ตำราวัคซีนและการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคปี 2562

336 กลุ่มเสยี่ ง Tdapa MMR/MRa HBb HAc Rabies Varicellad Flua Meningococcala LAJE

ตาํ ราวคั ซนี และการสร้างเสรมิ ภมู คิ ุม้ กนั โรค (PrEP)
ปี 2562
ผู้ทมี่ โี อกาสสัมผัสเชือ้ 3 เข็ม
พษิ สุนัขบา้ h ในวนั ท่ี
0, 7 และ 21
(หรอื 28)

ทหารกองประจำ� การ 2 เข็ม 2 เข็ม 1 เขม็
ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ทกุ ปี
1 เดือน 1 เดือน
หมายเหตุ : a: ใหท้ กุ รายท่ีแนะนำ� โดยไมต่ อ้ งตรวจเลอื ดก่อน
b: HB ใหใ้ นคนท่ีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั หรอื ไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีน กรณีเป็นผทู้ ่ีเกิดก่อนปี 2536 หากไมส่ ามารถตรวจ antiHBc ได้ สามารถใหว้ คั ซีนไดเ้ ลย
c: HA ใหใ้ นคนท่ีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั
d: Varicella ใหเ้ ฉพาะคนท่ียงั ไมเ่ คยเป็นโรคอีสกุ อีใส หากไมเ่ คยเป็นหรอื ไมแ่ นใ่ จ ใหต้ รวจเลือดหาภมู ิคมุ้ กนั ก่อน
e: ผสู้ มั ผสั สตั วป์ ีก
f: ผสู้ มั ผสั หมู
h: ผทู้ ่ีมีโอกาสสมั ผสั เชือ้ พิษสนุ ขั บา้ ไดแ้ ก่ 1) คนท่ีทำ� งานคลกุ คลี สมั ผสั ดแู ล รกั ษาสตั วท์ ่ีเลยี้ งลกู ดว้ ยนม เชน่ สตั วแ์ พทย์ ผชู้ ว่ ยในคลนิ ิกรกั ษาสตั ว์อาสาสมคั ร
ปศสุ ตั ว์ อาสาสมคั รสาธารณสขุ หม่บู า้ นท่ีช่วยฉีดวคั ซีนสตั ว์ เป็นตน้ 2) ผทู้ ่ีมีอาชีพเพาะเลีย้ งหรือเพาะพนั ธุส์ ตั ว์ จำ� พวกสนุ ขั แมว และสตั วช์ นิดต่างๆ ท่ีเลีย้ งลกู ดว้ ยนม
3) ผทู้ ่ีมีอาชีพหาของป่าท่ีอาจมีอนั ตรายจากสตั วป์ ่ากดั

ตารางท่ี 11-3 การใหว้ คั ซีนสำ� หรบั ผใู้ หญ่ท่ีมีความเส่ยี งทางสขุ ภาพ (1)

กลุ่มเส่ียง Tdapa MMR/MR HBf HAg Varicellac HPVa Flua PCV13a PPSV23a Zostera Hiba

หญิงตงั้ ครรภ์ 1 เขม็ ทกุ การ หา้ มฉีด หา้ มฉีด 1 เข็ม หา้ มฉีด
ตงั้ ครรภ์ เ ม่ื อ อ า ยุ
ท่ี 27-36 ครรภ์ >14
สปั ดาห์ สปั ดาห์

ผทู้ ่ีมีภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ งa หา้ มฉีด หา้ มฉีด 3 เขม็ 1 เข็ม 1 เข็ม 2 เขม็ หา้ มฉีด หลงั
ระยะหา่ ง ทกุ ปี ระยะหา่ ง 5 ปี h HSCT e
0, 1-2, 6 3 เขม็
เดือน เทา่ นนั้

ผตู้ ดิ เชือ้ HIV CD4<200 หา้ มฉีด 3 เขม็ หา้ มฉีด 1 เขม็ 1 เข็ม 2 เข็ม หา้ มฉีด
CD4>200 1 เข็มa ระยะหา่ ง ทกุ ปี ระยะหา่ ง 5 ปี h
0, 1, 6
เดือน 1 เข็ม

ผทู้ ่ีมีโรคเรอื้ รงั b 2 เข็ม 1 เขม็ 1 เข็ม 1 เข็ม
ระยะหา่ ง ทกุ ปี หลงั ไดร้ บั PCV13
6-12 เดือน d
อยา่ งนอ้ ย 1 ปี

ตาํ ราวัคซนี และการสร้างเสริมภมู คิ มุ้ กันโรค ผทู้ ่ีเตรยี มปลกู ถ่ายอวยั วะ 1 เข็ม 2 เข็ม 1 เข็ม 1 เข็ม 1 เขม็ 1 เข็ม
ปี 2562 (Solid organ transplant) ถา้ ไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั ระยะหา่ ง ทกุ ปี ในผทู้ ่ีมีอายุ
1 เดือน >60 ปี

ผปู้ ่วยหลงั ปลกู ถ่ายอวยั วะ หา้ มฉีด หา้ มฉีด 1 เขม็ 1 เข็ม 2 เขม็ หา้ มฉีด 1 เขม็
ทกุ ปี ระยะหา่ ง

5 ปี

337 หมายเหตุ : a: ใหท้ กุ รายท่ีแนะนำ� โดยไมต่ อ้ งตรวจเลือดก่อน e: HSCT: Hematopoietic Stem Cell Transplant
b: โรคเรอื้ รงั ไดแ้ ก่ COPD, Asthma, Cirrhosis, Congestive heart failure, DM f: HB ใหใ้ นคนท่ีไมม่ ีภมู คิ มุ้ กนั หรอื ไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซนี กรณีเป็นผทู้ ่ีเกิดกอ่ น
c: Varicella ใหเ้ ฉพาะคนท่ียงั ไมเ่ คยเป็นโรคอีสกุ อีใส หากไมเ่ คยเป็นหรอื ไมแ่ นใ่ จ ปี 2536 หากไมส่ ามารถตรวจ antiHBc ได้ สามารถใหว้ คั ซีนไดเ้ ลย
ใหต้ รวจเลือดหาภมู ิคมุ้ กนั ก่อน g: HA เฉพาะผทู้ ่ีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั
d: เฉพาะผปู้ ่วยโรค Chronic liver disease h: ใหห้ า่ งจาก PCV13 อยา่ งนอ้ ย 8 สปั ดาห์

บท ่ีท 11 การสร้างเส ิรม ูภ ิมคุ้ม ักนโรคใน ้ผูใหญ่ ห ิญง ้ตังครร ์ภ และผู้ ูสงอา ุย

338 ตารางท่ี 11-4 การใหว้ คั ซีนสำ� หรบั ผใู้ หญ่ท่ีมีความเส่ยี งทางสขุ ภาพ (2)

ตาํ ราวคั ซนี และการสร้างเสรมิ ภมู คิ ุม้ กนั โรค กลุ่มเสี่ยง Tdap MMR/MR HB HA Varicella HPV Flu PCV 13 PPSV 23 Meningococcal Hib
ปี 2562 1 เข็ม
ผปู้ ่วย 3 เขม็ a 2 เขม็ b 3 เขม็ a 2 เข็มc 2 เข็มd 1 เข็มe 3 เขม็ f 1 เขม็ g
หลงั ปลกู ถ่าย ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ทกุ ปี ระยะหา่ ง
ไขกระดกู 0,1,6 เดือน 1 เดือน 0,1,6 เดือน 6-12 เดือน 1-2 เดือน
0,2,4 เดือน

ผทู้ ่ีไมม่ ีมา้ ม/ 1 เขม็ 1 เข็ม 2 เขม็ 2 เขม็
มา้ มผิดปกติ ทกุ ปี ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง 2 เดือน

5 ปี และกระตนุ้ ทกุ 5 ปี

ผปู้ ่วยไตวาย/ 3 เข็มh 2 เข็ม 1 เข็ม 1 เข็ม 1 เข็ม
ผปู้ ่วยฟอกไต ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ทกุ ปี
0,1,6 เดือน 1 เดือน

ผู้ท่ีต้องได้รับเลือด/ 3 เขม็
ส่ ว น ป ร ะ ก อ บ ข อ ง ระยะหา่ ง
เลือดอยา่ งสม่ำ� เสมอ 0,1,6 เดือน

ผูท้ ่ีมีพฤติกรรมเส่ียง 3 เขม็ 2 เข็ม 3 เข็ม
ทางเพศ ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง ระยะหา่ ง
0,1,6 เดือน 6-12 เดือน 0,2,6 เดือน
(4 สายพนั ธ)ุ์

หมายเหตุ : a: หลงั ปลกู ถ่าย 6-12 เดือน, e: หลงั ปลกู ถ่าย 4-6 เดือน
b: หลงั ปลกู ถ่าย 24 เดือน โดยท่ีไมม่ ีภาวะ immunosuppressive f: หลงั ปลกู ถ่าย 3-6 เดือน
c: หลงั ปลกู ถ่าย 2 เดือน g: หา่ งจาก PCV13 โด๊สท่ี 3 นาน 2 เดือน
d หลงั ปลกู ถ่าย 12 เดือน h: ใหโ้ ด๊สขนาด 2 เทา่ ของคนปกต ิ

ตารางท่ี 11-5 การใหว้ คั ซีนผใู้ หญ่ท่ีมีความเส่ยี งอ่ืนๆ

กลุ่มเสยี่ ง MMR/MR b HBc Varicellad Flub Meningococcalb Zosterb

หญิงเตรียมตงั้ ครรภ์ 1 เข็ม
ก่อนตงั้ ครรภ์
อยา่ งนอ้ ย 1 เดือน

ผู้ไปประกอบศาสนกจิ 1 เข็ม 1 เข็ม ทกุ ปี 1 เข็ม
ฮัจญแ์ ละอุมเราะห์ กรณีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั
1 เข็ม 1 เขม็ ทกุ ปี
บุคคลทร่ี วมกลุ่ม 1 เข็ม
เป็ นจำ� นวนมากa 2 เขม็ 1 เข็ม ทกุ ปี
ระยะหา่ ง 1 เดือน
บุคคลทม่ี สี มาชกิ ครอบครัว 1 เข็ม 1 เขม็ 1 เข็ม ทกุ ปี
เป็ นผู้ป่ วยภมู คิ ุ้มกันบกพร่อง

บคุ คลทอ่ี าศยั อยใู่ นบา้ นเดยี วกบั 1 เขม็ 1 เขม็
ผู้ปลูกถา่ ยอวัยวะ

ตาํ ราวัคซนี และการสร้างเสริมภมู คิ มุ้ กันโรค ผู้ใช้ยาเสพตดิ 3 เขม็
ปี 2562 ชนิดฉีดเข้าเส้น ระยะหา่ ง
0, 1, 6 เดือน

339 หมายเหตุ : a: บคุ คลท่ีรวมกลมุ่ เป็นจำ� นวนมาก (Crowded residence) ไดแ้ ก่ บคุ คลท่ีอยใู่ นเรอื นจำ� คา่ ยอพยพ คา่ ยทหาร โรงงาน
b: ใหท้ กุ รายท่ีแนะนำ� โดยไมต่ อ้ งตรวจเลือดก่อน
c: HB ใหใ้ นคนท่ีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั หรอื ไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีน กรณีเป็นผทู้ ่ีเกิดก่อนปี 2536 หากไมส่ ามารถตรวจ antiHBc ได้ สามารถใหว้ คั ซีนไดเ้ ลย
d: Varicella ใหเ้ ฉพาะคนท่ียงั ไมเ่ คยเป็นโรคอีสกุ อีใส หากไมเ่ คยเป็นหรอื ไมแ่ นใ่ จ ใหต้ รวจเลือดหาภมู ิคมุ้ กนั ก่อน

