
four. In 1767, he was called into the army, first participated in the Seven Years’ War, then in the Russian-
Turkish war. Where he was wounded and returned to his homeland. After that, Yemelyan Pugachev was
in the Caucasus, Ukraine, and Poland, which gave him the opportunity to gain a huge life experience and
study military tactics. He learned about the hard life of the Ural Cossacks and Russians who served in the
Caucasus. He got a lot of information about the 1772 uprising.
The Pugachev’s uprising also received great support from the population of the Atyrau region. In
November 1773, Ye.Pugachev met with the local Kazakhs. When the uprising gained momentum, in order
to replenish troops and get support, Pugachev sent a detachment led by Mikhail Tolkachev to Guryev.
300 rebels led by Mikhail Tolkachev, Abdesh Tangayev and Aiberdy Lautov captured fortress on
the banks of the Urals. Having replenished the number of the army at the expense of local people, they
captured a lot of ammunition and weapons and left back. So, such settlements as Kalmykov, Kulagino,
Topoli, Zhamankala, Gori, Saraishyk passed into the hands of the Pugachevs. But they could not take the
city of Guryev. Firstly, the main reason is that a punitive detachment led by Ataman Mostovshchikov
was set up against them. Though M.Tolkachev defeated Mostovshchikov’s army, he suffered heavy
losses. Secondly, after Tolkachev learnt the situation from the local population that Pugachev needed
reinforcements, he returns to the city of Ural on December 30.
The appearance of the Pugachev’s rebels in the Atyrau region intensified unrest between the
poor Kazakhs and the soldiers of the garrison. Frightened by the Pugachev and inner-city uprisings,
Guryev commandant Myakishin and the Cossack ataman Filimonov were very bewildered. The Guryev
commandant wrote the following letter: “...Three months have passed since there was no correspondence
between the Orenburg and Ural fortresses and outposts. This is, firstly, the case of a self-confident enemy
(Pugachev – T.Kh.) who appeared here, and secondly, the threat of the Kirghiz-Kaisaks who migrated from
the steppes to the inner side of the Ural River” (Russian State Archive of Ancient Acts, case 504, page 26).
Soon the Kazakhs began attacking the outposts. In November, a group of Kazakhs surrounded the
outposts of Zhamankala (Yamanka) and Zeleny. The commandant of the town of Zhaiyk Simonov wrote in
a message to Saratov: “The actions of the Kyrgyz completely stopped inter-team relations, and there was
not even a report from the lower distance.”
So many Kazakhs took part in the uprising in the Atyrau region that Simonov wrote to the Senate:
“Armed Kyrgyz cannot fit between Guryev and the fortresses!” V.Lenin said about this period: “When
serfdom existed, all the peasants fought against all enemies who defended and supported the tsarist
government.” (The works of V.Lenin. volume 6, page 443).

Атырау облысы The soldiers of the Guryev garrison joined the Kazakhs and began to strike. Having heard about the
тарихи-өлкетану rebels in Guryev Ye.Pugachev sent a detachment of 200 people led by ataman O.Ovchinnikov and several
guns to help them. In addition, Pugachev instructed the detachment to capture the city of Guryev and
музейі deliver weapons and ammunition to the city of Ural (Uralsk). Since, on January 20, in the battle of Berdy,
Историко- the adherents of Pugachev also lost their weapons, the ammunition was exhausted.
краеведческий
музей Атырауской Since the local administrative institutions of Guryev carefully prepared for the defense of the city and
installed 32 main guns on the roofs of towers and houses, it was not easy for Ovchinnikov’s detachment
области to take such a large fortress. No matter how much the city authorities prepared for the defense of the
Atyrau Local city, during the battle, many Cossacks and Russians went over to the side of the adherents of Pugachev
and refused to fight. Thus, V.Ovchinnikov, with the help of Kazakhs and other ethnic groups, broke into
History Guryev and defeated a detachment of opponents. The mayors who were hiding in the serf Kremlin were
Museum captured, Myakishin was shot, others were hanged. In addition, five Astrakhan merchants were arrested
Atyrau bölgesi and their property was confiscated...
Yerel Tarih
Hearing the news of Guryev’s fall, the Astrakhan Governor Krechetnikov took the work of “liberating”
Müzesi the city, sending 200 Don Russian Cossacks led by Prince Dundukov and one cavalry of 700 men to Arbekov’s
阿特劳州历史与地 detachment. Not satisfied with this, Major Borodin was ordered to send 150 people from Tsaritsyno and
add 300 Kalmyks to the punitive corps. The chief ataman, Lieutenant Colonel B. Kandaurov, is assigned to
方志博物馆 the punishers. The rebels also began to take action to protect Guryev. On April 6, 1774, an order was sent
to Sergeant Ye.Strunyashev in the city of Ural with the following message that “With the freezing of the
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 ice, punitive detachments may arrive, so it is necessary to organize the formation of detachments from
all fortresses along the Urals, to strengthen the garrisons and build defensive fortresses.” With a small
number of forces, he offered to hire hobblers from batagan.

Compared to the rebels, the punishers were several times superior in both quantity and equipment. On
May 2, government troops broke into the city and captured Guryev. After that, the punishers persecuted
the residents of the city, deported, hanged, arrested, many of them, including ataman Ye.Strunyashev,
died in prison. After Guryev was passed into the hands of the government army, the army of Pugachev
“Tsar Peter III” did not stop its actions. On March 23, 1774, Pugachev convened a Military Council, having
arrived from Tatishchevo to Berda, drew up a plan for a future battle and agreed to go to Guryev in case
of defeat. However, soon the punitive detachment captured the Atyrau region and he had to abandon
this plan. Despite this, Pugachev, who had lost at the Salnikov plant, still wanted to go to Guryev. Under
interrogation, A.Tvorogov, V.Yeremin, Chumakov and others, detained after the defeat of the peasant
uprising, said that Pugachev always wanted to return to Guryev, and the Russian Cossack Sidor Kozhivnikov
wrote that “Pugachev went to the lower Ural outpost, where he called on the Kazakhs to gather in Guryev ..... “
However, due to an attempt on his life, he was unable to carry out his planned visit to Guryev.

The tsarist government announced that if Pugachev was caught alive, the reward would be 30
thousand rubles, and who would kill – 5 thousand rubles. Wealthy Cossacks Chumakov, Feduliyev,
Tvorogov, who were with Pugachev, treacherously captured the rebel leader Yemelyan Pugachev, his wife
Sofia Dmitriyevna, 12-year-old son Trofim, and handed them over to the army of the tsarist government
for the government award.

The government, which suppressed the uprising, ruthlessly destroyed the leaders and ordinary
peasants. 20 thousand people who took part in the uprising were sent in handcuffs to prisons and
dungeons, and also sent to hard labor. And the leader of the uprising Yemelyan Pugachev, along with his
associates Shigayev, Podurov, Tornov, were hanged on January 9, 1775.

Empress Catherine II, in order to eradicate the name of Pugachev, ordered to name the river Ural, to
call the city of Yaik - Uralsk, and to call Yaikskiz Cossacks the Ural Cossacks-Russian.

Thus, the peasant uprising in 1773–1775 was defeated. Although the uprising ended in defeat, it left
an indelible mark on history. Since the uprising was one of the first major actions on the way to liberation
from feudal exploitation and greatly frightened the feudal lords and the tsarist government. Kazakh
peasants and poor people for the first time together with Russian peasants and other ethnic groups
fought against serfdom.

Today, our free generation should remember and honor the memory of their ancestors who fought
for our freedom.

Khismet Tabyldiyev,
Doctor of Historical Sciences, Professor,
Academician of the Academy of Social Sciences

24

T YEMELYAN PUGACHEV MÜFREZESİ ATYRAU’DA ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
opraklarımızda meydana gelen önemli olaylardan biri de Yemelyan Pugachev liderliğindeki тарихи-өлкетану
1773–1775 köylü sınıdının başkaldırmasıdır. Başkaldırma Ural Nehri kıyılarından başladı ve Başkurt, Tatar, музейі
Umdurt, Mari, Çuvaş özerk cumhuriyetleri ve Sverdlovsk, Orenburg, Kuibyshev, Volgograd, Tambov, Gorki, Историко-
Astrakhan bölgelerinin bazı ilçelerinde dahil olmak üzere modern Batı Kazakistan topraklarına yayıldı. краеведческий
1773–1775’teki köylü sınıfının başkaldırmasının temel nedeni, nüfusun geniş kitlelerinin aşırı музей Атырауской
ezilmesiydi - ücretlerde ve vergilerde artış, sık sık olan yıkıcı savaşlar. области
II. Katerina’nın döneminde köylülerin durumu daha da kötüleşti. Çarlık hükümeti, köylülerle birlikte Atyrau Local
birçok toprakları asillere bağışladı. Böylece köylülerin yarısından fazlası çarlık hükümetinin, asillerin ve History
kilisenin malı gibi oldu. Ek olarak, 1765’te, Çar’ın kararnamesiyle toprak sahipleri, köylüleri yargılama, onları Museum
ağır işlere (katorga) gönderme ve başka ağır cezalar uygulama hakkını elde ettiler. Ayrıca 1767’de köylülerin Atyrau bölgesi
toprak sahiplerine karşı şikayette bulunmasını yasaklayan bir yasa çıkarıldı. Bütün bunlar köylüler arasında Yerel Tarih
heyecana neden oldu. Dolayısıyla, XVIII yüzyılın 50–60’larında 40’tan fazla köylü sınıfının başkaldırması Müzesi
oldu. Köylülerin feodal hukuka karşı küçük huzursuzlukları, sonunda Ural Rus Kazaklarının büyük bir 阿特劳州历史与地
başkaldırmasına dönüştü. Başkaldırma Uralsk’ta başlamasına rağmen, gelişiminin ana yerlerinden biri 方志博物馆
Guryev şehriydi. Başkaldırmanın daha da yayılmasından korkan çarlık hükümet, bunu mümkün olan en
kısa sürede bastırmak için Tümgeneral Freiman liderliğindeki cezai bir müfreze gönderdi. Ayrıca vali Kazak 25
hanı Nurali’ye döndü ve Ural Kazaklarına karşı birleşmeyi teklif etti.
Guryev Rus Kazakları, Freiman asker birliklerine karşı savaşta aktif rol aldılar. İsyancılar için Guryev’den
silahlar, mühimmat, yiyecek teslim edildi. Ancak başkaldırma bastırıldı. Çarlık hükümeti isyancılara zulmetti
ve cezalandırdı. Ancak bu sadece Rus Kazaklarına olan nefreti yoğunlaştırdı ve heyecan yoğunlaştı.
Sonuç olarak, 1773–1775’te Yemelyan Pugaçev önderliğinde bir köylü sınıfın başkaldırmasına dönüştü.
Başkaldırmanınbaşlatıcısı,StepanRazin’intaşralısıY.PugachevDon’luKazak’tı.Y.Pugachev1742’deDon’daki
kışlama istasyonunda doğdu, dört yaşında babasını kaybetti. 1767’de askere alındı, önce yedi yıllık savaşa,
ardından Rus-Türk savaşına katıldı ve yaralandığını için memleketine döndü. Bundan sonra, Yemelyan
Pugachev Kafkasya’da, Ukrayna’da, Polonya’daydı ve bu ona muazzam bir yaşam deneyimi kazanma ve askeri
taktikler çalışma fırsatı verdi. Kafkasya’da görev yapan Ural Kazaklarının ve Rusların zorlu yaşamını öğrendi.
1772 başkaldırmasında ilgili birçok bilgi aldı.
Pugachev başkaldırması, Atyrau bölgesi halkından büyük destek aldı. Kasım 1773’te Y.Pugachev
yerel kazaklarla bir araya geldi. Başkaldırma ivme kazandığında, askerleri yenilemek ve destek almak için
Pugachev, Mikhail Tolkachev liderliğindeki Guryev’e bir müfreze gönderdi.
Mikhail Tolkachev, Abdesh Tangayev ve Ayberdy Lautov liderliğindeki 300 isyancı Ural kıyılarındaki
kaleleri ele geçirdi. Orduyu yerel halkının deteğile doldurduktan sonra, çok sayıda cephane, silah ele
geçirdiler ve geri döndüler. Böylece Kalmıykov, Kulagino, Topoli, Zhamankala, Gori, Saraishyk gibi
yerleşim şehirleri isyancıların eline geçti. Ancak Guryev şehrini alamadılar. Ana sebep, onlara karşı Ataman
Mostovshchikov liderliğinde cezalandırıcı bir müfrezenin kurulmasıdır. M. Tolkachev, Mostovshchikov’un
müfrezesini yenmesine rağmen çok askeri kaybetti. Ondan fazla, Tolkachev yerel halktan Pugachev’in
takviye ihtiyacı olduğunu öğrendikten sonra, 30 Aralık’ta Uralsk şehrine geri döndü.
Pugaçev isyancılarının Atyrau bölgesinde ortaya çıkması, zavallı Kazaklar ile garnizonun askerleri
arasındaki huzursuzluğu artırdı. Pugachev isyancıları ve şehir içi başkaldırmalardan korkan Guryev
komutanının ofisi Myakishin ve Kazak şefi Filimonov’un kafası büyük ölçüde karıştı. Guryev komutanı şu
mektubu yazdı: “... Orenburg ile Ural kaleleri ve ileri karakolları arasında hiçbir yazışma olmadığından bu yana
üç ay geçti. Bu, öncelikle bu kısımlarda ortaya çıkan ve kendine güvenen bir düşmanın (Pugachev’in – H.T.)
işidir, ondan fazla bozkırlardan Ural Nehri’nin iç tarafına göç eden Kırgız-Kaisak tehdidi» (ЦГАДА, 504.iş,
26.sayfa).
Ondan sonra Kazaklar karakollara saldırmaya başladı. Kasım ayında, bir grup Kazak Zhamankala
(Yamanka) ve Zeleny karakollarını kuşattı. Kasabanın komutanı Zhaiyk Simonov, Saratov’a bir mektubte
yazdı: “Kırgızların eylemleri komuta arası ilişkileri tamamen durdurdu ve daha alt mesafeden bir rapor bile
yoktu.” Atyrau bölgesindeki başkaldırmaya o kadar çok Kazak katılmış, Simonov Senato’ya şunları yazdı:
“Silahlı Kırgız Guryev ile kaleler arasına sığamaz!” V.Lenin bu dönem hakkında şunları söyledi: “Serflik var
olduğunda, bütün köylüler, çarlık hükümetini savunan ve destekleyen tüm düşmanlara karşı savaştı.”
(V.I. Lenin’in eserleri. 6 cilt, 443 sayfa).
Guryev garnizonunun askerleri Kazaklara katıldı ve saldırmaya başladı. Guryev’deki isyancıları duyan
E.Pugachev, onlara yardım etmek için ataman O.Ovchinnikov liderliğindeki 200 kişilik bir müfrezeyi ve
birkaç top gönderdi. Ek olarak, Pugachev müfreeye Guryev şehrini ele geçirme ve Uralsk şehrine silah ve
mühimmat teslim etme talimatı verdi. 20 Ocak’ta Berdy savaşında Pugachev isyancıları kaybettiği için,
silahlar ve mühimmat ta kayboldu.

