METİN TÜRLERİ
Hikâye Edici Metinler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Hatıralar, günü gününe yazılan notlardan oluşur.
2. Hikâyenin planında serim, düğüm, çözüm bölümleri vardır.
3. Tiyatroda her bölüm, perde adını alır.
4. Romanlarda yaşanmış olayların anlatılması gerekir.
5. Günlük ile hatıra aynı özelliklere sahip türlerdir.
6. Destanlar toplumların yaşadığı önemli olaylardan yola çıkılarak oluşur.
İşaretleme
2. Aşağıdaki cümlelerden hikâye ve masalın ortak özelliklerine “O”, farklı özelliklerine “F” yazınız.
1. Olayları yaşayan kişi veya kişiler vardır.
2. Giriş, gelişme ve sonuç bölümlerinden oluşur.
3. Olmuş ya da olabilecek olaylar anlatılır.
4. Zaman kavramı bellidir.
5. Tekerlemeyle başlar.
6. Kişiler, günlük hayatımızda karşılaşabileceğimiz tiplerdir.
Boşluk Doldurma
3. Bir demirci, dağın demir kısmı eritirlerse yol açılabileceğini söyledi. Demirin bulunduğu yere bir
sıra odun, bir sıra kömür dizdiler ve ateşi yaktılar. Yetmiş yere koydukları yetmiş körükle hep birden
körüklediler.
Bu metin, Türklerin tutsak kaldıkları bir mağaradan ya da dağlarla çevrili bir vadiden kurtuluşlarının
anlatıldığı bir yazıdan alınmıştır.
Bu açıklamaya göre yazının türünün ne olabileceğini yazınız.
…………………………………………………………….
151
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Eşleştirme
4. Aşağıdaki paragrafların “hikâye, masal, fabl ve tiyatro” türlerinden hangilerine ait olduğunu
aşağıya yazınız.
a. HASAN : Hayrola Rüstem, üzgün görünüyorsun, ne oldu?
RÜSTEM : Ben üzülmeyeyim de kim üzülsün Hasan?
HASAN : Hele anlat bakalım seni bu kadar perişan eden olay neymiş, merak ettim yahu!
RÜSTEM : Bütün paramı verip bir at almıştım.
HASAN : Ee, at öldü mü yoksa?
RÜSTEM : Ölse teselli olacak bir yanı var?
HASAN : Ne oldu peki?
RÜSTEM : Dün gece ahıra bir hırsız girip atımı çalmış.
b. Bir zamanlar bir prens varmış. Bu prens evlenmek istiyormuş ama evleneceği kişi gerçek bir
prenses olmalıymış. Böyle birini bulmak için bütün dünyayı dolaşmış ama çok büyük bir hayal
kırıklığına uğramış. Çünkü karşısına çıkan prenseslerin hakiki olup olmadığını bir türlü anlayamı-
yormuş. Hep eksik bir şeyler oluyormuş. Sonunda üzüntü ve umutsuzluk içinde yurduna dönmüş.
c. Duvarları ve tavanı uzun bir kışın isleriyle kararmış bu yer odasında mahpus gibi duran bodur
ve çirkin ocak, içindeki odunları sanki hiddetle yakıyor, bir an evvel yutmaya çalışıyordu. Hızla
tutuşarak uzayan ve sönen alevler, mandolinle heyecanlı sosyalist marşını çalan genç Boris’i,
karşısında ezelî ve nihayet bulmaz millî çorabını ören güzel karısı Magda’yı hafif ve akıcı bir
kırmızıya boyuyor, bütün odayı kaplayan büyük ve kötürüm gölgelerini titretiyordu.
d. Eşek, bülbülün yoluna çıkmış; durdurmuş.
– Yahu, kardeş, demiş. Nereye gitsem hep sen! Herkes bülbül diyor da başka bir şey demiyor. Yok,
en güzel öten senmişsin, yok güle şu dünyada âşık olan tek senmişsin. Hele o güle olan aşkın,
hele o! Öylesine bir aşk ki bu, diyorlar. Ne Mecnun’da vardır ne Ferhat’ta, Kerem’de... Doğru mu?
Bülbül boynunu bükmüş, derin bir iç çekmiş.
– Doğru kardeş, demiş. Doğru!
................. .................
……………..
................. .................
152
19.Bölüm METİN TÜRLERİ
Bilgilendirici Metinler
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Bilgilendirici Metinler
Bilgilendirici metinler, yazarın belirlediği bir konu çerçevesinde belli kurallar dâhilinde ortaya ko-
nan fikir yazılarıdır. Bunlar deneme, makale, fıkra, eleştiri, sohbet, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi,
günlük, anı, mektup, haber yazısı, röportaj, dilekçe, medya metinleri (e-posta, kısa mesaj, blog, sosyal
medya) olarak karşımıza çıkar.
Deneme
Yazarın herhangi bir konudaki düşüncesini kesin yargılara varmadan, samimi bir üslupla anlattığı yazı türüdür.
Makale
Bir görüşü savunmak ve kanıtlamak amacıyla yazılan dergi ve gazete yazılarıdır. Ciddi bir üslup kullanılır.
Eleştiri
Herhangi bir sanat eseriyle ilgili olumlu ya da olumsuz görüşlerin belirtildiği yazı türüdür.
Sohbet (Söyleşi)
Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini, karşısında biri varmış ve onunla konuşuyormuş gibi
aktardığı yazı türüdür. Samimi bir üslup kullanılır.
Fıkra (Köşe Yazısı)
Yazarın güncel konularla ilgili görüşlerini, kesin yargılara varmadan samimi bir üslupla anlattığı yazı
türüdür. Mizahi fıkra ile karıştırılmamalıdır.
Alıştırma–1
Aşağıdaki paragrafların hangi metin türüne ait olduğunu yazınız.
Nörologlar uzun süre beynin kapasitesini ölçmeye çalıştı. Ancak hafızasıyla inanılmaz
şeyler başaran insanların bilişsel becerileri şaşırtıcı sonuçlar sunuyor. Çoğumuz bir
1. ………… telefon numarasını bile ezberlemekte zorluk çekeriz, kaldı ki binlerce rakamlı bir
sayıyı hatırlayalım. Fakat 24 yaşındaki üniversite öğrencisi Çinli Çao Lu, 2005’te pi
sayısının 67.980 rakamını ezberleyerek dünya rekoru kırmıştı.
Her doğruyu söylemeye gelmezmiş, birtakım doğruları yaymamak, çokluktan,
kamudan gizlemek gerekmiş. Peki, ama bir doğruyu söylememek, gizlemek, yayıl-
2. ……… masını önlemeye ça lışmak o doğrunun yerinde duran yalanı sürdürmek demektir.
Yalanın yalan olduğunu bilerek gene sürmesine göz yummaya hakkınız var mıdır?
Mona Lisa tablosu niçin bu kadar ilgi çekmekte? Birçokları bunu Mona Lisa’nın
gizemli gülüşüne bağlıyorlar. Aslında dikkatli incelendiğinde gülüşün gerçek bir
3. ……… gülüş olmadığı görülmekte. Gizemli gülüş izleyicinin bakış açısına göre mutluluğu
veya üzüntüyü yansıtır. Ressam bu etkiyi tabii ki bilerek yaratmıştır. Mona Lisa’nın
dudaklarına ve ağız çevresine dikkatlice baktığınız zaman kenarlarının hiç de be-
lirgin çizilmediğini görürsünüz.
153
Bilgilendirici Metinler
Kılavuz Bilgi
Haber Yazısı
Toplumda veya tabiatta meydana gelen çeşitli olay ve durumlarla ilgili bilgi ve duyurulara haber; bu
haberlerin halka duyurulması amacıyla hazırlanan yazılara da “haber yazısı” denir. Haber yazılarında
nesnel bir dil kullanılır. Okuyucuya aktarılan bilgilerin doğruluğu onaylanmış olmalıdır. Haber yazıla-
rında yazar, yorumlarını yazıya katmaz. Dil ciddi, sade ve anlaşılırdır. Bilgilendirme esastır.
Anı (Hatıra)
Toplumda gerçekleşen önemli olaylara şahit olmuş, önemli görevler üstlenmiş kişilerin yaşadıklarını
bir süre sonra yazmalarından doğan türdür.Anılar tarihî gerçeklerin öğrenilmesini sağlar.
Günlük (Günce)
Bir kimsenin günlük yaşamından edindiği izlenimleri, bu izlenimlerin yarattığı duygu ve düşünceleri,
tarih belirterek, günü gününe anlattığı yazılara günlük (günce) denir.
Biyografi (Yaşam Öyküsü)
Tanınmış kişilerin yaşam hikâyesinin anlatıldığı ve genellikle nesnel yargıların kullanıldığı yazı tü-
rüdür. Biyografide kişinin hayatını başkaları kaleme alır.
Otobiyografi (Öz Yaşam Öyküsü)
Bir kişinin kendi yaşam hikâyesini, kendisinin anlattığı yazılardır.
Röportaj (Mülakat)
Yazarın bir konuyla ilgili yaptığı incelemelerine kendi görüşlerini de katarak yazdığı dergi ve gazete
yazılarıdır. Anlatılanlar genellikle fotoğraflarla desteklenir.
Gezi Yazısı (Seyahatname)
Gezip görülen yerlerin ilgi çekici yönlerinin anlatıldığı yazı türüdür. Yazarın kişisel gözlemleri ön
plandadır.
Mektup
Bir düşünce, duygu veya dileğin iletilmesi amacıyla yazılan yazılardır. Mektuplar; özel mektuplar,
edebî mektuplar, iş mektupları ve resmî mektuplar olmak üzere dört grupta incelenir.
Dilekçe
Çeşitli dilek, ihbar ve şikâyetlerin bildirilmesi ya da herhangi bir konuda bilgi talep edilmesi için
resmî makamlara sunulan imzalı ve adresli mektuplara dilekçe denir. Dilekçe, vatandaşlar tarafından
yazılan bir çeşit resmî mektup olarak da değerlendirilebilir.
Dilekçelerin biçim özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:
154
Bilgilendirici Metinler
Dilekçe, temiz ve düzgün bir kâğıda, daktilo ya da bilgisayarla veya siyah ya da mavi mürekkepli
bir kalemle yazılır.
