5. Sınıf
TÜRKÇE
SINIF İÇİ UYGULAMA KILAVUZU
Yayım Yeri
KULVAR YAYIN DAĞITIM ANONİM ŞİRKETİ
Hürmet Keçeli İş Hanı Büyükdere Cad. No: 53 Kat: 7
Mecidiyeköy/Şişli/İstanbul
Tel: 0212 213 09 90
Sertifika No
35295
Yazar
Özlem Öztürk TÜLÜ
Feridun ÇAKI
İletişim abv /doryayayinlari
Basım Yeri
Ceren Matbaacılık A.Ş.
Selimpaşa Mah. 6093 Sk. No: 1E Silivri/İstanbul
Tel: 0212 423 90 09
Sertifika No
31715
Baskı
Ağustos / 2018
Copyright ©
Bu kitabın ve sistemin her hakkı saklıdır. Tüm hakları Kulvar Yayıncılık A.Ş.’ye aittir.
Kısmen de olsa alıntı yapılamaz. Metin, biçim ve sorular yayımlayan şirketin izni olmaksızın
elektronik, mekanik, fotokopi ya da herhangi bir kayıt sistemiyle çoğaltılamaz, yayımlanamaz.
kullanılan font minion pro
İÇİNDEKİLER
1. BÖLÜM Sözcük Bilgisi/Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam ......................................................5-15
2. BÖLÜM Sözcük Bilgisi/Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler ..............16-22
3. BÖLÜM Sözcük Bilgisi/Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel,
Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler, Anlamlı Sözcükler ............................................... 23-33
4. BÖLÜM Sözcük Bilgisi/Söz Öbeği, Deyim, İkileme ........................................................................................34-40
5. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Atasözü, Özdeyiş ...........................................................................................................41-48
6. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Öznel Cümleler, Nesnel Cümleler, Cümleler Arası Anlam İlişkileri,
Karşılaştırma Cümleleri ........................................................................................................................49-56
7. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Gerçek, Kurgusal - Hayal Ürünü Unsurlar,
Metni Oluşturan Unsurlar Arasındaki Geçiş ve Bağlantı İfadeleri ..........................................57-63
8. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Uyarı, Varsayım, Tahmin, Öneri, Ön Yargı, Eleştiri, Olasılık, Tanım,
Tasarı Cümleleri.......................................................................................................................................64-70
9. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Yakınma, Pişmanlık, Sitem, Şaşırma, Özlem, Endişe, Küçümseme,
Azımsama, Beklenti, Aşamalı Durum, Eşitlik, Beğeni Cümleleri ...............................................71-78
10. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Eş Anlamlı, Yakın Anlamlı, Karşıt Anlamlı Cümleler ...........................................79-85
11. BÖLÜM Cümle Bilgisi/Cümle Oluşturma, Cümle Tamamlama,
Cümleden Çıkarılabilecek ve Çıkarılamayacak Yargılar .................................................................86-93
12. BÖLÜM Parçada Anlam/Konu, Başlık,Anahtar Kelime ..............................................................................94-101
13. BÖLÜM Parçada Anlam/Ana Düşünce, Yardımcı Düşünce, Ana Duygu, Tema .................................102-108
14. BÖLÜM Parçada Anlam/Paragrafta Plan, Paragraf Tamamlama, Paragrafı İkiye Bölme,
Düşüncenin Akışını Bozan Cümle ....................................................................................................109-116
15. BÖLÜM Metindeki Hikâye Unsurları/Olay Örgüsü, Anlatımda Yararlanılan Duyular,
Karakterin Özellikleri ........................................................................................................................... 117-124
16. BÖLÜM Metindeki Hikâye Unsurları/Hikâyede Dil ve Anlatım Özellikleri, Anlatıcı Türleri ...........125-133
17. BÖLÜM Metinler Arası Karşılaştırma ............................................................................................................134-144
18. BÖLÜM Metin Türleri/Hikâye Edici Metinler ...............................................................................................145-152
19. BÖLÜM Metin Türleri/Bilgilendirici Metinler ..............................................................................................153-162
20. BÖLÜM Metin Türleri/Şiir ve Söz Sanatları ..................................................................................................163-172
21. BÖLÜM Görsel Okuma/Grafik, Tablo, Çizelge, Resim, Fotoğraf, Afiş Yorumlama ...........................173-180
22. BÖLÜM Ses Olayları/Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi,
Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi ........................................................................................181-192
23. BÖLÜM Yazım Kuralları/Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler ...................................................................193-208
24. BÖLÜM Yazım Kuralları/De’nin, Ki’nin, Mi’nin Yazılışı ..............................................................................209-219
25. BÖLÜM Yazım Kuralları/Sayıların, Kısaltmaların, Pekiştirmeli Sözlerin, İkilemelerin,
Satır Sonuna Sığmayan Sözcüklerin Yazılışı .................................................................................220-230
26. BÖLÜM Yazım Kuralları/Birleşik Sözcüklerin Yazımı, Yazımı Karıştırılan Sözcükler,
Türkçesi Olan Yabancı Sözcükler ................................................................................................................231-241
27. BÖLÜM Noktalama İşaretleri/Nokta, Virgül, Noktalı Virgül, Soru İşareti, Ünlem İşareti,
İki Nokta, Üç Nokta ............................................................................................................................. 242-259
28. BÖLÜM Noktalama İşaretleri/Kısa Çizgi, Uzun Çizgi, Eğik Çizgi, Tırnak İşareti, Yay Ayraç,
Köşeli Ayraç, Kesme İşareti .................................................................................................................260-273
29. BÖLÜM Sözcüğün Yapısı/Kök, Ek .....................................................................................................................274-286
30. BÖLÜM Sözcüğün Yapısı/Yapım Ekleri ..........................................................................................................287-294
YANIT ANAHTARI ...............................................................................................................................................295-320
SÖZCÜK BİLGİSİ
1.Bölüm
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Çok Anlamlılık
Bir sözcüğün birbirinden farklı cümlelerde, değişik anlamlarda kullanılmasıdır.
Örnek: Pencereleri açalım, hava gelsin. (Kapalı durumdan açık duruma getirmek.)
Karla kaplı yollar açıldı. (Engeli kaldırmak.)
Babam tıkanan boruları açtı. (Tıkalı bir şeyi bu durumdan kurtarmak.)
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Aşağıdaki cümlelerde “bitmek” sözcüğünün 1. Bahçemizdeki kazlar peşimden gelince on-
hangi anlamlarda kullanıldığını yazınız. lara yem döktüm.
2. Ablam başka bir şehre okumaya gidince
annemin döktüğü yaşlara üzülmüştüm.
• Ben geldiğimde film yeni bitmişti.
3. Babam evin karşısında durup bu eve çok para
............................................................................
döktüm, dedi.
4. Okulda salgın olunca bu yıl da kardeşim
• Çalışmaktan bitmiş bir hâldeydi. kızamık döktü.
............................................................................ Numaralanmış cümlelerde “dökmek” söz-
cüğünün hangi anlamlarda kullanıldığını
belirleyiniz.
• Marketten aldığım üç paket makarna bitmiş.
1........................................................
............................................................................
2........................................................
• Uzun süredir çalıştığı proje sonunda bitmişti. 3........................................................
............................................................................
4........................................................
5
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Alıştırma–3
“Bulmak” sözcüğünün aşağıdaki cümlelerde hangi anlamlarda kullanıldığını yazınız.
1. O efsanevi tepeyi amatör bir dağcı buldu.
…………………………………………………………………………………………………
2. Zaman makinesini bulmak istiyordu.
…………………………………………………………………………………………………
3. Ablam her seferinde farklı bir kıyafet buluyordu.
…………………………………………………………………………………………………
4. Ona kusuru bende bulmamasını söyledim.
…………………………………………………………………………………………………
5. Sonunda hak ettiği huzuru bulmuştu.
…………………………………………………………………………………………………
Alıştırma–4
Aşağıdaki cümlelerden hangisinde “tutuşmak” sözcüğü “telaşlanmak” anlamında kullanılmıştır?
A) İki ordu nehrin kenarında savaşa tutuştu.
B) Okula giderken el ele tutuştular.
C) Ödevini getirmediğini anlayınca tutuştu.
D) Odunlar kuru olduğundan kolayca tutuştu.
6
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Gerçek Anlam
Sözcüklerin söylendiklerinde akla gelen ilk anlamlarına “gerçek anlam” denir. Gerçek anlam temel
anlamı ve yan anlamı kapsar.
Temel anlam, bir sözcüğün akla gelen ilk anlamıdır. Sözlüklerde 1. madde olarak geçer.
Örnek: Bu kadar terliyken soğuk su içmesen iyi olur.
Yan anlam ise temel anlama yakıştırma veya benzetme ilgisiyle yaklaşmış anlamdır. Özellikle organ
adlarının başka bir varlığa yakıştırılmasıyla doğan yan anlamlar, mecaz anlam ile karıştırılmamalıdır.
Örnek: Geminin burnunu açıklara doğru çevirmiştik artık.
Mecaz Anlam
Bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak kazandığı yeni anlama mecaz anlam denir.
Örnek: Çok korkmama rağmen yeni okuluma hemen ısınmıştım.
Alıştırma–5 Alıştırma–6
Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcüklerden “Çevre” sözcüğünün aşağıdaki cümlelerden
hangisinin gerçek anlamda kullanıldığını hangisinde mecaz anlamda kullanıldığını
boşluğa yazınız. yazınız.