Атырау облысы Guryev’in yerel idari kurumları şehrin savunması için dikkatlice hazırlandığından, kulelerin ve evlerin
тарихи-өлкетану çatılarına 32 top yerleştirdiğinden, Ovchinnikov’un müfrezesine büyük bir kaleyi alması kolay olmadı. Şehir
yetkilileri şehrin savunması için ne kadar hazırlanırsa hazırlansın, ama savaş sırasında birçok Kazak ve Rus,
музейі düşman tarafına geçerek savaşmayı reddetti. Böylece, V.Ovchinnikov, Kazakların ve diğer etnik grupların
Историко- yardımıyla Guryev’e girdi ve bir muhalif müfrezesini yendi. Serf Kremlin’de saklanan belediye başkanları
краеведческий yakalandı, Myakishin’i attılar, diğerleri asıldı. Ayrıca beş Astrakhan tüccarı tutuklandı ve milkilerine el
музей Атырауской konuldu...

области Guryev’in yenildiğini ​​duyan Astrakhan valisi Krechetnikov, knyaz Dundukov liderliğindeki 200 Don
Atyrau Local Kazağı ve 700 kişilik bir süvari Arbekov’un müfrezesine göndererek şehri “özgürleştirme” işini devraldı.
Bundan memnun olmayan Binbaşı Borodin’e Tsaritsyno’dan 150 kişi göndermesi ve ceza teşkilatına 300
History Kalmyk askeri eklemesi emredildi. Baş ataman, Yarbay B.Kandaurov, cezalandırıcılar müfrezesi başkanı
Museum atandı.
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih İsyancılar ayrıca Guryev’i korumak için harekete geçmeye başladı. 6 Nisan 1774’te, Uralsk’taki Çavuş
Strunyashev’e, “Buzun donmasıyla cezalandırıcı müfrezeler gelebilir, bu nedenle garnizonları güçlendirmek
Müzesi ve savunma kaleleri inşa etmek için Urallar boyunca tüm kalelerden müfreze oluşumunu düzenlemek
阿特劳州历史与地 gerekiyor.” Az miktarda kuvvetle Batagan’dan mavna taşıyıcıları çağırmayı teklif etti.

方志博物馆 İsyancılar ile karşılaştırıldığında, cezalandırıcılar hem miktar hem de teçhizat bakımından
birkaç kat üstündü. 2 Mayıs’ta hükümet asker birlikleri şehre girdi ve Guryev’i ele geçirdi. Bundan
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 sonra, cezalandırıcılar şehir sakinlerini kuvaladı, sınır dışı edildi, asıldı, tutuklandı, ataman
E. Strunyashev dahil birçoğu hapishanede öldü.

Guryev hükümet ordusunun eline geçtikten sonra Pugachev “Çar Peter III” ordusu eylemlerini
durdurmadı. 23 Mart 1774’te Pugachev, Tatişçevo’dan Berda’ya geleler bir Askeri Konsey topladı, gelecek
savaş için bir plan hazırladı ve yenilgi durumunda Guryev’e gitmeyi kabul etti. Ancak, kısa süre sonra
cezai müfreze Atyrau bölgesini ele geçirdi ve isyancılar bu planı terk etmek zorunda kaldı. Buna rağmen,
Salnikovsky fabrikasında savaşı kaybeden Pugachev, yine de Guryev’e gitmek istiyordu. Soruşturma
sırasında A.Tvorogov, V.Eremin, Chumakov ve diğerleri, köylü sınıfı başkaldırmasının yenilgisinden sonra
tutuklandığında Pugachev’in her zaman Guryev’e dönmek istediğini söyledi. Rus Kazak Sidor Kozhivnikov,
“Pugachev, aşağı Ural ileri karakoluna gitti ve Kazakları Guryev’de toplanmaya çağırdı...” Ancak, yaşamına
yönelik bir girişim nedeniyle, planladığı ziyaretini Guryev’e gerçekleştiremedi.

Çarlık hükümeti, Pugachev canlı yakalanırsa, ödülün 30 bin ruble ve öldürenin – 5 bin ruble olacağını
açıkladı. Pugaçev ile birlikte olan Zengin Kazaklar Chumakov, Feduliev, Tvorogov, isyancı lider Yemelyan
Pugachev’i, eşi Sofia Dmitrievna’yı, 12 yaşındaki oğlu Trofim’i haince yakaladı ve hükümetin ödülü
nedeniyle Çarlık hükümetinin ordularına verdi.

Başkaldırmayı bastıran hükümet, liderleri ve sıradan köylüleri acımasızca yok etti. Başkaldırmaya
katılan 20 bin kişi kelepçeli hapishane ve zindanlara, bir kısmı da ağır işlere (katorgaya) gönderildi.
Başkaldırmanın lideri Yemelyan Pugaçev, ortakları Shigaev, Podurov, Tornov ile birlikte 9 Ocak 1775’te
asıldı.

İmparatoriçe Katerina II, Pugachev’in adını ortadan kaldırmak için Nehre Ural adını vermesini,
Zhayıl şehrine Uralsk adını vermesini, Zhayık Kazaklarını Ural Rus Kazakları olarak adlandırmasını emretti.

Böylece 1773–1775’teki köylü sınıfın başkaldırması yenildi. Başkaldırma yenilgiyle sonuçlansa da
tarihte silinmez bir iz bıraktı. Başkaldırma, feodal sömürüden kurtuluş yolundaki ilk büyük eylemlerden
biri olduğundan ve feodal beyleri ve çarlık hükümetini büyük ölçüde korkuttu. Yoksul Kazak köylüleri, Rus
köylüleri ve diğer etnik gruplarla birlikte ilk kez serfliğe karşı savaştı.

Bugün, özgür neslimiz, özgürlüğümüz için savaşan atalarının anısını hatırlamalı ve onurlandırmalıdır.

Hismet Tabyldiyev,
Tarih Bilimleri Doktoru, Profesör,
Sosyal Bilimler Akademisi Akademisyeni

26

在 在阿特劳的埃梅利扬·普加乔夫支队 Атырау облысы
我国土地上发生的重大事件之一，就是1773-1775年埃梅利扬·普加乔夫领导的农民 тарихи-өлкетану
起义。起义从乌拉尔河岸开始，蔓延到现代西哈萨克斯坦境内，包括巴什基尔、鞑靼、乌姆杜尔 музейі
特、马里、楚瓦什自治共和国和斯维尔德洛夫斯克、奥伦堡、库伊比舍夫、伏尔加格勒、坦波夫、 Историко-
高尔基、阿斯特拉罕地区的一些地区。 краеведческий
1773-1775年农民起义的根本原因是对广大人民的过度压迫,增加收费和税收，经常的破坏力很 музей Атырауской
大的战争。 области
在凯瑟琳二世统治期间，农民的状况更加恶化。沙皇政府，把许多土地和农民一起捐给了贵 Atyrau Local
族。因此，一半以上的农民都是服从王宫、贵族、教堂。此外，在1765年，根据沙皇的法令，地主 History
获得了审判农民、将他们送进监狱、征收其他重罚的权利。同样在1767年，颁布了一项法律，禁止 Museum
农民对地主提出申诉。这一切都引起了农民们潮。因此，在十八世纪50-60年代，40多次发生农民 Atyrau bölgesi
起义。 Yerel Tarih
农民反抗封建法律的小动乱，最终发展成乌拉尔哥萨克和俄罗斯人的大起义。虽然起义始于乌 Müzesi
拉尔斯克，但其主要发展地之一是古里耶夫城。政府担心起义会进一步扩大，于是派出了一支由弗 阿特劳州历史与地
雷曼少将率领的惩罚支队，尽快镇压起义。此外，总督还向哈萨克大汗努拉里呼吁，建议联合起来 方志博物馆
反对乌拉尔哥萨克行动。
古里耶夫斯基哥萨克-俄罗斯人积极参加了对弗莱曼军团的战斗。因为给叛军从古里耶夫发过来 ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
了武器、弹药和食物。但是，起义被镇压了。沙皇政府对叛军进行了追击和惩罚。但这只会增加哥
萨克人与俄罗斯人的仇恨，加剧动荡。结果，在1773-1775年发展成埃梅利扬·普加乔夫领导的农
民起义。起义的发起者是斯蒂芬·拉津的同乡唐-哥萨克人埃梅利扬·普加乔夫。1742年出生于唐
的冬站，4年丧父。1767年，他被征召入伍，先是参加了七年战争，后来又参加了俄土战争。在那
里他受了伤，回到了自己的家乡。此后，埃梅利扬·普加乔夫去过高加索、在乌克兰、在波兰，这
使他获得了巨大的生活经验和学习军事战术的机会。他了解到在高加索地区服役的乌拉尔哥萨克人
和俄罗斯人的艰苦生活。他收到了关于1772年叛乱的巨大信息。
埃梅利扬·普加乔夫起义也得到了阿特劳地区民众的大力支持。1773年11月，埃梅利扬·普加
乔夫与当地的哈萨克人结识。当起义势头高涨时，为了补充兵员，获得支援，普加乔夫派了一支由
米哈伊尔·托尔卡乔夫率领的分队前往古里耶夫。
米哈伊尔·托尔卡乔夫、阿布德什·坦加耶夫和阿依伯达·劳托夫率领的300名叛军夺取了乌拉
尔岸边的堡垒。在与当地人补充了军队后，他们缴获了大量的弹药、武器，然后启程返回。因此，
卡尔米科夫、库拉吉诺、托波利、扎曼卡拉、戈里和萨拉耶什克等定居点都落入了普加乔夫人手
中。但他们无法攻下古里耶夫城。首先，主要原因是部署了一支由阿塔曼莫斯托夫奇科夫率领的惩
罚分队来对付他们。M.托尔卡乔夫击败了莫斯托夫契科夫的军队，但损失惨重。其次，托尔卡乔夫
从当地民众那里得知普加乔夫需要增援的情况后，于12月30日返回乌拉尔城。
阿特劳州普加乔夫叛军的出现,加剧了贫苦哈萨克人与驻军士兵之间的动荡。由于害怕普加乔夫
和城内起义,古里耶夫斯基指挥官米亚基申和哥萨克阿塔曼-菲利莫诺夫被大大地驱散了。古里耶夫
斯基司令员写了如下的信。 “......奥伦堡、乌拉尔要塞和前哨之间已经三个月没有通信了。这
首先是出现在这些领土上的自信的敌人(普加乔夫--T.H.)的 情况,其次是从草原迁到乌拉尔河内侧
的柯尔克孜-凯萨克的威胁”( CAGADA, 第504号案 件,第26页)。
很快，哈萨克人就开始攻击前哨站。11月，哈萨克人包围了扎曼卡拉(亚曼卡拉 )和绿城的前
哨。西蒙诺夫在给萨拉托夫写道：“柯尔克孜人的行动完全停止了指挥部之间的关系，从底层距离
连报告都没有”。