Dilekçenin verileceği makamın adı ve yeri, kâğıda ortalanarak yazılır. Makam ve yer adları iki şe-
kilde yazılabilir:
Makam ve yer adını oluşturan kelimelerin tamamı büyük harfle yazılır.
Makam ve yer adında yer alan her kelimenin sadece ilk harfi büyük yazılır.
Dilekçe metni, makam ve yer adı yazıldıktan sonra, satır başı yapılarak yazılmaya başlanır ve şu tür
ifadelerden biriyle tamamlanır:
Gereğini (saygılarımla) arz ederim.
Durumu bilgilerinize (saygılarımla) arz ederim.
Gereğini bilgilerinize (saygılarımla) arz ederim.
Gereğinin yapılmasını bilgilerinize (saygılarımla) arz ederim.
Dilekçe metni yazıldıktan sonra sağ alt köşeye imza atılır. İmzanın altına dilekçe sahibinin adı ve
soyadı yazılır.
Dilekçenin verildiği tarih ya sağ üst köşeye ya da sağ alt köşeye (imzanın üstüne) yazılır.
Dilekçe sahibinin açık adresi, ad ve soyadın hizasının biraz aşağısına gelecek biçimde sol alt köşeye
yazılır.
Bazı dilekçelerde ek belgeler bulunabilir. Bu durumda adresin yazıldığı bölümün altında EKLER
bölümü bulunmalıdır. Ek belgelerin numaralandırılmış olması ve içeriklerinin EKLER yazısının altında
belirtilmesi gerekir.
Bazı dilekçeler, dilekçenin sunulacağı makam tarafından matbu (basılı) evrak hâline getirilmiştir.
Bu durumda dilekçe vermek isteyen kişi, kurumdan alacağı bu dilekçede boş bırakılan yerleri doldu-
rarak dilekçesini verir.
Tutanak
Meclis, kurul, sınıf gibi yerlerde söylenen sözlerin olduğu gibi yazıldığı türdür.
Medya Metinleri
Teknolojik ilerlemelerle ortaya çıkan birçok sahada yazma eylemi devam etmektedir. Bu yazıların
büyük kısmı, bilgilendirici metinlerdir.
E-posta, kısa mesaj, blog yazıları, sosyal medya yazıları bunlardan bazılarıdır.
155
Bilgilendirici Metinler
Alıştırma–2
Aşağıdaki paragrafların hangi metin türüne ait olduğunu yazınız.
Muhterem Valideciğim,
İstanbul’dan ayrılışımdan beri sizlere ancak birkaç telgraftan başka bir şey yazama-
…………
1. ....................... dım. Bu sebeple büyük merak içinde kaldığınızı tahmin ediyorum. Bilhassa, hakkımda
ötekinden berikinden ve gerek gazetelerden işittiğiniz tamam olmayan haberler,
şüphesiz merakınızı artırmıştır. Şimdi vereceğim bilgilerle tatmin olacağınız için endişe
duyacak hiçbir şey yoktur.
Rio Havaalanı’na iner inmez boğulacak gibi oldum. Paris’te akşam uçağa binerken ısı
eksi on dereceydi, Rio’da, gündoğumunda gölgede kırk. Nem oranıysa yüzde seksen.
…………
2. ....................... Takside, kuzeyden güneye doğru ikiye böldüm kenti. Sivri tepeler ile okyanus arasına
sıkışıp kalmış modern bir kent Rio. Tünellerden geçtik. Gökdelenler, geniş caddeler, yeşil
tepelere tünemiş gecekondular. Sonra Copacabana… göz alabildiğine uzanan kumsal.
Orhan Veli Kanık, 1914’te İstanbul Beykoz’da doğdu. Babası Cumhurbaşkanlığı
orkestra şefi, klarnetist Veli Kanık. Anne tarafından sanatla uğraşanlar varsa da hep
………… amatör kalmışlar. Çocukluğu umumiyetle İstanbul’da geçti. Cihangir’de ve İstanbul’un
3. .......................
muhtelif semtlerinde oturdu. Annesi bir eşraf kızıdır. İlk tahsilini Galatasaray’da yaptı.
Sonra babasının işi Ankara’ya nakledilince Ankara Lisesinde okudu.Edebiyat merakı
ilkokulda başladı.
İstanbul, 21 Haziran 197 4
…………
4. ....................... Sahaflarda Emil Ludvvig’in Juillet 1914 adlı kitabını bularak aldım. Böyle bir kitabı
Paris’te bile bulamam. Fransızlar tükenen bir kitabın yeni baskısını kolay kolay yap-
mıyorlar.
Çocukluğum Ayvalık’ta geçti. Okul hayatım, gençlik yıllarım pek çok anıyla, dolu
………… dolu yaşadığım günlerdi. İlk romanımı yazarken bu anıları canlandırmak için döndüm
5. .......................
Ayvalık sokaklarına.
Afrikalı çocukların gelişimini köy köy inceleyen araştırmacıların hazırladığı detay-
landırılmış haritalar, kıtadaki hiçbir ülkenin yetersiz beslenmeyi 2030 itibarıyla bitirme
…………
6. ....................... hedefine ulaşamayacağını ortaya koydu. Bu, Birleşmiş Milletler (BM) Binyıl Kalkınma
Hedefleri’nden biriydi. İngiltere’de yayınlanan Nature (Doğa) dergisindeki araştırma-
ya göre, yetersiz beslenme konusunda istenen noktaya gelinemedi belki ancak her
ülkede, en az bir bölgede çocukların sağlıklarının gelişmekte olduğu görüldü.
156
Bilgilendirici Metinler
Alıştırma–3
Aşağıdaki soruların cevaplarını bulmacada soldan sağa yerleştiriniz.
1. Herhangi bir sanat eseriyle ilgili, olumlu ya da olumsuz görüşlerin belirtildiği yazı türüdür.
2. Yazarın güncel konularla ilgili görüşlerini, kesin yargılara varmadan samimi bir üslupla anlattığı
yazı türüdür.
3. Yazarın herhangi bir konudaki görüşlerini, karşısında biri varmış ve onunla konuşuyormuş gibi
aktardığı yazı türüdür. Samimi bir üslup kullanılır.
4. Tanınmış kişilerin yaşam hikâyesinin anlatıldığı ve genellikle nesnel yargıların kullanıldığı yazı
türüdür.
5. Bir görüşü savunmak ve kanıtlamak amacıyla yazılan dergi ve gazete yazılarıdır. Ciddi bir üslup
kullanılır.
6. Bir düşünce, duygu veya dileğin iletilmesi amacıyla yazılan yazılardır.
7. Bir kişinin kendi yaşam hikâyesini anlattığı yazılardır.
8. Yazarın bir konuyla ilgili yaptığı incelemelerine, kendi görüşlerini de katarak yazdığı dergi ve
gazete yazılarıdır. Anlatılanlar genellikle fotoğraflarla desteklenir.
9. Gezip görülen yerlerin ilgi çekici yönlerinin anlatıldığı yazı türüdür. Yazarın kişisel gözlemleri ön
plandadır.
10. Bir isteği, bir şikâyeti duyurmak veya bir konuda bilgi vermek, bilgi istemek için yazılan imzalı
başvuru yazılarıdır.
11. Meclis, kurul, sınıf gibi yerlerde söylenen sözlerin olduğu gibi yazıldığı türdür.
12. Kişilerin yaşantılarını veya gözlemlerini tarih belirterek günü gününe aktardıkları türdür.
13. Yazarın herhangi bir konudaki düşüncesini kesin yargılara varmadan, samimi bir üslupla anlattığı
yazı türüdür.
157
Bilgilendirici Metinler
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
158
METİN TÜRLERİ
Bilgilendirici Metinler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
1. Makalede yazarın anlattıklarını kanıtlama kaygısı yoktur.
2. Deneme, bir tezi savunmak, desteklemek amacı taşır.
3. Eleştiri, bir eseri tanıtmayı amaçlar.
4. Sohbetin (söyleşi) en önemli özelliği, samimi bir üslupla kaleme alınmasıdır.
5. Biyografide anlatılan kişinin hayatı, tarih sırasına göre ele alınır.
6. Biyografi, birinci kişinin ağzıyla anlatılır.
7. Fıkra, tarihsel olayların öğrenilmesine katkıda bulunur.
Eşleştirme
2. Aşağıda verilen bilgilerin hangi yazı türüne ait olduklarını bulup eşleştiriniz.
• Sık aralıklarla yazıldığı için kısa yazılardır.
• Olaylar günü gününe, tarih belirtilerek yazılır.
• Yazan kişinin yaşamından izler taşır.
• İçten bir anlatımı vardır.
Bir isteği, bir şikâyeti duyurmak için yazılır.
Konular kısa ve öz olarak belirtilir.
Ciddi bir dil kullanılır.
Çizgisiz, beyaz dosya kâğıdına yazılmalıdır.
Sağ üst köşeye tarih yazılır.
159
v Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
3. • Gerçek ya da gerçek olabilecek olayları an- 6.
latır.
• Kahraman sayısı fazladır.
• Uzun bir zamanı kapsar.
• Olayın anlatıldığı yer ve zaman bellidir.
Özellikleri verilen yazı türü aşağıdakilerden Bu görselin çağrıştırdığı yazı türü aşağıda-
hangisidir? kilerden hangisidir?
A) Masal
A) Hikâye
B) Deneme B) Gezi yazısı
C) Roman C) Roman
D) Destan D) Mektup
7. Kreş yılları (1964). Usluydum. Sabah bir koltuğun
üzerine bırakırlar, akşam gelip oradan alırlardı.
Utanılacak kadar normaldim. Hiçbir oyuncağımı
kırmadım, zil çalıp kaçmadım, Ayşegüllerimi
4. Aşağıdakilerden hangisi hikâye ve romanın yırtmadım. Şimdi onları tek tek oğlum yırtıyor.
farkı olamaz?
Pazarları Ankara’da banyo günüydü. Koca odun
A) Olayların gerçekliği parçalarıyla zor yanan kazanların kaynar suların-
da, tuğla büyüklüğünde yeşil sabunları kafama
B) Karakter sayısı
yiye yiye yıkandım.
C) Ayrıntıya değinilmesi
D) Anlatımın uzunluğu Bu metin aşağıdaki türlerin hangisinden
alınmıştır?