1. Babam dolaptaki bütün tatlıyı süpürmüş. 1. Büyük kentlerin çevresinde ağaçlık pek yoktur.
2. Sonucunu düşünmeden her işe atlardı. 2. Yaşadığım çevrede çok az kişi kitap okurdu.
3. Aklımda onunla ilgili kötü düşünceler dola- 3. Babamın çevresinin geniş olması, işini kolay-
şıyordu. laştırdı.
4. Akşam yaptığım yemeklerin çoğu arttı. 4. Evimizin çevresindeki market sayısı sürekli
.............................................................................. artıyordu.
...........................................................
Alıştırma–7
1. “Boş düşüncelerle hiçbir konuda başarılı olamazsın.” cümlesinde ....................... sözcüğü mecaz anla-
mıyla kullanılmıştır.
2. “Sorunlarından kaçmak yerine oturup üzerine düşünmek, çok daha yararlı olacaktır.” cümlesinde ..
............................................ sözcüğü mecaz anlamda kullanılmıştır.
3. “Bu yaşta hâlâ ailesinin gölgesinde yaşaması hiç hoş değil.” cümlesinde .......................sözcüğü gerçek
anlamının dışında kullanılmıştır.
4. “Havanın kararmasıyla kurtların ulumalarının duyulması bir olmuştu.” cümlesinde altı çizili sözcükler
.............................................. anlamda kullanılmıştır.
7
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Alıştırma–8
Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcükler gerçek anlamlıysa “G”, mecaz anlamlıysa “M”
yazınız.
1. Onu kararından döndürmek mümkün değildir. .................................................................................
2. Vapur, nazlı nazlı salınarak ilerliyordu. .................................................................................
3. Arkadaşımın bana olan borcu iyice kabardı. .................................................................................
4. Haberi duyar duymaz sınıftaki tüm çocuklar gibi o da atladı. ..................................................................
5. Kitaptaki her karakter ayrı bir duyguyu temsil ediyordu. .................................................................................
6. Seninle bu konuda kaç kere tartıştığımı ben bile hatırlamakta zorlanıyorum. ...........................................
7. Hayallerine doğru yürümesi için annesi de babası da elinden geleni yapmıştı. .............................
8. Fikirlerin olgunlaşmasında, olumsuz tecrübelerin büyük rol oynadığını kabul etmek gerekiyordu. .............
Alıştırma–9
Aşağıdaki cümlelerde “aramak” sözcüğünün hangi anlamlarda kullanıldığını
yazınız.
1. Bir bilsen seni ne çok arıyorum anneciğim. ……………………………………………….
.
2. Bahçedeki çocukların hepsi, köpeğin kaybolan ……………………………………………….
.
tasmasını aramak için seferber olmuştu.
3. Doğum günüme davet etmek için aradığımda
.
şehir dışında olduğunu söylemişti. ……………………………………………….
4. Dedemle anneannemi, çocuklarından
.
hiçbiri arayıp sormuyordu. ……………………………………………….
5. Mağaza sahibi, aradığımız özellikte bir telefonu
.
bulamayacağımızı söyledi. ……………………………………………….
8
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Alıştırma–10
Aşağıdaki tablodaki altı çizili sözcükleri inceleyerek uygun bölümleri işaretleyiniz.
GERÇEK MECAZ
CÜMLELER
ANLAM ANLAM
1 Arabanın gövdesini farklı bir renge boyamışlar.
2 Parlak üyelerle yepyeni bir grup oluşturduk.
3 Yeni çocuğun sınıfa pek uyum göstermediği belliydi.
Yaptıklarımızı görünce babam sinirlendi ve evde kıyamet
4
koptu.
5 Bana göre, çocuk kitaplarının büyülü bir yanı vardır.
6 Yemeğe üç diş sarımsak eklemek lezzeti arttırır.
Yeni komşumuz, piyanosuyla şarkılar çalıp insanları
7
mutlu ediyordu.
8 Bir imza etkinliğinde yazarla tanışma şansını yakaladım.
9 Annemin kullandığı koku yıllardır hiç değişmez.
10 O gece derin bir dostluk hikâyesi anlattı bana.
Sahneye çıkan sunucular, yarışmaya katılanları tanıtma-
11
ya çalıştılar.
Dünyanın en büyük sirkinin ayağımıza geldiğine inana-
12
mıyorduk.
Bir öykünün gerçek ya düş olmasının hiçbir önemi yok-
13
tur.
Masal kültürünün, çocuklara küçük yaşlarda aşılanması
14
lazım.
15 Elbisesinin kuyruğunu sürükleyerek yürüyordu.
16 Öğretmeni duyunca dikkat kesildi.
Büyüklere sorarsan çok farklıydılar ama arkadaş olabil-
17
mişler.
18 Uzun bekleyişin sonunda büyük macera başladı.
9
SÖZCÜK BİLGİSİ
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Eve henüz gelmediğini öğrenince içime bir sıkıntı çöktü.” cümlesinde mecaz anlamlı sözcük
kullanılmıştır.
2. “O ne söylerse söylesin hiçbir sözü bana batmaz.” cümlesindeki tüm sözcükler gerçek anlam-
lıdır.
3. “Mağaranın ağzı düşen kayalarla tamamen kapanmıştı.” cümlesinde gerçek anlamda kullanılan
sözcük vardır.
4. “Arkadaşının kalbini kazanmanın bir yolunu bulmalısın.” cümlesindeki altı çizili sözcükler
mecaz anlamlıdır.
5. “Bu kitabın yazarına öyle özenmiştim ki ben de yazmayı denemek istedim.” cümlesindeki
hiçbir sözcük mecaz anlamda kullanılmamıştır.
6. “Duygularını açığa vurmanın zamanı geldi de geçiyor bile.” cümlesinde tüm sözcükler gerçek
anlamlıdır.
7. “Elbisenin kolunu biraz daha uzun dikmeliydim.” cümlesinde
“kol” sözcüğü gerçek anlamda kullanılmıştır.
10
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Eşleştirme
2. Aşağıdaki cümlelerde geçen “dayanmak” sözcüğünü yanda verilen anlamlarıyla eşleştirip aşa-
ğıdaki boşluklara yazınız.
1. Dondurmayı görünce dayanamayıp yedi. A. yaslanmak
2. Haberi alınca onun kapısına dayanmış. B. yeterli olmak
3. Kurtuluş Savaşı’nda birçok ilimiz işgale C. uzun süre kullanmaya uygun olmak
dayanmıştır. D. varlığını korumak
4. Bu ev pek çok depreme dayandı. E. varmak
5. Kilerdeki pirinç bize bütün yıl dayanır. F. tahammül edememek
6. Kapıya dayanmış olan biteni izliyordu. G. bütün gücünü kullanarak bir işi yapmak
7. Şelaleye sürüklenmemek için küreklere H. karşı koymak
dayandılar.
8. Bu elbise ona çok dayandı.
1 → ... 2 → ... 3 → ... 4 → ...
5 → ... 6 → ... 7 → ... 8 → ...
3. “Daima büyük işler peşinde koşardı.” cüm- 4. Hayallerim yıkılmıştı ama ben vazgeçmemiş-
lesindeki “büyük” sözcüğü aşağıdakilerin tim. Çok çalışmam ve derin düşünmem gere-
hangisinde bu cümledeki anlamıyla kulla- kiyordu. Hemen işe başladım.
nılmıştır?
Bu metinde kaç sözcük mecaz anlamda
A) Bizim evde büyükler yemeği geç yerdi. kullanılmıştır?
B) Büyük kalabalıklar beni hep korkuturdu.
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
C) Sınıfın en büyük ve en saygılı çocuğuydu.
D) Büyük bir sıkıntısı olduğunu söylerdi hep.
11
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
5. “Köprü” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin han- 7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz
gisinde gerçek anlamının dışında kullanıl- anlamda kullanılan sözcük vardır?
mıştır?
A) Yazılarında canlı ve çok daha sade bir an-
A) Yeni köprüde herkes fotoğraf çektirmeye latımın olmalı.
çalışıyordu. B) İstemediği bir şeyi ona zorla yaptırmanın
B) Köyün asma köprüsünün tadilata ihtiyacı bir anlamı olmadığını düşünüyorum.
vardı. C) Saçlarını kestirdikten sonra annesi onu
C) Aramızdaki köprüleri yıkan kendisiydi. tanımakta zorlanmıştı.
D) Mimar Sinan’ın yaptığı köprü hâlâ ayaktay- D) Yeni bir seyahate gitmeyi çok istediğini
dı. arkadaşlarına da söylemişti.
6.
Görselin karşıladığı sözcük, hangi cümlede
yan anlamda kullanılmıştır? 8. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde mecaz
anlamlı bir sözcük kullanılmamıştır?
A) Sonbaharın tüm güzelliği, yerlere halı gibi
serilen yapraklarındadır. A) Her gün okuldan eve otobüsle dönüyor-
B) Tüm kumaşları yaprak biçiminde kesip du.
değişik bir örtü yapmıştı. B) Büyüklerin sözlerine kulak vermeyi bilme-
C) Kitabın yaprakları tavan arasında kalmak- lisin.
tan sapsarı olmuştu. C) Hiçbir iş yapmayıp sürekli bize akıl veriyor-
D) Ağaçta kalan son yaprak da düştüğünde du.
içine bir sıkıntı çöktü. D) Durgun davranması dikkatimi çekmişti.
12
SÖZCÜK BİLGİSİ
Çok Anlamlılık, Gerçek Anlam, Mecaz Anlam
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Boşluk Doldurma
1. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerin cümlelere kattığı anlamları boş bırakılan yerlere yazınız.