阿特劳地区的起义出了很多哈萨克人，西蒙诺夫给元老院写信说：“武装的吉尔吉斯人在古里
耶夫和堡垒之间容不了! 。”列宁在谈到这一时期的情况时说：“当农奴制存在时，所有的农民都
与一切保卫和支持沙皇政府的敌人进行斗争”。(《V.I.列宁的著作》。6卷，443页)。

古里耶夫斯基守备队的士兵加入了哈萨克人的行列，开始罢工。普加乔夫听说古里耶夫有叛乱
分子，就派了一个以阿塔曼奥夫钦尼科夫为首的200人的分队和几门大炮去帮助他们。此外，普加
乔夫还指示支队夺取古里耶夫城，并向乌拉尔（乌拉尔斯克）城运送武器弹药。不过，1月20日在
别尔迪附近普加乔夫战役中失利，武器、弹药消耗殆尽。

由于古里耶夫的地方行政机构为防守城做了精心准备，在塔楼和房屋的屋顶上安装了32门大
炮，所以奥夫钦尼科夫的支队要攻下这么大的堡垒并不容易。不管城内当局如何准备守城，但在
战斗中，许多哥萨克人和俄国人站在普加乔夫人一边，拒绝战斗。于是，瓦-奥夫钦尼科夫在哈萨
克族和其他民族的帮助下，冲进了古里耶夫，打败了对手的支队。躲在要塞克里姆林宫里的乡民被
抓，米基申被枪杀，其他人被绞死。此外，5名阿斯特拉罕商人被逮捕，他们的财产被没收...。

27

Атырау облысы 听到古里耶夫陷落的消息后,克雷切特尼科夫的阿斯特拉罕总督接手了 “解放”该城的工作,他
тарихи-өлкетану 派了200名以邓杜科夫亲王为首的顿哥萨克-俄罗斯人和一支700人的骑兵队 到阿尔贝科夫支队。鲍
罗丁少校对此不满意,于是命令从察里津诺派来150人,并给追击者 军团增加300名卡尔米克人。主
музейі 阿塔曼中校B.坎道洛夫被任命为讨伐者。
Историко-
краеведческий 叛军也开始采取保护古里耶夫的行动。1774年4月6日,乌拉尔地区的士官E.斯特 鲁尼亚舍夫接
музей Атырауской 到了一份手令,手令上写道: “随着冰层的冻结,可能会有讨伐支队到来, 因此有必要组织乌拉尔沿
线的所有堡垒组成分队,加强守备,建立防御性堡垒。由于势力不 大,他建议向巴达干雇佣纤夫。”
области
Atyrau Local 与叛军相比，无论是数量还是装备，讨伐者都要高出几倍的。5月2日，政府军破城而入，攻克
了古里耶夫。此后，讨伐者对城市居民进行迫害，驱逐、绞杀、逮捕，许多人其中包括阿塔曼E.斯
History 特鲁尼亚舍夫在狱中死亡。
Museum
Atyrau bölgesi 在古里耶夫转入政府军手中后，普加乔夫的 “沙皇彼得三世”军队并没有停止行动。1774年
Yerel Tarih 3月23日，普加乔夫召开军事委员会，从贝尔达的塔蒂什切沃赶来，对今后的战役做出了计划，并
同意在战败的情况下去找古里耶夫。然而，很快惩罚分队就占领了阿特劳地区，他不得不放弃这个
Müzesi 计划。尽管如此，在萨尔尼科夫工厂附近失利的普加乔夫还是想去古里耶夫。在审讯中，农民起义
阿特劳州历史与地 失败后被拘留的A.特沃罗戈夫、V.埃雷明、丘马科夫等人说，普加乔夫一直想回到古里耶夫，哥萨
克-俄罗斯人西多尔-科日夫尼科夫写道：“普加乔夫去了乌拉尔下的前哨，在那里他敦促哈萨克人
方志博物馆 在古里耶夫聚集.....”。然而，由于生命未遂，他未能按计划访问古里耶夫。

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 沙皇政府宣布，如果活捉普加乔夫，奖励3万卢布，谁来杀他5千卢布。与普加乔夫在一起的主
权哥萨克丘马科夫、费杜利耶夫、特沃罗戈夫，为政府授意，背信弃义地抓获了叛军领袖埃梅利
扬·普加乔夫、他的妻子索菲亚·德米特里耶夫娜、12岁的儿子特罗菲姆，并交给了沙皇政府的军
队。

镇压起义的政府，对领袖和普通农民进行了无情的摧残。参加起义的两万人，被戴上手铐送进
监狱和地牢，送进监狱。而起义领袖埃梅利扬·普加乔夫和他的同伴什加耶夫、波杜罗夫、托尔诺
夫一起，于1775年1月9日被绞死。

皇后凯瑟琳二世为了铲除普加乔夫的名字，下令将乌拉尔河命名为乌拉尔河，将雅克城命名为
乌拉尔斯克，将雅克哥萨克称为乌拉尔哥萨克-俄罗斯人。

因此，1773-1775年的农民起义被打败了。虽然起义以失败告终，但在历史上留下了不可磨灭
的印记。由于起义是从封建剥削中解放出来的第一批重大行动之一，极大地吓坏了封建派和沙皇政
府。哈萨克族农民、贫民第一次与俄罗斯农民和其他民族的农民一起，进行了反对农奴制的斗争。

今天，我们自由的一代必须记住和纪念为我们的自由而战的祖先。

希斯梅特·塔比勒迪耶夫
历史科学博士，教授，
社会科学院院士

28

Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Ұ ИСАТАЙ МЕН МАХАМБЕТ БАСТАҒАН ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІС
лт-азаттық қозғалысының көсемдері, халық батыры Исатай Тайманұлының тегі – Беріш, 29

Ағатай батырдың ұрпағы, ал оның рухани басшысы – ақын әрі батыр Махамбет Өтемісұлы Жайық
Беріш руынан шыққан.

ХХ ғасырдың 30 жылдарынан бастап Жәңгір хан қоғамдық жерлерді біртіндеп жеке
адамдардың иелігіне өткізе бастады. Жер әуелі ханға қызметі жаққан сұлтандар мен билерге,
өз ағайындарына үлестірілсе, кейін бай қазақтарға ақшаға сатылды. Мысалы, Жәңгірханның жақын
туыстары Торғын өзені бойындағы 400 мың десятина, Қарауылқожа Бабажанов Каспий теңізінің
солтүстік жағалауындағы 700 мың десятина, ноғай руын басқарушы Шомбал Ниязов 1 млн 800 мың
десятина, сұлтан Меңдігерей Бөкейханов 400 мың десятина жерге ие болған. Осылайша көп
жерге ие болған алпауыттар жерді шаруаларға жалға беріп, пайда тапты. Бұл халықтың хан-
сұлтандарға деген наразылығын күшейтіп, 1836 жылғы Бөкей ордасындағы көтерлістің шығуының
басты себептерінің біріне айналды.

Негізінен хан ордасына жиналатын екі түрлі алым-салық та халыққа үлкен ауыртпалық әкелді.
Алым-салықтың бірінші түрі – мемлекеттік салық – зекет, ал екіншісі хан ордасын асырауға
арналған соғым болды. Зекеттің мөлшері төммендегідей болып тағайындалды: 5 түйеден –
1 қой, 10 түйеден – 2 қой, 30 сиырдан – 1 өгіз, 40 қойдан – 1 қой, 120 қойдан – 2 қой. Зекеттен
бір жылда хан ордасына 82 мың сомдай ақша мөлшерінде немесе 4 мың жылқы жиналатын.
Соғым ханға әр үйден жиналды. Соғым арқылы ханға жылына 10 мың сом ақша түсетін. Тек
1836 жылы Жәңгір ханның бір жылдық алым-салығының мөлшері төмендегідей болған:
Шеркеш – 50000 сом, Беріш – 60000 сом, Байбақты – 40000 сом, Жаппас – 30000 сом, Ысық – 20000
сом. Одан басқа елден киіз, жүн, былғары және басқалар жиналған. Мысалы, 1836 жылы хан 500
киіз жинаған. Көп мөлшерде жиналған әртүрлі салықтар халықтың әлеуметтік жағдайына әсер етіп,
олардың феодалдарға деген наразылығын күшейтті.

Көтерілісшілдердің ханға деген наразылығының келесі бір себебі – Жәңгірдің 1833 жылы
Қарауылқожа Бабажановты, бұрын старшын Исатай Тайманұлының қарауында болған Каспий
теңізінің солтүстік жағалауындағы жерлерге басқарушы етіп тағайындауы болды. Ол қарапайым
халықты езуші ретінде, ірі өсімқор-саудагер ретінде, хан саясатын қолдап, оны жанын сала
орындаушы ретінде белгілі еді.

1836–1837 жылдардағы бөкей Ордасындағы әлеуметтік шиленіс, жалпы алғанда, патша билігінің
тікелей қолдауына сүйеніп, Жәңгір хан жүргізген әділетсіз реформаның салдары еді.

Көтеріліс сипаты жағынан феодалдық және отаршылдық езгіге қарсы бағытталған, халық-азаттық
көтеріліс болды. Бөкей ордасындағы 20-ға жуық, яғни барлық ру қазақтарының көтеріліске қатысуы –
оның жалпықазақтық сипатта болғандығын көрсетеді. Әрі оның ерекшелігі де осында болды.