A) Biyografi B) Makale
C) Otobiyografi D) Deneme
5. Aşağıdakilerden hangisi denemenin özelliği 8. Aşağıdakilerden hangisi bilgilendirici bir
değildir? metin değildir?
A) Okuyuculara öğüt verme amacındadır. A) Gezi yazısı
B) Her konuda yazılabilir. B) Mektup
C) Samimi bir dille yazılır. C) Dilekçe
D) Düşünceler ispatlanmaya çalışılmaz. D) Fabl
160
METİN TÜRLERİ
Bilgilendirici Metinler
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
Bilimsel araştırmalar, küresel ısınmanın okyanus sularındaki yaşam alanlarının azalmasına neden ol-
duğunu gösteriyor. Bir gazın bir sıvı içindeki çözünürlüğü sıvının sıcaklığı arttıkça azalır. Bu yüzden
küresel ısınma, okyanus sularındaki oksijen miktarının azalmasına neden oluyor. Ayrıca sular ısındıkça
soğukkanlı deniz canlılarının metabolizmaları hızlanıyor ve böylece daha fazla oksijen tüketiyorlar. Prof.
Curtis Deutsch ve arkadaşları, sıcaklık değişimlerinin okyanus canlılarını nasıl etkileyeceğini detaylı bir
biçimde incelemiş. Sonuçlar, küresel ısınmanın bugünkü gibi devam etmesi durumunda, 2100 yılına
gelindiğinde bazı deniz canlılarının yaşam alanının %20 oranında azalacağını gösteriyor.
1. Bu metinle ilgili aşağıdakilerden hangilerinin söylenebileceğini işaretleyiniz.
1. Nesnel bir anlatımı vardır.
2. Hikâye edici bir metinden alınmıştır.
3. 3. kişi ağzıyla anlatılmıştır.
4. Küresel ısınma konusundaki araştırmalardan faydalanılmıştır.
5. Sayısal verilerden yararlanılmıştır.
6. Düşünceler kanıtlanmaya çalışılmıştır.
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki metinlerin hangi yazı türüne ait olduklarını yazınız.
A. ABD’deki Washington Üniversitesinden Profesör Simon Hay ve ekibi, 5 km’ye 5 km boyutların-
daki alanlardan oluşturulan bir dizi detaylı harita ile bu insan topluluklarının yaşantılarına ilişkin
verileri bir araya getirdi. 15 yıl süren çalışmada toplanan verilerden, çocuk gelişimi ve eğitime
katılım konularında dikkat çekici bir çalışma ortaya çıkarıldı.
B. Kitaptan niçin korkarlar? Bunu bir türlü anlayamadım. Kitaptan korkmak, insan düşüncesinden
korkmak, insanı kabul etmemektir. Kitaptan korkan adam, insanı sorumluluk hissinden mahrum
ediyor demektir. “Bırak, senin yerine ben dü şünüyorum!” demekle, “Falan kitabı okuma!” demek
arasında hiçbir fark yoktur.
GEZİ YAZISI GEZİ YAZISI
.
………………
………………
.
……………….. ………………..
161
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
3. Aşağıdakilerden hangisi bilgi verici bir metinden alınmamıştır?
A) Wiltshire’de bulunan taş anıtın geçmişi Yeni Taş Devri’ne kadar uzanıyor. Hiçbir yazılı kaydına ulaşı-
lamamış bir kültürün ürünü olan Stonehenge ile ilgili, dinî amaçlı kullanımına yönelik kesin bir bilgi
edinilememiştir. Tarih öncesi döneme ait taş anıtların, bir çember şeklinde hizalanmasının gökcisim-
lerinin hareketleri ile ilişkili olup olamayacağı üzerine yapılan araştırmalar hâlâ devam ediyor.
B) Orkideler narin, cazip güzellikte, etkileyici görünüşlü çiçekleri ile bütün dünyada en kıymetli çiçek-
lerin başında yer alır. Bu çiçeklerin uzun ömürlü ve dayanıklı olması, kesme çiçek olarak değerini
daha da artırır. Orkideler, tropik veya yarı tropik bölgelerde yetişen ve süs bitkisi olarak kullanılan
bitkilerdir. Orkideler diğer bitkilerden fazla ilgi beklerler. Önemli olan en uygun ortamı sağlayarak
bol çiçek açmalarını sağlamaktır.
C) Koyunpazarı’nda bir ufacık dükkân… Bir küçük ocak yanıyor, bir ufak çocuk körük çekiyor. İhtiyar-
lamış, küçülmüş, ak sakallı, küçük yüzlü bir adam; gözünde çifte gözlük, mini mini halkaları ateşte
ısıtıp zincir bağlıyordu. Ne hoş manzara, gözüm ilişti… Dükkânın önünde durdum. Bir çilingir
dükkânı… Ufak kilitler, eski zaman kapı halkaları, menteşeler, hayvan zincirleri… Böyle ufak tefek
şeyler yapıyor. Bunlardan pek çok da yapmış, dükkânın ötesine berisine asmış.
D) Kemal Sunal, 1944 yılında İstanbul’da doğdu. Vefa Lisesinden mezun oldu. Sanat hayatı, “Zoraki
Tabip” adlı tiyatro oyunuyla başladı. Bir yıl kadar Kenterler Tiyatrosu’nda çalıştıktan sonra Deve-
kuşu Kabare Tiyatrosu’nda görev aldı. 1973 yılında Ertem Eğilmez’in yönettiği bir filmle sinemaya
adımını attı ve kalabalık kadrolu filmlerde rol almaya başladı.
5. Küçük Kara Balık ve Bir Şeftali
4. Gezdiğim yerlerin özel- Bin Şeftali ile kaç nesil büyü-
liklerini, geleneklerini dü. Samed Behrengi’nin ma-
gözlemleyip yazmayı
düşünüyorum. sal ve öyküleri sıradan çocuk
kitapları değildi. Her yaşa ve
zamana hitap eden, bütün
Öğretmenim iyi edebiyat eserleri gibi, ele aldığı temalar ve
arkadaşlık konusundaki onları ele alış biçimiyle zamanı aşan, evrensel
düşüncelerimi samimi bir dille boyut taşıyan eserlerdi.
anlatmamı istedi.
Irmak’ın, okuduğu kitap hakkındaki de-
Duru ve Zeynep’in yazılarının türü aşağıda- ğerlendirmelerini yazdığı bu metnin türü
kilerden hangisidir? aşağıdakilerden hangisidir?
A) dilekçe-röportaj A) Eleştiri
B) deneme-gezi yazısı B) Günlük
C) makale-hikâye C) Makale
D) biyografi-haber yazısı D) Deneme
162
20.Bölüm METİN TÜRLERİ
Şiir ve Söz Sanatları
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ŞİİR
Duygu, düşünce ve hayallerin seslerin, sözlerin uyumuna dikkat edilerek mısralarla oluşturulan
anlatım biçimine “şiir” denir.
Mısra (Dize)
Şiirin her bir satırına denir.
Beyit
İki dizeden oluşan şiir bölümleridir.
Kıta (Dörtlük)
Dört dizeden oluşan şiir bölümleridir.
ŞİİRİN AHENK UNSURLARI
Hece Ölçüsü
Şiirde dizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayılarının eşitliğine dayanan ölçüdür.
Serbest Ölçü
Dizeleri oluşturan sözcüklerin hece sayısının birbiriyle eşit olmadığı, şairin herhangi bir kurala bağlı
kalmadan yazdığı şiirlerde serbest ölçü kullanılmıştır.
Ses benzerlikleri
Dizelerin sonundaki yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı kelimelerin, eklerin
benzerliğine “kafiye (uyak)”; yazılışları, görevleri ve anlamları aynı olan ek, sözcük ya da sözcük grup-
larına “redif” denir.
Örnek:
Ben senin en çok sesini sevdim, Mısra (Dize)
Buğulu çoğu zaman, taze bir ekmek gibi.
Önce aşka çağıran, sonra dinlendiren, Kıta (Dörtlük)
Bana her zaman dost, her zaman sevgili.
“gibi” ve “sevgili” sözcüklerinin sonundaki “i” harfleri kafiye (uyak) dir.
163
Şiir Bilgisi ve Söz Sanatları
Şiir ve Söz Sanatları
Alıştırma–1
Aşağıdaki metinlerin farklı yönlerini verilen boşluğa yazınız.
Metin 1
Yaşım ilerledikçe daha çok anlıyorum,
Ne büyük nimet olduğunu ah ey güzel gün!
Boş yere üzülmekte mana yok anlıyorum,
Kadrini bilmek lazım artık her açan gülün.
Şükretmek türküsüne daldaki her bülbülün,
Yanmak da olsa artık aşk ile yaşıyorum.
Metin 2
Akarsular gezegenimizin damarları gibidir; sulak alanlara, göllere ve denizlere
akarlar. Dünyadaki tatlı suyun yalnızca binde dördü akarsularda bulunur. Bu,
çok küçük bir miktar gibi görünebilir ama akarsular dünyadaki en güçlü erozyon
kaynağıdır. Yeteri kadar zaman verilse yer çekiminin yardımıyla dünyadaki bütün
dağları aşındırıp denizlere taşıyabilirler.
Metin 1 Metin 2
……………………………… ………………………………
……………………………… ………………………………
……………………………… ………………………………
164
Şiir ve Söz Sanatları
Şiir Bilgisi ve Söz Sanatları
Kılavuz Bilgi
Söz Sanatları
Benzetme
Bir varlık ya da kavramı daha belirgin hâle getirmek için zayıf olanla kuvvetli olan arasında ilgi
kurulmasına “benzetme” denir.
Benzetmenin dört ögesi vardır:
1. Benzeyen
2. Kendisine benzetilen
3. Benzetme yönü
4. Benzetme edatı
Örnek:
Bahar geldiğinde kendimi kuş gibi özgür hissetmeye başlıyordum hemen.
Benzeyen: kendim
Kendisine benzetilen: kuş
Benzetme yönü: özgürlük
Benzetme edatı: gibi
Kişileştirme
İnsan dışındaki varlıklara insana özgü özelliklerin verilmesine “kişileştirme” denir.
Örnek: Kitaplar okuyucuyla buluşmaktan vazgeçip kitaplıktaki yerlerine geri dönmüşlerdi.