1. Babam, dün geceki maçın sonucuna yanıyordu hâlâ.
………………………………………………………………………………………………
2. Karşılaştığımızda bana serin davranmasına şaşırdım.
………………………………………………………………………………………………
3. Köpeğimizin daha ilk günden hepimize ısınması herkesi şaşırttı.
………………………………………………………………………………………………
4. Ne olursa olsun onun hevesinin kırılmasını hiç istemem.
………………………………………………………………………………………………
5. Yazardaki ışığı ilk önce ilkokul öğretmeni fark etmiş ve onu desteklemişti.
………………………………………………………………………………………………
6. Yeni gelen öğrencinin ölçülü davranışları herkesin dikkatini çekiyormuş.
………………………………………………………………………………………………
7. Uzun sürenin sonunda dün aldığı mektup, onun bütün umutlarını yeşertti.
………………………………………………………………………………………………
8. Annesine bu kadar bağlı olması çok güzel bir şeydi.
………………………………………………………………………………………………
9. Bu konuda onun haksız olduğunu söyleyince aniden parladı.
………………………………………………………………………………………………
10. Nereye gitse kardeşini de peşinden sürüklüyordu.
………………………………………………………………………………………………
11. Ödevlerini pazar gününe bırakmamasını tembih ettim.
………………………………………………………………………………………………
13
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
2. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Köyün arkasındaki dağın eteklerinde koyunları otlatan insanlar vardı.” cümlesinde “etek” söz-
cüğü yan anlamda kullanılmıştır.
2. “Meyveler zamanında toplanmayınca çürüdü.” cümlesindeki “çürüdü” sözcüğü gerçek anlamıyla
kullanılmıştır.
3. “Onda sanatçı ışığı olduğu sahneye çıkınca anlaşıldı.” cümlesinde bir sözcük mecaz anlamıyla
kullanılmıştır.
4. “Düzenli çalışmanın faydalarını anlattım hep.” cümlesinde tüm sözcükler gerçek anlamıyla kul-
lanılmıştır.
5. “Televizyonu bu kadar yakından izlemek gözlerine zarar verecek.” cümlesinde “göz” sözcüğü
gerçek anlamda kullanılmıştır.
Boşluk Doldurma
3. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcükler gerçek anlamlıysa yay ayraçlara“G”,
mecaz anlamlıysa “M” yazınız.
1 Yaşlı kurt keskin gözleriyle çok uzakları görebiliyordu. ( )
2 Kuru sözler kullanarak canlı bir anlatım yaratmak ne kadar mümkün? ( )
3 Dostlarına karşı çok kibar ve düşünceli olduğu herkesçe bilinir. ( )
4 Yürekli olursan daha önce olduğu gibi bu defa da başarabilirsin. ( )
5 Benim duygularımla oynamaması gerektiğini ona daha kaç kez söylemem gerekiyor? ( )
6 Hiç beklemiyorduk ama ortaya temiz bir iş çıkardı doğrusu. ( )
7 Yıllardır yorulmadan çalışıp var ettiği tüm birikimi, eriyip gitmişti. ( )
8 Kitap onu sarmış olacak ki kafasını kaldırmadan okuyor. ( )
14
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. “Düşmek” sözcüğü aşağıdaki cümlelerin 7. Aşağıdaki tablodaki işaretlerden hangisi
hangisi “eksilmek” anlamında kullanmıştır? yanlıştır?
A) Geçen yıldan arkadaşım Selim, bu yıl benim Gerçek Mecaz
sınıfıma düştü.
A) Bu iş benim başıma X
B) Minik kız heyecanla annesine doğru koşar- patladı.
ken yere düştü. B) Dalgınlıktan seni bile X
görmedim.
C) İki gün bir sürü ilaç kullandıktan sonra ateşi
düştü. C) Yeni fikirlerin doğma- X
sı gerekiyor.
D) Aldığı maaş, iyi satış yapamadığı için yarıya D) Memleketine özlemi
düştü. artıyordu. X
5. “Oyuncaklarımı tam düzeltmiştim, kardeşim
gelip bozdu.” cümlesindeki altı çizili sözcü-
ğün cümleye kattığı anlam, aşağıdakiler-
den hangisidir?
A) Bir şeyin düzenini karıştırmak
B) Bir yeri düzenlemek
C) İstenilen şekli vermek
D) Düzenin dışına çıkmak
8. Dedem her konuda bana takılmayı çok severdi.
6. Aşağıdaki cümlelerde altı çizili sözcükler-
den hangisi mecaz anlamda kullanılmıştır? Arkadaşımın hatırını kırmamak için buradayım.
A) Ünlü ressamın muhteşem tablosu müzede Sessiz olmaya çalışarak odama girdim.
sergilenmeye başlandı.
Bu sorunu çözmenin yolunu bulmalıyız.
B) Çocuklara küçükken tiyatro sevgisi aşıla-
mak gelişimlerini güçlendirecektir. Bu kutulardan hangisindeki cümlede mecaz
C) Aynanın karşısında uzun saçlarını dişleri anlamlı sözcük kullanılmamıştır?
kırılmış bir tarakla taramaya çalıştı.
A) mavi B) yeşil
D) Konuları daha iyi anlamak için defalarca
üstünden geçmesi gerekti. C) sarı D) pembe
15
SÖZCÜK BİLGİSİ
2.Bölüm
Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
TERİM
Sanat, bilim, spor ya da meslek dallarına ait belirli ve özel kavramları karşılayan sözcülere “terim
anlamlı sözcükler” denir.
Örnek: Kitaplık sözcüğünün kökü isimdir.
Alıştırma–1
Aşağıdaki cümlelerde geçen terim anlamlı sözcükleri ve bu sözcüklerin ait oldukları bilim, sanat
ve spor dallarını boş bırakılan yerlere yazınız.
1. Şiir, dörder dizelik bölümlerden oluşuyordu.
• ………………………………………………………………………
2. Hakemin penaltı kararı doğru değildi.
• ……………………………………………………………………….
3. Karenin çevresini hesaplayarak problemi çözebilirsin.
• ……………………………………………………………………………
4. Bitkiler kökleriyle suyu emer.
• ……………………………………………………………………………
5. Yapım ekleriyle yeni kelimeler türetiriz.
• …………………………………………………………………………..
6. Bu bölgede ovalar çok geniş alanlar kaplıyordu.
• ………………………………………………………………………….
7. Müzik öğretmeninin söylediği gibi notaları ezberlemeye çalıştı.
• ……………………………………………………………………………
8. İnek, otçul bir hayvandır.
• ……………………………………………………………………………..
9. Bitkilerin fotosentez yaptığını öğrenmek dersimizin ilk kazanımı.
• …………………………………………………………………………….
10. Üçgenin iç açılarını hesaplamak için işlem yaptı.
• ………………………………………………………………………………
16
Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Yansıma Sözcük
Doğada duyulan seslerin taklit edilmesiyle oluşan sözcüklere “yansıma sözcükler” denir.
Örnek: Kedinin miyavlamasına acıdığı için onu eve getirmiş.
Babamın horultusu mutfaktan duyuluyordu.
Alıştırma–2
Aşağıdaki cümlelerin hangilerinde yansıma sözcükler bulunmaktadır? Yansıma sözcük varsa
bunları bulup yanlarındaki satırlara yazınız.
1. Gece köpeklerin havlamasını ben de duydum.
2. Duyduğu gürültüye bir anlam veremedi.
3. Mutfaktan gelen fısıltıları merak ettik.
4. Gözlerimin önünden rengârenk pırıltılar geçiyordu.
5. Rüzgârın uğultusu çocukları korkuttu.
6. Işıl ışıl bir güne uyanmak ne güzel!
7. Bahçedeki çıtırtının sebebi kirpi ailesiymiş.
8. Radyodan gelen cızırtılara kulak kabarttı.
9. Kurtlar ulumaya devam ediyordu.
10. Merdivenden patır patır inip dışarı koştu.
17
Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Alıştırma–3
Aşağıdaki görsellere uygun yansıma sözcükler yazınız.
………………… ………………… ………………… …………………
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Beş duyu organımızın herhangi biriyle ya da birkaçıyla algılaya-
bildiğimiz sözcükler “somut”, algılayamadığımız sözcükler “soyut“
anlamlıdır. Kelimeler cümlede kullanımlarına göre somut ya da soyut
anlam içerebilirler.
Örnek: Evin ışıklarını yakınca her yerin pırıl pırıl olduğunu gördük.
somut
Annem bana her zaman, benim ışığımsın, der.
soyut
Alıştırma–4
Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerin özelliklerini tabloda işaretleyiniz.
CÜMLELER SOMUT SOYUT
1. İnsanın en çok ihtiyacı olan şeylerden biri huzurdur.
2. Başarının anahtarı çok çalışmak değil, düzenli çalışmaktır.
3. Düşüncelerini daha iyi ifade edersen sorun yaşamazsın.
4. Soruları çözerken farklı bir yol kullandığını fark etmiştim.
5. İyi ki bu eşyaları zamanında toplamışım.
6. Rüzgârın hızı öyle şiddetliydi ki zor yürüyorduk.
7. Hava soğudukça kampçıların işi daha da zorlaşıyordu.
18
SÖZCÜK BİLGİSİ
Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Şehrimizin oksijen kaynağı ormanımız yandı.” cümlesinde soyut anlamlı bir sözcük kullanılmıştır.
2. “Çayın fokurtusunu duyan masaya oturdu.” cümlesinde altı çizili sözcük, yansıma sözcüktür.