Көтерлістің мақсаты – Жәңгір ханның халыққа жасап отырған озбырлығына шек қою,
шаруалардың жағдайын жақсарту еді. Бұл көтерлістің Еділ мен Жайық бойындағы құнарлы жер үшін
болғандығы Махамбеттің өлеңдерінде де нақты айтылады:

Атырау облысы Еділ үшін егестік,
тарихи-өлкетану Жайық үшін жандастық
Қиғаш үшін қырылдық...
музейі Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған халық-азаттық көтерілісі екі кезеңнен
Историко- тұрады. Бірінші кезең – 1836–1837 жылдардағы Бөкей ордасындағы халық көтерілісі. Ол 1836
краеведческий жылдың наурыз айында басталып, 1837 жылдың 15 қарашасындағы Тастөбе шайқасымен аяқталады.
музей Атырауской Екінші кезең – 1838 жылдың алғашқы алты айында Кіші жүздің батыс бөлігінде болған халық-азаттық
көтерілісі. Ол 1838 жылғы 12 шілдедегі Ақбұлақ қырғынымен аяқталады. Осы қанды шайқастың
области соңында көтеріліс көсемі Исатай Тайманұлы қаза тауып, көтеріліс аяқталды.
Atyrau Local
Аманкелді Шамғонов,
History Х. Досмұхамедов атындағы
Museum Атырау мемлекеттік университеті
Atyrau bölgesi «Қзақстан және дүниежүзі тарихы»
Yerel Tarih кафедрасының профессоры,
ҚР Тарих және қоғамдық ғылымдар
Müzesi
阿特劳州历史与地 академиясының академигі

方志博物馆

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 П НАЦИОНАЛЬНО-ОСВОБОДИТЕЛЬНОЕ ВОССТАНИЕ
ПОД РУКОВОДСТВОМ ИСАТАЯ И МАХАМБЕТА
редводители национально-освободительного движения, развернувшегося в 1836–1838

годах на территории Младшего жуза, были народный герой, потомок Агатай - батыра Исатай Тайманов
из рода Бериш и духовный лидер восстания, поэт и батыр Махамбет Утемисов, принадлежавший к
ветви Жайык рода Бериш.

Начиная с 30-х годов ХIХ века хан Жангир стал постепенно передавать общественные земли
во владение частных лиц. Если сначала земля распределялась между служившими хану султанами,
биями и его родственниками, то затем уже стала продаваться богатым казахам. К примеру, близкие
родичи Жангир хана получили 400 тыс. десятин вдоль реки Торгын, Караулкоже Бабажанову
досталось 700 тыс. десятин на северном побережье Каспийского моря, владельцем 1 млн 800 тыс.
десятин стал правитель рода Ногай Шомбал Ниязов, а султан Мендигерей Бокейханов получил 400
тыс. десятин земель. Новоявленные помещики, ставшие хозяевами огромных земельных площадей,
сдавали их крестьянам в аренду и получали прибыль. Это усилило недовольство народа личностями
власть имущих, что стало одной из главных причин восстания в Букеевской орде, вспыхнувшего в
1836 году.

Особенно тяжким грузом были для народа два вида непосильных налогов которые собирались
ханской ставкой. Первый вид – это государственный налог зекет, а второй – согым, идущий на
содержание ханской семьи. Размер зекета рассчитывался в зависимости от численности скота в
хозяйстве: с 5 верблюдов – 1 овца, с 10 верблюдов – 2 овцы, с 30 коров – 1 бык, с 40 овец – 1 овца, с 120
овец – 2 овцы. За год зекет приносил хану более 80 тыс. рублей или 4 тыс. лошадей. Согым собирали
с каждого двора. Только в 1836 году размер годовых податей в ставку Жангирхана составил: от рода
Шеркеш – 50 тыс. рублей, от рода Бериш – 60 тыс. рублей, от рода Байбакты – 40 тыс. рублей, от рода
Жаппас – 30 тыс. рублей, от рода Ысык – 20 тыс. рублей. Кроме того, с населения взималась дань в
виде войлока, шерсти, кожи и прочего. Например, в том же 1836 году хан собрал с подданных 500
кошм. Непосильные размеры различных поборов осложняли социальное положение населения и
наращивали его недовольство феодалами.

Еще одной причиной недовольства повстанцев стало назначение Жангир-ханом Караулкожи
Бабажанова управляющим землями северного побережья Каспийского моря, которые раньше
находились под присмотром старшины Исатая Тайманова. Бабажанов был известен как угнетатель
простого народа, крупный ростовщик-торговец, ярый приверженец ханской политики и
исполнитель воли ханского правительства.

В целом социальная напряженность в Букеевской Орде в 1836–1837 годах явилась следствием
несправедливой реформы, проводимой Жангирханом, который опирался на непосредственную

30 поддержку русского самодержавия.

По своему характеру восстание было национально-освободительным, направленным Атырау облысы
против феодального и колониального гнета. Участие в нем почти двадцати казахских родов, то тарихи-өлкетану
есть практически всех, населяющих Букеевскую Орду, свидетельствует о том, что оно носило музейі
общенародный характер. И в этом его особенность. Историко-
краеведческий
Цель восстания – положить конец узурпаторству Жангирхана и улучшить положение крестьян. музей Атырауской
Махамбет писалв своих стихах, что народ боролся за плодородные земли по берегам Волги и Урала, области
которые испокон веков принадлежали их прадедам: Atyrau Local
History
За Едиль свой мы в битве схватились, Museum
За Жайык воедино сплотились, Atyrau bölgesi
Своей жизнью за землю родную, Yerel Tarih
Не жалея себя, расплатились... Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Национально-освободительное восстание под руководством ИсатаяТайманова и Махамбета ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
Утемисова делится на два периода. Первый – это восстание народа в Букеевской Орде в 1836–1837
гг. Оно началось в марте 1836 года и завершилось Тастобинской битвой 15 ноября 1837 года. Второй
период – это народно-освободительное восстание в западной части Младшего жуза, которое
проходило в течение первого полугодия 1838 года. Конец народному бунту положила Акбулакская
бойня, в ходе которой был убит предводитель повстанцев Исатай Тайманов. Эта кровопролитная
битва произошла12 июля 1838 года.

Аманкелды Шамгонов,
профессор кафедры «История Казахстана
и всемирная история»Атыраускогогосударственного

университета имени Х.Досмухамедова,
академик Академии истории и общественных наук РК

T NATIONAL LIBERATION UPRISING 31
LED BY ISSATAY AND MAKHAMBET
he leaders of the national liberation movement, national hero Issatay Taimanuly – from the Berish

family, a descendant of Agatay Batyr, and his spiritual leader – poet and Batyr Makhambet Utemisuly from
the Zhaiyk family, Berish.

Since the 30s of the ХХ century, Zhangir Khan gradually gave public land to private individuals. The
land was initially distributed among the close sultans and biys, among their relatives, and then sold for
money to rich Kazakhs. For example, close relatives of Zhangir Khan has received 400 thousand acres
of land along the Torgyn river, Carauylkozha Babazhanov received 700 thousand arpents of land on the
Northern coast of the Caspian sea, 1 million 800 thousand arpents of land were given to the ruler of
the Nogay kind Shombal Niyazov, 400 thousand arpents of land were received by Sultan Merdigerey
Bokeikhanov. Thus, farmers rented vast lands to peasants and made a profit. This increased the people’s
discontent towards the khans-sultans and became one of the main reasons for the uprising in the Bukey
Horde in 1836.

Two different taxes, which were mainly collected in the Khan’s Horde, worsened the condition of the
population. The first type of tax is the state tax - zakyat, and the second - sogym for the Khan’s Horde. The
amount of zakyat was assigned as follows: from 5 camels – 1 sheep, from 10 camels – 2 sheep, from 30
cows – 1 bull, from 40 sheep – 1 sheep, from 120 sheep – 2 sheep. During the year, 82 thousand rubles,
or 4 thousand horses, were collected from zakyat to the Khan’s Horde. Khan gathered sogym from every
house. Khan collected 10 thousand rubles a year from sogym. Only in 1836, the amount of the annual tax
of Zhangir Khan was: Sherkesh–50,000 rubles, Berish – 60,000 rubles, Baibakty – 40,000 rubles, Zhappas –
30,000 rubles, Ysyk – 20,000 rubles. In addition, felt, wool, leather, and other items were collected from
the population. For example, in 1836, Khan collected 500 felt. Various taxes collected in large numbers,
complicated the social situation of the population and increased its discontent with the feudal lords.

One of the reasons for the discontent of the rebels with the khan was that in 1833 Zhangir Khan
appointed Karaulkozha Babazhanov as the manager of the lands of the northern coast of the Caspian Sea,
previously under the jurisdiction of foreman Issatay Taimanuly. Babazhanov was known as the oppressor
of the people, a large usurer-merchant who supported the khan’s policy and its ardent executor.

Атырау облысы Social tension in the Bukey Horde in 1836–1837 was a consequence of the unjust reform carried out
тарихи-өлкетану by Zhangir Khan, relying on the direct support of the tsarist government.

музейі The nature of the uprising was national liberation, directed against feudal and colonial oppression.
Историко- The participation of the Kazakhs in the uprising, the participation of almost 20 clans in the Bukey Horde
краеведческий testifies to the fact that it was of a national character. And this was its peculiarity.
музей Атырауской
The purpose of the uprising was to limit the arbitrariness of Zhangir Khan and improve the situation
области of the peasants. The fact that this uprising was a struggle for fertile lands along the Volga and the Urals is
Atyrau Local stated in the poems of Makhambet.

History The national liberation uprising led by Issatay Taimanov and Makhambet Utemissov consists of two
Museum periods. The first period was the popular uprising in the Bukey Horde in 1836–1837. The uprising began
Atyrau bölgesi in March 1836 and ended with the Tastube battle on November 15, 1837. The second period was the
Yerel Tarih people’s liberation uprising in the Western part of the Junior Zhuz in the first six months of 1838. The
battle ends with the battle of Orbulaq on July 12, 1838. At the end of this bloody battle, the leader of the
Müzesi uprising Issatay Taimanuly was killed and the uprising ended there.
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 Аmankeldi Shamgonov,
Professor of the Department “History

of Kazakhstan and World History”
Atyrau State University

named after Kh.Dosmukhamedov,
Academician of the Academy of history and
social sciences of the Republic of Kazakhstan

U ISATAY VE MAHAMBET LİDERLİĞİNDEKİ
ULUSAL- KURTULUŞ BAŞKALDIRMASI
lusal kurtuluş başkaldırma liderleri, Agatay batyr soyundan gelen Berish boy’unan gelen ulusal

kahraman Isatay Taymanuly, ve onun ruhani lideri, Zhaiyk, Berish boy’unan şair ve batyr Makhambet
Utemisuly’dir.

XIX. yüzyılın 30 yıllarında Zhangir Han yavaş yavaş kamu arazisini özel kişilere veriyordu. Arazi
başlangıçta yakın sultanlar ve biyler arasında, akrabaları arasında dağıtılır ve daha sonra para karşılığı
zengin Kazaklara satılırdı. Örneğin Zhangir Han’ın yakın akrabaları Torgyn Nehri boyunca 400 bin desiyatin
aldı, Hazar Denizi’nin kuzey kıyısındaki 700 bin desiyatin arazi Karauylkozha Babazhanov tarafından alındı,
1 milyon 800 bin desiyatin Nogay boy başkanıShombal Niyazov tarafından alındı, 400 bin desiyatin de
arazi sultan Mendigerey Bpkeykhanov tarafından alındı. Böylelikle toprak sahipleri geniş arazileri köylülere
kiraladılar ve kâr elde ettiler. Bu, halkın han-sultanlara karşı hoşnutsuzluğunu artırdı ve 1836’da Bökey
Orda’sındaki başkaldırmanın ana nedenlerinden biri haline geldi.