Kişileştirilen varlık: kitaplar
Alıştırma–2 Alıştırma–3
İhtiyar dallarda taze yasemin Hafiften bir yağmur yağıyordu
Hayal iklimlerinin şen habercisi Ipıslak uzanan raylar hüzün veriyordu bana
Susmuş şarkısı gamın kederin Deli bir rüzgâr musallat olmuştu
Ebedî güneşler dağıtmış sisi Uzaklara uçuşan saçlarına
Bu şiirde kullanılan söz sanatını işaretleyiniz. Bu şiirle ilgili olarak aşağıdakilerden hangi-
lerinin söylenebileceğini belirleyiniz.
1. Benzetme
2. Kişileştirme 1. Şiir bir dörtlükten oluşmuştur.
2. Kişileştirme sanatına yer verilmiştir.
3. Dize sonlarında birbiriyle uyumlu sesler
vardır.
4. Şiirdeki her dizenin hece sayısı eşittir.
165
Şiir ve Söz Sanatları
Alıştırma–4
Aşağıdaki şiirde benzetme ögelerini yazınız.
Dostlar ırmak gibidir, Benzeyen :
Kiminin suyu az, kiminin çok, Kendisine Benzetilen :
Kiminde elleriniz ıslanır yalnızca, Benzetme Yönü :
Kiminde ruhunuz yıkanır boydan boya. Benzetme Edatı :
İnsanlar vardır; üstü nilüferlerle kaplı,
Bulanık bir göl gibi... Benzeyen :
Ne kadar uğraşsanız görünmez dibi. Kendisine Benzetilen :
Uzaktan görünüşü çekici, aldatıcı Benzetme Yönü :
İçine daldığınızda ne kadar yanıltıcı.... Benzetme Edatı :
Ne zaman ne geleceğini bilemezsiniz;
Sokulmaktan korkarsınız, güvenemezsiniz!
İnsanlar vardır; derin bir okyanus...
İlk anda ürkütür, korkutur sizi. Benzeyen :
Derinliklerinde saklıdır gizi, Kendisine Benzetilen :
Daldıkça anlarsınız, daldıkça tanırsınız; Benzetme Yönü :
Yanında kendinizi içi boş sanırsınız. Benzetme Edatı :
İnsanlar vardır; berrak, pırıl pırıl bir deniz.
Boşa gitmez ne kadar güvenseniz. Benzeyen :
Dibini görürsünüz her şey meydanda. Kendisine Benzetilen :
Korkmadan dalarsınız, sizi sarar bir anda. Benzetme Yönü :
İçi dışı birdir çekinme ondan. Benzetme Edatı :
Her sözü içtendir, her davranışı candan...
166
METİN TÜRLERİ
Şiir ve Söz Sanatları
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda dizelerle ilgili verilen bilgileri doğru (D) ya da yanlış (Y) olarak işaretleyiniz.
A. B.
Yürü: duvar beton, otur yer beton
Bir damla su gönder bana,
Tavana bakarsın “ Bakma!” der beton
Eğer gönderebilirsen.
– Yağmur kokan toprakların nerede?
Ana sütü gibi tertemiz olsun,
Bir damlası Karadeniz,
Ne çiçekler açar, ne kuşlar öter
Bir damlası Akdeniz olsun.
Yolların on adım ötede biter
– Serbest gezen ayakların nerede?
1. İki şiirin dize sayıları eşittir.
2. İki şiirde de dize sonlarında ahenk unsuru vardır.
3. A şiirinde “su” süte benzetilmiştir.
4. B şiirinde beton kişileştirilmiştir.
5. İki şiirde de tekrarlanan sözcük ve ekler vardır.
6. Şiirlerin ana duygusu ortaktır.
167
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
İşaretleme
2. Aşağıdaki şiirlerde dize sonlarında bulunan ses benzerliklerini işaretleyiniz.
1. 2.
Kardır yağan üstümüze geceden,
Gönül sana nasihatim,
Yağmurlu, karanlık bir düşünceden, Çağrılmazsan varma gönül.
Ormanın uğultusuyla birlikte
Seni sevmezse bir güzel,
Ve dörtnala dümdüz bir mavilikte.
Bağlanıp da durma gönül.
Kar yağıyor üstümüze, inceden.
3. 4.
Tanıdığım bir ağaç var, Yorgunsun, uzaklardan gelmişsin;
Etlik bağlarına yakın. Yitirmişsin neyin varsa birer birer.
Saadetin adını bile duymamış, Bir sağlık, bir sevinç, bir umut...
Tanrı’nın işine bakın. Onlar da neredeyse gitti gider.
Eşleştirme
3. Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun söz sanatlarını yazınız.
a. ”Dalgın ve mutsuz bir hâli vardı, gara yanaşan vagonların bugün.” cümlesinde …………………..
sanatı vardır.
b. “Aniden başını kaldırıp, benim görkemli gövdemle kim baş edebilir korkusuzca, diye düşündü çınar
ağacı.” cümlesinde …………………………………sanatı vardır.
c. ”Kömür gözleriyle bana bakarken aklından neler geçiyordu kim bilir?” cümlesinde ……………………
sanatı vardır.
168
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
4. Eviniz kutu gibi küçücük bir evdi, 7. İşte bir vazoda açmış iki gül,
Sarmaşıklarla balkonu örtük bir evdi. İşte bir saksıda eşsiz kuşkonmaz.
Şiirdeki benzetmede “benzeyen” ve “kendi- Gülleri gördükçe gönlüm bir bülbül,
sine benzetilen” varlıklar sırasıyla aşağıda-
kilerden hangisidir? Saksıya baktıkça içimde bir haz.
Bu dörtlükteki benzetme sanatının temel iki
A) sarmaşık- örtü B) ev-kutu ögesi aşağıdakilerden hangileridir?
C) balkon-sarmaşık D) kutu-balkon
A) gül-kuşkonmaz B) gönül-bülbül
C) saksı-haz D) vazo-gül
5. Bir aslanın pençelerinin yanında,
Bir fare şaşkınlıkla yerden çıkıverdi.
Hayvanların kralı kıymadı onun canına,
Ne adam olduğunu da böylelikle gösterdi.
Bu fabldaki kişileştirme sanatı nasıl sağlan-
mıştır?
A) Aslan ve farenin anlatılmasıyla
B) Hayvanlar arasında karşılaştırma yapılma-
sıyla
C) Aslan ve farenin insana özgü nitelikler
taşımasıyla 8. Bir çiçek vardı,
D) Hayvanların fiziksel özelliklerinin anlatıl- Güzel, kokulu, büyülü,
masıyla Yaşıyordu topraktan aldığı gıdayla
Uzuyordu damarlarına giden kanla
6. Ne zaman düşünsem sizi titrerim,
Boyu aşınca bulutları,
Yaslı dağlar, yüzü gülmeyen dağlar!
Bu dağlar içinde bir yer var derim, Komşu olunca yıldızlara
Orada kaybolan bir ses var, ağlar. Kendini güneşe akraba sandı..
Bu şiir için aşağıdakilerden hangisi söyle- Şiirde, çiçek aşağıdakilerden hangisine ben-
nemez? zetilmiştir?
A) Dörtlük biçiminde yazılmıştır. A) İnsana
B) Dize sonlarında ahenk sağlanmıştır. B) Yıldızlara
C) Kişileştirme sanatına yer verilmiştir. C) Güneşe
D) Her dizenin hece sayısı farklıdır. D) Bulutlara
169
METİN TÜRLERİ
Şiir ve Söz Sanatları
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Boşluk Doldurma
1. Aşağıdaki şiirlerde kullanılan söz sanatlarını yazınız.
1. 2.
Ekmek gibi ellerin var. Havuza düşen güz yaprağı
Sıcacık… Neler anlattı bilinmez,
Seni niye sevmeyeyim? Yaz gecelerine dair.
3. 4.
Kuşlar dirilince ağlar denizin
kanatları.
Sonsuzluğun sırrını sereyim Ben ki yaralıyım, ben ki haytayım
yollarına.
Suskunluğa dönüştü sokaklar- Bakkallara düşmüş okul defter-
leri gibiyim.
da feryadım.
Beni sen sürükledin şaşkınlar
fuarına.
170
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
İşaretleme
2. Mevsim solarken dallarda, Islak bir mendil gibi kaldım.
Ağladı bir rüzgâr derinden, İçlenir bir derde dalar da
Döküldü, döküldü bulutlar. Soyunur içimdeki umutlar.
Bu şiirle ilgili olarak aşağıdaki yargılardan hangilerine ulaşılabileceğini işaretleyiniz.
1. Şiir iki üçlükten oluşmuştur.
2. Dize sonralarında ahenk sağlamak için birbirine benzeyen sözcük ve ekler kullanılmıştır.
3. 2. dizede kişileştirme sanatı vardır.
4. “Umutlar” sözcüğü benzetme sanatında, kendisine benzetilendir.
5. İkinci üçlükte benzetme sanatı vardır.
6. Şair, karamsar bir ruh hâli içindedir.
Boşluk Doldurma
3. Aşağıdaki şiirde dize sonlarındaki birbirine benzeyen sesleri yazınız.
Dörtnala haberci ilk yazdan,
Aşağıdan inceden beyazdan.
Dumanı tüten sıcak tohum,
Dolan kara toprağı dolan,
Ulaş yeryüzüne ak tohum.
Kim bilecek…Kapalı kutu.
Ama bulut, yağmur bulutu
Gelir kararır nerdeyse…
Tohum altta nefes nefese,
Kulağı gök gürültüsünde.
171
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. Ne vakit Maçka’dan geçsem 6. “Çocukluğum; bir türlü unutamadığım, mahal-
le bakkalının mis kokulu limonlu dondurma-
Limanda hep gemiler olurdu. sıdır.” cümlesindeki benzetmede, benzetme
yönü aşağıdakilerden hangisidir?
Ağaçlar kuş gibi gülerdi.
Bir rüzgâr aklımı alırdı… A) limonlu olması
B) mis gibi kokması
Bu şiirde kendisine benzetilen varlık aşağı- C) hiç unutulmaması
dakilerden hangisidir?
D) bakkaldan alınması
A) B)
7. 1. Çoban, kuş gibi dağlara uzandığında köy
halkı henüz uyanmamıştı.
C) D) 2. Fırtına, tüm öfkesini hasat zamanı gelen
ekinlerden almaya başlamıştı.