บท ่ีท 11 การสร้างเส ิรม ูภ ิมคุ้ม ักนโรคใน ้ผูใหญ่ ห ิญง ้ตังครร ์ภ และผู้ ูสงอา ุย

วคั ซนี ป้องกันโรคบาดทะยกั (Tetanus vaccine)

ปัจจบุ นั พบวา่ อตั ราการเกิดโรคในเดก็ แรกเกิดและผใู้ หญ่ลดลงอยา่ งมากสว่ นหนง่ึ เกิดจากการ
รณรงคใ์ หว้ คั ซีนป้องกนั โรคนีใ้ นเด็ก ผใู้ หญ่ และหญิงตงั้ ครรภร์ วมทงั้ การดแู ลการคลอดและการดแู ล
บาดแผลดีขนึ้ ในประเทศไทยแมว้ า่ โรคบาดทะยกั ในเดก็ แรกเกิดลดลงจนแทบจะไมพ่ บแลว้ แตย่ งั พบได้
ในผใู้ หญ่และผสู้ งู อายคุ ลา้ ยกบั ประเทศพฒั นาแลว้ อตั ราตายจะเพ่ิมสงู ขนึ้ ในผปู้ ่วยสงู อายุ ผปู้ ่วยท่ีเป็น
โรคบาดทะยกั สว่ นใหญ่มกั ไมไ่ ดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคมากอ่ น สว่ นนอ้ ยของผปู้ ่วยมปี ระวตั ไิ ดร้ บั วคั ซนี ครบ
3 ครงั้ หรอื มากกวา่ ซง่ึ ในผปู้ ่วยกลมุ่ นีม้ กั พบวา่ มีประวตั ไิ ดร้ บั วคั ซีนครงั้ สดุ ทา้ ยมานานกวา่ 10 ปีก่อนเกิด
โรคหรอื ไมไ่ ดฉ้ ีดเขม็ กระตนุ้ ภายหลงั สมั ผสั โรค และพบวา่ การเกิดโรคบาดทะยกั ในกลมุ่ ผปู้ ่วยมีประวตั ไิ ด้
รบั วคั ซนี ครบ 3 ครงั้ หรอื มากกวา่ มกั ไมร่ ุนแรงและอตั ราการรอดชีวติ มากกวา่ กลมุ่ ซง่ึ ไมไ่ ดร้ บั หรอื ไมท่ ราบวา่
เคยไดร้ บั วคั ซนี 1 การศกึ ษาในประเทศพฒั นาแลว้ พบวา่ มีเพียงรอ้ ยละ 30-60 ของผสู้ งู อายทุ ่ีมีภมู คิ มุ้ กนั โรค
เพียงพอในการปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ บาดทะยกั หากไมไ่ ดร้ บั การฉีดเข็มกระตนุ้ พบวา่ การใหว้ คั ซีนทกุ 10 ปี
ตงั้ แตว่ ยั ผใู้ หญ่น่าจะมีสว่ นช่วยในการสรา้ งภมู ิคมุ้ กนั ดีขนึ้ ในผสู้ งู อายขุ ณะเดียวกนั ก็พบว่าสามารถลด
ความรุนแรงในกรณีทเ่ี กดิ โรคได้การศกึ ษาภาวะภมู คิ มุ้ กนั โรคบาดทะยกั ในเดก็ ผใู้ หญแ่ ละผสู้ งู อายทุ อ่ี าศยั
ในกรุงเทพมหานครในชว่ งปี พ.ศ. 2541-25422 พบวา่ รอ้ ยละ 88-98 ของประชากรในกลมุ่ อายตุ า่ งๆ มี
ระดบั ของ anti-tetanus toxin antibody > 0.15 IU/ml ซง่ึ เป็นระดบั ท่ีเพียงพอในการปอ้ งกนั การเกิดโรค
จากการศกึ ษาพบวา่ แนวโนม้ ของภมู ิคมุ้ กนั เรม่ิ ลดลงในช่วงอายุ 15-30 ปีอาจเน่ืองจากไมไ่ ดร้ บั การฉีด
กระตนุ้ ในชว่ งวยั รุน่ 3
การใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั ในผใู้ หญ่ควรใหฉ้ ีด tetanus-diphtheria toxoids (dT) แทน
TT เสมอในทกุ กรณี เพราะภมู คิ มุ้ กนั ตอ่ โรคคอตบี ในผใู้ หญ่ก็ลดลงตามกาลเวลาพอๆ กบั บาดทะยกั และ
ระยะหลงั มีการระบาดของโรคคอตีบในผใู้ หญ่ดว้ ย โดยฉีดทกุ 10 ปีในกรณีท่ีเคยไดร้ บั วคั ซีนป้องกนั
บาดทะยกั ครบ 3 เขม็ มาก่อน (primary immunization) หากไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีนมาก่อนเลยใหฉ้ ีด 3 เข็ม ท่ี
0, 4 สปั ดาห์และ 6-12 เดือน ดงั ตารางท่ี 11-6 (หากมาไมต่ รงนดั ใหฉ้ ีดเข็มตอ่ ไปเลย โดยไมต่ อ้ งเรม่ิ ตน้ ใหม)่
พบวา่ การฉีดวคั ซนี dTกระตนุ้ เพียง 1 ครงั้ ก็สามารถทำ� ใหผ้ ใู้ หญ่ ผสู้ งู อายทุ ่ีมีประวตั เิ คยรบั วคั ซนี มาก่อน
มีภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคบาดทะยกั ไดม้ ากกวา่ รอ้ ยละ81-94

340 ตาํ ราวัคซนี และการสรา้ งเสรมิ ภมู ิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

ตารางท่ี 11-6 แนวทางการใหว้ คั ซนี บาดทะยกั ** และเซรุม่ ปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั สำ� หรบั เดก็ โต และผใู้ หญ่4 บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
เดก็ โตและผู้ใหญ่ทเี่ คยไดร้ ับวัคซนี ป้องกันโรคบาดทะยักครบ 5 เขม็ ก่อนอายุ 7 ปี
(completed primary immunization) (กรณีไมม่ ีบาดแผล)
- ใหฉ้ ีดเช็มกระตนุ้ ดว้ ย dT* 1 เข็มในชว่ งอายุ 11-12 ปี และฉีดกระตนุ้ ซำ้� ดว้ ย dT* ทกุ 10 ปี (สามารถ
ใช้ Tdap แทนได้ 1 ครงั้ หากไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีนนีม้ าก่อน)
เดก็ โตและผู้ใหญ่ทไี่ ม่เคยไดร้ ับ หรือ รับไม่ครบ หรือ ไม่ทราบประวัตกิ ารไดร้ ับวัคซนี ป้องกัน
โรคบาดทะยัก (กรณีไมม่ ีบาดแผล)
- ใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั dT* 2 ครงั้ หา่ งกนั 4 สปั ดาห์ และใหเ้ ขม็ กระตนุ้ 1 เข็ม 6-12 เดือนตอ่
มา (สามารถใช้ Tdap แทนได้ 1 ครงั้ หากไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีนนีม้ าก่อน)
- ใหฉ้ ีดเขม็ กระตนุ้ dT* หลงั ฉีดเขม็ ท่ี 3 ทกุ 10 ปี
เดก็ โตและผู้ใหญ่ทมี่ บี าดแผลและตอ้ งไดร้ ับการป้องกันโรคบาดทะยัก หลงั สมั ผสั โรค
เดก็ โตและผใู้ หญ่ท่ีไมเ่ คยรบั /รบั ไมค่ รบ หรอื ไมท่ ราบประวตั กิ ารไดร้ บั วคั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั

- แผลสะอาด (clean wounds): ใหว้ คั ซีน dTทงั้ หมด 3 เข็ม*โดยให้ dT* 2 เขม็ แรกหา่ งกนั
4 สปั ดาห์ และกระตนุ้ 1 เข็มอีก 6 เดือนตอ่ มา

- แผลสกปรก (contaminated wounds) :– ใหว้ คั ซีน dT ทงั้ หมด 3 เข็ม* ให้ dT* เข็มท่ี 1 รว่ มกบั
TIG 250 ยนู ิต เขา้ กลา้ มเนือ้ โดยใหค้ นละขา้ งกนั เขม็ ท่ี 2 หา่ ง 4 สปั ดาห์ และกระตนุ้ 1 เข็มอีก 6 เดือน
ตอ่ มา
เดก็ โตและผใู้ หญ่ท่ีเคยรบั วคั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั ครบ(ไดร้ บั tetanus toxoid >3 ครงั้ )

- แผลสะอาด(clean wounds): – ใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั ** dT* 1 ครงั้ ถา้ เคยฉีดเขม็
สดุ ทา้ ยนานเกิน 10 ปี

- แผลสกปรก(contaminated wounds): – ใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั ** dT* 1 ครงั้ ถา้ เคย
ฉีดเขม็ สดุ ทา้ ยนานเกิน 5 ปี
(หมายเหต:ุ ในทกุ กรณีนีอ้ าจใชว้ คั ซีน Tdap แทน dT ได้ 1 ครงั้ หากไมเ่ คยรบั วคั ซีนนีม้ าก่อน)

หมายเหต*ุ * สามารถใช้ Tdap แทน dT ได้ 1 ครงั้ ในเดก็ โตหรอื ผใู้ หญ่ท่ีไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีนนีม้ าก่อน โดย
ไมต่ อ้ งคำ� นงึ ถงึ ระยะหา่ งของวคั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั หรอื คอตีบ ท่ีเคยไดร้ บั ครงั้ สดุ ทา้ ย2 ไมค่ วรใช้
TT ถา้ สามารถหา dT ได้ ใช้ TT เฉพาะกรณีท่ีไมส่ ามารถหา dT ไดเ้ ทา่ นนั้

การใหว้ คั ซีนป้องกนั โรคบาดทะยกั ในกรณีหลงั สมั ผสั โรค เช่น เม่ือมีบาดแผล พบว่าผปู้ ่ วย
ตดิ เชือ้ บาดทะยกั มีถงึ 1 ใน 4 ท่ีมีประวตั กิ ารฉีดวคั ซีนปอ้ งกนั โรค 1 เขม็ ก่อนป่วยเป็นโรค ซง่ึ พบวา่ ผปู้ ่วย
กลมุ่ นีม้ กั เป็นกลมุ่ ท่ีมีบาดแผลรุนแรงและมกั เป็นผปู้ ่ วยซง่ึ ควรไดร้ บั tetanus immune globulin (TIG)
รว่ มดว้ ยแตก่ ลบั ไมไ่ ดร้ บั TIG ดงั นนั้ การพิจารณาใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั ในผปู้ ่วยหลงั สมั ผสั โรค
ควรพิจารณาประวตั กิ ารไดร้ บั วคั ซีนมาก่อน ผปู้ ่วยเคยไดร้ บั วคั ซีนมาแลว้ > 3 ครงั้ ไมม่ ีความจำ� เป็นตอ้ ง
ให้ TIG แตจ่ ำ� เป็นตอ้ งฉีดกระตนุ้ แนวทางการใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั และ TIG ภายหลงั สมั ผสั โรค
แสดงในตารางท่ี 12-3