Çoğunlukla Han’ın Ordası için toplanan iki farklı vergi, nüfusun durumunu kötü leştirdi. İlk vergi türü -
eyalet vergisi - zekat ve ikincisi - Han’ın Ordası için sogym. Zekat sayısı 5 deveden –1 koyun, 10 deveden –
2 koyun, 30 inekten –1 boğa, 40 koyundan –1 koyun, 120 koyundan –2 koyun olarak belirlenmiştir. Yıl
boyunca Han Ordası için Zekat’tan 82 bin ruble veya 4 bin at toplandı. Sogym han için her evden toplandı.
Sogym’den hana yılda 10 bin ruble toplandı. Sadece 1836’da, Zhangir Han’ın bireysel boy’lardan alınan
yıllık vergisinin büyüklüğü şöyleydi: Sherkesh – 50.000 ruble, Berish – 60.000 ruble, Baybakty – 40.000
ruble, Zhappas – 30.000 ruble, Isyk– 20.000 ruble. Ayrıca nüfustan keçe, yün, deri ve diğer şeyler toplandı.
Örneğin, 1836’da han 500 keçe topladı. Çok sayıda toplanan çeşitli vergiler, nüfusun sosyal durumunu
karmaşıklaştırdı ve feodal beylere duyduğu hoşnutsuzluğu artırdı.

İsyancıların handan hoşnutsuzluğunun nedenlerinden biri, 1833’te Zhangir hanın, daha önce ustabaşı
Isatay Taymanuly’nin yetkisi altında olan Hazar Denizi’nin kuzey kıyısındaki toprakların yöneticisi olarak
Karaulkozha Babazhanov’u atamasıydı. Babazhanov, halkın zalimi, hanın politikasını destekleyen büyük
bir tacir-tüccar ve onun ateşli uygulayıcısı olarak biliniyordu.

1836–1837’de Bökey Orda’sındaki toplumsal gerilim, Çarlık hükümetinin doğrudan desteğine

32 dayanarak Zhangir Han tarafından gerçekleştirilen adaletsiz reformun bir sonucuydu.

Başkaldırma, doğası gereği, feodal ve sömürgeci baskıya yönelik ulusal bir kurtuluştu. Bökey Атырау облысы
Orda’sındaki başkaldırmaya tuhaflığı - yaklaşık 20 Kazak boy’larının katılması, ulusal bir karaktere sahip тарихи-өлкетану
olduğunu kanıtlıyordu. музейі
Историко-
Başkaldırmanın amacı Zhangir Han’ın keyfiliğini sınırlamak ve köylülerin durumunu iyileştirmekti. Bu краеведческий
başkaldırmanın Volga ve Urallar boyunca bereketli topraklar için bir mücadele olduğu gerçeği Makhambet музей Атырауской
dizelerinde söyleniyor. области
Atyrau Local
Isatay Taymanov ve Makhambet Utemisov liderliğindeki ulusal kurtuluş başkaldırması iki dönemden History
oluşuyor. İlk dönem, 1836–1837’de Bökey Orda’sındaki halk başkaldırmasıydı. Başkaldırma Mart 1836’da Museum
başladı ve 15 Kasım 1837’de Tastobe Savaşı ile sona erdi. İkinci dönem, 1838’in ilk altı ayında Küçük Cüz’un Atyrau bölgesi
batı kesiminde halkın kurtuluş başkaldırmasıydı. Çatışma, 12 Temmuz 1838’de Akbulak katliamı ile sona Yerel Tarih
erer. Bu kanlı savaşın sonunda isyan lideri Isatay Taymanuly öldürüldü ve başkaldırma orada bitti. Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Аmankeldi Shamgonov, ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
“Kazakistan ve dünya tarihi”

Bölümü Profesörü
Atyrau Eyaleti H. Dosmukhamedov üniversitesi,
Kazakistan Cumhuriyeti Tarih ve sosyal bilimleri

Akademisi Akademisyeni

民 在伊萨蒂和马哈姆贝特的领导下的民族解放起义 33
族解放起义的领导人，来自贝里什家族的民族英雄伊萨泰·塔伊曼乌勒，阿加泰巴蒂
尔的后裔，以及他的精神领袖，来自贝里什扎伊克家族的诗人、巴蒂尔马哈姆贝·乌特米苏乌勒。
自二十世纪30年代起，张格尔汗逐渐将公田分给私人。土地最初是在亲近的苏丹和毕之间、亲
戚之间分配，然后卖给有钱的哈萨克人换取钱财。例如，张格尔汗的近亲得到了托尔金河沿岸的40
万块土地，里海北岸的70万块土地分配给卡拉乌伊尔科扎·巴巴扎诺夫，180万块土地分配给诺盖
氏族统治者尚巴尔·尼亚佐夫，40万块土地获得了门迪格里·博基科哈诺夫。于是，大量的土地被
租给了农民，获得了利润。这加剧了人们对汗王－苏丹的不满，成为1836年布克耶夫部落起义的主
要原因之一。
主要在汗国征收的两种不同税种使人口状况恶化。第一种是国家税是天课，第二种是汗国的索
吉姆（买肉用的钱） 。天课的金额如下：拥有5头骆驼的：1头绵羊， 10头骆驼：2头绵羊， 30
头母牛：1头公牛，40头绵羊:1头绵羊， 120头绵羊：2头绵羊。在这一年中，汗国收集了82,000卢
布（即4000匹马）。给汗国的索吉姆从每所房屋聚集。每年从索吉姆给汗收集1万卢布。仅在1836
年，张格尔汗的年税额为：谢尔克什-50,000卢布，贝里什-60,000卢布，贝巴克蒂-40,000卢布，
扎帕斯-30,000卢布，伊塞克-20,000卢布。另外，从人群中收集了毡，羊毛，皮革和其他东西。例
如，在1836年，汗收集了500张毛毡。大量征收的各种税款使人口的社会状况复杂化，并加剧了他
们对封建领主的不满。
叛军对汗不满的原因之一是，在1833年，张格尔汗任命卡拉乌伊尔科扎·巴巴扎诺夫为里海北
海岸土地的管理人，该土地以前由工头伊萨泰·塔伊曼乌勒管辖。巴巴扎诺夫被誉为人民的压迫
者，是支持汗国政策及其热心执行者的大型高利贷商人。
1836-1837年布基耶夫汗国的社会紧张局势是张格尔汗依靠沙皇政府的直接支持进行不公正改革
的结果。从性质上讲，起义是民族解放，是针对封建和殖民压迫的。哈萨克族参加起义，布克耶夫
部落的近20个部族参加起义，说明起义是民族范围内的起义。而他的特殊性就在于此。起义的目的
是为了限制张格尔汗的自治，改善农民的状况。马哈姆贝特的诗句中说，这次起义是为了争夺伏尔
加和乌拉尔一带的肥沃土地。
伊萨泰·马哈姆贝·乌特米苏乌勒领导的民族解放起义包括两个时期。第一个时期是1836-1837
年布基耶夫部落的民族起义。起义从1836年3月开始，到1837年11月15日塔斯秋宾斯克战役结束。
第二个时期是1838年上半年少年小玉兹 西部的民众起义。1838年7月12日，战斗以阿克布拉克大屠
杀结束。在这场血战结束时，起义领袖伊萨泰·塔伊曼乌勒被杀，起义就此结束。

А·尚戈诺夫
H.多斯穆哈梅多夫名义的阿特劳州立大学

“哈萨克斯坦历史与世界历”史系教授
哈萨克斯坦共和国历史与社会科学院院士

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

И.Тайманұлы мен М.Өтемісұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілісінің картасы
Карта национально-освободительного восстания во главе с И.Тайманулы и М.Утемисулы

Map of the national liberation uprising led by I.Taimanuly and M.Utemissuly
I.Taymanov ve Makhambet Utemisuly liderliğindeki ulusal kurtuluş başkaldırma haritası (kopya)

伊萨泰·塔伊曼乌勒和马哈姆贝·乌特米苏乌勒领导的
民族解放起义扩展地图

34

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Е ЖЕҢІСТІ ЖАҚЫНДАТҚАНДАР
кінші дүниежүзілік соғыс шеңберіндегі (1939 жылдың 1қыркүйегінен 1945 жылдың 2
қыркүйегіне дейін) ең жойқыны Германия мен Кеңес Одағы арасындағы (22 маусым1941 – 8
мамыр1945) майдан болатын. Фашистік Германия бұл соғысты өзі бастап, Кеңес Одағына басып
кіргендіктен оны ресми түрде «Ұлы Отан соғысы» деп атады. Ортақ Отанды қорғауға Қазақстаннан 1 млн
200 мың адам аттанса, солардың қатарында біздің облыстан 43 мың шамасында ерлер мен қыз-
келіншектер болды. Олардың үштен бірі соғыстан оралмаса, тағы осыншамасы мүгедекке айналған
еді. Атыраулықтар майданда ерен ерліктерімен танылып, әйгіленді. Осылайша: 68-гвардиялық
атқыштар дивизиясының 202-гвардиялық атқыштар полкы құрамында пулемет взводының
командирі, гвардиялық старшина А.Афанасьевке, 120-атқыштар дивизиясының 538-атқыштар
полкында атқыштар взводының командирі, гвардиялық кіші лейтенант М.Баймұхановқа,
354-атқыштар дивизиясының 1199-атқыштар взводы командирінің көмекшісі, старшина Г.Канцевке,
81-атқыштар дивизиясының 196-дербес сапер, 2-ротаның старшинасы, старшина Ф.Мазуровқа,
6-гвардиялық атқыштар дивизиясының 25-гвардиялық атқыштар полкы құрамында пулеметші,
гвардиялық сержант И.Махоринге, 137-атқыштар дивизиясының 771-атқыштар полкы құрамында
минометші, қатардағы жауынгер Б.Нысанбаевқа, 318-атқыштар дивизиясының 1339-атқыштар полкы
құрамында бөлімше командирі, атқыштар взводының командирі, кіші лейтенант Қ.Смағұловқа Кеңес
Одағының Батыры атағы берілді.
Ал 312-атқыштар дивизиясының 599-дербес саперлер батальоны құрамында бөлімше командирі,
старшина Ғ.Әліпов, 222-атқыштар дивизиясының 43-дербес өздігінен жүретін артиллерия
дивизионы құрамында барлаушы-байқаушы, старшина Ш.Еркінов, 20-гвардиялық дербес
моторландырған шабуылдаушы инжинерлік-саперлық батальоны құрамында взвод командирінің
көмекшісі, бөлімше командирі, аға сержант С.Қызылов, 192-атқыштар дивизиясының 298-артиллерия
полкы құрамында байланыс бөлімшесінің командирі, старшина Е.Полынин, 245-атқыштар
дивизиясының 322-дрбес барлау ротасында барлау бөлімшесінің командирі, гвардиялық аға
сержант Г.Шамин Кеңес Одағы Батыры атағымен пара-пар «Даңқ» орденінің толық иегері атанды.
Сондай-ақ 218-түнгі бомбалау авиация дивизиясының 588-түнгі бомбалау авиация полкында,
325-түнгі бомбалау авиация дивизиясы құрамында ПО-2 ұшағымен 305 рет жауынгерлік тапсырмамен
әуеге көтерілген, штурман, ұшқыш звено командирі, полк байланысы қызыметінің бастығы, полк
штабы бастығының көмекшісі, аға лейтенант Хиуаз Доспановаға тәуелсіз Қазақстанның ең жоғарғы
марапаты – «Халық Қаһарманы» атағы берілді.