3. Minik yavrucak elma gibi kıpkırmızı yanak-
larıyla gülücükler saçıyordu.
4. Yakıcı güneşin altında harap olmuş sokak-
lar, evler, hanlar, hamamlar, pencereler,
çerçeveler renkleri solmuş bir tabloyu
5. Bir dağ gibi dururum hiçbir şey yapmadan, andırıyordu.
Numaralandırılmış cümlelerde sırasıyla-
Oysa bir çağlayandır coşkularım içimde, hangi söz sanatları kullanılmıştır?
Bir an durmadan akan. A) kişileştirme - kişileştirme - benzetme -kişi-
Bu şiirdeki benzetme sanatında “benzeyen” leştirme
altı çizili sözcüklerden hangisidir? B) benzetme - kişileştirme - benzetme - ben-
zetme
A) Çağlayan C) kişileştirme - benzetme - kişileştirme - ben-
B) Coşkularım zetme
C) Dağ D) benzetme - kişileştirme - kişileştirme - ben-
D) Gibi zetme
172
21.Bölüm GÖRSEL OKUMA
Grafik, Tablo, Çizelge, Resim, Fotoğraf, Afiş Yorumlama
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Resim, fotoğraf, karikatür, harita, tablo, grafik vb. görsellerin ifade ettiği anlamı ve vermek istediği
mesajı belirlemeye “görsel yorumlama” denir.
ÖRNEK 1:
Bu resimden bilgi sahibi olunabilecek konular:
1. Dönemin mimarisi (Evlerin, yapıların biçimi, yapılarda
kullanılan malzemeler)
2. İnsanların kılık kıyafetleri
Bilgi edinilemeyecek konular:
1. Devlet yönetimi
2. Toplumun ekonomik yapısı, geçim kaynakları
3. Toplumda sosyal hayat
ÖRNEK 2:
Aşağıdaki harita incelendiğinde cevap verilebilecek bazı sorular şunlardır:
1. Herhangi bir ilde don riski var mıdır?
2. İsmi belirtilen bir ilde don riski hangi derecede gerçekleşecektir?
3. Denize yakın bölgelerde don olayının derecesi nedir?
4. İç bölgelerde don olayının derecesi nedir?
5. Kuvvetli don riski hangi illerde görülecektir?
DON RİSKİ Hafif Kuvvetle Orta Kuvvette Kuvvetli Çok Kuvvetli
YOK Don Riski Don Riski Don Riski Don Riski
173
Grafik, Tablo, Çizelge, Resim, Fotoğraf, Afiş Yorumlama
Alıştırma–1
Grafikte 5. sınıfların uygulanan bir sınavda, üç derste gösterdikleri başarı oranları gösterilmiştir.
1. Aşağıdaki soruları grafiğe göre yanıtlayınız.
1. Türkçe dersinde en başarılı sınıf hangisidir?………………………………………….
2. Matematik dersinde başarı oranı, 5B sınıfının %50’sine eşit olan sınıf hangisidir?………………
3. Sosyal bilgiler dersinde başarı oranları eşit olan iki sınıf hangileridir?………………………….…
4. Sınıfların matematik dersindeki başarı sıralamasını yazınız ………………………………….
Alıştırma–2
1990 2010
1. Görselden çıkarılabilecek yargıları işaretleyiniz.
1. Teknolojik gelişmeler insan sağlığını olumsuz etkiler.
2. Her insan, farklı yemek alışkanlıklarına sahiptir.
3. Spor yapmak yerine televizyon izlemeyi tercih edebiliriz.
4. Televizyona saatlerce bağlı kalmayıp izleme süremizi sınırlandırmalıyız.
5. Teknolojinin her türünden uzak durmalıyız.
174
GÖRSEL OKUMA
Grafik, Tablo, Çizelge, Resim, Fotoğraf, Afiş Yorumlama
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Görselden çıkarılabilecek yargılara (D), çıkarılamayacak yargılara (Y) yazınız.
1. Zaman hızla akıp gitmektedir.
2. Doğal alanlar binalara yenilmektedir.
3. Bu gidişe dur denmezse bir süre sonra tabiattan eser kalmaya-
caktır.
4. Tabiatın varlığını kurtarmak için zaman daralmaktadır.
5. Son yıllarda şehirleşme, büyük bir gelişme göstermektedir.
Eşleştirme
2. Aşağıdaki görsellerle ana fikirleri eşleştiriniz.
1. 2.
3. 4.
175
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
a. Engellere duyarsızlık, bazı insanların yaşamını daha da zorlaştırmaktadır.
b. Şartlar ne kadar iyi olursa olsun esaret mutsuzluk getirir.
c. Yetişkinlerin sebep olduğu kötülüklere en iyi cevap, çocukların iyi düşünceleridir.
d. İnsan doğayı katlederek kendi geleceğini yok ettiğinin farkında değildir.
1-……. 2-………… 3-………… 4-………..
3. 4.
Bu görselde asıl anlatılmak istenen aşağı- Aşağıdakilerden hangisi bu görselin ver-
dakilerden hangisidir? mek istediği iletilerden biri değildir?
A) Bulunduğu ortamda uyumsuz davrananlar A) Doğa, insanoğlunun düşüncesizliğine ye-
yalnız kalırlar. nilmektedir.
B) Okumak, insanın özgür ve doğru düşün- B) Az sayıdaki yeşil alanı korumak, zorunluluk
mesini sağlar. hâlini almıştır.
C) Başkalarına benzemeye çalışmak, kişiyi C) Yeşilin devamlılığı için mücadele edenlerin
zarara uğratır. sayısı çok azdır.
D) Eğitimli olmak, farkında olmadan insanı D) Kişisel çözümler, sorunları hâlletmek için
yalnızlaştırır. yetersizdir.
176
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
5. 7.
Bu görselden hareketle aşağıdakilerden Bu görselde vurgulanmak istenen düşünce
hangisiyle ilgili bir bilgi edinilebilir? aşağıdakilerden hangisidir?
A) Ahlak kuralları A) Oyuncaklar, çocuk gelişiminde önemli bir
B) Geçim kaynakları yere sahiptir.
C) Toplumsal düzen B) Ailesinden ilgi görmeyen çocuklar, sevgiyi
D) Eğitim koşulları başka yerde arar.
C) Hayvan sevgisinin verdiği mutluluğun
6. yerini hiçbir şey tutmaz.
D) Çocuğa istediği her şeyi almak, onu mutlu
etmek değildir.
Aşağıdakilerden hangisi bu görselden ula-
şılabilecek bir yargı değildir?
A) Yetişkinler çocuklarına yaşamın her alanın-
da örnek davranışlarla rehber olmalıdır.
B) Çocuklara aşılanması gereken tek şey do-
ğanın yaşamının devamını sağlamalarıdır.
C) Bir konuda başarı sağlamak için yeni nesil-
ler gerektiği kadar bilinçlendirilmelidir.
D) Çocuklar büyüklerin söylediklerinden çok
gerçekleştirdikleri davranışları benimserler.
177
GÖRSEL OKUMA
Grafik, Tablo, Çizelge, Resim, Fotoğraf, Afiş Yorumlama
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıdaki grafikten yola çıkılarak ulaşılan yargılardan doğru olanların başına “D”, yanlış olan-
ların başına “Y” yazınız.
1. Son sınıfta okuyanlar, tüm yıllarda mezun öğrencilerden daha başarılı olmuştur.
2. Mezunların başarısı her geçen yıl artmıştır.
3. Son sınıfta okuyanların en başarılı olduğu yıl 2011’dir.
4. Mezunların en başarısız olduğu yıl 2015’tir.
5. Matematik testindeki genel başarı her yıl azalmıştır.
6. Mezunlar okulu bitirdikten sonra yeteri kadar çalışmamıştır.
7. Her iki grubun başarısı, aynı oranda artmış ve azalmıştır.
178
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
İşaretleme
2. Aşağıdaki görselin iletmek istediği mesajı işaretleyiniz.
a. Bilimsel gelişmelerin hızına yetişmek çok zordur.
b. Zaman değişse de bazı insanlar eskiyi tercih eder.
c. Teknoloji ilerledikçe doğa yok olmuştur.
d. Araçlar pek çok şeyden daha fazla değişim geçirmiştir.
Boşluk Doldurma
3. Aşağıdaki cümlelerde boşlukları metro haritasına göre doldurunuz.
a. Batıkent durağından metroya binen Ufuk, ODTÜ’ye gitmek için önce ………………………………
hatlı metroya binmeli, sonra ………………………………… durağından mavi hatlı metroya
geçiş yapmalıdır.
b. Ufuk, ODTÜ’den çıktığında Çayyolu durağına gitmek için toplam …………………. durak geç-
melidir.
c. Mavi hatlı Çayyolu metrosu …………………….. durağından ……………………………
durağına kadar gitmektedir.
179
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. 6.
Bu görselden aşağıdaki yargılardan hangi-
sine ulaşılabilir? Bu görsele verilebilecek en uygun isim aşa-
ğıdakilerden hangisidir?
A) Her güzelliğin mutlaka olumsuz bir yönü
vardır. A) Denize açılmanın mutluluğu
B) Deniz bizi rahatlattığı kadar rahatsız da B) Umutların birleştirici gücü
eder.
C) Hayata farklı açılardan bakmak
C) Doğayı kirlettikçe sonuçlarına katlanmak D) Yolculuğa çıkmanın rahatlığı
zorunda kalırız.
D) Yaz mevsimi birçok sorunu beraberinde 7.
getirir.
5.
Bu afişte anlatılmak istenene en yakın cüm-
le aşağıdakilerden hangisidir?
A) Başka bir ülkeye gittiğimizde beklentimiz
Görselin konusu aşağıdakilerden hangisi- saygıyla karşılanmaktır.
dir? B) Ülkemizde turizmin gelişmesindeki en
önemli unsur saygıdır.
A) Değişime duyulan tepki
C) Turistlere iyi davranmak turizmin ilerlemesi
B) Tabiatı koruma mücadelesi için yeterlidir.
C) Şehirleşmenin insanlara etkisi D) Her ülke kendine özgü farklı özelliklerle
D) Teknolojinin yaşamı kolaylaştırması turizmini canlandırır.