ตาํ ราวคั ซีนและการสร้างเสริมภมู ิคุม้ กันโรค 341
ปี 2562

สำ� หรบั หญิงตงั้ ครรภ์ หากเคยไดร้ บั วคั ซีนครบมาก่อน แต่ ไมไ่ ดก้ ระตนุ้ ภายใน 10 ปี ควรไดร้ บั
วคั ซีนเขม็ กระตนุ้ 1 เขม็ ดว้ ย dT หรอื Tdap ในชว่ งไตรมาสท่ีสามของการตงั้ ครรภ์ ในกรณีท่ีไมเ่ คยไดร้ บั
วคั ซีนครบ 3 เข็มมาก่อน แนะนำ� ให้ dT หลงั ไตรมาสแรก 3 เข็ม ท่ี 0, 1 และ 6 เดือน โดยควรใช้ Tdap
แทน dT 1 ครงั้ ในชว่ งอายคุ รรภ์ 27-36 สปั ดาหเ์ พ่ือกระตนุ้ ภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ ไอกรนท่ีจะสง่ ผา่ นรกไปปกปอ้ ง
ทารกแรกเกิด4-5

วัคซีนป้องกันโรคคอตีบ (Diphtheria vaccine)

ในประเทศท่ีมีการใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคคอตบี ในเดก็ ในอตั ราสงู พบโรคคอตบี เพ่มิ สงู ขนึ้ ในเดก็ โต
ผูใ้ หญ่และผูส้ งู อายุรวมทงั้ อาจพบมีการระบาดในบางพืน้ ท่ี (epidemic) อตั ราการเกิดโรคคอตีบใน
ประเทศไทยลดลงอยา่ งชดั เจนจาก 4 รายตอ่ 100,000 คนเหลอื เพียง <0.1 รายตอ่ 100,000 คน อยา่ งไร
ก็ตามอตั ราการเกิดโรคคอตีบในประเทศไทยกลบั พบว่าพบสงู ขึน้ ในช่วงอายุ 5-14 ปี และผใู้ หญ่อายุ
มากกวา่ 15 ปี (รอ้ ยละ 21.7 ในชว่ งปี พ.ศ. 2533-2542) และอตั ราป่วยตายก็สงู ขนึ้ เม่ือเปรยี บเทียบกบั
ในอดีต6 ในปี พ.ศ. 2533-2537 มีการระบาดของโรคคอตีบในผใู้ หญ่ในกล่มุ ประเทศยโุ รปตะวนั ออก
โดยอตั ราการเกิดโรคเพ่ิมขึน้ 10-100 เท่าโดยพบว่าอตั ราการเกิดโรคคอตีบสงู ในช่วงอายุ 40-49 ปี
และผสู้ งู อายุ และการระบาดเร่มิ จากเขตเมืองแพรส่ ชู่ นบทและการแพรก่ ระจายมกั พบในท่ีท่ีมีกลมุ่ คน
อยรู่ วมกนั มากเชน่ คา่ ยทหาร แลว้ แพรไ่ ปสคู่ นท่ใี กลช้ ดิ กลมุ่ อ่นื ท่มี คี วามเก่ียวขอ้ งกนั พบวา่ กลมุ่ คนท่ไี มป่ ่วย
เป็นโรคในการระบาดมีประวตั ไิ ดร้ บั วคั ซีนมากกวา่ หรอื เทา่ กบั 3 ครงั้ ถงึ รอ้ ยละ 92 เม่ือเปรยี บเทียบกบั
กลมุ่ ท่ีป่วยเป็นโรคซง่ึ พบเพียงรอ้ ยละ 72 และพบวา่ ประชากรท่ีไดร้ บั วคั ซีนมากครงั้ กวา่ เม่ือป่วยเป็นโรค
จะมีความรุนแรงนอ้ ยกว่าและการระบาดของโรคสิน้ สดุ ลงเม่ือมีการใหว้ คั ซีนป้องกนั โรคแก่ประชากร
กลมุ่ เสย่ี งรวมทงั้ ผใู้ หญ่และผสู้ งู อายภุ ายหลงั มกี ารระบาดของโรค7-8 พบวา่ ภมู คิ มุ้ กนั โรคคอตบี ลดลงอยา่ ง
ชดั เจนในผใู้ หญ่โดยเฉพาะในผสู้ งู อายใุ นประเทศตะวนั ตกท่ีมีการใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคคอตบี ในเดก็ อยา่ ง
แพรห่ ลาย (พบวา่ รอ้ ยละ 20-60 ของผใู้ หญ่และผสู้ งู อายมุ ี susceptibility ตอ่ การตดิ เชือ้ 9
ในประเทศไทยมรี ายงานการระบาดของโรคคอตบี เป็นครงั้ คราว เชน่ ในปี พ.ศ. 2537 มกี ารระบาด
ของโรคคอตีบท่ีจงั หวดั สระบรุ ีมีผปู้ ่ วย 17 ราย ผปู้ ่ วยส่วนใหญ่อย่ใู นช่วงอายุ 5-14 ปี และรอ้ ยละ 15
เป็นผปู้ ่วยท่ีอายมุ ากกวา่ 15 ปีและพบวา่ ผทู้ ่ีมีประวตั ริ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคคอตบี >3 ครงั้ ไมม่ ีรายใดเสยี ชีวติ
ซง่ึ พบมีการระบาดในอีกหลายจงั หวดั ในเวลาตอ่ มา สงั เกตไดว้ า่ การระบาดของโรคคอตบี ในประเทศไทย
มกั เกิดในพืน้ ท่ีท่ีมีคนอพยพ ชาวเขาหรอื ชาวตา่ งชาตทิ ่ีมีประวตั ไิ ดร้ บั วคั ซนี ไมเ่ พียงพอและพบวา่ อายสุ งู ขนึ้
กวา่ ในอดตี และพบเกดิ ในผใู้ หญ่ไดด้ ว้ ย เชน่ ลา่ สดุ ในปี พ.ศ. 2555 มกี ารระบาดท่จี งั หวดั เลย และเพชรบรู ณ์
ผปู้ ่ วยสว่ นใหญ่เป็นผใู้ หญ่ การศกึ ษาถึงภาวะภมู ิคมุ้ กนั โรคคอตีบในประชากรในทกุ ช่วงอายทุ ่ีอาศยั ใน
กรุงเทพมหานคร2 พบวา่ มีภมู ิคมุ้ กนั แลว้ ทงั้ หมด (รอ้ ยละ 100 มี anti-diphtheria toxin antibody > 0.01
IU/ml) และพบวา่ ประชากรมากกวา่ รอ้ ยละ 85 มีภมู คิ มุ้ กนั ตอ่ การเกิดโรคคอตบี ระดบั สงู (anti-diphtheria
toxin antibody > 0.1 IU/ml) อยา่ งไรก็ตามมีการศกึ ษาภมู ิคมุ้ กนั โรคคอตีบของประชากรไทยในจงั หวดั
มกุ ดาหารพบวา่ ประชากรมภี มู คิ มุ้ กนั ตอ่ การเกดิ โรคคอตบี ตำ่� กวา่ ในกรุงเทพมหานครและพบวา่ ยงั มบี คุ คล
ซง่ึ ไมม่ ีภมู คิ มุ้ กนั เพียงพอดว้ ย โดยเฉพาะในผใู้ หญ่อายนุ อ้ ย จงึ มีการสนบั สนนุ ใหม้ ีการฉีดวคั ซนี ปอ้ งกนั โรค
โดยการใช้ dT แทนการใช้ TT ในเวชปฏิบตั ิท่วั ไปเช่น การนำ� dT มาใชแ้ ทน TT ในผูป้ ่ วยท่ีมีบาดแผล

342 ตาํ ราวคั ซีนและการสรา้ งเสริมภมู คิ ุ้มกันโรค
ปี 2562

และการฉีดปอ้ งกนั บาดทะยกั ในผตู้ งั้ ครรภก์ ารฉีดกระตนุ้ ในผใู้ หญ่มกั กำ� หนดใหฉ้ ีดทกุ 10 ปีอยา่ งไรกต็ าม บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
มีการใชก้ ารฉีดกระตนุ้ โดยใชว้ คั ซีน 1 เข็มในช่วงท่ีมีการระบาดของโรคคอตีบก็พบว่าสามารถทำ� ใหม้ ี
ภมู ิคมุ้ กนั เพียงพอในการปอ้ งกนั โรคมากกวา่ รอ้ ยละ 81-90 โดยเฉพาะผทู้ ่ีเคยรบั วคั ซีนมาก่อน10

วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคไอกรน (Pertussis vaccine) สำ� หรบั วยั รนุ่ และผใู้ หญใ่ นรปู วคั ซนี รวมคอตบี -บาดทะยกั -
ไดก้ รน สูตรไรเ้ ซลล์

การใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคไอกรนในเดก็ ประสบผลสำ� เรจ็ เป็นอยา่ งสงู ทำ� ใหล้ ดอตั ราการเจ็บป่วย
และอตั ราเสียชีวิตในเด็กเลก็ ไดอ้ ย่างชดั เจน อย่างไรก็ตามพบวา่ ภมู ิคมุ้ กนั ในการปอ้ งกนั โรคท่ีเกิดจาก
วคั ซีนท่ีไดร้ บั ในวยั เดก็ จะลดลงเม่ือเวลาผา่ นไป 5-10 ปี ซง่ึ อาจนำ� ไปสกู่ ารตดิ เชือ้ โรคไอกรนในวยั รุน่ และ
ผใู้ หญ่ ในสหรฐั อเมรกิ า แมว้ า่ มีการฉีดวคั ซนี ในเดก็ เลก็ ครอบคลมุ อยา่ งท่วั ถงึ แตก่ ็พบวา่ มีการระบาดของ
โรคไอกรนในวยั รุน่ และผใู้ หญ่เป็นระยะๆ ตงั้ แตป่ ีพ.ศ. 2533 เป็นตน้ มา ทงั้ นีเ้ กิดจากการท่ีภมู ิคมุ้ กนั โรค
จากวคั ซีนในวยั เดก็ ลดลง และมีเชือ้ ไอกรนในส่งิ แวดลอ้ มเพ่ิมขนึ้ 11 นอกจากนีย้ งั พบวา่ วคั ซีนไอกรนแบบ
ไรเ้ ซลลท์ ่ใี ชใ้ นระยะหลงั มานี้มปี ระสทิ ธิภาพในการปอ้ งกนั โรคระยะยาวนอ้ ยกวา่ วคั ซนี ชนดิ ทงั้ เซลล์ทำ� ให้
วยั รุน่ ชว่ งอายุ 10-15 ปี ซง่ึ ไดร้ บั วคั ซีนไอกรนแบบไรเ้ ซลลม์ ีอตั ราการเกิดไอกรนมากขนึ้ กวา่ กลมุ่ ท่ีเคยได้
วคั ซีนแบบทงั้ เซลล1์ 2 โรคไอกรนในวยั รุน่ และผใู้ หญ่มกั มีอาการไอเรอื้ รงั มากกว่า 2 สปั ดาห์ สว่ นใหญ่
อาการไมร่ ุนแรง ทำ� ใหว้ นิ ิจฉยั ไดย้ าก และส่งิ ท่ีสำ� คญั คือสามารถเป็นแหลง่ แพรเ่ ชือ้ โรคไอกรนท่ีสำ� คญั ให้
กบั ทารกและเด็กเลก็ 13 ขอ้ มลู จากประเทศสหรฐั อเมรกิ าพบวา่ เด็กเลก็ อายนุ อ้ ยกวา่ 1 ปี เป็นกลมุ่ ท่ีมี
อตั ราการเกิดโรคไอกรนสงู สดุ โดยเฉพาะอยา่ งย่ิงในทารกท่ีอายนุ อ้ ยกวา่ 2 เดือน ซง่ึ เม่ือเป็นโรคแลว้ จะ
มอี าการรุนแรง ตอ้ งเขา้ รบั การรกั ษาในโรงพยาบาล และมอี ตั ราการเสยี ชีวติ สงู สดุ เม่อื เทยี บกบั เดก็ โตและ
ผใู้ หญ่ ทารกอายนุ อ้ ยกวา่ 2 เดือนเป็นกลมุ่ ท่ียงั ไมส่ ามารถรบั วคั ซีนปอ้ งกนั โรคไอกรนได้ ซง่ึ ปอ้ งกนั ได้
โดยการใหว้ คั ซีนในหญิงตงั้ ครรภช์ ว่ ยไตรมาส 3 การใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั โรคไอกรนเข็มกระตนุ้ ในวยั รุน่ และ
ผใู้ หญ่ จะเป็นประโยชนอ์ ยา่ งย่ิงในการปอ้ งกนั การแพรเ่ ชือ้ สทู่ ารกกลมุ่ นี4้
ปัจจบุ นั แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนปอ้ งกนั โรคไอกรนชนิดไรเ้ ซลลแ์ บบผใู้ หญ่ (Tdap) 1 เข็มในวยั รุน่
และผใู้ หญ่ท่ีไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซนี นีม้ ากอ่ น ทกุ ราย โดยแนะนำ� ใหฉ้ ีดในชว่ งอายุ 10-12 ปี ซง่ึ เป็นชว่ งท่ีระดบั
ภมู ิคมุ้ กนั ต่อโรคทงั้ สามคือ คอตีบ บาดทะยกั และไอกรน ท่ีเกิดจากการฉีดวคั ซีนในวยั เด็กเร่ิมลดลง
แตถ่ า้ ไมไ่ ดฉ้ ีดในชว่ งอายดุ งั กลา่ ว สามารถฉีดไดท้ นั ทีแทน dT หลงั จากฉีด Tdap แลว้ ควรกระตนุ้ ดว้ ย dT
ทกุ 10 ปี4 การฉีด Tdap ในผใู้ หญ่ไมต่ อ้ งคำ� นงึ ถงึ ระยะหา่ งจากวคั ซีนปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั คอตีบ (Td)
เข็มสดุ ทา้ ยท่ีเคยไดร้ บั
การใหว้ คั ซีน Tdap ในหญิงตงั้ ครรภ์ จากการศกึ ษาพบวา่ ภมู ิคมุ้ กนั ท่ีเกิดขนึ้ ในหญิงตงั้ ครรภ์
นอกจากจะป้องกนั โรคสำ� หรบั ตนเองแลว้ ภมู ิคมุ้ กนั ยงั ส่งผ่านรกไปยงั ทารกในครรภ์ สามารถป้องกนั
การเกิดโรคในทารกแรกเกิดท่ยี งั ไมส่ ามารถรบั วคั ซนี ได้แมว้ า่ ทารกท่มี ารดาไดร้ บั วคั ซนี Tdap ขณะตงั้ ครรภ์
พบวา่ มีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ วคั ซีน DTP หลงั จากไดว้ คั ซีน 3 เข็มต่ำ� กวา่ ทารกท่ีคลอดจากมารดาท่ีไมไ่ ดร้ บั
วคั ซนี นี้เพราะภมู คิ มุ้ กนั ท่ไี ดจ้ ากมารดารบกวนการสรา้ งภมู คิ มุ้ กนั ในทารกได้อยา่ งไรกต็ ามระดบั ภมู คิ มุ้ กนั
ก็เพียงพอสำ� หรบั การปอ้ งกนั โรคดงั กลา่ ว4-5 ดงั นนั้ จงึ แนะนำ� ใหฉ้ ีด Tdap แทน Td แก่สตรตี งั้ ครรภใ์ น
ไตรมาสท่ี 3 (ชว่ งอายคุ รรภ์27-36 สปั ดาห)์ และใหฉ้ ีดวคั ซนี Tdap ซำ้� ในการตงั้ ครรภค์ รงั้ ถดั ไปโดยไมต่ อ้ ง

ตําราวคั ซนี และการสรา้ งเสริมภูมิคมุ้ กันโรค 343
ปี 2562

คำ� นงึ วา่ เคยไดร้ บั Td หรอื Tdap ครงั้ สดุ ทา้ ยเม่ือใด หากไมไ่ ดฉ้ ีดวคั ซีน Tdap ขณะตงั้ ครรภแ์ นะนำ� ให้
ฉีด Tdap ทนั ทีหลงั คลอดเพราะจะตอ้ งดแู ลใกลช้ ิดกบั ทารกเพ่ือปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไอกรนในทารก และ
เน่ืองจากสาเหตหุ ลกั ของการติดเชือ้ ไอกรนรุนแรงในทารกมาจากมารดาและสมาชิกในบา้ นท่ีป่ วยเป็น
โรคไอกรนดงั นนั้ แนะนำ� ใหฉ้ ีด Tdap ใหผ้ ใู้ หญ่ทกุ คนในบา้ นในกรณีท่ีมีทารกอายนุ อ้ ยกว่า 1 ปีในบา้ น
(cocoon strategy) โดยไมต่ อ้ งสนใจวา่ ผใู้ หญ่ไดฉ้ ีดวคั ซีน Td ครงั้ สดุ ทา้ ยเม่ือไหร่
ปัจจบุ นั วคั ซีนท่ีมีจดั จำ� หนา่ ยมี 3ชนิดไดแ้ ก่
1. BoostrixTM (GSK) ใชไ้ ดก้ บั เดก็ อายตุ งั้ แต่ 4 ปีขนึ้ ไปและผใู้ หญ่ทกุ วยั
2. AdacelTM (Sanofi Pasteur) ใชไ้ ดก้ บั เดก็ อายตุ งั้ แต่ 4 ปีขนึ้ ไปและผใู้ หญ่ทกุ วยั
3. BoostagenTM (Bionet) ใชไ้ ดก้ บั เดก็ อายตุ งั้ แต่ 11 ปีขนึ้ ไปและผใู้ หญ่ทกุ วยั
วคั ซนี ดงั กลา่ วมีความปลอดภยั สงู และยงั ใหป้ ระสทิ ธิภาพในการปอ้ งกนั โรคสงู ถงึ รอ้ ยละ 85-9014-15

วัคซนี ปอ้ งกนั การติดเชื้อ Streptococcus pneumoniae

เชือ้ Streptococcus pneumoniae เป็นสาเหตสุ ำ� คญั ของการตดิ เชือ้ ในเดก็ เลก็ ผสู้ งู อายแุ ละ
บคุ คลซง่ึ มโี รคประจำ� ตวั ภมู คิ มุ้ กนั บกพรอ่ งหรอื มภี าวะเสย่ี งตอ่ การตดิ เชอื้ นี้อาจทำ� ใหเ้ กดิ การตดิ เชอื้ รุนแรง
(invasive pneumococcal infection) เชน่ ตดิ เชือ้ ในกระแสเลือด (รอ้ ยละ 70 พบรว่ มกบั ปอดอกั เสบ)
และเย่ือหมุ้ สมองอกั เสบเป็นตน้ ในผใู้ หญ่พบวา่ เชือ้ Streptococcus pneumoniae เป็นสาเหตอุ นั ดบั หนง่ึ
ของโรคเย่ือหมุ้ สมองอกั เสบ และมีอตั ราตายสงู ถงึ รอ้ ยละ 20-50 นอกจากนีก้ ารตดิ เชือ้ นีใ้ นกระแสเลือด
ในผใู้ หญ่ พบวา่ มอี ตั ราตายสงู รอ้ ยละ 15-20 โดยเฉพาะผสู้ งู อายุ สงู ถงึ รอ้ ยละ 30-4016 ขอ้ มลู ของ serotypes
ของเชอื้ กอ่ โรค S. pneumoniae ทำ� ใหเ้ กดิ การตดิ เชอื้ รุนแรงในผใู้ หญ่และเดก็ จากโรงพยาบาลจฬุ าลงกรณ์
พบว่าเป็น serotype (พบบ่อยท่ีสุด), 19, 6, 5, 23 ซ่ึงเป็น serotypes ชนิดท่ีมีอยู่ใน 23-valent
polysaccharide pneumococcal vaccine17 ในประเทศสหรฐั อเมรกิ า หลงั จากมีการบรรจวุ คั ซนี ปอ้ งกนั
เชอื้ นวิ โมคอคคสั ชนดิ คอนจเู กต 7 สายพนั ธุ์ ในแผนการเสรมิ สรา้ งภมู คิ มุ้ กนั แหง่ ชาตใิ นเดก็ ในปี พ.ศ. 2543
พบว่าอุบตั ิการณข์ องโรคติดเชือ้ นิวโมคอคคสั ชนิดรุนแรงในทุกอายุโดยรวมลดลงรอ้ ยละ 45 รวมถึง
ในผใู้ หญ่และผสู้ งู อายุ ซ่งึ ไม่ไดร้ บั วคั ซีนดว้ ย เน่ืองจากสามารถลดการเป็นพาหะของเชือ้ ในลำ� คอและ
โพรงจมกู ได้อยา่ งไรก็ตามอบุ ตั กิ ารณข์ องการเกิดโรคในผใู้ หญ่และผสู้ งู อายทุ ่ีอยใู่ นกลมุ่ เส่ยี งยงั คงเพ่มิ ขนึ้
ปัจจบุ นั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคตดิ เชือ้ Streptococcus pneumonia ท่ีใชใ้ นผใู้ หญ่ มีอยู่ 2 ชนิด ไดแ้ ก่
1. ชนิดคอนจเู กต 13 สายพนั ธุ์ (PCV13)บรรจสุ ายพนั ธุ์ 1, 3, 4, 5, 6A, 6B, 7F, 9V, 14, 18C,
19A, 19F, and 23F ขอ้ มลู จากประเทศสหรฐั อเมรกิ าพบวา่ วคั ซีนนีส้ ามารถครอบคลมุ สายพนั ธทุ์ ่ีเป็น
สาเหตขุ องโรคติดเชือ้ นิวโมคอคคสั ชนิดรุนแรงในผใู้ หญ่ไดป้ ระมาณรอ้ ยละ 44-5318 สำ� หรบั ขอ้ มลู ใน
ประเทศไทยพบว่า สามารถครอบคลมุ สายพนั ธุท์ ่ีก่อโรคติดเชือ้ นิวโมคอคคสั ชนิดรุนแรงในผูใ้ หญ่ได้
ประมาณรอ้ ยละ 6019 องคก์ ารอาหารและยา สหรฐั อเมรกิ าแนะนำ� ใหว้ คั ซีนไดใ้ นผใู้ หญ่อายตุ งั้ แต่ 65 ปี
ขนึ้ ไป วคั ซีนมีประสทิ ธิภาพดีกวา่ วคั ซีนชนิดโพลีแซคคาไรด์ 23 สายพนั ธแุ์ ละมีความปลอดภยั สงู
2. ชนิดโพลแี ซคคาไรด์ 23 สายพนั ธุ์ (PPSV23) ซง่ึ บรรจสุ ายพนั ธุ์ 1, 2, 3, 4, 5, 6B, 7F, 8,
9N, 9V, 10A, 11A, 12F, 14, 15B, 17F, 18C, 19A, 19F, 20, 22F, 23F และ 33F สายพนั ธเุ์ หลา่ นีเ้ ป็นสาเหตุ
ของโรคติดเชือ้ นิวโมคอคคสั ชนิดรุนแรงถึงรอ้ ยละ 66-9018 วคั ซีนนีส้ ามารถใหไ้ ดใ้ นผใู้ หญ่และเด็กอายุ