3. “Su, maddenin sıvı hâlidir.” cümlesinde terim kullanılmamıştır.
4. “Aramızdaki köprüler uzun süre önce yıkılmıştı zaten.” cümlesinde “köprü” sözcüğü soyut anlamda
kullanılmıştır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları altta verilen kutucuklarla uygun şekilde doldurunuz.
1. “Fransızcada bazı ekler, kelime türetmeyi kolaylaştırır.” cümlesinde “ek” sözcüğü ....................dir.
2. Portre ............................. üçgen ............................. akarsu ...................... terimidir.
3. “Nefret, bunu hisseden kişiye zarar verir.” cümlesinde nefret sözcüğü ................................tur.
4. Yansıma sözcükler .................................. seslerin taklit edilmesiyle oluşur.
5. “Sevgi, özlem, endişe” sözcükleri ............................................ sözcüklerdir çünkü beş duyu
organından herhangi biriyle .............................................................................
6. “Tatlı” sözcüğü “Yaptığın tatlı çok güzel olmuştu.” cümlesinde ............................................. “Hediye alman
çok tatlı bir davranıştı.” cümlesinde ............................................. anlamda kullanılmıştır.
somut terim doğadaki resim
matematik coğrafya soyut algılanamaz
Eşleştirme
3. Aşağıda verilen anlam ve kavramları eşleştiriniz.
1. tıkırtı, cızırtı A. Yansıma sözcük
2. rüya, cesaret, iyilik B. Somut sözcük
3. kostüm, madde, gezegen C. Terim anlamlı sözcük
4. bulut, defter, toprak D. Soyut sözcük
19
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde terim 7. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma
anlamlı sözcük kullanılmamıştır? bir sözcük kullanılmıştır?
A) Kalp damar sağlığı için doğru beslenmeli- A) Çok kahve içince çarpıntı tuttu.
yiz. B) Uçak, gökyüzünde yavaşça süzülüyordu.
B) Duyduğumuz ses, herkesi yerinden oynattı. C) Yerdeki kırıntıları karıncalar yedi.
C) Adını bile bilmediğimiz birçok meyve vita- D) Tıkırtılar tavandaki fareden geliyormuş.
min deposudur.
D) Ressam, yeni bir tuval alıp işe başladı.
5. Gün erkenden başlamıştı yaylada. 8. Aşağıdaki görsellerden hangisi terim an-
1 lamlı bir sözcüğü çağrıştırmaz?
Kuzuların meleyişi, atların kişnemesi ortalığı
2 A)
bambaşka bir güzelliğe bürüyordu.
3
Değirmen ağır ağır dönüyordu.
4
Bu metindeki altı çizili sözcüklerden hangisi
yansıma sözcüktür?
B)
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
6. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi
somut anlamlı olduğu hâlde, cümlede soyut
anlamda kullanılmıştır? C)
A) Yolda yan yana yürüyorduk ve çok farklı
şeyler düşünüyorduk.
B) Okuduğumuz her kitap, hayata farklı pen-
cerelerden bakmamızı sağlıyor. D)
C) Günün her saatinde değişik bir etkinlik
yapmak istiyordu.
D) Dokunduğu her yeri güzelleştirmek onun
için sıradandı.
20
SÖZCÜK BİLGİSİ
Terim Anlam, Yansıma Sözcükler, Somut-Soyut Anlamlı Sözcükler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Dedem bana sabah üzüm bağlarını gezdirdi.” cümlesindeki “üzüm” sözcüğü terimdir.
2. “Tatilde kırlarda oynayıp gölde salla gezinti yaptık.” cümlesinde bir tane somut anlamlı sözcük
kullanılmıştır.
3. “Meteor” ve “yörünge” sözcükleri yansıma sözcüklerdir.
4. “Derenin şırıltısı hepimize huzur verdiği için oradan ayrılamadık.” cümlesinde yansıma sözcük
vardır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki cümlelerdeki boşluklara “somut, soyut, yansıma, terim anlamlı” sözcüklerinden uygun
olanlarını yazınız.
1. ”Devlet tiyatrolarında sergilenen iki perdelik oyunu çok beğendik.” cümlesindeki “perde” sözcüğü
............................................................................. sözcüktür.
2. “Sokakta aç bir çocuk görünce ekmeğini ikiye böldü.” cümlesindeki “çocuk” sözcüğü
............................................................................. sözcüktür.
3. ”Bütün yıl kirlenen halıları, foşur foşur yıkadı.” cümlesindeki “foşur foşur” söz öbeği ........................
sözcüktür.
Eşleştirme
3. Aşağıdaki cümlelerde geçen altı çizili sözcüklerin anlam özelliklerini (yansıma, somut, soyut,
terim) boşluklara yazınız.
1. Yolculuğa çıkanların güvenli bir şekilde gidecekleri yere ulaşmasını diledik. .................................
2. Öğretmen kızınca çocuklar çıt çıkarmadan yerlerine oturdular. ................................................
3. Erkenden masanın başına otur ve içinden gelenleri yaz. ................................................
4. İyelik ekleri de sözcüğün anlamını değiştirmeyen çekim ekleridir. ................................................
5. Yukarı çıktıktan sonra öyle bir patırtı koptu ki yüreğimiz ağzımıza geldi. ...............................................
6. Elbiseyi kaç lira olursa olsun almak istediğini söyledi. ........................................................................
7. Çimenlerin üzerine serdikleri örtülerde yemeklerini zevkle yediler. ..............................................
8. Hücre, canlının özelliklerini taşıyan en küçük parçadır. ..................................................................
21
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yansıma 7. Tam yatağa yattığında bahçeden çıtırtıların
sözcük kullanılmamıştır? geldiğini duyup fırladı. İçi ürpermişti. Bu ses
ne olabilirdi? Yavaşça dışarı çıkıp feneri yere
A) O günden sonra yüzündeki ışıltıyı herkes doğrulttu. Sesin sahibi küçücük bir kirpiydi.
fark etmişti.
B) Sokaktaki çocuk elindeki ekmeği kıtır kıtır Bu paragrafta aşağıdakilerden hangisi yok-
yiyordu. tur?
C) Komşularımız bu kadar gürültüyü nasıl A) Somut anlamlı sözcük
duymamıştı?
B) Terim anlamlı sözcük
D) Kapkara gecede ormandaki uğultular bizi
korkutuyordu. C) Soyut anlamlı sözcük
D) Yansıma sözcük
5. 1. Onun şivesindeki değişiklik fark ediliyor-
du.
2. Minderdeki iki güreşçi berabere kaldı.
3. Nokta, tamamlanmış cümlelerin sonuna
konur.
4. Bahçemizdeki salıncak yaşamımızı güzel-
leştiriyor.
8. Aşağıdaki görselleri karşılayan somut söz-
Numaralandırılmış cümlelerin hangisinde cüklerden hangisi “-lik” ekini aldığında so-
terim anlamlı sözcük yoktur? yut anlamlı olur?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 A) B)
6. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi terim an-
lamlı olarak kullanılamaz?
C) D)
A) perde
B) dünya
C) dağ
D) kalem
22
SÖZCÜK BİLGİSİ
3.Bölüm Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Eş Anlamlı (Anlamdaş) Sözcükler
Yazılışları farklı fakat anlamları aynı olan sözcüklere eş anlamlı (anlamdaş) sözcükler denir.
Örnek: sınav-imtihan
kanıt-delil
soru-sual
ad-isim
Alıştırma–1
1. sütundaki sözcükleri 2. sütundaki eş anlamlarıyla eşleştirerek boşluğa yazınız.
1. sağlık a. tabiat
2. serüven b. kılavuz
3. fark c. tür
4. rehber d. kıymetli
5. değerli e. mısra
6. çeşit f. sıhhat
7. doğa g. macera
8. dize h. ayrım
………………………………………………………………………………………………………
Alıştırma–2
Arkadaşıma hislerimi anlatmak istedim. Bana zaman ayırması için telefon ettim. O da çok mutlu oldu.
Memlekete dönünce buluşmaya karar verdik. Uzun süredir dönüş için giderlerimi ayarlamaya çalışı-
yordum. Gurbette kuvvetli biri olmaya çabalıyordum. Buranın bana sağladığı bağımsızlık duygusu
da benim için önemliydi. Yılmadan ilerlemeye çalıştım hep. Aileme de hasret duyuyordum.
Bu paragraftaki altı çizili sözcüklerin eş anlamlarını yazınız.
1. ……………………. 4. ……………………. 7. …………………….
2. ……………………. 5. ……………………. 8. …………………….
3. ……………………. 6. ……………………. 9. …………………….
23
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Zıt (Karşıt) Anlamlı Sözcükler
Anlamca birbirinin karşıtı olan, birbiriyle çelişen kelimelere “zıt (karşıt) anlamlı kelimeler” adı verilir.
Uyarı 1: Her sözcüğün zıt anlamlısı yoktur.
Uyarı 2: Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün zıddı değildir.
Örnek: gitmek –gitmemek (olumsuzu)
gitmek-gelmek (zıddı)
Alıştırma–3 Alıştırma–4
1. sütundaki sözcükleri, 2. sütundaki zıt an- Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili sözcüklerin
lamlarıyla eşleştiriniz.
zıddını yazınız.
1. ilk ( ) a. derin • Son romanında yazarın çok yalın bir
anlatımı vardı ............................................
2. unut- ( ) b. itici
• Çevremizdeki her şeye karşı eleştiri ya-
3. sığ ( ) c. çağdaş parken yapıcı olmalıyız ..............................