180
22.Bölüm SES OLAYLARI
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
SES BİLGİSİ
Türkçede harfler, gösterdikleri seslerin ağızdan çıkışına göre “ünlü (sesli) harfler” ve “ünsüz (sessiz)
harfler olmak üzere ikiye ayrılır.
a) Ünlü (Sesli) Harfler: Türkçede “a,e,ı,i,o,ö,u,ü” sesleri ünlü harflerdir. Bu sesler ağızdan çıkış du-
rumlarına göre sınıflandırılmaktadır.
Kalın ünlüler a, ı, o, u İnce ünlüler e, i, ö, ö
Düz ünlüler a, e, ı, i Yuvarlak ünlüler o, ö, u, ü
Dar ünlüler I, i, u, ü Geniş ünlüler a, e, o, ö
b) Ünsüz (Sessiz) Harfler: Türkçede 21 sessiz harf vardır. Bu sesler şu şekilde sınıflandırılır:
Sert Sessizler f, s, t, k, ç, ş, h, p
Yumuşak Sessizler b,c,d,g,ğ,j,l,m,n,r,v,y,z
Sürekli Sert Sessizler f,ğ,h,j,l,m,n,r,s,ş,v,y,z
Süreksiz Sert Sessizler b,c,d,g,p,ç,t,k
UYARI: Sert sessizler “ FıSTıKÇıŞaHaP” adıyla hatırlanabilirler.
181
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
HECE DÜŞMESİ (ÜNLÜ DÜŞMESİ):
Sözcükler farklı sebeplerden ünlü düşmesine uğrayabilirler.
1. İki heceli bazı kelimeler ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar ünlüler düşer.
Örnek: ağız + ı ağzı
oğul + u oğlu
gönül + ünüz gönlünüz
2. Bazı sözcükler birleşirken ünlü düşmesine uğrarlar.
Örnek: kayıp + etmek kaybetmek
hapis + olmak hapsolmak
pazar + ertesi pazartesi
3. Bazı sözcükler yapım eki aldıklarında ünlü düşmesine uğrarlar.
Örnek: sarı + ar- sarar-
yalın + ız yalnız
Alıştırma–1
Aşağıdaki cümlelerde ünlü düşmesine uğrayan sözcükleri yazınız.
1. Başkalarıyla paylaşmazsan fikrinin iyi olup olmadığını bilemezsin.
2. Bu şehri bırakıp gitmeden önce son kez sokaklarında dolaşmak istedim.
3. Omzunda koca bir ailenin sorumluluğunu taşımak hiç de kolay değildi.
4. İnsanın her zaman sahip olduklarına şükretmesi gerekir diye düşünüyorum.
5. Babam dükkânını devredince canı sıkılmış, yeni işler düşünmeye başlamıştı.
6. Köyde her gün kümese gidip yumurtlayan tavukları izlemek keyifliydi.
7. Cumartesi günleri önce spor yapar, sonra kitapçıları dolaşırdım.
8. Hayatı boyunca emeğiyle parasını kazanan, alnı açık bir insandı.
9. Ağır ağır ilerlerken göğsünde hissettiği ağrı yüzünden durup biraz dinlendi.
10. Düştüğünde dizinde oluşan küçük sıyrık onu endişelendirdi.
182
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Kılavuz Bilgi
ÜNLÜ DARALMASI:
1. Sonu “a, e” geniş ünlüleri ile biten fiillere “-yor” eki getirildiğinde geniş ünlüler daralarak “ı, i, u, ü”
dar ünlülerine dönüşür.
Örnek: başla + yor başlıyor
ütüle + yor ütülüyor
UYARI: “De-” ve “ye-” fiilleri ünlü ile başlayan bir ek alırken araya “y” kaynaştırma harfi girer. Bu
kaynaştırma harfinin daraltıcı etkisi ile “de” ve “ye” fiillerinin sonlarında bulunan “e” ünlüsü da-
ralarak “i” olur.
Örnek: de + yor diyor
de + y + ecek diyecek
de + en diyen
ye + yor yiyor
ye + y + ecek yiyecek
ye + en yiyen
UYARI: “-yor” ekinden önce gelen “ma /-me” olumsuzluk eki de daralmaya uğrayarak “-mı /-mi /
-mu /-mü” olur.
Örnek: bak + ma + yor +lar bakmıyorlar
dinle + me + yor dinlemiyor
183
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Alıştırma–2
Kâğıttaki masalda, ünlü daralmasına uğramış sözcükleri bulup boşluklara yazınız.
Bir varmış, bir yokmuş. Ülkenin birinde güzel mi güzel bir kız yaşıyormuş.
Güzel kız, bu ülkeden başka hiçbir yeri bilmiyormuş. Her gün annesine ben
kırlara gidiyorum, diyor; yiyeceklerini yanına alıyor, akşama kadar da geri dön-
müyormuş. Annesi kızının nereye gittiğini anlamıyormuş. Akşama kadar onu
bekliyor, gizli bir şeyler olduğunu anlıyormuş. Güzel kız herkesten önemli bir
şey gizliyormuş.
Bir gün annesi onu takip etmiş. Kız, ormana kadar yürüyor; ağaçların arasına
dalıp elindeki kutuyla konuşuyor, sonra kutuyu bir mağaraya saklıyormuş.
………………………………….………………………………………..
………………………………….………………………………………..
………………………………….………………………………………..
………………………………….………………………………………..
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ÜNSÜZ BENZEŞMESİ (SERTLEŞME):
Sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) biriyle biten bir sözcüğe “c, d, g” ünsüzleri ile başlayan bir ek
geldiğinde ekin başındaki ünsüz sertleşip “ç, k, t”ye dönüşür.
Örnek: ağaç- da ağaçta
çiçek-ci çiçekçi
bit-gi bitki
184
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Alıştırma–3
Aşağıdaki cümlelerde benzeşme olması gereken sözcükleri bulup doğrularını yazınız.
1. Babaannem her zaman, işten artmaz dişden artar derdi.
………………………………………
2. Balıkcı bu sabah erkenden kalkıp teknesiyle açılmıştı yine.
………………………………………
3. Sıcak, saatler geçtikce daha da artmış; bizi gölgede bile terletmişti.
………………………………………
4. Onunla gelecekde bir yerlerde karşılaşacaklarını düşünüyorlardı.
…………………………………….
5. O günün akşamı çok coşgulu bir kutlama yapmaya hazırlanıyorlardı.
…………………………………….
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
ÜNSÜZ YUMUŞAMASI (ÜNSÜZ DEĞİŞMESİ):
Süreksiz sert ünsüzlerden “k, t, ç, p” ile biten bir sözcüğe, ünlü ile başlayan bir ek geldiğinde sondaki
sert ünsüz yumuşayarak “b, c, d, g, ğ” ünsüzlerine dönüşür.
Örnek: kitap- a kitaba
kilit-i kilidi
araç-a araca
patik-i patiği
UYARI: Bazı sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülmez.
Örnek: ahlak + ı ahlakı
yanıt + ı yanıtı
ip + i ipi
aç + ık açık
185
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Alıştırma–4
Aşağıdaki tabloda ünsüz yumuşaması olan sözcüklerin bulunduğu cümleleri işaretleyiniz.
Dünkü maçta attığı gol, maçı kazanmalarını sağlamıştı.
Kitabının arasına koyduğu yaprağı bulunca hüzünlendi.
Büyükannesi önce inekleri sağdı, sonra köpeklere yemek verdi.
Kocaman bir çınar ağacının altında piknik yapmışlardı.
Elindeki bardağı masaya bırakıp bavulunu toplamaya başladı.
Toprağı havalandırmak için kazmış, sonra tohumları ekmişti.
Komşularımız tatile çıkınca çiçeklerini bize emanet ederlerdi.
Bakkalımız, sattığı her malın kaliteli olduğundan emin olmak isterdi.
Ağır ağır ilerlerken göğsünde hissettiği ağrı yüzünden durup biraz dinlendi.
Düştüğünde dizinde oluşan küçük sıyrık onu endişelendirdi.
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Ünsüz Türemesi
Yabancı kökenli kimi sözcükler ünlü ile başlayan bir ek aldığında veya başka bir sözcükle birleşti-
ğinde ünsüz türemesi gerçekleşir.
Örnek: his+etmek hissetmek
af+etmek affetmek
Alıştırma–5
Aşağıdaki sözcüklerden ünsüz türemesi olanları işaretleyiniz.
1. zannetmiş
2. korkuyorsunuz
3. sırrı
4. gittiğini
5. zammı
6. hakkı
7. kahkaha
186
SES OLAYLARI
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Doğru-Yanlış
1. Aşağıda verilen bilgileri doğru “D” veya yanlış “Y” olarak işaretleyiniz.
Yaşamak güzel şey doğrusu
Üstelik hava da güzelse
Hele gücün kuvvetin yerindeyse
Elin ekmek tutmuşsa bir de
Hele tertemizse gönlün
Hele kar gibiyse alnın
Yani kendinden korkmuyorsan
Kimseden korkmuyorsan dünyada
Dostuna güveniyorsan
İyi günler bekliyorsan hele
İyi günlere inanıyorsan
Üstelik hava da güzelse
Yaşamak güzel şey
Çok güzel şey doğrusu
Melih Cevdet Anday
1. ”gücün” sözcüğünde ünsüz yumuşaması vardır.
2. ”tutmuşsa” sözcüğünde ünsüz benzeşmesi vardır.
3. “gönlün” ve “alnın” sözcüklerinde aynı ses olayı vardır.
4. “korkmuyorsan” ve “bekliyorsan” sözcüklerinde ünlü daralması vardır.
5. “yaşamak” sözcüğünde ünlü düşmesi vardır.
6. ”güzelse” sözcüğünde ünsüz türemesi vardır.
7. ”inanıyorsan” sözcüğünde ünlü daralması vardır.
8. ”kuvvetin” sözcüğünde ünsüz yumuşaması yoktur.
187
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
Eşleştirme
2. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerdeki ses olaylarını eşleştiriniz.