344 ตาํ ราวัคซีนและการสร้างเสริมภูมคิ ุ้มกันโรค
ปี 2562

มากกวา่ เทา่ กบั 2 ปีขนึ้ ไป ท่ีเป็นกลมุ่ เส่ยี งตอ่ การเกิดโรครุนแรง วคั ซีนมีความปลอดภยั สงู ผลขา้ งเคียง
จากการฉีดวคั ซีนอาจมีอาการปวด บวมแดง เฉพาะท่ีได้ พบไดร้ อ้ ยละ 30-50 แตป่ ระสทิ ธิผลของวคั ซีน
นีม้ ีจำ� กดั คือ ปอ้ งกนั โรคตดิ เชือ้ นิวโมคอคคสั ชนิดรุนแรงในผสู้ งู อายุ และผทู้ ่ีอยใู่ นกลมุ่ เส่ยี งไดป้ ระมาณ
รอ้ ยละ 50-8017 ประสทิ ธิผลในผทู้ ่ีมีภมู ิคมุ้ กนั กพรอ่ งนนั้ ยงั ไมช่ ดั เจน นอกจากนีป้ ระสทิ ธิภาพของวคั ซีน
ในการปอ้ งกนั โรคตดิ เชอื้ นวิ โมคอคคสั ชนดิ รุนแรง ยงั แตกตา่ งกนั ไปในแตล่ ะการศกึ ษา ตงั้ แตร่ อ้ ยละ 10-74
สำ� หรบั ระยะเวลาในการปอ้ งกนั โรคนนั้ พบวา่ ระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ลดลงเม่ือเวลาผา่ นไป 3-5 ปี โดยเฉพาะอยา่ งย่ิง
ในผสู้ งู อายมุ ากกวา่ 65 ปี
ขอ้ บง่ ชีใ้ นการใชว้ คั ซีนนีแ้ ละการใหว้ คั ซีนซำ้� เป็นดงั ในตารางท่ี 11-8

ตารางท่ี 11-7 โรคท่ีมีความเส่ยี งตอ่ การตดิ เชือ้ Streptococcus pneumoniae รุนแรง20

ความเส่ยี ง - ไมม่ ีมา้ ม(asplenia) หรอื มา้ มทำ� งานบกพรอ่ ง บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
กลุ่มผู้ป่ วยภมู คิ ุ้มกันปกติ - โรคหวั ใจเรอื้ รงั ยกเวน้ ความดนั โลหิตสงู
- โรคปอดเรอื้ รงั , หอบหืด
- โรคตบั เรอื้ รงั ตบั แขง็
- โรคพิษสรุ าเรอื้ รงั
- โรคเบาหวาน
- มีการร่วั ของนำ้� ไขสนั หลงั
- Cochlear implant
- สบู บหุ ร่ี

กลุ่มผู้ป่ วยภมู คิ ุ้มกัน - โรคภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ งแตก่ ำ� เนิด ยกเวน้ chronic granulomatous
บกพร่อง disease
- ตดิ เชือ้ เอชไอวี
- โรคไตวายเรอื้ รงั , nephrotic syndrome
- มะเรง็ เม็ดเลอื ดขาว, มะเรง็ ตอ่ มนำ้� เหลอื ง, Hodgkin disease
- มะเรง็ หรอื โรคท่ีรกั ษาดว้ ยยากดภมู ิคมุ้ กนั รวมถงึ การใช้ systemic
steroid ระยะยาว หรอื ไดร้ บั รงั สีรกั ษา
- การปลกู ถ่ายอวยั วะ
- multiple myeloma

ตาํ ราวคั ซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิค้มุ กนั โรค 345
ปี 2562

ตารางท่ี 11-8 แนวทางการให้ 13 valent conjugate และ 23-valent polysaccharide pneumococcal
vaccine เพ่ือปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ S. pneumoniae21-22
กรณีผู้สูงอายุมากกว่า 65 ปี
ผู้ทไี่ ม่เคยไดร้ ับวัคซนี ชนิด PPSV23 มาก่อน

แนะนำ� ใหฉ้ ีดPCV13 เขา้ กลา้ ม 1 เขม็ หลงั จากนนั้ ฉีด PPSV23 อีก 1 เขม็ หา่ งจาก PCV131 ปี
(อยา่ งนอ้ ย 8 สปั ดาห์
ผู้ทเี่ คยไดร้ ับวัคซนี ชนิด PPSV23 มาก่อนในช่วงอายุมากกว่า 65 ปี
แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 เขา้ กลา้ ม 1 เข็มหา่ งจาก PPSV23 เข็มก่อนหนา้ อยา่ งนอ้ ย 1 ปี
ผู้ทเี่ คยไดร้ ับวัคซนี ชนิด PPSV23 มาก่อนในช่วงอายุ 19-64 ปี

แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 เขา้ กลา้ ม 1 เขม็ หา่ งจาก PPSV23 เขม็ ก่อนหนา้ อยา่ งนอ้ ย 1 ปีหลงั จากนนั้
ฉีด PPSV23 อีก 1 เขม็ หา่ งจาก PCV13 อยา่ งนอ้ ย 1 ปีโดยท่ีตอ้ งหา่ งจาก PPSV23 เขม็ แรกอยา่ งนอ้ ย
5 ปี
กรณีผู้ทอี่ ายุมากกว่า 18 ปี ทม่ี คี วามเสี่ยงตามตารางท่ี 12-4
ผู้ทมี่ ภี มู คิ ุ้มกันปกติ (ไม่รวมผู้ทไี่ ม่มมี ้ามหรือม้ามทำ� งานบกพร่อง)

l แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 เขา้ กลา้ ม 1 เข็มหลงั จากนนั้ ฉีดวคั ซีน PPSV23 อีก 8 สปั ดาหต์ อ่ มา
l ในรายท่ีเคยไดร้ บั PPSV23 มาก่อน (ยงั ไมไ่ ดร้ บั PCV13) แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 หลงั จาก PPSV 23
เขม็ สดุ ทา้ ยอยา่ งนอ้ ย 1 ปี
ผู้ทมี่ ภี มู คิ ุ้มกันบกพร่องรวมถงึ ผู้ทไี่ ม่มมี ้ามหรือม้ามทำ� งานบกพร่อง
l แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 เขา้ กลา้ ม 1 เขม็ หลงั จากนนั้ ฉีดวคั ซีน PPSV23 อีก 8 สปั ดาหต์ อ่ มาหลงั
จากนนั้ ฉีด PPSV23 อีก 1 เขม็ หา่ งจากเขม็ ก่อนหนา้ 5 ปี
l ในรายท่เี คยไดร้ บั PPSV23 มากอ่ น (ยงั ไมไ่ ดร้ บั PCV13) แนะนำ� ใหฉ้ ีด PCV13 หลงั จาก PPSV
23 เขม็ สดุ ทา้ ยอยา่ งนอ้ ย 1 ปีและฉีด PPSV23 หา่ งจาก PCV13 อยา่ งนอ้ ย 8 สปั ดาหแ์ ละตอ้ งหา่ งจาก
PPSV23 เข็มแรกมากกวา่ 5 ปี

วคั ซนี ปอ้ งกนั ไข้หวดั ใหญ่ (Influenza vaccine)
การตดิ เชอื้ ไขห้ วดั ใหญพ่ บไดท้ กุ อายแุ ละพบบอ่ ยในเดก็ โดยท่วั ไปการตดิ เชอื้ ไมท่ ำ� ใหเ้ กดิ อาการ
รุนแรงผปู้ ่วยจะหายเองไดภ้ ายใน 3-5 วนั ภายหลงั จากมีอาการของโรค อยา่ งไรก็ตามพบวา่ การเกิดโรคนี้
ในผสู้ งู อายุ เดก็ เลก็ หญิงตงั้ ครรภ์และบคุ คลซง่ึ มโี รคประจำ� ตวั เชน่ โรคเรอื้ รงั ในระบบทางเดนิ หายใจ เชน่
โรคปอดอดุ กนั้ เรอื้ รงั หอบหดื โรคหวั ใจเรอื้ รงั ทำ� ใหม้ อี ตั ราการเขา้ รบั การรกั ษาในโรงพยาบาลและเกิดภาวะ
แทรกซอ้ นจากการตดิ เชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่สงู รวมทงั้ อตั ราการเสยี ชีวิตจากไขห้ วดั ใหญ่ก็สงู ท่ีสดุ ในผสู้ งู อายุ
เน่ืองจากการระบาดของไวรสั ไขห้ วดั ใหญ่ในแตล่ ะปีจะมี antigenic drift และจะแพรก่ ระจาย
การตดิ เชือ้ ไปไดท้ ่วั โลก ดงั นนั้ การใหว้ คั ซนี เพ่ือปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่จงึ ตอ้ งเปล่ยี นแปลงไปตาม
ชนิดของไวรสั ไขห้ วดั ใหญ่ท่ีคาดวา่ จะระบาดในปีนนั้

346 ตําราวคั ซนี และการสร้างเสริมภูมิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