4. nesnel ( ) d. gerçek • İnsanlar doğal ürünler yemeye özen
gösteriyordu ..............................
5. ilkel ( ) e. indirim
• Parktaki çimler, sabah saatlerinde yaş
6. zam ( ) f. öznel olur ..............................
• İşe yeni başlayanların acemi olduğunu
7. çekici ( ) g. hatırla-
hatırlamamız gerekir ..............................
8. yalan ( ) h. son • Denizin burada çok sığ olması annemleri
rahatlatıyordu ..............................
24
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Sesteş (Eş Sesli) Sözcükler
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı olan sözcüklere “sesteş (eş sesli) sözcükler” denir.
100
UYARI 1: Dilimizde düzeltme işareti ( ^ ) olan sözcüklerin okunuşları, yazılışları ve anlamları farklı
olduğu için bu sözcüklerde sesteşlik özelliği aranmaz.
Örnek: Hava soğuktu, kar yağıyordu.
Bu seneki kârımız iyi.
UYARI 2: Eş sesli kelimelerle çok anlamlı sözcükleri karıştırmamak gerekir. Sözcüklerin sesteş özellik
taşıması, her iki sözcüğün de akla gelen en az iki farklı temel anlama sahip olmasına bağlıdır. Yani bir
sözcüğün yan anlamı, mecaz anlamı ya da terim anlamı o sözcüğün sesteşi olamaz. Örnek: Şişenin
ağzı kırılmış.- Çocuğun ağzı küçüktü.
Örnek: Kuru çamaşırları toplar mısın?
Bu yazarın kuru anlatımını beğenmedim.
Birinci cümlede kuru sözcüğü ıslak olmayan anlamında gerçek anlamda, ikinci cümlede ise akıcı
olmayan anlamında mecaz anlamda kullanılmıştır. Bu sebeple cümlelerdeki “kuru” sözcükleri sesteş
değildir.
UYARI 3: Yazılış ve okunuşları aynı olsa bile anlam ortaklığı olan kelimeler sesteş değil, kökteştir(ortak
kök). Örnek: ekşi, savaş, barış, boya...
Alıştırma–5
Aşağıdaki görsellere karşılık gelen sesteş sözcükleri yazınız.
..................................... ..................................... .....................................
25
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Alıştırma–6
Aşağıdaki cümlelerde geçen sesteş sözcükleri bulup yazınız.
a. Kuşun çok aç olduğunu hatırlayıp yem verdi………………………………
b. Dün taşındığımdan dünya kadar işim vardı…………………………
c. Arı bal yapmak için çiçek çiçek dolaştı…………………………
d. Büyük bir sal yapıp yola koyuldu………………………………
e. Yeni bir saz bulmak için etrafı araştırıyordu…………………………….
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Genel Anlamlı Sözcükler
Varlıkların hepsini ya da birden çoğunu adlandıran sözcüklere “genel anlamlı sözcükler” denir.
Örnek: Kitap, insanın ufkunu açar.
Özel Anlamlı Sözcükler
Bir tek varlığı adlandıran sözcüklere “özel anlamlı sözcükler” denir.
Örnek: Raftaki kitap oldukça sürükleyici.
Alıştırma–7
1. “Kuş-varlık-canlı-leylek-hayvan” sözcüklerini 2. “Nota-şarkı-müzik-sanat” sözcüklerini özel-
genelden özele sıralayınız. den genele sıralayınız.
1 ............................................................. 1 .............................................................
2 ............................................................. 2 .............................................................
3 ............................................................. 3 .............................................................
4 ............................................................. 4 .............................................................
5 .............................................................
26
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Nitel Anlam
Bir varlığın, kavramın sayılamayan, ölçülemeyen özelliklerini gösteren
sözcüklere “nitel anlamlı sözcükler” denir.
Nicel Anlam
Bir varlığın ölçülebilen, sayılabilen özelliklerini gösteren sözcüklere
“nicel anlamlı sözcükler” denir.
Örnek: Okulumuza yeni gelen Nehir; uzun boylu, güzel bir kızdı.
Nicel Nitel
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler
Sözcükler arasında işlev, kullanılış amacı, hammadde - ürün gibi değişik yönlerden ilişkiler kurulabilir.
Alıştırma–8 Alıştırma–9
“Sözcük” ve “cümle” sözcükleri arasındaki anlam
ilişkisini dikkate alarak boşluklara uygun söz-
cükler yazınız.
Harf
“Pirinç” ile “pilav” sözcükleri arasındaki anlam Ağaç
ilişkisi aşağıdakilerin hangisinde vardır? Mısra
Cümle
A) çilek-komposto Kâğıt
Nota
B) ayva-nar
Gün
C) kâğıt-kalem
Ay
D) tuğla-duvar Tuğla
Sene
27
SÖZCÜK BİLGİSİ
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “İstanbul, Türkiye’nin en kalabalık ve en canlı şehridir.” cümlesinde özelden genele bir anlatım
vardır.
2. “Sınıfın en akıllı çocuklarından biri olduğunu düşünüyordu öğretmenleri.” cümlesinde “akıllı”
nicel anlamlı sözcüktür.
3. “Ablam üniversiteyi kazanmak için gece gündüz çalışıyordu.” cümlesinde genelden özele bir
sıralama vardır.
4. “Rüya” ve “düş” sözcükleri arasında sesteşlik ilişkisi vardır.
5. “Türkiye’nin turist çeken yerlerinden biri de Kapadokya’dır.” cümlesinde genelden özele bir
anlatım vardır.
6. “Amcamların henüz taşınıp taşınmadığını bilmiyorum.” cümlesinde zıt anlamlı sözcükler
kullanılmıştır.
7. “Odasının duvarlarını kendisi boyadı.” cümlesinde “boya” sözcüğü sesteş değildir.
8. “Al renkli bir yazması vardı.” cümlesinde sesteş sözcük kullanılmıştır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki cümlelerde yay ayraçla belirtilen yerlere altı çizili sözcüklerin eş anlamlarını yazınız.
a. Son maçı da mağlup tamamlamak bizi çok üzdü. ( )
b. Ülkeyi çok etkileyen olay üzerine matem ilan edildi. ( )
c. Edebiyat dersinde şiirin anlamını açıklamaya çalıştı. ( )
d. Onun, geldiğinden beri çok mahcup davranması beni şaşırttı. ( )
e. Geceleri arabayı çok süratli kullananlara ciddi cezalar geliyor. ( )
f. Yönetici, çalışanlara işi tamamlamaları için biraz daha müddet verdi. ( )
28
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
3. Böyle bir zamanda ülkemizin menfaatleri her 5. Aşağıdaki köpeklerden hangisinin kurduğu
şeyden önemlidir. cümlede “köpek” sözcüğü diğerlerine göre
özel anlamıyla kullanılmıştır?
Bu cümlede altı çizili sözcüğün eş anlamlısı İnsanlar köpekler Köpekler sa-
aşağıdakilerden hangisidir? A) B)
için sokağa ye- hiplerine karşı
A) istek B) çıkar mek bırakıyorlar. çok sadıktır.
C) özellik D) değer
C) O köpeği barına- D) Köpek hastalık-
ğa götürecekler- larından korun-
miş. mak gerekiyor.
4.
6. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisi
nitel anlamda kullanılmamıştır?
A) Büyük laflar etmek doğru değil.
B) İyi bir fırsatı değerlendirmek isterim.
Görsellerin karşıladığı sözcükler arasındaki
anlam ilişkisinin benzeri aşağıdakilerin C) Hız, çoğu zaman felakettir.
hangisinde yoktur? D) Tembellik yapmak istememiştim.
A) Kalem-kalemlik
B) Kıyafet-dolap
C) Öğrenci-servis
D) Süt-sütlük
29
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
7. Aşağıdaki cümlelerdeki altı çizili sözcükler- 9.
den hangisinin zıt anlamlısı yoktur? yay sil
A) Arkadaşımın cesur davranışını tebrik et- sos
tim. zıt
B) Kibar bir insan olmalı, diye düşünmüş.
Hangi renk yapraktaki sözcük sesteştir?
C) Her konuda iyimser davranmalısın.
D) Sınıfta ağır bir koku vardı. A) mavi B) kırmızı
C) sarı D) pembe
10. • Yandaki evde oturan komşumuzla aramız
8. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi eş sesli çok iyi.
değildir?
• Kuru odunlar sobada çıtır çıtır yandı.
A) yaş B) saç
Bu cümlelerdeki altı çizili sözcükler arasın-
C) kan D) seç daki anlam ilişkisi aşağıdakilerden hangi-
sidir?
A) Terim anlam B) Sesteş
C) Yansıma D) Eş anlam
30
SÖZCÜK BİLGİSİ
Eş Anlamlı, Zıt Anlamlı, Sesteş, Genel-Özel, Nitel-Nicel, Aynı Kavram Alanına Giren Sözcükler,
Anlamlı Sözcükler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
a. “Geçen yaz eş dost, kırda yaptığımız düğünümüze gelmişti.” cümlesinde eş anlamlı sözcükler
kullanılmıştır.
b. “Kıta-ülke-Fransa-Paris-şehir” sözcükleri özelden genele doğru sıralanmıştır.
c. “Çaba-gayret” sözcükleri eş anlamlıdır.
d. “Sade bir dil kullanması pek çok okurun ilgisini çekmişti.” cümlesinde “sade” sözcüğü nitel an-
lamda kullanılmıştır.
e. “Uzak-ırak” sözcükleri arasındaki anlam ilişkisi “eğri-doğru” sözcükleri arasında da vardır.
f. “Sıkıntıdan sabahtan beri ne yapacağını şaşırmıştı.” cümlesinde altı çizili sözcük soyut anlamlı-
dır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki boşlukları uygun sözcüklerle tamamlayınız.