1. Tuna Nehri’nin üzerinden geçen buz kütlelerini uzun uzun izlemiştik. ( )
2. Gönderdiği gülleri koklayınca günümün çok güzel geçeceğini hissettim. ( )
3. Aile 1983’te yurt dışından Türkiye’ye gelip yeni bir düzen kurmuştu. ( )
4. Kardeşim sürekli bir yiyecek aldığı için annem ona çok kızıyordu. ( )
5. Önüne çıkan engelleri nasıl aşacağını bilmiyordu. ( )
6. Ömrünün en güzel günlerini adada, bu evde geçirmişti. ( )
7. Sevdiği her şeyi bir arada bulmak, onu çok mutlu etti. ( )
8. Kitapçıda uzun bir süre istediği kaynakları aradı. ( )
a. ünlü düşmesi
b. ünlü daralması
c. ünsüz benzeşmesi
d. ünsüz yumuşaması
e. ünsüz türemesi
3. Aşağıdaki altı çizili sözcüklerde gerçekleşen ses olaylarını boşluklara yazınız.
SÖZCÜK SES OLAYI
1. silmiyor
2. nasıl
3. sokağı
4. seyahatten
5. ışığı
6. bekliyor
7. beyni
188
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 1
4. Şimdi kılıksızım fakat 7.
Borçlarımı ödedikten sonra
İhtimal bir kat daha yeni
Esvabım olacak
Ve ihtimal sen yine beni
Sevmiyeceksin.
Bu şiirdeki sözcüklerden hangisi ünlü da-
ralmasına uğrayarak yanlış yazılmıştır?
A) kılıksızım
Bu karikatürde iki sözcükteki ses olayı aşa-
B) ödedikten
ğıdakilerden hangisidir?
C) ihtimal
D) sevmiyeceksin A) Ünsüz türemesi
B) Ünsüz değişimi
5. İnsanlar, en güzel yıllarını yaşıyor; zamanın C) Ünlü daralması
aktığını fark etmiyorlardı. D) Ünlü düşmesi
8. Tabloda sözcüklerle ses olayları aynı renge
Bu cümlede aşağıdaki ses olaylarından
hangisi yoktur? boyanarak eşleştirilmiştir.
kayıkçı Ünlü daralması
A) Ünsüz benzeşmesi
şaşkın Ünsüz yumuşaması
B) Ünsüz yumuşaması
gecikme Ünsüz türemesi
C) Ünlü daralması affet Ünsüz benzeşmesi
D) Ünlü düşmesi
Buna göre, hangi renkte yanlışlık yapılmış-
tır?
6. Gelecek nesili çok daha iyi yetiştirmek gerek-
tiğini düşünüyorum. A) Mavi B) Beyaz
Bu cümledeki yazım yanlışı, aşağıdaki ses C) Pembe D) Sarı
olaylarından hangisinden kaynaklanmak- 9. Aşağıdaki sözcüklerden hangisi “-yor” ekini
tadır? alırsa ünlü daralmasına uğrar?
A) Ünlü düşmesi A) gel-
B) Ünsüz yumuşaması B) bağla-
C) Ünsüz benzeşmesi C) götür-
D) Ünsüz türemesi D) sevil-
189
SES OLAYLARI
Ses Bilgisi, Ünlü Düşmesi, Ünlü Daralması, Ünsüz Benzeşmesi, Ünsüz Yumuşaması ve Ünsüz Türemesi
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Doğru-Yanlış
1. Aşağıdaki metinde sözcüklerin altında yazılan ses olaylarını inceleyerek doğru ve yanlış
sütunlarına sözcükleri yazınız.
Yüreğinde iyilik biriktirenler kendilerini en kötü zamanlarda bile mutlu hissederler. İyilikler
Ünsüz Ünsüz Ünsüz
yumuşaması türemesi türemesi
elbette güzel dostluklarla, güzel anlarla birikir. İçinizdekileri dilinizle söylüyorsanız zaten
Ünsüz Ünlü
yumuşaması daralması
mutlu kalmanız da kolay olacaktır. Işığınızı hiç kaybetmeden çevrenize yansıtırsanız onlar da
Ünsüz Ünlü Ünsüz
yumuşaması daralması benzeşmesi
bu olumlu duygulardan faydalanırlar. Yani mutluluktan, mutluluk doğar. Gönlünüzü sevgiye açıp
Ünsüz Ünsüz
benzeşmesi yumuşaması
olumlu düşünmek yaşamınızı pembeye boyayacaktır.
DOĞRU YANLIŞ
190
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
Boşluk Doldurma
2. Aşağıdaki sözcüklere verilen ekleri getirerek örnekteki gibi doğru şekilde yazınız.
Doğru
Sözcük Ek
Yazım
1 sınıf -da sınıfta
2 tavır -ı
3 dinle -yor
4 koltuk -a
5 his etti
6 mektup -u
7 resim -i
8 raf -da
9 Umut -un
Boşluk Doldurma
3. Şiirde numaralandırılmış sözcüklerdeki ses olaylarını inceleyerek boşlukları doldurunuz.
Bir çiçek duruyordu, orda, bir yerde,
Bir yanlışı düzeltircesine açmış;
1
Gelmiş ta ağzımın kenarında
2 1.………………………………………………
Konuşur durur. 2.………………………………………………
3.………………………………………………
Bir gemi bembeyaz teniyle açıklarda, 4.………………………………………………
Güverteleri uçtan uca orman; 5.………………………………………………
3 6.………………………………………………
Aldım çiçeğimi şurama bastım, 7.………………………………………………
4 5 8.………………………………………………
Bastım ki yalnızlığımmış.
6 7
Bir başına arşınlıyor bir adam mavi treni
8
Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.
Cemal Süreya
191
Yazılıya Hazırlık ve Ödev Soruları – 2
4. Dünyayı gezdim, dolaştım. 7.
Gönlüme en uygun yerin
yine vatanım olduğuna karar
verdim. Eskiden hep yeni
yerlerden bahseder gezdiğim
yerin tadını alamazdım. Şimdi düşünce ufkum
gelişti.
Elif bulduğu her ses olayından on puan
alacağına göre, bu metinden en fazla kaç
puan alacaktır?
A) 70 B) 80 C) 90 D) 100
Bu karikatürdeki ses olayı aşağıdakilerden
5. 1. Yolda tren bozulduğu için Ankara’ya var- hangisidir?
mak uzun sürmüştü.
2. Onun sırrını kimseye söylemeyeceğime, A) Ünlü düşmesi B) Ünsüz türemesi
defalarca söz vermek durumunda kalmış- C) Ünlü daralması D) Ünsüz yumuşaması
tım. 8. Aşağıdakilerin hangisinde ünsüz benzeş-
3. Rüzgârda uçuşan yapraklar gibi, her ay mesinden kaynaklanan bir yazım yanlışı
başka bir yere sürükleniyordu. vardır?
4. Boynundaki kolye, ona büyükannesinden A) Çalışmalarımıza bir hafta sonra tamamla-
kaldığından onun için çok kıymetliydi. mak üzere başladık.
Numaralandırılmış cümlelerin hangisinde B) Salonda yapdığımız değişiklikler, annemin
herhangi bir ses olayı yoktur? hiç hoşuna gitmedi.
C) Televizyon izlerken aklına bir şey geldi ki
A)1 B) 2 C) 3 D) 4
dışarı çıkdı.
6. Dünyada sevilmiş ve sevilen nafile bekler D) Derslerini bitirmeden oyun oynamaya
başlama, demiştim.
Bilmezler ki giden sevgililer dönmeyecekler
9. ”Yorulduğumu söyleyip onlardan yardım iste-
Bu şiirde aşağıdaki ses olaylarından hangisi dim.” cümlesinde altı çizili sözcükte aşağı-
vardır? daki ses olaylarından hangisi vardır?
A) Ünsüz benzeşmesi A) Ünlü düşmesi
B) Ünsüz yumuşaması B) Ünsüz yumuşaması
C) Ünsüz türemesi C) Ünsüz benzeşmesi
D) Ünlü düşmesi D) Ünlü daralması
192
23.Bölüm YAZIM KURALLARI
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Sınıf İçi Alıştırma ve Uygulamalar
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
Özel adlar büyük harfle başlar:
1. Kişi adlarıyla soyadları büyük harfle başlar.
Örnek: Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Sait Faik Abasıyanık…
2. Takma adlar da büyük harfle başlar.
Örnek: Muhibbi (Kanuni Sultan Süleyman), Kirpi (Refik Halit Karay), Deli…
3. Kişi adlarından önce ve sonra gelen unvanlar, saygı sözleri, rütbe adları ve lakaplar büyük harfle
başlar.
Örnek: Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, Kaymakam Erol Bey…
4. Akrabalık adı olup lakap veya unvan olarak kullanılan kelimeler büyük harfle başlar.
Örnek: Nene Hatun, Gül Baba, Susuz Dede, Telli Baba vb.
UYARI: Akrabalık bildiren kelimeler küçük harfle başlar:
Örnek: Ayşe teyzemin keki çok güzel.
5. Cümle içinde özel adın yerine kullanılan makam veya unvan sözleri büyük harfle başlar.
Örnek: Uzak Doğu’dan gelen heyeti Vali dün kabul etti.
6. Saygı bildiren sözlerden sonra gelen ve makam, mevki, unvan bildiren kelimeler büyük harfle
başlar.
Örnek: Sayın Bakan,
Sayın Başkan,
7. Mektuplarda ve resmî yazışmalarda hitaplar büyük harfle başlar:
Örnek:
Sevgili Kardeşim,
Aziz Dostum,
193
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Alıştırma–1
Aşağıdakilerin hangilerinde büyük harflerin yazımıyla ilgili bir yanlışlık olduğunu belirleyiniz.
1. Tuğrul Amcam, ilçenin işini en iyi bilen muhasebecisi olarak tanınırdı.
2. Okulumuzda yeni yapılan kütüphaneyi görmek üzere kaymakam ziyarete geldi.
3. Dün geceki tiyatro oyununun en ilgi çekici tipi Dayı Kemal’di bana göre.
4. Emel Hanım, bu görevini uzun yıllardır başarıyla sürdürmekteydi.
5. Yeni gelen mektubuna “Canım arkadaşım” diye başlaması beni çok mutlu etti.
6. Avukat Erol Öztürk, yeni bir dava için mahkeme salonuna gitmişti.
Alıştırma–2
Aşağıdaki cümlelerde geçen yazım yanlışlarını bularak sözcüklerin doğru yazımını verilen boş-
luğa yazınız.
1. İlimizde yapılan fabrikanın açılışı başbakanın katılımıyla gerçekleşti.