การใหว้ คั ซีน inactivate influenza vaccine แนะนำ� ใหใ้ ชโ้ ดยการฉีดเขา้ กลา้ มบรเิ วณตน้ แขน บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
ปัจจบุ นั มีวคั ซีนชนิดฉีดใตผ้ ิวหนงั IntanzaTM (Sanofi Pasteur) ชนิด 9 ไมโครกรมั ใหใ้ ชไ้ ดใ้ นผใู้ หญ่อายุ
18-59 ปี ใหป้ ระสทิ ธิภาพดีเทา่ เทียมกบั ชนิดฉีดเขา้ กลา้ มเนือ้ สำ� หรบั ผทู้ ่ีอายมุ ากกวา่ 60 ปี จะมีปรมิ าณ
แอนตเิ จน 15 ไมโครกรมั ซง่ึ จะใหผ้ ลภมู ิคมุ้ กนั พอๆ กบั แบบท่ีผสม adjuvant MF59 และดีกวา่ วคั ซีนท่ีไมไ่ ด้
ผสม adjuvant MF59 ในขนาดเทา่ กนั วคั ซีน IntanzaTM จะมีอาการบวมแดง เฉพาะท่ี มากกวา่ วคั ซีนฉีด
เขา้ กลา้ มเนือ้ โดยท่วั ไปหายภายใน 3-7 วนั แตม่ ีอาการขา้ งเคียงท่วั ไป เชน่ ไข้ ปวดเม่ือยนอ้ ยกวา่ วคั ซีน
ปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่อาจใหร้ ว่ มกบั วคั ซีนอ่ืนๆ ไดใ้ นเวลาเดียวกนั โดยฉีดคนละขา้ งของแขน
สำ� หรบั แนวทางการใหบ้ ริการวคั ซีนไขห้ วดั ใหญ่ตามฤดูกาลในปีพ.ศ.2561 ของกระทรวง
สาธารณสขุ ประเทศไทยไดพ้ ิจารณาใหก้ ลมุ่ เส่ยี ง ซง่ึ มีดงั นี้
1. บคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ ผทู้ ำ� หนา้ ท่ีทำ� ลายสตั วป์ ีก
2. บคุ คลอายุ 65 ปีขนึ้ ไปทกุ คน
3. อายุ 2 -65 ปี มีโรคเรอื้ รงั เชน่ ปอดอดุ กนั้ เรอื้ รงั หอบหืด หวั ใจ หลอดเลอื ดสมอง ไตวาย
มะเรง็ ท่ีกำ� ลงั ใหเ้ คมีบำ� บดั เบาหวาน ผปู้ ่วยธาลสั ซีเมีย ภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ ง (รวมถงึ ผตู้ ดิ เชือ้ เอชไอวี)
4. บคุ คลอายุ 6 เดือนถงึ 2 ปีทกุ คน
5. หญิงมีครรภ์ อายคุ รรภ์ 4 เดือนขนึ้ ไป
6. บคุ คลโรคอว้ น (BMI > 35 กก./ตารางเมตร นำ้� หนกั > 100 กิโลกรมั )
7. ผพู้ ิการทางสมองชว่ ยเหลือตวั เองไมไ่ ด้
8. บคุ คลท่ีพกั อยใู่ นบา้ นเดียวกบั ประชากรท่ีมีความเส่ยี งสงู (cocoon strategy)
อย่างไรก็ตามควรพิจารณาฉีดวัคซีนใหใ้ นประชาชนท่ัวๆ ไปท่ีมีความประสงคจ์ ะป้องกัน
โรคไขห้ วดั ใหญ่แมจ้ ะไม่มีปัจจัยเส่ียงพบว่าการฉีดวคั ซีนป้องกันโรคไขห้ วดั ใหญ่ช่วยลดการติดเชือ้
ลดความรุนแรงของโรคและปอ้ งกนั ภาวะแทรกซอ้ นจากการตดิ เชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่
วคั ซนี ไขห้ วดั ใหญ่มีทงั้ ชนิด 3 สายพนั ธทุ์ ่ีประกอบดว้ ยสายพนั ธุ์ A ทงั้ H1N1 และ H3N2 สายพนั ธุ์
B 1 สายพนั ธทุ์ ่ีเป็น Victoria หรอื Yamakata lineage อยา่ งใดอยา่ งหนง่ึ และชนิด 4 สายพนั ธทุ์ ่ีประกอบดว้ ย
สายพนั ธุ์ A ทงั้ H1N1 และ H3N2 สายพนั ธุ์ B 2 สายพนั ธทุ์ ่ีเป็น Victoria และ Yamakata lineage
วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่ท่ใี ชไ้ มส่ ามารถปอ้ งกนั ไขห้ วดั นก (avian influenza) หรอื ไขห้ วดั ใหญ่
สายพนั ธใุ์ หม่ (เชน่ สายพนั ธุ์ H7N9 ฯลฯ) ไดก้ ารใหว้ คั ซีน inactivate influenza vaccine แนะนำ� ใหฉ้ ีด
เขา้ กลา้ มบรเิ วณตน้ แขนและตอ้ งฉีดวคั ซีน 1 เข็มทกุ ปี
ไวรสั ไขห้ วดั ใหญ่ท่ีเพาะแยกไดใ้ นประเทศไทยคลา้ ยกบั สายพนั ธุข์ องซีกโลกใตม้ ากกว่าทาง
ซกี โลกเหนอื แตถ่ ือวา่ สามารถใชว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่ทงั้ ของซกี โลกเหนอื และซกี โลกใตฉ้ ีดปอ้ งกนั
โรคไขห้ วดั ใหญ่ในประเทศไทยได้
วัคซีนป้องกันโรคไขห้ วัดใหญ่ไม่ควรใหแ้ ก่ผูท้ ่ีมีประวัติแพไ้ ข่รุนแรงหรือผูท้ ่ีมีประวัติเป็น
Guillain–Barré syndrome มากอ่ น สามารถใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่รว่ มกบั วคั ซนี อ่นื ๆ ไดใ้ นเวลา
เดียวกนั เชน่ วคั ซีนปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ นิวโมคอคคสั (pneumococcal vaccine) วคั ซีนปอ้ งกนั โรคงสู วดั
(zoster vaccine) โดยการฉีดวคั ซีนคนละขา้ งของตน้ แขน

ตาํ ราวัคซนี และการสรา้ งเสริมภมู ิคมุ้ กันโรค 347
ปี 2562

วัคซีนป้องกันโรคพิษสนุ ัขบ้าแบบใหก้ อ่ นสมั ผสั โรค (Rabies vaccine for pre-exposure prophylaxis)
โรคพิษสนุ ขั บา้ เป็นการตดิ เชือ้ ท่ีสำ� คญั ในประเทศท่ีไมส่ ามารถควบคมุ สนุ ขั จรจดั และใหว้ คั ซีน
ปอ้ งกนั โรคพษิ สนุ ขั บา้ ในสตั วไ์ ดท้ ่วั ถงึ ปัจจบุ นั ไดม้ กี ารรณรงคก์ ารควบคมุ โรคพษิ สนุ ขั บา้ ในสตั วโ์ ดยเฉพาะ
สนุ ขั และการใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคพษิ สนุ ขั บา้ แกค่ นไทยเพม่ิ ขนึ้ การใหว้ คั ซนี ภายหลงั สมั ผสั โรคในประเทศไทย
สงู ขึน้ ในช่วง 20 ปีท่ีผ่านมาจาก 60,000 รายต่อปีจนปัจจบุ นั มากกว่า 300,000 รายต่อปีจึงนบั ว่าเป็น
คา่ ใชจ้ า่ ยท่สี งู ดงั นนั้ การควบคมุ โรคนีใ้ นสตั วโ์ ดยเฉพาะสนุ ขั และการลดการสมั ผสั โรคของประชากร (bite
prevention) เป็นสง่ิ สำ� คญั ในการปอ้ งกนั การเกิดโรคพษิ สนุ ขั บา้ การใหว้ คั ซนี แบบปอ้ งกนั กอ่ นการสมั ผสั โรค
(pre exposure prophylaxis) แก่กลมุ่ บคุ คลเส่ยี งสงู เชน่ บรุ ุษไปรษณีย์สตั วแพทย์เจา้ หนา้ ท่ีหอ้ งปฏิบตั กิ าร
โรคพิษสนุ ขั บา้ ฯลฯ เป็นส่งิ ท่ีปฏิบตั ทิ ่วั ไป แตบ่ คุ คลท่ีอาศยั ในประเทศไทยรวมทงั้ เดก็ ก็มีปัจจยั เส่ยี งตอ่
การถกู สนุ ขั กดั และอาจมีการสมั ผสั โรคเชน่ กนั ดงั นนั้ การใหว้ คั ซนี เพ่ือปอ้ งกนั โรคแบบกอ่ นการสมั ผสั โรค
ในคนท่วั ไป (โดยเฉพาะคนเลีย้ งสนุ ขั ) และเดก็ อาจไดป้ ระโยชน์ อยา่ งไรก็ตามควรตอ้ งคำ� นงึ ถงึ ผลท่ีได้
และคา่ ใชจ้ า่ ยดว้ ย ในประเทศสหรฐั อเมรกิ าขอ้ บง่ ชีใ้ นการใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคพษิ สนุ ขั บา้ แบบกอ่ นสมั ผสั
โรคแก่ผทู้ ่ีเดนิ ทางเขา้ ไปอยนู่ านเกิน 1 เดือนในเขตท่ีมีโรคนีช้ กุ ชมุ ถา้ ผนู้ นั้ มีปัจจยั เส่ยี งตอ่ การถกู สตั วก์ ดั
(มีการทำ� กิจกรรมท่ีเก่ียวขอ้ งกบั สตั ว)์ หรอื อยใู่ นสถานท่ีท่ีผสู้ มั ผสั โรคไมส่ ามารถไดร้ บั การรกั ษาภายหลงั
สมั ผสั โรคไดอ้ ยา่ งถกู ตอ้ ง รวมทงั้ ผทู้ ่เี ดนิ ทางเขา้ มาอาศยั อยใู่ นพนื้ ท่ที ่มี โี รคชกุ ชมุ โดยเฉพาะท่ที ่มี สี นุ ขั จรจดั
และมีปัจจยั เส่ียงตอ่ การถกู สนุ ขั กดั ก็ควรไดร้ บั วคั ซีนปอ้ งกนั โรคพิษสนุ ขั บา้ แบบก่อนสมั ผสั โรคดว้ ย23-24
ผเู้ ช่ียวชาญท่วั ไปแนะนำ� วา่ บคุ คลท่ีเลีย้ งสตั วแ์ ละเดก็ ท่ีอาศยั อยใู่ นพืน้ ท่ีท่ีมีโรคพิษสนุ ขั บา้ ชกุ ชมุ และมี
ปัจจยั เสย่ี งตอ่ การถกู สตั วก์ ดั จะถือวา่ มปี ัจจยั เสย่ี งตอ่ การสมั ผสั โรคพษิ สนุ ขั บา้ และควรไดร้ บั การฉีดวคั ซนี
แบบก่อนสมั ผสั โรค
การใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั แบบกอ่ นการสมั ผสั โรคเพอ่ื ใหร้ า่ งกายสรา้ งภมู คิ มุ้ กนั อาจไดป้ ระโยชนห์ ลายอยา่ ง
เชน่ อาจสามารถปอ้ งกนั การเกดิ โรคในกรณีท่สี มั ผสั โรคพษิ สนุ ขั บา้ โดยไมร่ ูต้ วั ดงั เชน่ ในกรณีของเจา้ หนา้ ท่ี
หอ้ งปฏบิ ตั กิ ารหรอื สตั วแพทย์แมจ้ ะไดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคแบบกอ่ นสมั ผสั โรคหากถกู สตั วก์ ดั กย็ งั จำ� เป็น
ตอ้ งรบั การรกั ษาภายหลงั สมั ผสั โรค แตก่ ารฉีดวคั ซีนก่อนสมั ผสั โรค ทำ� ใหก้ ารรกั ษาภายหลงั สมั ผสั โรค
ในผปู้ ่ วยกล่มุ นีใ้ ชเ้ พียงการฉีดวคั ซีนเข็มกระตนุ้ ซ่ึงฉีดวคั ซีนนอ้ ยครงั้ กว่าและไม่จำ� เป็นตอ้ งไดร้ บั เซรุม่
(rabies immune globulin) ย่งิ กวา่ นนั้ ยงั ไมเ่ คยมรี ายงานพบวา่ ผทู้ ่เี คยรบั วคั ซนี กอ่ นสมั ผสั แลว้ มาฉีดวคั ซนี
เข็มกระตนุ้ มีความลม้ เหลวในการปอ้ งกนั โรคพิษสนุ ขั บา้ ภายหลงั สมั ผสั โรค การฉีดวคั ซีนปอ้ งกนั แบบ
กอ่ นสมั ผสั โรคทำ� โดยการฉีดวคั ซนี ซง่ึ ไดร้ บั การรบั รองในปัจจบุ นั 1 เขม็ เขา้ กลา้ ม (หรอื 0.1 มล.ฉีดเขา้ ในหนงั )
บรเิ วณกลา้ มเนือ้ ตน้ แขน (deltoid) ในวนั ท่ี 0, 7 (การฉีดไมต่ รงวนั เลก็ นอ้ ยถือวา่ ยอมรบั ได)้ 25 กลมุ่ บคุ คล
ท่ไี ดร้ บั การฉีดวคั ซนี ปอ้ งกนั โรคพษิ สนุ ขั บา้ แบบกอ่ นสมั ผสั โรคท่มี ปี ัจจยั เสย่ี งตอ่ การสมั ผสั โรคสงู มาก เชน่
นกั วิทยาศาสตรท์ ่ีปฏิบตั ิงานกบั ไวรสั โรคพิษสนุ ขั บา้ ควรท่ีจะมีระดบั ของภมู ิคมุ้ กนั โรค (neutralizing
antibody; Nab) สงู กวา่ 0.5 IU/มล. ตลอดเวลาเน่ืองจากอาจมีการสมั ผสั โรคโดยไมร่ ูต้ วั ดงั นนั้ บคุ คล
กลมุ่ นีค้ วรไดร้ บั การตรวจหา Nab titer ทกุ 6 เดือน ถา้ พบวา่ มีระดบั ของ Nab titer นอ้ ยกวา่ 0.5IU/มล.
ก็ควรจะไดร้ บั การฉีดเขม็ กระตนุ้ 1 ครงั้ โดยการฉีดวคั ซนี ปรมิ าณ 0.1 มล.เขา้ ในหนงั 1 จดุ หรอื การฉีดวคั ซนี
เขา้ กลา้ มเนือ้ 1 ครงั้ ในกรณีท่กี ลมุ่ บคุ คลท่มี ปี ัจจยั เสย่ี งปานกลางเชน่ สตั วแพทย์นกั สตั ววทิ ยา เจา้ หนา้ ท่ี
ดแู ลสตั วป์ ่าผมู้ อี าชีพเลยี้ งสตั ว์โดยเฉพาะสนุ ขั และแมว อาจรวมทงั้ บคุ ลากรทางการแพทยท์ ่มี ปี ัจจยั เสย่ี ง