1. Yazılışları farklı, anlamları aynı olan sözcüklere ………………………… sözcükler denir.
2. “Dize” sözcüğü “şiir” sözcüğüne göre daha ………………….. anlamlıdır.
3. Bir sözcüğün olumsuzu, o sözcüğün …………………….. değildir.
4. “Su-bardak” sözcükleri arasındaki ilişkinin benzeri “çiçek” ve “……………..” arasında vardır.
5. “Karanlık düşüncelerden uzak durmalıyız.” cümlesinde “karanlık” sözcüğünü beş duyu organımızla
algılayamadığımız için ……………………… anlamda kullanılmıştır.
31
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
3. Bu elbiseler artık bana bol geliyor. 5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özelden
genele bir sıralama yapılmıştır?
Bu cümlede geçen “bol” sözcüğünün zıt
anlamlısı aşağıdakilerin hangisinde kulla- A) Aklımda pek çok düşünce var.
nılmıştır? B) Kitabın sayfaları süslemelerle doluydu.
C) İstanbul’un her sokağı güzelliklere çıkar.
A) Çok geniş bir insandır o.
B) Sıkıya gelince ortadan kaybolur. D) Deniz yıldızları en güzel deniz canlısıdır.
C) Dar etek sana çok yakışmış.
D) Sıkı bir çalışma yaptı.
4. Pinti insanlarla 6. Özen-itina sözcükleri ………………..
arkadaşlık etmek Pinti ne demek?
istemem. Kuru-yaş sözcükleri ………………
Sağ-tat sözcükleri……………….
sözcüklerdir.
Bu cümlelerde boş bırakılan yerlere sırasıyla
aşağıdakilerden hangileri getirilmelidir?
Ali Esra
Ali “pintinin” eş anlamını doğru söylemek A) sesteş- anlamdaş-zıt
için hangi sözcüğü seçmelidir? B) anlamdaş-sesteş-zıt
C) anlamdaş-zıt-sesteş
A) Korkak
D) zıt-anlamdaş-sesteş
B) Cimri
C) Sinsi
D) Sorumsuz
32
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
7. 9. Bu kazağın sola-
el seç oy göz
bin ok cağını hiç düşün-
memiştim.
Babam eve ge-
lirken dondurma
almış.
Ali tahtaya yazdığı sözcüklerden hangile-
rini silerse tahtada sadece sesteş sözcükler
kalır? Emel
A) seç-göz-ok İki saat sonra eve
B) bin-el-göz ancak geldi.
Can
C) ok-oy-el
D) bin-seç-göz
Köye giden yo-
kuş çok dikti.
Mehmet
Sinem
Hangi öğrencinin cümlesinde sesteş sözcük
8. “ Yazarın bu eserinde dünyanın birçok ülkesine yoktur?
ait masallar vardı.” cümlesinde kaç sözcük
sesteştir? A) Emel B) Can
C) Mehmet D) Sinem
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
33
SÖZCÜK BİLGİSİ
4.Bölüm
Söz Öbeği, Deyim, İkileme
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Söz Öbeği
Birden fazla sözcükten oluşan, bir kavramı karşılayan söz gruplarına “söz öbeği” denir. Deyimler,
ikilemeler, tamlamalar söz öbekleridir.
Alıştırma–1 Alıştırma–2
Teyzem yaşlı olmasına rağmen ayağına çabuk Sussak da konuşmasak da sözlerin senin
biridir. Açık denizler gibidir zaten elimde.
Her zaman ama her zaman bir kıyıyı sezdiren,
Altı çizili söz grubunun cümleye kattığı Hatırlıyorum da kelimeleri bir bir.
anlamı yazınız.
Altı çizili söz öbeğinin şiire kattığı anlamı
belirleyiniz.
…………………………………………………
…………………………………………………
……………………………..………………....
……………………………..…………………..
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Deyim
En az iki sözcüğün kalıplaşmasıyla oluşan söz öbeklerine “deyim” denir.
UYARI 1: Deyimler genellikle mecaz anlamlıdır. Gerçek anlamlı deyimler de vardır.
Örnek:
Ayaklarına kara sular inmek: çok yorulmak (mecaz)
Kimi kimsesi olmamak (gerçek)
UYARI 2: Cümle hâlinde deyimler de vardır.
Örnek:
Atı alan Üsküdar’ı geçti.
UYARI 3: Deyimler kalıplaşmış söz gruplarıdır. Deyimi oluşturan sözcükler ve sözcüklerin yerleri
değiştirilemez.
34
Söz Öbeği, Deyim, İkileme
Alıştırma–3
Aşağıdaki görsellerin çağrıştırdığı ve sözcüklerinin baş harfleri verilen deyimleri yazınız. An-
lamlarıyla eşleştiriniz
G ......................... G .........................
E ......................... Z ........ Ç ...............
İ………… A………… B…………
P……….... G……….........
P...................... D...................
Y..............
B...................... T...................
V..............
35
Söz Öbeği, Deyim, İkileme
Alıştırma–4
Numaralandırılmış deyimlerden hangilerinin “korkmak” anlamını taşıdığını belirleyip verilen
boşluğa yazınız.
1. aklı çıkmak 5. ödünü koparmak
2. yüreği cız etmek 6. tüylerini diken diken etmek
3. burnunda tütmek 7. dili tutulmak
4. yüreği hop etmek 8. ağzını aramak
………………………………………………………………………………….
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
İKİLEME
Anlatımı kuvvetlendirmek, anlatımı çekici hâle getirmek amacıyla aynı kelimelerin tekrarlanması,
anlamları birbirine yakın, karşıt olan veya sesleri birbirini andıran kelimelerin yan yana kullanılmasına
“ikileme” denir.
Örnek: az çok, hızlı hızlı, ufak tefek …
UYARI 1: İkilemeler aynı, zıt, biri anlamlı biri anlamsız gibi farklı sözcüklerle kurulabilirler.
UYARI 2: İkilemeyi oluşturan sözcüklerin arasına noktalama işareti konmaz.
Alıştırma–5
Aşağıdaki ikilemeler ve kuruluş yöntemlerini eşleştiriniz.
1. Usul usul a. zıt anlamlı sözcüklerle
2. Mırın kırın b. yansıma sözcüklerle …………………………………
3. İyi kötü c. aynı sözcüğün tekrarıyla
4. Şırıl şırıl d. yakın anlamlı sözcüklerle
5. Eş dost e. her ikisi de anlamsız sözcüklerle
36
SÖZCÜK BİLGİSİ
Söz Öbeği, Deyim, İkileme
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Haberi aldığından beri bastığı yeri bilmiyordu.” cümlesinde deyim kullanılmıştır.
2. “Ne pahasına olursa olsun okulumu bitireceğim.” cümlesindeki altı çizili deyim cümleye “her
türlü sıkıntıyı göze alarak” anlamı katmıştır.
3. “Eli sıkı” ve “eli açık” deyimleri aynı anlamlıdır.
Eşleştirme
2. Aşağıda verilen deyimleri ve anlamlarını eşleştiriniz.
1. kulak asmamak A. önemsemek
2. kulak vermek B. birini anmak
3. kulak kabartmak C. alınan dersi unutmamak
4. kulak kesilmek D. önem vermemek
5. kulak tırmalamak E. belli etmeden dinlemek
6. kulağına küpe olmak F. dikkatle dinlemek
7. kulak misafiri olmak G. yanında konuşulanları konuşmaya katılmadan dinlemek
8. kulağını çınlatmak I. kulağını rahatsız etmek
Boşluk Doldurma
3. Aşağıdaki ikilemelerin kuruluş yöntemlerini yazınız.
1. Ondan ses seda çıkmıyordu. - ……………………………………………….………….……
2. Gelir gelmez bana hesap sordu. -……………………………………………………..…………
3. Kılık kıyafeti okula uygun değildi. -…………………………………………………..…………
4. Abur cubur yemeyi bırakman gerekiyor. -………………………………………………………
5. Hızlı hızlı yürüyüp eve bir an önce varmak istiyordu. -…………………………………………
6. Çoluk çocuk o gün bayram yerine doğru yürümeye başladılar. -………………………………
37
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
4. 6. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde verilen
Ona güvenme
bence. deyim, cümlenin anlamına uygun değildir?
A) Konuyu kapatmak için ağız kalabalığına
getirdi.
Haklısın annem de B) Yeni başladığımda elimden tuttu, bana işi
“Onun……………………” o öğretti.
demişti. Ufuk C) O bina iki yıl önce satıldı, el değiştirdi.
D) Öyle başarılı oldu ki boyunun ölçüsünü
aldı.
Özlem
Özlem’in cümlesindeki boşluk hangi deyim-
le tamamlanmalıdır?
A) ipiyle kuyuya inilmez. 7. 1. Başarıların göze geldi.
B) gözü yükseklerdedir.
2. Onu gözünden sakındığını biliyorum.
C) gözünü korkutmuşlar.
3. Kardeşine göz kulak olmak kolay değildir.
D) pabucu dama atıldı.
4. Gözlerini kısıp etrafına baktı.
Kaç numaralı cümledeki söz grubu deyim
5. değildir?
Çenesi düşmek
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
Ağzını bıçak açmamak
Bu deyimlerin arasındaki anlam ilişkisinin 8. “Bu işi el altından halletmeye çalışacağım.”
benzeri aşağıdakilerden hangisinde var- cümlesindeki deyimin anlamı aşağıdakiler-
dır? den hangisidir?