………………………………………………………………………………………………………
2. Sevgili öğrenciler,
Bir eğitim-öğretim yılını daha yoğun bir çalışmayla tamamladık.
……………………………………………………………………………………………………
3. Belkıs Teyzem, her yemeği çok güzel yapar ve ikramına çok özenirdi.
………………………………………………………………………………………………………
4. Sınıfın en sevilen çocuğu afacan Demir herkese kızmıştı bugün.
………………………………………………………………………………………………………
5. Yazarın raflarda yerini alan “Kar” Romanı çok övgü alıyor.
………………………………………………………………………………………………………
194
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
8. Hayvanlara verilen özel adlar büyük harfle başlar.
Örnek: Boncuk, Fındık, Minnoş, Pamuk…
9. Millet, boy, oymak adları büyük harfle başlar.
Örnek: Alman, Rus, Türk; Kazak, Kırgız, Tatar; Hacımusalı, Karakeçili…
10. Dil ve lehçe adları büyük harfle başlar.
Örnek: Türkçe, Almanca, İngilizce; Özbekçe, Tatarca…
11. Devlet adları büyük harfle başlar.
Örnek: Türkiye Cumhuriyeti, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti, Kırım Özerk Cumhuriyeti…
12. Din ve mezhep adları ile bunların mensuplarını bildiren sözler büyük harfle başlar.
Örnek: Müslümanlık, Müslüman; Hristiyanlık, Hristiyan; Musevilik, Musevi; Budizm…
13. Din ve mitoloji ile ilgili özel adlar büyük harfle başlar.
Örnek: Tanrı, Allah, İlah, Cebrail, Zeus…
UYARI: “Tanrı, Allah, İlah” sözleri özel ad olarak kullanılmadıklarında küçük harfle başlar.
Örnek: Eski Yunan tanrıları. Müzik dünyasının ilahı.
14. Gezegen ve yıldız adları büyük harfle başlar.
Örnek: Merkür, Neptün, Satürn; Halley…
UYARI: Dünya, güneş, ay kelimeleri gezegen anlamı dışında kullanıldıklarında küçük harfle başlar.
195
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Alıştırma–3
Tablodaki yazım yanlışlarını bularak 2. tablodaki nedenlerle eşleştiriniz.
Gelecek yıl okulda ispan- Devlet adları büyük
yolca öğrenmeye başla- 1 harfle başlar.
yacağız. Hayvanlara verilen
Bilim insanları gelecek yıl- özel adlar büyük
larda marsta yaşam alanla- 2 harfle başlar.
rı olabileceğini düşünüyor. Din ve mitoloji ile
Gelecek hafta yapacağım ilgili özel adlar büyük
Çek cumhuriyeti gezisi için 3 harfle başlar.
çok heyecanlıyım. Gezegen ve yıldız
Geçen yaz tatilde tanıştı- adları büyük harfle
ğım italyan aile ile görüş- 4 başlar.
meye devam ediyorum. Din ve mezhep adları
Köpeği odiyi, evde yalnız ile bunların mensup-
bırakmamak için gittiği her 5 larını bildiren sözler
yere götürüyordu. büyük harfle başlar.
Şehre adımımızı atar at-
maz kral midas hikâyeleri 6 Millet, boy, oymak
her yanımızı kuşattı. adları büyük harfle
Bu medeniyette budizm başlar.
dininin etkisi olduğu bili- 7 Dil ve lehçe adları
niyordu. büyük harfle başlar.
196
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Alıştırma–4
Aşağıdaki metindeki yazım yanlışlarını bulup altlarındaki boşluğa doğrularını yazınız.
Uzun yıllar uzak doğuya seyahat etmek istemiştim. Özellikle filipinler cumhuriyeti ilgimi çok
…………………………………………………………………………………………
çekiyordu. Gitmeden araştırmamı yaptım. Dilleri filipinceydi. Ama ülkede ingilizce de
…………………………………………………………………………………………
konuşuluyordu. Başkentleri manilaydı. Bence Dünya’nın en ilginç ülkelerinden birine
…………………………………………………………………………………………
gelmiştim. Havaalanında beni karşılayan rehberim Ayda hanım da çok yardımcı olmuştu.
…………………………………………………………………………………………
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
√ Düşünce, hayat tarzı, politika vb. anlamlar bildirdiğinde doğu ve batı sözlerinin ilk harfleri büyük
yazılır.
Örnek: Batı medeniyeti, Doğu mistisizmi…
UYARI: Bu sözler yön bildirdiğinde küçük yazılır.
Örnek: Bursa’nın doğusu, Ankara’nın batısı…
√ Yer adları (kıta, bölge, il, ilçe, köy, semt vb.) büyük harfle başlar.
Örnek: Afrika, Asya, Güneydoğu Anadolu, İstanbul…
√ Yer adlarında ilk isimden sonra gelen ve deniz, nehir, göl, dağ, boğaz vb. tür bildiren ikinci isimler
büyük harfle başlar.
Örnek: Ağrı Dağı, Aral Gölü, Asya Yakası, Çanakkale Boğazı…
UYARI: Özel ada dâhil olmayıp tamlama kuran şehir, il, ilçe, belde, köy vb. sözler küçük harfle başlar.
Örnek: Konya ili, Etimesgut ilçesi, Uzungöl beldesi, Taflan köyü…
197
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
√ Mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak adlarında geçen mahalle, meydan, bulvar, cadde, sokak
kelimeleri büyük harfle başlar.
Örnek: Halit Rifat Paşa Mahallesi, Karaköy Meydanı, Gazi Mustafa Kemal Bulvarı…
√ Saray, köşk, han, kale, köprü, kule, anıt vb. yapı adlarının bütün kelimeleri büyük harfle başlar.
Örnek: Dolmabahçe Sarayı, İshakpaşa Sarayı, Ankara Kalesi, Galata Köprüsü…
√ Yer bildiren özel isimlerde kısaltmalı söyleyiş söz konusu olduğunda, yer adının ilk harfi büyük
yazılır.
Örnek: Hisar’dan, Boğaz’dan, Köşk’e vb.
Alıştırma–5
Aşağıdaki cümlelerde büyük harflerin yazımıyla ilgili yanlışlık olanların numaralarını tabloya
yazınız.
1. Geçen yıl Avrupa Yakası’na taşınan arkadaşımla ancak görüşebildik.
2. Öğretmenimin verdiği tarih ödevini, Kız kulesi hakkında yapmaya
karar verdim.
3. Antalya’nın doğusunda yetiştirilen bu meyve, yurt dışına gönderi-
liyordu.
4. O yıllarda batı, bize her konuda destek olmuştu.
5. Uzun yıllar önce yapılan Saray Köprüsü, bu yıl onarıma girecekti.
6. Sakarya’nın Geyve İlçesinde, çok güzel meyveler yetiştiriliyordu.
7. Yarışmacılar, doğu Karadeniz yaylalarından başlayacaklardı yürüyüşe.
8. Bizim eve yakın Menekşe sitesinde, çok güzel bir park yapmaya çalışıyorlardı.
198
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
√ Kurum, kuruluş ve kurul adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
Örnek: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Türk Dil Kurumu…
√ Kanun, tüzük, yönetmelik, yönerge, genelge adlarının her kelimesi büyük harfle başlar.
Örnek: Medeni Kanun, Türk Bayrağı Tüzüğü…
√ Kurum, kuruluş, kurul, merkez, bakanlık, üniversite, fakülte, bölüm, kanun, tüzük, yönetmelik ve
makam sözleri asılları kastedildiğinde büyük harfle başlar.
Örnek: Türkiye Büyük Millet Meclisi her yıl 1 Ekim’de toplanır. Bu yıl ise Meclis, yeni döneme erken
başlayacak.
√ Kitap, dergi, gazete ve sanat eserlerinin (tablo, heykel, beste vb.) her kelimesi büyük harfle başlar.
Örnek: Nutuk, Kendi Gök Kubbemiz, Sinekli Bakkal, Resmî Gazete, Hürriyet, Milliyet…
UYARI: Özel ada dâhil olmayan gazete, dergi, tablo vb. sözler büyük harfle başlamaz.
Örnek: Milliyet gazetesi, Türk Dili dergisi, Halı Dokuyan Kızlar tablosu...
UYARI: Kitap, makale, tiyatro eseri, kurum adı vb. özel adlarda yer alan kelimelerin ilk harfleri bü-
yük yazıldığında ve, ile, ya, veya, yahut, ki, da, de sözleriyle mı, mi, mu, mü soru eki küçük harfle
yazılır.
Örnek: Mai ve Siyah, Suç ve Ceza, Leyla ile Mecnun…
199
Büyük Harflerin Kullanıldığı Yerler
Alıştırma–6
Cümlelerdeki boşlukları doğru olan seçeneklerle tamamlayınız.
1. Bu yıl …………………………………………………………………………seksen altıncı yılı.
Türk tarih Kurumu’nun Türk Tarih Kurumunun
2. Araştırmalarımızda …………………………………………………….bize çok faydalı oldu.
Bilim Teknik dergisi Bilim Teknik Dergisi
3. Yazarın …………………………………………….adlı kitabı uzun yıllar önce yayımlanmıştı.
Korku Ve Umut Korku ve Umut
4. …………………………………………….kabulünden sonra soyadı, Türkiye’de kişilerin kimliğinin
ayrılmaz bir parçası olmuştur.
Soyadı Kanunu’nun Soyadı kanununun
Kılavuz Bilgi
Kılavuz Bilgi
√ Ulusal, resmî ve dinî bayramlarla anma ve kutlama günlerinin adları büyük harfle başlar.
Örnek: Cumhuriyet Bayramı, Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramı, Kurban Bayramı, Nevruz Bayra-
mı…
√ Kurultay, bilgi şöleni, çalıştay, açık oturum vb. toplantıların adlarında her kelimenin ilk harfi büyük
yazılır.
Örnek: VI. Uluslararası Türk Dili Kurultayı, Kitle İletişim Araçlarında Türkçenin Kullanımı Bilgi Şöle-
ni…
√ Tarihî olay, çağ ve dönem adları büyük harfle başlar.
Örnek: Kurtuluş Savaşı, Millî Mücadele, Cilalı Taş Devri, İlk Çağ, Lale Devri…
200
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search