Жұмабай Доспанов,
тарихшы

35

Атырау облысы В ТЕ, КТО ПРИБЛИЖАЛ ПОБЕДУ
тарихи-өлкетану торая мировая война началась 1 сентября 1939 года и закончилась 2 сентября 1945 года. Но
самым разрушительным был фронт между Германией и Советским Союзом в период с 22 июня 1941
музейі года по 8 мая 1945 года. Фашистская Германия вступила в войну с Советским Союзом и ее официально
Историко- назвали «Великой Отечественной войной». На защиту Родины из Казахстана отправились около
краеведческий 1 млн 200 тысяч человек, в том числе из нашей области около 43 тысяч мужчин и женщин. Одна треть
музей Атырауской из них не вернулись с войны, еще одна треть вернулись с войны инвалидами. На фронте атыраусцы
отличились героическими подвигами. Таким образом, командиру пулеметного взвода в составе
области 202-го гвардейского стрелкового полка 68-й гвардейской стрелковой дивизии, гвардейскому
Atyrau Local старшине А.Афанасьеву, командиру стрелкового взвода 538-го стрелкового полка 120-й
стрелковой дивизии, гвардейскому младшему лейтенанту М.Баймуханову, помощнику командира
History 1199-го стрелкового взвода 354-й стрелковой дивизии, старшине Г.Канцеву, 196-отдельному саперу
Museum 81-й стрелковой дивизии, старшине 2-й роты, старшине Ф.Мазурову, пулеметчику, гвардейскому
Atyrau bölgesi сержанту И.Махорину в составе 25-го гвардейского стрелкового полка 6-й гвардейской стрелковой
Yerel Tarih дивизии, минометчику, рядовому Б.Нысанбаеву в составе 771-го стрелкового полка 137-й
стрелковой дивизии, в составе 1339-го стрелкового полка 318-й стрелковой дивизии командиру
Müzesi отделения, командиру стрелкового взвода, младшему лейтенанту К.Смагулову присвоено звание
阿特劳州历史与地 Героя Советского Союза.
А в составе 599-отдельного батальона саперов 312-й стрелковой дивизии, командир
方志博物馆 отделения, старшина Г.Алипов, разведчик-наблюдатель в составе 43-го отдельного самоходного
артиллерийского дивизиона 222-й стрелковой дивизии, старшина Ш.Еркинов, в составе 20-го
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 гвардейского отдельного моторизированного штурмового инженерно-саперного батальона
помощник командира взвода, командир отделения, старший сержант С.Кызылов, командир
отделения связи в составе 298-артиллерийского полка 192-й стрелковой дивизии, старшина
Е.Полынин, командир разведывательного подразделения в 322-отдельной разведывательной роте
245-й стрелковой дивизии, гвардии старший сержант Г.Шамин стал полным кавалером ордена
«Славы».
А также штурману, командиру летного звена, начальнику службы полковой связи, помощнику
начальника штаба полка, старшему лейтенанту Хиуаз Доспановой, поднятой в воздух по боевому
заданию на самолете ПО-2 в составе 325-ночной бомбардировочной авиационной дивизии в 588
ночном бомбардировочном авиационном полку в 218 ночной бомбардировочной авиационной
дивизии присвоена самая высокая награда независимого Казахстана звание «Халық Қаһарманы».

Жумабай Доспанов,
историк

W THOSE WHO APPROACHED VICTORY
orld War II began on September 1, 1939 and ended on September 2, 1945. But the most
destructive was the front between Germany and the Soviet Union between June 22, 1941 and May 8,
1945. Nazi Germany entered the war with the Soviet Union and it was officially called the “Great Patriotic
War”. About 1 million 200 thousand people went from Kazakhstan to protect the Motherland, including
about 43 thousand men and women from our region. One third of them did not return from the war,
and another third returned from the war with disabilities. At the front, Atyrau people distinguished
themselves with heroic deeds. Thus, the commander of a machine-gun troop as part of the 202nd guards
rifle regiment of the 68th guards rifle division, guards petty officer A.Afanasiyev, the commander of a rifle
platoon of the 538th rifle regiment of the 120th rifle division, guards Junior Lieutenant M.Baimukhanov,
assistant commander of the 1199th rifle platoon of the 354th rifle division, petty officer G.Kantsev,
196-separate mine picker of the 81st rifle division, petty officer of the 2nd troop, petty officer F.Mazurov,
machine gunner, guards sergeant I.Makhorin as part of the 25th guards rifle regiment of the 6th guards
rifle division, mortarman, common soldier B.Nysanbayev as part of the 771st rifle regiment of the 137th
rifle division, as part of the 1339th rifle regiment of the 318th rifle division, squad leader, rifle platoon
commander, junior lieutenant K.Smagulov were awarded the title of Hero of the Soviet Union.
And as part of the 599-separate battalion of mine pickers of the 312th rifle division, the squad leader,

36 sergeant major G.Alipov, scout-observer as part of the 43rd separate self-propelled artillery division of

the 222nd rifle division, sergeant major Sh.Yerkinov, as part of the 20th guards separate motorized attack Атырау облысы
engineer-sapper battalion, the assistant platoon commander, squad leader, senior sergeant S.Kyzylov, тарихи-өлкетану
commander of the communications department in the 298th artillery regiment of the 192nd rifle division, музейі
petty officer Ye.Polynin, commander of the reconnaissance unit in the 322-separate reconnaissance Историко-
company of the 245th rifle division, guards senior sergeant G. Shamin became full holders of the Order of краеведческий
Glory. музей Атырауской
области
And also the navigator, flight commander, chief of the regimental communications service, assistant Atyrau Local
chief of staff of the regiment, senior lieutenant Khiuaz Dospanova, flown into the air on a combat History
mission on a PO-2 aircraft as part of the 325-night bomber aviation division in the 588th night bomber Museum
aviation regiment in the 218th night bomber aviation division was awarded the highest award of Atyrau bölgesi
independent Kazakhstan, the title “Khalyk Kakharmany”. Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

Zhumabay Dospanov,
historian

II ZAFERİ YAKLAŞTIRANLAR ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
. Dünya Savaşı 1 Eylül 1939’da başladı ve 2 Eylül 1945’te bitti. Ancak en yıkıcı olanı 22 Haziran
1941’den 8 Mayıs 1945’e kadar Almanya ile Sovyetler Birliği arasındaki savaştı. Faşist Almanya, Sovyetler
Birliği ile savaşa girdi ve bu savaş resmen “Büyük Vatanseverlik Savaşı” olarak adlandırıldı. Anavatanı
Kazakistan’dan korumak için yaklaşık 1 milyon 200 bin kişi, onun içinden bizim Atyrau bölgesinen yaklaşık
43 bin erkek ve kadın gitti. Üçte biri savaştan dönmedi, üçte biri savaştan devre dışı bırakıldı. Savaş
alanlarıında, Atyrau sakinleri kendilerini kahramanca eylemlerle ayırt ettiler.
Bu nedenle, 68.Muhafız tüfek bölümünün 202.Muhafız tüfek alayının bir makineli tüfek takımının
komutanı, Muhafız Astsubay A. Afanasyev’e, 120. tüfek bölümünün 538.tüfek alayının tüfek takımının
komutanına, Muhafız genç teğmen M.Baimukhanov’a, 354. tüfek bölümünün 1199. tüfek takımının
komutan yardımcısı, ustabaşı G.Kantsev’e, 81.tüfek bölümünün 196. ayrı kazıcı taburu, 2. şirketin ustabaşı
F.Mazurov’a, 6.Muhafız tüfek bölümü 25. Muhafızlar tüfek alayının makineli tüfekçisi, Muhafızlar Çavuş
I.Makhorin’e, 137.tüfek bölümü 771.tüfek alayında top atıcı B.Nysanbaev’e, 318.tüfek bölümünün 1339.
tüfek alayının takım lideri, tüfek takım komutanı, genç teğmen K.Smagulov’a Sovyetler Birliği Kahramanı
unvanını verildi.
312.tüfek bölümünün 599. ayrı kazmacı taburunun bir takım lideri, ustabaşı G.Alipov’e, 222.tüfek
bölümünün 43.ayrı kundağı motorlu topçu bölümünün bir parçası olarak keşif gözlemcisi, küçük subay
Sh.Yerkinov’e, 20.Muhafızlar ayrı motorlu saldırı mühendisi-kazıcı taburu’nun bir parçası olarak, müfreze
komutan yardımcısı, takım lideri, kıdemli çavuş S.Kyzylov’a, 192.tüfek bölümünün 298.topçu alayındaki
irtibat bürosu komutanı, astsubay E.Polynin’e, 245.tüfek bölümünün 322.ayrı keşif şirketindeki keşif
biriminin komutanı, kıdemli çavuş G.Shamin’e tüm “Slava” Düzeni verildi.
Ve ayrıca navigatöre, uçuş komutanına, alaysal iletişim servisinin başı, Alay Genelkurmay başkan
yardımcısı, 218.gece bombacı havacılık bölümünün 588.gece bombardıman ucağı havacılık alayı 325.
gecelik bir bombardıman uçağı havacılık takımının bir parçası olarak bir PO-2 uçağında bir savaş görevinde
havaya kaldırılan, kıdemli teğmen Khiuaz Dospanova’ya bağımsız Kazakistan’ın en yüksek ödülü “Khalyk
Khakarmany” verildi.

Zhumabay Dospanov,
Tarihçi

37

Атырау облысы 第 使胜利时刻提前来临的人
тарихи-өлкетану 二次世界大战于1939年9月1日开始，1945年9月2日结束。但破坏力最大的是1941年6
月22日至1945年5月8日德苏之间的战线。法西斯德国与苏联参战，官方称之为“伟大的卫国战争”
музейі 。哈萨克斯坦约有120万人前往保卫自己的家园，其中包括来自本地区的约4.3万名男子和妇女。其
Историко- 中三分之一的人没有从战争中回来，还有三分之一是残疾人。在前线，阿特劳人以英雄事迹突出。
краеведческий 因此, 警卫队第68步兵师第202卫队步兵司令部机枪排司令，警卫小军官A. 阿法纳西耶夫，第120步
музей Атырауской 兵师第538步兵团步枪团司令，少尉M.拜穆汉诺夫、警卫少尉M.马祖罗夫，机枪手，第6警卫步枪师
第25警卫步枪团I.马霍林中士，第137步兵师的第771步兵团，加入第318步兵师的第1339步兵团的
области 迫击炮手N.桑巴耶夫兵士，步兵排排长，中尉K.斯马古洛夫被授予苏联英雄称号。
Atyrau Local 作为第312步枪师的工兵的第599个独立的一部分，该班长，中士少将G. 阿利波夫，作为第222
步枪师的第43自行火炮师，第20步兵的一部分侦察兵观察员Sh.叶尔基诺夫。警卫独立的机动突击
History 工程师大队助理排长，班长，高级中士S.基济洛夫，第192步枪师第298炮兵团通信科司令，小军官
Museum E.珀勒宁，第245步枪师的第322独立的侦察连组成的侦察部队司令，警卫队高级军士G. 沙民成为
Atyrau bölgesi 了全等级光荣勋章获得者。
Yerel Tarih 以及作为第218夜间轰炸航轰炸航空兵师第588夜间轰炸航空兵团成员 ，在PO-2飞机完成战斗任
务的导航员，飞行指挥官，团通信服务主任，团助理参谋长，高级中尉潶瓦兹·多斯帕诺娃被授予
Müzesi 哈萨克斯坦最高荣誉，“哈萨克斯坦人民英雄”称号。
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 朱马贝·多斯帕诺夫，
历史学家

Сармат жауынгері. Авторы Қ.Ахметжан
Сарматский войн. Авторы К.Ахметжан
Sarmatian warrior. Author K.Akhmetzhan
Sarmatyalı savaşçı. Yazarlar K.Akhmetzhan

38 萨尔马提亚战士。作者K. 阿赫迈赞

Бірінші бөлім Атырау облысы
АТУ ҚАРУЛАРЫ тарихи-өлкетану
музейі
Музейдің ғылыми қорының археологиялық коллекциясында неолиттік кезең, ерте темір Историко-
краеведческий
дәуірі, орта ғасырлық қалалардан табылған садақ оғы – жебе ұштары көптеп кездеседі. музей Атырауской
Неолит кезеңінде қыспа түзету техникасын жетілдірумен қатар тас өңдеудің жалтырата тегістеу, области
Atyrau Local
бұрғылау, аралау сияқты жаңа технологиялық әдістері қалыптасқан. Неолиттік тұрақтарда табылған History
садақ жебелері мен найзалардың ұштары, балталар, қашаулар, пышақтар, қырғыштар осы әдістер Museum
арқылы өңделген. Сармат тайпаларының жебелері қола, темір металдарынан үш қанатты, қанатының Atyrau bölgesi
қырлары өткірленген болып келеді. Yerel Tarih
Müzesi
Музей қорындағы неолиттік жәдігерлер Сарықамыс-4 тұрағынан табылған ортағасырлық 阿特劳州历史与地
Ақтөбе-Лаэти қалашығынан «қозыжауырын», Иманқара қорғандар тобынан «үш қанатты», Қызылқоға 方志博物馆
ауданы территориясынан табылған жебе ұштары қанатының қырлары дөңес жебе түрлері ерекше
қызығушылық тудырады. ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏

Ату қаруының негізі садақ деп аталған. Ату жарақтары әртүрлі материалдарды (ағаш, тарамыс,
мүйіз, сүйек, тері, қайыңның тозы) пайдаланған бірнеше бөліктерден құралған. Садақтың жеке
жасалып, атуға арналған бөлшегі – оқ. Қазақ оқтарының жебесі (оқтың басы) пішінімен, қызметімен
ерекшеленген.