A) Ağzı kulaklarına varmak - Ağız değiştirmek A) gizlice
B) Ağzı gevşek olmak - Ağzı sıkı olmak B) dinlenmeden
C) Ateş püskürmek - Dili varmamak C) başkasının yardımıyla
D) Gözden düşmek - Dört gözle beklemek D) hemen
38
SÖZCÜK BİLGİSİ
Söz Öbeği, Deyim, İkileme
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. “Âdet yerini bulsun diye geldikleri çok belliydi.” cümlesindeki deyiminin anlamı “gerekli olduğu
için”dir.
2. “İşi yine beceremeyip ağzına, yüzüne bulaştırdın.” cümlesinde deyim açıklamasıyla birlikte ve-
rilmiştir.
3. Deyimler kalıplaşmıştır, bu nedenle hiçbir sözcüğün yeri değiştirilemez.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki deyimlerin anlamlarını boş bırakılan yerlere yazınız.
1. Adaylığını koymak
2. Ağzı süt kokmak
3. El ayak çekilmek
4. İlgisini çekmek
5. Sıkıntı çekmek
6. Söz dinlemek
7. İçi içine sığmamak
8. Hapı yutmak
9. İşi tatlıya bağlamak
10. Yüksekten atmak
Eşleştirme
3. Aşağıdaki deyimlerle yanda verilen anlamlarını uygun şekilde eşleştiriniz.
1. Sırt çevirmek A. Bir işi özenle titizlikle yapmak
2. Tasa çekmek B. Hile yapmak
3. Numara çevirmek C. Uğraşmamak, ilgilenmemek
4. Özenip bezenmek D. Üzülmek
5. Affını dilemek E. Çok konuşmak
6. Çenesi düşmek F. Çok sinirlenmek
7. Elini eteğini çekmek G. Bir işe ya da birine önem vermemek
8. Kan beynine sıçramak H. Korkudan ayakta duramayacak hâle gelmek
9. Ayakları geri geri girmek İ. Bir işi yerine getirmeyeceğini nezaketle bildirmek
10. Dizlerinin bağı çözülmek J. Bir yere gönülsüz, istemeden gitmek
39
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. Aşağıdaki cümlelerden hangisinde yansıma 7. Sen doğduğundan beri
sözcüklerden oluşmuş bir ikileme kullanıl- …………………….ayak-
larım yere değmiyor.
mıştır?
A) Kutu kutu lokumlar getirmiş bize.
B) Çorba fokur fokur kaynıyordu ocakta.
C) Çalı çırpı toplamak için gitmiş.
D) Pırıl pırıl bir güne uyandık.
Babanın cümlesindeki boşluğa aşağıdaki
5. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim sözcüklerden hangisi getirilirse deyimin
kullanılmamıştır? anlamıyla örtüşür?
A) Başkalarına el açmamak için ne iş olsa ya- A) telaştan
pıyordu. B) sevinçten
B) Ablasını ağzından düşürmemesi dikkatimi C) yorgunluktan
çekmişti. D) endişeden
C) Saatlerdir çalışmaktan başı ağrımış, elleri
tutmaz olmuştu.
D) Eve gelip de annesini göremeyince eli
ayağına dolaştı.
6. Her şeye burun kıvırması, insanları ondan 8. O, güvenip sırrını anlatabileceğin ........................
uzaklaştırıyordu. biridir.
Bu cümledeki deyimin cümleye kattığı an- Bu cümle aşağıdaki deyimlerden hangisiyle
lam aşağıdakilerden hangisidir? tamamlanmalıdır?
A) Beğenmemek A) kulağı delik
B) İsteksiz davranmak B) ağzı sıkı
C) Çabuk etkilenmek C) kendi hâlinde
D) İlgi göstermek D) eli sıkı
40
5.Bölüm CÜMLE BİLGİSİ
Atasözü, Özdeyiş
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ATASÖZLERİ
Atalarımızın deneyimlerine dayanan, söyleyeni belli olmayan, kalıplaşmış özlü sözlere “atasözü” denir.
UYARI 1: Atasözleri gerçek anlamlı, mecaz anlamlı ya da hem gerçek hem mecaz anlamlı olabilir.
Örnek: Dost ile ye, iç, alışveriş etme. (gerçek)
Balık baştan kokar. (mecaz)
Gülü seven dikenine katlanır. (gerçek-mecaz)
Alıştırma–1
Atasözlerinden mecaz anlamlı olanları bularak boşluğa yazınız.
1. Leyleği kuştan mı sayarsın, yazın gelir, kışın gider.
2. Ağacın kurdu içinde olur.
3. Bin tasa, bir borç ödemez.
4. Topalla gezen aksamak öğrenir.
5. Sözü söyle alana, kulağında kalana.
6. Her güzelin bir kusuru vardır.
7. Huylu huyundan vazgeçmez.
8. Ev alma, komşu al.
9. Yatanın yürüyene borcu var.
10. Eldeki yara, yarasıza duvar deliği.
……………………………………………………
41
Atasözü, Özdeyiş
Alıştırma–2
Aşağıda anlamları verilen atasözlerini, sözcüklerden de yararlanarak bulunuz.
1. Bazı işleri tek başımıza yapmamız çok zordur ya da çok zamanımızı alır. Birlikte çalışırsak işle-
rimizi çok daha güzel ve kısa zamanda yapabiliriz.
Yalnız t........................................... d........................................... olmaz.
2. Kendi sorunlarına çare bulamayan kişiden boşuna yardım istemeyin çünkü size yardım etmesi
mümkün değildir.
ürer
K........................ i........................ bilse k........................ başına s........................
3. Kendinize yapılmasını istemediğiniz bir şeyi başkasına yapmamalısınız. Bunun için başkasına
yapacağınız kötülüğü kendinizde deneyin.
İğneyi............................................... çuvaldızı ............................................. batır.
4. İş yaparken acele eden şaşırır, işini bilmez.
A....................................... ile yürüyen ....................................... kalır.
5. Ağırbaşlı insan kimsenin oyuncağı olmaz.
Ağır t ....................................... yerinden o...........................
6. Kişi işini görünceye kadar yardım beklediği kimseyle iyi geçinir.
Köprüden ....................................... kadar ................................ ................................ derler.
42
Atasözü, Özdeyiş
Alıştırma–3
1 - el 2 - eşeğini 3 - arar 4 - söyler 5 - türkü 6 - elin 7 - çağırarak
Yukardaki sözcüklerden bir atasözü oluşturulduğunda kaç numaralı sözcük dışarıda kalır?
A) 1 B) 2 C) 3 D) 4
Alıştırma–4
Aşağıdaki atasözlerinden hangisinin konusu gelenektir?
A) Kız beşikte, çeyiz sandıkta.
B) Derdini söylemeyen derman bulamaz.
C) Aman diyene kılıç kalkmaz.
D) Bugünkü tavuk, yarınki kazdan iyidir.
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ÖZDEYİŞ (VECİZE)
Bir düşünceyi en özlü biçimde anlatan, bilge kişilerin, yazarların, şairlerin söylediği özlü sözlere
“özdeyiş (vecize)” denir.
UYARI 1: Atasözlerinin söyleyeni belli değil, özdeyişlerin ise bellidir.
Alıştırma–5
Sağlam kafa, sağlam vücutta bulunur.
Atatürk’ün bu özdeyişte anlatmak istediği düşünceyi yazınız.
............................................................................................................................................................................
43
Atasözü, Özdeyiş
Alıştırma–6
“Akıllı olmak bir şey değildir, mühim olan o aklı yerinde kullanmaktır.” özdeyişiyle vurgulanmak is-
teneni yazınız.
............................................................................................................................................................................
Alıştırma–7
“Aşılmasına imkân olmayan hiçbir duvar yoktur.” sözüyle Çehov’un asıl anlatmak istediği nedir?
............................................................................................................................................................................
Alıştırma–8
Aşağıdakilerden hangisi özdeyiş ile atasözünün farklı yönüdür?
A) Az sözle çok şey anlatmaları
B) Kalıplaşmış sözler olmaları
C) Söyleyeni belli sözler olmaları
D) Bir yargı bildirmeleri
44
CÜMLE BİLGİSİ
Atasözü, Özdeyiş
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Özdeyişlerin söyleyeni bellidir.
2. Atasözlerinde sözcüklerin yerleri değiştirilemez.
3. Atasözleri mecaz anlamlıdır.
4. “İlaç gibi gelmek.” ifadesi atasözü değildir.
5. ”Ağaca çıksa pabucu yerde kalmaz.” atasözü “davranışlarına engel olacak hiçbir takıntısı yok”
anlamındadır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki atasözlerini uygun sözcüklerle tamamlayınız.
a. Mum dibine ............................................... vermez. damarda
b. İşten artmaz ............................................... artar.
ışık dişten
c. Akan su ............................................... tutmaz.
d. Rüzgâr eken ............................................... biçer. parmağını
e. Akacak kan ............................................... durmaz.
yosun
f. Bal tutan ............................................... yalar. pazarlığı
g. Denizdeki balığın ............................................... olmaz. fırtına
Eşleştirme
3. Aşağıdaki cümlelerin atasözü mü yoksa özdeyiş mi olduğunu cümlelerin sonundaki boşluklara
yazınız.