348 ตําราวัคซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิคมุ้ กนั โรค
ปี 2562

ต่อการสมั ผสั เชือ้ ควรตรวจระดบั Nab titer ทกุ 1-2 ปี ถา้ พบว่าระดบั Nab titer นอ้ ยกว่า 0.5IU/มล. บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
ก็จำ� เป็นตอ้ งรบั การฉีดกระตนุ้ เช่นกนั ไม่ควรฉีดกระตนุ้ โดยไม่มีขอ้ บ่งชีด้ งั กลา่ ว(เน่ืองจากผลขา้ งเคียง
จากการฉีดวคั ซีนจะพบบอ่ ยขนึ้ ในการฉีดเข็มกระตนุ้ ) สว่ นในกรณีบคุ คลท่วั ไปรวมทงั้ เด็กท่ีไดร้ บั วคั ซีน
แบบกอ่ นสมั ผสั โรคพบวา่ ไมม่ คี วามจำ� เป็นตอ้ งไดร้ บั การตรวจ Nab titer ภายหลงั การฉีดวคั ซนี และไมจ่ ำ� เป็น
ตอ้ งรบั การฉีดเข็มกระตนุ้ โดยไม่มีขอ้ บ่งชีเ้ พราะการฉีดเข็มกระตนุ้ อาจเกิดอาการขา้ งเคียงไดบ้ ่อยกว่า
ยกเวน้ จำ� เป็นตอ้ งรบั การฉีดเขม็ กระตนุ้ ในกรณีท่ีบคุ คลนนั้ มีการสมั ผสั โรคพิษสนุ ขั บา้ แบบ WHO category
2 หรอื 3 ซง่ึ จำ� เป็นตอ้ งไดร้ บั การฉีดกระตนุ้ แบบภายหลงั สมั ผสั โรคตามท่ีองคก์ ารอนามยั โลกกำ� หนด26
(โปรดดรู ายละเอียดในบทวคั ซีนพิษสนุ ขั บา้ )

วคั ซีนป้องกันโรคหัด คางทมู หดั เยอรมัน (Measles-mumps-rubella vaccine)
อบุ ตั กิ ารณข์ องโรคหดั มจี ำ� นวนลดลงอยา่ งตอ่ เน่อื ง โดยเฉพาะในเดก็ เลก็ หลงั จากมกี ารใชว้ คั ซนี
อยา่ งแพรห่ ลาย แตใ่ นระยะหลงั เรม่ิ พบการระบาดมากขนึ้ ทงั้ ในกลมุ่ เดก็ และผใู้ หญ่ ผใู้ หญ่ท่ีไดร้ บั วคั ซีน
หดั 2 ครงั้ หา่ งกนั อยา่ งนอ้ ยหนง่ึ เดือนสามารถตรวจพบภมู ิตา้ นทานตอ่ หดั ถงึ รอ้ ยละ 99 แมภ้ มู ิตา้ นทาน
ท่ีเกิดจากการฉีดวคั ซีนจะต่ำ� กวา่ ภมู ิตา้ นทานท่ีเกิดขนึ้ หลงั การติดเชือ้ ทางธรรมชาติ แตเ่ พียงพอสำ� หรบั
การปอ้ งกนั โรคโดยสามารถตรวจภมู ติ า้ นทานไดน้ านประมาณ 16 ปี27 แตใ่ นระยะหลงั เรม่ิ มีการศกึ ษาพบวา่
ภายหลงั ฉีดวคั ซีน 2 เข็มในวยั เดก็ ภมู ิคมุ้ กนั จะเรม่ิ ลดลงตามเวลา โดยชว่ งอายทุ ่ีมีภมู ิคมุ้ กนั ต่ำ� สดุ จะอยู่
ในชว่ งอายปุ ระมาณ 20-30 ปี28-31 สว่ นผใู้ หญ่อายเุ กินกวา่ 40-50 ปีมกั มีภมู ิคมุ้ กนั เน่ืองจากการตดิ เชือ้
ตามธรรมชาติ สำ� หรบั หดั เยอรมนั และคางทมู อบุ ตั กิ ารณข์ องโรคมีแนวโนม้ ลดลงเน่ืองจากวคั ซีนปอ้ งกนั
โรคคางทมู สามารถกระตนุ้ ใหเ้ กิดภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคคางทมู ไดถ้ งึ รอ้ ยละ 97 แมว้ า่ ระดบั ภมู ิตา้ นทานอาจ
ต่ำ� กวา่ ภมู ติ า้ นทานท่เี กดิ จากการตดิ เชอื้ ตามธรรมชาตแิ ตก่ ารศกึ ษาทางคลนิ กิ พบวา่ วคั ซนี มปี ระสทิ ธิภาพ
ในการปอ้ งกนั โรคไดร้ อ้ ยละ 75-93 และอาจตรวจพบภมู ติ า้ นทานไดน้ านถงึ 30 ปี32 วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคหดั เยอรมนั
สามารถกระตนุ้ ใหเ้ กิดภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคหดั เยอรมนั ไดถ้ งึ รอ้ ยละ 98 เม่ือฉีดในเดก็ อายุ 12 เดือน หรอื อายุ
มากกวา่ ระดบั ภมู ิตา้ นทานอาจอยนู่ านถงึ 16 ปี หลงั ไดร้ บั วคั ซีน33
การศกึ ษาจากประเทศสหรฐั อเมรกิ าพบวา่ คนท่เี กิดกอ่ นปี พ.ศ. 2500 มกั จะเคยเป็นโรคหดั หรอื
มีภูมิตา้ นทานต่อโรคหดั แลว้ แต่ในประเทศไทยไม่มีการศึกษายืนยนั แต่ก็เช่ือว่าน่าจะคลา้ ยคลึงกัน
เห็นไดจ้ ากรายงานผปู้ ่ วยโรคหดั ในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2559-2560 พบว่าผปู้ ่ วยรอ้ ยละ 10 มีอายุ
มากกวา่ 30 ปีและมีเพียงรอ้ ยละ 1 เทา่ นนั้ ท่ีมีอายมุ ากกวา่ 50 ปีจงึ แนะนำ� วา่ สำ� หรบั เดก็ วยั รุน่ หรอื ผใู้ หญ่
ท่ีไม่มีภมู ิตา้ นทานต่อโรคหดั ไดแ้ ก่ ไม่เคยฉีดวคั ซีน และไม่เคยเป็นโรคหดั มาในอดีตหรือตรวจไม่พบ
ภมู ิตา้ นทานตอ่ โรคหดั ควรไดร้ บั วคั ซีนหดั โดยแนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนหดั -คางทมู -หดั เยอรมนั และกระตนุ้
อีกหนง่ึ เขม็ หา่ งจากเขม็ แรกอยา่ งนอ้ ย 4 สปั ดาห์ โดยเฉพาะในกรณีดงั ตอ่ ไปนี้
1. สมั ผสั ใกลช้ ิดกบั ผปู้ ่วยโรคหดั หรอื ในขณะนนั้ กำ� ลงั มีโรคหดั ระบาด
2. เดก็ ท่ีจะเขา้ เรยี นระดบั อดุ มศกึ ษา
3. เป็นบคุ ลากรทางการแพทยท์ ่ีไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคหดั
4. มีแผนการท่ีตอ้ งเดนิ ทางไปตา่ งประเทศในระดบั อดุ มศกึ ษา

ตาํ ราวคั ซีนและการสรา้ งเสริมภมู คิ ้มุ กันโรค 349
ปี 2562

กรณีท่ีเป็นผใู้ หญ่ท่ีเกิดก่อนปี พ.ศ. 2500 สว่ นใหญ่มกั มีภมู ิตา้ นทานตอ่ โรคหดั ไมจ่ ำ� เป็นตอ้ ง
ฉีดวคั ซนี หดั ยกเวน้ กรณีท่ีมีปัจจยั เส่ยี งท่ีอาจตดิ โรคได้เชน่ ทำ� งานเป็นบคุ ลากรทางการแพทยห์ รอื สมั ผสั
โรคและไมแ่ นใ่ จวา่ เคยเป็นโรคหดั มาก่อนในอดีต แนะนำ� วา่ ควรฉีดวคั ซีนหดั -คางทมู -หดั เยอรมนั 1 ครงั้
ไปเลย วคั ซีนนีห้ า้ มใหใ้ นหญิงตงั้ ครรภ์ (หลงั ฉีดตอ้ งคุมกำ� เนิด 1 เดือน) และผูท้ ่ีมีภูมิคุม้ กันบกพร่อง
โดยท่วั ไปไมม่ ีความจำ� เป็นตอ้ งตรวจภมู ิคมุ้ กนั หลงั การฉีดวคั ซีนหดั -คางทมู -หดั เยอรมนั ครบ