Кейін бес қарудың құрамында ату қаруы ретінде садақты мылтыққа ауыстырды. Мылтық – аң
аулауда, соғыста қолданылатын қару. ХV–ХVIІ ғасырларда қазақ жерінде мылтықтың алғашқы түрлері
пайда болып, пайдалана басталды. Ол – «отты қару» аталатын жеті қазынаның бірі.

Сәнді мылтықтардың дүмі, құндағы, оқпаны зерленіп, оюланып, алтындалып, сүйекпен
әшекейленген. Олардың «білтелі мылтық», «шақпақты мылтық», «шиті мылтық» деп аталатын түрлері
болған.

Алғаш аңшылықта қолданылатын қорғану және шабуыл құралы ретінде пайда болған мылтық,
кейін қарулы соғыс жүргізу құралына айналды.

ХІХ ғасырдан бастап соғыс әдістері күрт өзгеріп, дәстүрлі суық қару қолданыстан
шығып қалды. Әскери шабуыл құралдары жауынгердің жеке қаруына және соғыс жағда-
йында бірнеше адамның қызметін қажет ететін үлкен әскери қаруларға (түрлі қондырғылар, әскери
машиналар, т.б.) бөлінеді.

Жұмсалу тәсіліне қарай олар адамның дене күшін пайдалану арқылы қолданылатын суық қаруға
және оқ-дәрінің күшін пайдаланатын атыс қаруына бөлінеді.

ХХ ғасырда ғылым мен техниканың дамуына қарай қарудың, әскери техниканың жаңа түрлері
жетіліп дами түсті. Соған сәйкес мылтықтың да жетілдірілген түрлері: автомат-карабин, тапанша,
мергендік винтовка, спорт винтовкалары, пистолеттері, т. б. шыға бастады. Уақыт өте жауынгерлердің
ыңғайына сәйкес қару-жарақтың түрлері де біршама жақсара түскені белгілі.

Бұл бөлімде музей қорындағы ату қаруларының түрлерімен қатар, түрлі зеңбірек, мылтық
оқтары таныстырылады.

39

Атырау облысы В Первая часть
тарихи-өлкетану СТРЕЛКОВОЕ ОРУЖИЕ
археологической коллекции научного фонда музея встречаются многочисленные
музейі
Историко- наконечники стрел, дротиков и копий, происходивщих из эпох неолита, бронзы, раннего железного
краеведческий века и средневековья. В период неолита наряду с совершенствованием техники скалывания и
музей Атырауской отжима применялись шлифовка, пиление, сверление. Этой техникой изготавливались наконечники,
топоры долота, ножи, скребки, скобели, скребла, резцы и другие типы. Стрелы сарматских племен
области изготавливались из бронзы. По форме они были черешковыми трехлопастными, втульчатыми
Atyrau Local двухлопастными с острыми краями. Особый интерес представляют неолитические экспонаты из
фондов музея, найденные в Сарыкамыс 4, в средневековом городке Актобе-Лаэти, трехлопастные из
History группы курганов Иманкара, дугообразные наконечники стрелы из группы курганов Кызылкогинского
Museum района. Основой стрелкового оружия является лук. Стрелковое снаряжение состоит из нескольких
Atyrau bölgesi частей, в которых использованы различные материалы (дерево, жильная нитка, рог, кость, кожа,
Yerel Tarih березовая кора). Составляющая лука для стрельбы – стрела. Наконечники стрел у казахских воинов
отличались формой и дальностью убойной силы. В ХV–ХVIІ веках появились и начали использоваться
Müzesi первые виды ружья, которые использовались на охоте и на войне. Стволы ружья орнаментированы,
阿特劳州历史与地 позолочены, украшены костями. Они делятся на такие виды, как «Фитильное ружье», «Курковое
ружье», «Ружье с длинным стволом».
方志博物馆
Ружье, возникшее как средство защиты и нападения, применяемое на охоте, впоследствии стало
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 орудием для ведения вооруженной войны. С XIX века методы войны стали другими – традиционное
холодное оружие вышло из применения. Военные средства нападения подразделяются на
личное оружие воина и большое военное оружие (различные установки, военные машины и т. д.),
требующее в военное время привлечения нескольких человек. В зависимости от способа
применения, они подразделяются на холодное оружие, применяемое с использованием силы
человека, и огнестрельное – использующее силу боеприпасов. В XX веке в связи с развитием науки
и техники появились новые виды оружия, военной техники. В соответствии с этим появились и
усовершенствованные виды оружия: автомат-карабин, пистолет, снайперская винтовка, спортивная
винтовка, пистолеты и др. Как известно, со временем для создания удобства воинам значительно
улучшились и виды вооружения. В этом разделе наряду с видами огнестрельного оружия из фондов
музея будут представлены различные пушки, ружья.

T First part
SMALL ARMS WEAPONS
he archaeological collection of the Museum’s scientific fund houses numerous arrowheads,

pilums and spears originating from the stone age, bronze age, early iron age and the middle ages. During
the Neolithic period, along with improving the technique of chipping and pressing, sawing and drilling
were used. This technique was used to make arrowheads, axes, drilling bits, knives, scrapers, side-scrapers,
cutters and other types. Arrows of Sarmatian tribes were made of bronze. They were petiolate, three-
lobed, socketed, two-lobed with sharp edges. The Neolithic exhibits from the Museum’s funds found
in the medieval town of Aktobe-Laeti, «an arrowhead faceted in the middle» from the Imankar group of
kurgans, «three-sided» from the group of kurgansin the Kyzylkoga region are of particular interest.

The basis of small arms is the bow. Cartridge ammunition consists of several parts that use different
materials (wood, string, horn, bone, leather, birch bark). The component of a shooting bow is the arrow.
The arrowheads of the Kazakh warriors differed in shape and range of lethal force. Then in the XV-XVIІ
centuries CE the first types of guns appeared and began to be used in hunting and in war. The barrels of
the guns are ornamented, gold plated, and decorated with bones. They are divided into such types as
«Matchlock gun», «Trigger gun», «Long barrel gun». The gun, which originated as a means of defense and
attack, used in hunting, later became a tool for waging armed war. Since the XIX century, the methods of
war have changed – traditional cold arms have gone out of use. Military means of attack are subdivided
into personal weapons of a soldier and large weapons of war (various installations, military vehicles, etc.),
which require the involvement of several people in wartime. Depending on the method of use, they are
divided into cold arms used with the use of human force and firearms – using the force of ammunition.

In the XX century, due to the development of science and technology, new types of weapons
and military equipment began to develop. Accordingly there were also improved types of weapons:
automatic short rifle, pistol, sniper rifle, sports rifle, guns, etc. As you know, the types of weapons have
been significantly improved over time for the convenience of soldiers. Various guns and shotguns will be

40 presented in this section along with the types of firearms from the Museum’s funds.

M Birinci kısım Атырау облысы
ATIŞ SİLAHLARI тарихи-өлкетану
üzenin bilimsel fonunun arkeolojik koleksiyonu, Taş Devri, Bronz Çağı, Erken Demir Çağı ve музейі
Историко-
Orta Çağ’dan çok sayıda ok ucu, dart ve mızrak içermektedir. краеведческий
Neolitik dönemde yontma ve presleme tekniğinin gelişmesiyle birlikte taşlama, testere ve delme музей Атырауской
области
kullanılmıştır. Bu teknik, ok uçları, baltalar, bıçaklar, kazıyıcılar, yan kazıyıcılar, kesiciler ve diğer türlerin Atyrau Local
yapımında kullanıldı. Sarmatyalı kabilelerin okları bronzdan yapılmıştır. Şekline güre onlar saplı, üç loblu History
ve yuvalı, iki loblu oluyordu, keskin kenarlar vardı. Museum
Atyrau bölgesi
Orta Çağ kasabası Aktobe-Laeti’de bulunan müze fonlarındaki Neolitik sergiler özellikle ilgi çekicidir: Yerel Tarih
İmankara höyükleri grubunan «ortasından yönlü ok ucu», Kyzylkogy ilçesi höyükleri grubunan «üç Müzesi
taraflılar». Atış silahlarının anası yaydır. Atış ekipmanı, farklı malzemelerin (tahta, damar, boynuz, kemik, 阿特劳州历史与地
deri, huş ağacı kabuğu) kullanıldığı birkaç parçadan oluşur. Yay atış bileşeni - oktır. Kazak askerlerinin ok 方志博物馆
uçları şekil ve ölümcül güç aralığı bakımından farklıydı.
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏
Daha sonra, XV–XVII. yüzyıllarda avcılıkta ve savaşta kullanılan ilk tüfek türleri ortaya çıktı ve
kullanılmaya başlandı. Tüfeklerin namluları süslü, altın yaldızlı ve kemiklerle süslenmiştir. «Fitilli tüfek»,
«Tetikli tüfek», «Uzun namlulu Tüfek» olarak türlere ayrılırlar.

Bir savunma ve saldırı aracı olarak ortaya çıkan ve avcılıkta kullanılan tüfek, daha sonra silahlı savaş
için bir silah haline geldi. XIX. yüzyıldan beri savaş yöntemleri değişti – geleneksel kenarlı silahlar kullanım
dışı kaldı. Askeri saldırı araçları, bir askerin kişisel silahlarına ve savaş zamanında birkaç kişinin katılımını
gerektiren büyük askeri silahlara (çeşitli tesisler, askeri araçlar vb.) bölünmüştür. Kullanım yöntemine bağlı
olarak, insan gücü ile kullanılan kenarlı silahlara ve mühimmatın gücünü kullanarak uygulanan ateşli
silahlara ayrılırlar.

XX. yüzyılda, bilim ve teknolojinin gelişmesiyle bağlantılı olarak, yeni silah türleri ve askeri teçhizat
gelişmeye başladı. Buna göre, geliştirilmiş silah türleri ortaya çıktı: otomatik bir karabina, tabanca, keskin
nişancı tüfeği, spor tüfeği. Bildiğiniz gibi silah türleri ve asker ekipmanları da önemli ölçüde gelişti.

Bu bölümde müze fonlarından çıkan ateşli silah çeşitleri ile birlikte çeşitli top silahlar ve pompalı
tüfekler tanıtılacaktır.