1. Cumhuriyet, fikren, ilmen ve bedenen kuvvetli, ahlaklı ve karakterli koruyucular ister. (.......................)
2. Gel denilen yere gitmeye ar eyleme; gelme denilen yere gidip yerini dar eyleme. (.......................)
3. Karga kekliği taklit edeyim derken yürüyüşünü şaşırmış. (.......................)
4. İyilik insanları birbirine bağlayan altın zincirdir. (.......................)
5. Suyun duru akanından, insanın yere bakanından korkmalı. (.......................)
45
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
4. “Tembel olan işi geç yapar.” anlamına gelen 7. Aşağıdaki atasözlerinin ayraç içinde verilen
atasözü aşağıdakilerden hangisidir? anlamlarından hangisi yanlıştır?
A) Ağır kazan geç kaynar. A) Kedi uzanamadığı ciğere pis der. (kıskanç-
B) Keskin sirke küpüne zarar. lık)
C) Acele işe şeytan karışır. B) Paça ıslanmadan balık tutulmaz. (emek
vermek)
D) Erken kalkan yol alır.
C) Aman diyene kılıç kalkmaz. (cesaret)
D) Bir elin sesi çıkmaz. ( yardımlaşma)
5. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi mecaz 8. “Denize düşen yılana sarılır.” atasözü aşağıda-
anlamlı değildir? ki du rumlardan hangisini vurgular?
A) Aslan yattığı yerden bellidir. A) Bencillik
B) Bana dokunmayan yılan bin yaşasın. B) Çalışkanlık
C) Boş gezmekten bedava çalışmak yeğdir. C) Tutarsızlık
D) Bal tutan parmağını yalar. D) Çaresizlik
9. “Sıkıntı çekmemiş olanlar, eriştikleri rahatlığın
ve mutluluğun değerini bilemezler.” anlamın-
6. Aşağıdakilerden hangisi atasözü değildir? daki atasözü aşağıdakilerden hangisidir?
A) O arayınca akan sular durur. A) Ağacı kurt, insanı dert yer.
B) Damlaya damlaya göl olur. B) Abanın kadri yağmurda bilinir.
C) Dağ başından duman eksik olmaz. C) Cefayı çekmeyen sefanın kadrini bilmez.
D) Davulun sesi uzaktan hoş gelir. D) Büyük başın derdi, büyük olur.
46
CÜMLE BİLGİSİ
Atasözü, Özdeyiş
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Özdeyişler ve atasözleri doğruları ve tecrübeleri dile getirir.
2. Doğa olayları ile ilgili pek çok atasözü vardır.
3. “Ağacın kurdu içinde olur.” atasözü hem gerçek hem mecaz anlamlıdır.
4. “Ezgi, ödevlerini dün akşam bitirmiş.” cümlesinde “nasıl ve ne zaman?” sorularının cevapları vardır.
5. ”Hayatta en hakiki mürşit ilimdir.” cümlesi bir özdeyiştir.
6. ”Ağustosun yarısı yaz, yarısı kıştır.” atasözü, gözlemleri dile getirir.
7. ”Buz üstüne yazı yazmak” atasözü değildir.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki atasözlerini uygun sözcüklerle tamamlayınız.
1. Ağaca çıkan keçinin ............................................... oğlağı olur. ağız ayaklar
2. Akılsız başın cezasını ............................................... çeker.
çıkarsa karın
3. Baca eğri de olsa dumanı ............................................... çıkar.
4. Bal bal demekle ............................................... tatlanmaz. doğru dala bakan
5. İşini kış tut da yaz ............................................... bahtına.
kovan
6. Yazın gölge ..................................... kışın ............................................... ovar.
Eşleştirme
3. Verilen atasözlerini anlamca en yakın olanlarıyla eşleştiriniz.
1. Topalla gezen aksamak öğrenir. A. Körle yatan şaşı kalkar.
2. Baş başa vermeyince taş yerinden oynamaz. B. Ağaç yaprağıyla gürler.
3. Emek olmadan yemek olmaz. C. Yazın başı pişenin, kışın aşı pişer.
................................ ................................................................................................................................
47
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. Aşağıdaki atasözlerinin hangisinde öğüt 7. Aşağıdakilerden hangisi “Yalnız taş duvar
verme anlamı yoktur? olmaz.” atasözüyle aynı anlamdadır?
A) Ağaca balta vurmuşlar, sapı bedenimden A) Çürük tahta çivi tutmaz.
demiş. B) Birlikten kuvvet doğar.
B) İyilik eden iyilik bulur. C) Sakla samanı, gelir zamanı.
C) İşini kış tut, yaz çıkarsa bahtına. D) İyilik eden iyilik bulur.
D) Alet işler, el övünür.
8. 1. aşına
2. gelir
5. Gün doğmadan neler doğar.
3. o
Bu atasözünün konusu aşağıdakilerden 4. doğrarsan
hangisidir?
5. ne
A) umut B) azim
6. kaşığına
C) zaman D) gelenek
Karışık olarak verilmiş atasözünün doğru
sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
A) 5-4-6-3-2-1
B) 5-4-1-3-2-6
C) 1-5-4-2-6-3
6. Ödevlerimi yapmak çok zor geliyordu. Sürekli
erteliyor, sonra yaparım nasıl olsa diye düşü- D) 3-5-4-1-6-2
nüyordum. Annem başarılı olmak istiyorsam
engelleri yenmeye çalışmam gerektiğini an-
lattı. Bana ............................................... dedi.
9. Aşağıdaki atasözlerinden hangisi tutumlu-
Bu paragraf aşağıdaki atasözlerinden han- lukla ilgilidir?
gisiyle tamamlanmalıdır?
A) Her horoz kendi çöplüğünde öter.
A) Sen işten korkma, iş senden korksun. B) Ayağını yorganına göre uzat.
B) Zaman sana uymazsa sen zamana uy. C) Tarlada izi olmayanın harmanda yüzü ol-
C) Arpa samanıyla kömür dumanıyla. maz.
D) Denize düşen yılana sarılır. D) Can çıkar, huy çıkmaz.
48
6.Bölüm CÜMLE BİLGİSİ
Öznel Cümleler, Nesnel Cümleler, Cümleler Arası Anlam İlişkileri, Karşılaştırma Cümleleri
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ÖZNEL YARGI
Söyleyenin duygularını, düşüncelerini anlatan, doğruluğu ve yanlışlığı kişiden kişiye değişen, ka-
nıtlanamayan yargılardır.
Örnek: Bu kitabın çok etkileyici bir konusu var.
İnsanın kendini huzurlu hissedebileceği tatil yeri Datça’dır.
NESNEL YARGI
Anlatanın kişisel duygularını içermeyen, doğruluğu ve yanlışlığı kişiden kişiye değişmeyen, kanıt-
lanabilen yargılardır.
Örnek: Sinemaya uyarlanan Hababam Sınıfı’nın yazarı Rıfat Ilgaz’dır.
Alıştırma–1
Aşağıdaki cümleleri inceleyerek nesnel ve öznel yargılı şeklinde değerlendiriniz.
1. İnsanlar başkalarının kusurlarını affetmelidir.
2. Kışın Viyana’da sıcaklık -5° dereceydi.
3. En sevdiğim çiçek orkidedir.
4. Kardan adamın burnunu havuçtan yapmışlar.
5. Yardımlaşma için güzel bir vakıf kurulmuş.
6. “Acaba Ne Olsam?” adlı bir kitap okudum.
7. Çocuk çok farklı cümleler kuruyordu.
8. Bu kitabın çok beğenileceğini düşünüyorum.
1 - .............................................................. 5 - ..............................................................
2 - .............................................................. 6 - ..............................................................
3 - .............................................................. 7 - ..............................................................
4 - .............................................................. 8 - ..............................................................
49
Öznel Cümleler, Nesnel Cümleler, Cümleler Arası Anlam İlişkileri, Karşılaştırma Cümleleri
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Neden-Sonuç İlişkisi
Eylemin niçin gerçekleştirildiği ve sonucunda ne olduğu anlamını taşıyan cümlelerdir.
UYARI 1: Neden-sonuç ilişkili cümlelerde yükleme sorulan “neden, niçin?” sorularının cevabı vardır.
UYARI 2: Bu cümlelerde “çünkü, üzere, dolayı, için” gibi sözcükler kullanılır.
UYARI 3: Neden sonuç ilişkili cümleler, gerekçe-sonuç olarak da adlandırılabilir.
ÖRNEK: İşler tamamlandığından eve gidebildik.
Neden Sonuç
Amaç-Sonuç İlişkisi
Eylemin gerçekleşme amacının ve sonucunun birlikte verildiği cümlelerdir. Bu cümlelerde “amacıyla,
için, diye, üzere” gibi sözcükler kullanılabilir.
UYARI 1: Neden-sonuç ve amaç-sonuç ilişkili cümleleri karıştırmamak için cümleye “amacıyla”
sözcüğü getirilebilir.
ÖRNEK: Seni mutlu etmek için sürpriz yaptım.
Amaç Sonuç
Seni mutlu etmek amacıyla sürpriz yaptım.
Koşul-Sonuç (Şart-Sonuç) İlişkisi
Bir olayın gerçekleşmesinin başka bir olaya bağlı olduğunu belirten cümlelerdir.
Koşul - Sonuç ilişkili cümlelerde “ise, mi, ama, üzere” gibi sözcük ve ekler kullanılabilir.
ÖRNEK: Tatile gidersen bana haber ver.
Koşul Sonuç
Karşılaştırma Cümleleri
İki varlık veya kavramı benzer ve farklı yönleriyle kıyaslamaya “karşılaştırma” denir.
ÖRNEK: Annemin ektiği tohumlar herkesinkinden önce büyürdü.
50
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search