第一部分

在 枪械
博物馆科学基金的考古藏品中，有许多石器时代、青铜时代、铁器时代早期和中世纪
的箭头、飞镖和长矛。
在新石器时代，随着切割和挤压技术的改进，还是用了磨、锯、钻等技术。这种技术被用来生
产刀尖、斧凿、刀、刮刀、削刀、凿子等类型。萨马特部落的箭是用青铜做的。它们是三叶叶柄
形，套筒形的两叶箭，边缘锋利。
特别值得关注的是在中世纪的阿克托别-拉伊季镇发现的博物馆基金的新石器时代的展品,伊曼
卡拉土丘群的 “琢磨在中间的箭头”, 基齐尔科金斯基区土丘群的“三方”。
枪械的底座是一张弓。枪械装备由几个部分组成,其中使用了不同的材料(木头、素线、角、骨
头、皮革、桦树皮)。射击弓装备由箭组成。哈萨克士兵的箭镞形状不同,杀伤力范围也不同。
然后在公元十五至十七世纪出现了第一种猎枪,并开始用于狩猎和战争。
炮筒上有装饰,镀金,用骨头装饰。分为“火绳枪”、“有扳机的猎枪”、“长筒步枪”等类
型。
作为用于防御，攻击和狩猎工具的步枪，后来成为作战争的武器。
自19世纪以来，战争方式发生了变化，传统的冷兵器已不再使用。军事攻击手段可分为士兵的
个人武器和大型军事武器（各种装置，军车等），在战时需要多人参与。根据使用方法的不同，它
们可分为由人发动的冷兵器和枪支（使用弹药） 。

在20世纪，随着科学技术的发展，新型武器和军事装备开始发展。据此，出现了改进的武器类
型：自动卡宾枪，手枪，狙击步枪，运动步枪，手枪等。众所周知，随着时间的推移，为了方便士
兵，显着改善了武器的类型。

在本部分中，连同博物馆提供的枪支类型，将展示各种火炮和枪支。

41

Атырау облысы ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏
тарихи-өлкетану

музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской

области
Atyrau Local

History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

42

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

43

Атырау облысы ЖЕБЕ ҰШЫ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: неолит
Материалы: кремний
музейі Техникасы: қашау
Историко- Өлшемі: ұзындығы 6–7 см, ені 2–2,5 см, қалыңдығы 0,5–1 см
краеведческий Салмағы: 12 гр, 11 гр, 14 гр
музей Атырауской Табылған орны: Атырау облысы, 2010 жыл
Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 20385/1, 2, 3
области
Atyrau Local Кремнийден қыспа ретушь техникасымен жасалған жебе ұштары.

History НАКОНЕЧНИК СТРЕЛЫ
Museum Период: неолит
Atyrau bölgesi Материал: кремний
Yerel Tarih Техника: отжимной ретуши
Размер: длина 6–7 см, ширина 2–2,5 см, толщина 0,5–1 см
Müzesi Вес: 12 г, 11 г, 14 г
阿特劳州历史与地 Место обнаружения: Атырауская область, 2010 год
Учетная отметка: ИКМАО ОФ 20385/1, 2, 3
方志博物馆
Наконечники стрел, изготовленные в технике отжимной ретуши кремния.
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏
ARROWHEAD
Period: neolithic
Material: flint
Technique: pressure flaking
Size: length 6–7 cm, width 2–2.5 cm, thickness 0.5–1 cm
Weight: 12 g, 11 g, 14 g
Location of detection: Atyrau region, 2010
Record: ALHM CE 20385/1, 2, 3

Arrowheads made in the technique of flint pressure flaking.

OK UÇU
Dönem: neolitik
Malzeme: çakmaktaşı
Teknikler: baskı rötuş
Boyut: uzunluk - 6–7 cm, genişlik - 2–2,5 cm, kalınlık - 0,5–1 cm
Ağırlık: 12 gr, 11 gr, 14 gr
Keşif yeri: Atyrau bölgesi, 2010
Kayıt işareti: ABYTM AF 20385/1, 2, 3

Çakmaktaşı baskı rötuş tekniği kullanılarak yapılan ok uçları.

箭镞
时期：新石器时代，公元前六至三千年
材质：火石
工艺：压制和修饰
尺寸：长度 6–7 厘米，宽度 2–2,5 厘米，厚度 0,5–1 厘米
重量： 12 克, 11 克, 14 克
发现地：阿特劳州 2010 年
登记符号：IKMAO OF 20385/1, 2, 3

箭镞，使用压制火石修饰的技术制成。

44

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

45

Атырау облысы ЖЕБЕ ҰШЫ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: б.з.д. IV–III ғасырлар
Материалы: қола
музейі Техникасы: құйма
Историко- Өлшемі: ұзындығы 4,5 см, ұшының ұзындығы 2 см, ені 1 см, төлкесінің ұзындығы 2,5 см, диаметрі
краеведческий 0,5 см
музей Атырауской Салмағы: 5 гр
Табылған орны: Қызылүй елді мекені, 1978 жыл
области Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 2787
Atyrau Local
Үш қанатты, төлкелі келген. Қанаттарының қырлары өткірленген.
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih

Müzesi
阿特劳州历史与地

方志博物馆

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏 НАКОНЕЧНИК СТРЕЛЫ
Период: IV–III века до н.э.
Материал: бронза
Техника: литье
Размер: длина 4,5 см, длина кончика 2 см, ширина 1 см, длина втулки 2,5 см, диаметр 0,5 см
Вес: 5 г
Место обнаружения: населенный пункт Кызыл уй, 1978 год
Учетная отметка: ИКМАО ОФ 2787

Втульчатый, трехлопастный с острыми краями

ARROWHEAD
Period: IV–III century BC
Material: bronze
Technique: casting
Size: length 4.5 cm, tip length 2 cm, width 1 cm, sleeve length 2.5 cm, diameter 0.5 cm
Weight: 5 g
Location of detection: Kyzyl uiy settlement, 1978
Record: ALHM CE 2787

Socketed, three-lobed with sharp edges.

OK UÇU
Dönem: M.Ö. IV–III. yüzyıl
Malzeme: bronz
Teknikler: döküm
Boyut: uzunluk - 4,5 cm, ucunun uzunluğu - 2 cm, genişlik - 1 cm, kol uzunluğu - 2,5 cm, diametr - 0,5 cm
Ağırlık: 5 gr
Keşif yeri: Kyzyl yi köyü, 1978
Kayıt işareti: ABYTM AF 2787

Renkli, keskin kenarlı ve üç loblu.

箭镞
时期：公元前四至三世纪
材质：青铜
工艺：铸造
尺寸：长度 4,5 厘米，尖端长度 2 厘米，宽度1 厘米，套管长度 2,5 厘米，直径 0,5 厘米
重量： 5 克
发现地：克孜勒于村，1978 年
登记符号：IKMAO OF 2787

套管形，三叶，具有锐利边缘。

46

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

47

Атырау облысы ЖЕБЕ ҰШЫ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: б.з.д. IV–III ғасырлар
Материалы: қола
музейі Техникасы: құйма
Историко- Өлшемі: ұзындығы 5 см, төлкесінің ұзындығы 1,5 см, диаметрі 0,5 см, қанаты 3,5 см
краеведческий Салмағы: 9 гр
музей Атырауской Табылған орны: ЕОАЭ, Тайсойған, 1987 жыл
Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 6247
области
Atyrau Local Екі қанатты, төлкесі ұзын, қанатының қырлары дөңес, өткірленген.

History НАКОНЕЧНИК СТРЕЛЫ
Museum Период: IV–III века до н.э.
Atyrau bölgesi Материал: бронза
Yerel Tarih Техника: литье
Размер: длина 5 см, длина втулки 1,5 см, диаметр 0,5 см, бока 3,5 см
Müzesi Вес: 9 г
阿特劳州历史与地 Место обнаружения: ВУАЭ, Тайсойган, 1987 год
Учетная отметка: ИКМАО ОФ 6247
方志博物馆
Втульчатый, двухлопастный, с округлыми острыми краями
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏
ARROWHEAD
Period: IV–III century BC
Material: bronze
Technique: casting
Size: length 5 cm, sleeve length 1.5 cm, diameter 0.5 cm, sides 3.5 cm
Weight: 9 g
Location of detection: VUAE, Taisoigan, 1987
Record: ALHM CE 6247

Socketed, two-bladed with rounded sharp edges.

OK UÇU
Dönem: M.Ö. IV–III. yüzyıl
Malzeme: bronz
Teknikler: döküm
Boyut: uzunluk - 5 cm, kol uzunluğu - 1,5 cm, diametr - 0,5 cm, kenarları - 3,5 cm
Ağırlık: 9 gr
Keşif yeri: VUAK, Taysoygan, 1987
Kayıt işareti: ABYTM AF 6247

Renkli, iki loblu, yuvarlatılmış keskin kenarlı.

箭镞
时期：公元前四至三世纪
材质：青铜
工艺：铸造
尺寸：长度 5 厘米，套管长度 1,5 厘米，直径 0,5 厘米，侧面 3,5 厘米
重量： 9 克
发现地：EOAE，泰索伊干， 1987 年
登记符号：IKMAO OF 6247

套管形，双叶，具圆形的锐利边缘。

48

ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS * SİLAH * 武器的收藏Атырау облысы
тарихи-өлкетану
музейі
Историко-
краеведческий
музей Атырауской
области
Atyrau Local
History
Museum
Atyrau bölgesi
Yerel Tarih
Müzesi
阿特劳州历史与地
方志博物馆

49

Атырау облысы ЖЕБЕ ҰШТАРЫ
тарихи-өлкетану Мерзімделуі: б.з.д. IV–III ғасырлар
Материалы: қола
музейі Техникасы: құйма
Историко- Өлшемі: ұзындығы 3–3,5 см, төлкесінің ұзындығы 0,7–1 см аралығында, диаметрі 0,5 см
краеведческий Салмағы: 1–3 гр, 2–4 гр, 3–2 гр, 4–1, 7–1 гр, 10–5 гр, 13–4 гр
музей Атырауской Табылған орны: БҚАЭ, Иманқара, 1989 жыл
Есептік белгісі: АОТӨМ НҚ 8373/1, 2, 3, 4, 7, 10, 13
области
Atyrau Local Үш қанатты, төлкелі, қанатының қырлары үшкір, өткірленген.

History НАКОНЕЧНИКИ СТРЕЛ
Museum Период: IV–III века до н.э.
Atyrau bölgesi Материал: бронза
Yerel Tarih Техника: литье
Размер: длина 3–3,5 см, длина втулки 0,7–1 см, диаметр 0,5 см
Müzesi Вес: 1–3 г, 2–4 г, 3–2 г, 4–1, 7–1 г, 10–5 г, 13–4 г
阿特劳州历史与地 Место обнаружения: ЗКАЭ, Иманкара, 1989 год
Учетная отметка: ИКМАО ОФ 8373/1, 2, 3, 4, 7, 10, 13
方志博物馆
Втульчатые, трехлопастные с острыми краями
ҚАРУ-ЖАРАҚТАР * ОРУЖИЕ * WEAPONS *SİLAH * 武器的收藏
ARROWHEADS
Period: IV–III century BC
Material: bronze
Technique: casting
Size: length 3–3.5 cm, sleeve length 0.7–1 cm, diameter 0.5 cm
Weight: 1–3 g, 2–4 g, 3–2 g, 4–1, 7–1 g, 10–5 g, 13–4 g
Location of detection: WKAE, Imankara, 1989
Record: ALHM CE 8373/1, 2, 3, 4, 7, 10, 13

Socketed, three-bladed with sharp edges.

OK UÇLARI
Dönem: M.Ö. IV–III. yüzyıl
Malzeme: bronz
Teknikler: döküm
Boyut: uzunluk - 3–3,5 cm, kol uzunluğu - 0,7–1 cm, diametr - 0,5 cm
Ağırlık: 1–3 gr,2–4 gr, 3–2 gr, 4–1, 7–1 gr, 10–5 gr, 13–4 gr
Keşif yeri: BTAK, İmankara, 1989
Kayıt işareti: ABYTM AF 8373/1, 2, 3, 4, 7, 10, 13

Renkli, keskin kenarlı üç loblu.

箭镞
时期：公元前四至三世纪
材质：青铜
工艺：铸造
尺寸：长度3–3,5 厘米，套管长度 0,7–1 厘米，直径 0,5 厘米
重量： 1–3 克, 2–4 克, 3–2 克, 4–1, 7–1 克, 10–5 克, 13–4 克
发现地：ZKAE，伊曼卡拉, 1989 年
登记符号：IKMAO OF 8373/1, 2, 3, 4, 7, 10, 13

套管形，三叶的，具有锐利边缘。

50