วคั ซีนปอ้ งกันโรคอสี กุ อใี ส (Varicella vaccine)
โรคอีสกุ อีใสเป็นโรคท่ีสามารถทำ� ใหเ้ กิดภาวะแทรกซอ้ นรุนแรงไดเ้ ชน่ ปอดบวม จนถงึ เสยี ชีวติ ได้
ไมเ่ ฉพาะแตใ่ นกลมุ่ คนท่มี คี วามเสย่ี งสงู เชน่ ผปู้ ่วยตงั้ ครรภเ์ ทา่ นนั้ แตย่ งั สามารถเกดิ กบั เดก็ โตและผใู้ หญ่
ท่สี ขุ ภาพปกติ พบวา่ ผใู้ หญ่มีโอกาสเกิดภาวะแทรกซอ้ นมากกวา่ เดก็ โรคอสี กุ อใี สยงั เป็นภาระดา้ นคา่ ใชจ้ า่ ย
ของสงั คมอย่างมาก ทงั้ ค่ารกั ษาพยาบาลและค่าใชจ้ ่ายทางออ้ ม การศกึ ษาแสดงใหเ้ ห็นว่า varicella
vaccine มปี ระสทิ ธิภาพดปี อ้ งกนั โรคไดถ้ งึ รอ้ ยละ 70- 90 และมากกวา่ รอ้ ยละ 95 มปี ระสทิ ธิภาพดใี ชป้ อ้ งกนั
โรคอีสกุ อีใสท่ีรุนแรงได3้ 4-35 ในเดก็ ท่ีอายมุ ากกวา่ 13 ปีและผใู้ หญ่ถา้ ใหว้ คั ซีนเขม็ เดียวจะมีภมู ิคมุ้ กนั เกิดขนึ้
รอ้ ยละ 78-82 ถา้ ให้2 เขม็ จะมภี มู คิ มุ้ กนั มากกวา่ รอ้ ยละ 9936-37 ดงั นนั้ จงึ แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซนี ปอ้ งกนั โรคอสี กุ อใี ส
แก่เด็กท่ีอายมุ ากกว่า 13 ปีและผใู้ หญ่โดยใหว้ คั ซีน 2 เข็มห่างกนั 4 สปั ดาห์ การพบ “breakthrough”
หลงั จากไดส้ มั ผสั กบั ผทู้ ่ีป่ วยเป็นอีสกุ อีใสพบไดป้ ระมาณรอ้ ยละ 1-4 ของผทู้ ่ีไดร้ บั วคั ซีนตอ่ ปีและอตั รา
ไมไ่ ดเ้ พ่ิมขนึ้ ตามระยะเวลาหลงั จากท่ีไดร้ บั วคั ซีน38 โดยผปู้ ่ วยท่ีมี “breakthrough” อาการจะไมร่ ุนแรง
โดยมกั มีเม็ดผ่ืนขึน้ นอ้ ยกว่า 50 เม็ดและมีไขต้ ่ำ� ๆ ร่วมกบั ระยะเวลาท่ีป่ วยก็จะสนั้ กว่ากล่มุ ท่ีติดเชือ้
ตามธรรมชาติจากการใหว้ ัคซีนแก่เด็กทุกคนในประเทศสหรฐั อเมริกาพบว่าสามารถลดอัตราการ
นอนโรงพยาบาล การมารบั การรกั ษาโรคนีล้ งในทกุ ชว่ งอายุ ลดอตั ราตายจากโรคนีแ้ ละลดคา่ ใชจ้ า่ ยจาก
การนอนโรงพยาบาลดว้ ย
ผใู้ หญ่ท่ีมีประวตั วิ า่ เคยเป็นโรคมาก่อนมกั มีภมู ิตา้ นทานแลว้ จงึ ไมม่ ีความจำ� เป็นตอ้ งตรวจหา
ภมู คิ มุ้ กนั กอ่ นฉีดวคั ซนี เพราะปกตจิ ะมอี าการท่ชี ดั เจน แตใ่ นกรณีท่ไี มท่ ราบหรอื ไมม่ ปี ระวตั เิ คยเป็นมากอ่ น
มกั เช่ือถือไมค่ อ่ ยได้ โดยพบวา่ ประมาณครง่ึ หนง่ึ มีภมู ิคมุ้ กนั แลว้ 39 จงึ ควรตรวจดภู มู ิคมุ้ กนั ก่อนฉีดวคั ซีน
อาจพิจารณาใชว้ คั ซีนในผูท้ ่ีอยู่บา้ นเดียวกันกับผูป้ ่ วยท่ีมีภาวะภูมิคมุ้ กันบกพร่องซ่ึงควรไดร้ บั วคั ซีน
เพ่อื จะไดไ้ มป่ ่วยเป็นอสี กุ อใี สซง่ึ มโี อกาสแพรเ่ ชอื้ ใหก้ บั ผทู้ ่มี คี วามเสย่ี งสงู ในบา้ นได้และพจิ ารณาใชว้ คั ซนี
ในผทู้ ่ีมีโอกาสสมั ผสั และกระจายเชือ้ มากเช่น บคุ ลากรทางการแพทย์ ครูหรอื ผทู้ ่ีเลีย้ งเด็กจำ� นวนมาก
หญิงวยั เจรญิ พนั ธทุ์ ่ียงั ไมต่ อ้ งการตงั้ ครรภ์ โดยใหว้ คั ซีน 2 เข็มหา่ งกนั 4-8 สปั ดาห์
ไมค่ วรใหว้ คั ซนี นีแ้ ก่ หญิงมคี รรภ์ผทู้ ่มี ภี าวะภมู คิ มุ้ กนั บกพรอ่ งหรอื ผทู้ ่กี ำ� ลงั กินยากดภมู คิ มุ้ กนั
อยรู่ วมทงั้ ผทู้ ่ีได้ prednisolone ในขนาดสงู เชน่ มะเรง็ เมด็ โลหิตขาว เนือ้ งอกของตอ่ มนำ้� เหลืองผปู้ ่วยท่ี
ติดเชือ้ เอชไอวีควรหลีกเล่ียงการใหว้ คั ซีน ยกเวน้ ว่าไดร้ บั การรกั ษาดว้ ยยาตา้ นไวรสั จนมีระดบั CD4
มากกวา่ รอ้ ยละ15 และไมค่ วรใหว้ คั ซนี ในผทู้ ่ไี ดพ้ ลาสมาอมิ มโู นโกลบลุ นิ หรอื ผลติ ภณั ฑจ์ ากเลอื ดมาไมน่ าน
ภายใน 5-11เดอื นกอ่ น (ขนึ้ กบั ปรมิ าณและชนิดของผลติ ภณั ฑ)์ เพราะอาจรบกวนการสรา้ งภมู คิ มุ้ กนั โรค
ทำ� ใหว้ คั ซีนไมไ่ ดผ้ ล ผทู้ ่ีแพ้ gelatin และ neomycin แบบ anaphylaxis ควรหลกี เล่ยี งการรบั วคั ซีนจาก
ผผู้ ลติ ท่ีมีสว่ นผสมเหลา่ นี้

350 ตาํ ราวคั ซีนและการสร้างเสริมภูมิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

การใหว้ คั ซนี ภายหลงั สมั ผสั โรค (post-exposure varicella immunization) พบวา่ มปี ระสทิ ธิภาพ บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
ในการปอ้ งกนั โรคประมาณรอ้ ยละ 90 ถา้ ใหภ้ ายใน 3 วนั หลงั จากท่ีสมั ผสั กบั index case ท่ีมีผ่ืนและ
อาจไดผ้ ลถา้ ใหภ้ ายใน 5 วนั 40 ดงั นนั้ จึงเป็นคำ� แนะนำ� ว่าการใหว้ คั ซีนสามารถใหไ้ ดใ้ นคนท่ีสมั ผสั กบั
index case เน่ืองจากสามารถปอ้ งกนั โรคหรอื ทำ� ใหอ้ าการนอ้ ยลงได้ นอกจากนีผ้ สู้ มั ผสั ท่ีไม่ติดเชือ้ ก็
สามารถสรา้ งภมู ิตา้ นทานป้องกนั โรคจากการไดว้ คั ซีนหลงั สมั ผสั เพ่ือปกป้องในอนาคตดว้ ย อย่างไร
ก็ตามแพทยค์ วรแนะนำ� ใหผ้ ปู้ ่ วยทราบว่าการใหว้ คั ซีนหลงั สมั ผสั อาจไม่สามารถปอ้ งกนั การเกิดโรคได้
และในบางรายอาจไดร้ บั เชือ้ มาพรอ้ มๆ กบั ผทู้ ่ีเป็น index case ก็ไดซ้ ง่ึ ในกรณีหลงั นีว้ คั ซนี จะไมส่ ามารถ
ปอ้ งกนั ได้

วัคซนี ป้องกันโรคงูสวัด (zoster vaccine)
โรคงสู วดั เกิดตามหลงั จากการตดิ เชือ้ varicellla zoster virus ในครงั้ แรกเป็นระยะเวลาหลายปี
ซง่ึ เกิดจากการกระตนุ้ เชือ้ ท่ีหลบซอ่ นอยใู่ นปมประสาทรากบนประมาณรอ้ ยละ 20-30 ของผทู้ ่ีเคยตดิ เชือ้ นี้
จะเป็นโรคงสู วดั ซง่ึ สว่ นใหญ่อายมุ ากกวา่ 50 ปี อบุ ตั กิ ารณข์ องโรคนีส้ งู สดุ ในผทู้ ่อี ายมุ ากกวา่ 60 ปี ภาวะ
แทรกซอ้ นท่ีพบไดบ้ อ่ ยคือ อาการปวดเรอื้ รงั จากเสน้ ประสาทอกั เสบ (postherpetic neuralgia) ซง่ึ พบได้
ประมาณรอ้ ยละ 10-18 นอกจากนีห้ ากโรคนีเ้ กิดบรเิ วณเสน้ ประสาท trigeminal อาจก่อใหเ้ กิดตาบอดได้
วคั ซีนป้องกันโรคงูสวดั เป็นวคั ซีนเชือ้ เป็นท่ีทำ� ใหอ้ ่อนฤทธิ์ลงคลา้ ยวคั ซีนป้องกันอีสกุ อีใส
ปัจจบุ นั มีวคั ซีนของบรษิ ัท Merck เป็นวคั ซีนชนิดผงแหง้ (lyophilized) ผลติ จากเชือ้ สายพนั ธุ์ Oka โดย
ใชป้ รมิ าณเชือ้ มากกวา่ วคั ซีนปอ้ งกนั อีสกุ อีใสถงึ 14 เทา่ วคั ซีนตอ้ งเก็บท่ีอณุ หภมู ิเฉล่ยี นอ้ ยกวา่ เทา่ กบั
-15 oซ ใชฉ้ ีดเขา้ ใตผ้ วิ หนงั 1 ครงั้ แนะนำ� ใหใ้ นผสู้ งุ อายุ 60 ปีขนึ้ ไป41 วคั ซนี มีประสทิ ธิภาพในการลดความเส่ยี ง
ตอ่ การเกิดโรคงสู วดั ไดร้ อ้ ยละ 51.3 มีประสทิ ธิภาพสงู สดุ ในผทู้ ่ีอายุ 60-69 ปี และยงั สามารถปอ้ งกนั การ
เกิด postherpertic neuralgia ไดร้ อ้ ยละ 60-7042 หา้ มใหใ้ นหญิงตงั้ ครรภ์ ผทู้ ่ีมีภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ ง หรอื
ผทู้ ่ีแพร้ ุนแรงแบบ anaphylaxis ตอ่ neomycin หรอื gelatin
ล่าสุดมีวัคซีนป้องกันงูสวัดท่ีเพ่ิงไดร้ บั การขึน้ ทะเบียนในอเมริกาเป็นชนิด recombinant
glycoprotein E ซง่ึ พบวา่ กระตนุ้ ภมู ิคมุ้ กนั ไดเ้ กือบรอ้ ยละ 100 แตย่ งั ไมม่ ีจำ� หนา่ ยในประเทศไทย43

วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคไขก้ าฬหลงั แอน่ (Meningococcal vaccine)
โรคตดิ เชือ้ เมนิงโกคอคคสั หรอื โรคไขก้ าฬหลงั แอน่ (meningococcal meningitis) ยงั เป็นโรค
ท่ีพบอย่ตู ่อเน่ืองประปรายทกุ ประเทศท่วั โลกรวมทงั้ ประเทศไทย วคั ซีนท่ีมีปัจจบุ นั เป็น quadrivalent
vaccine มี Neisseria meningitidis ซีโรกรุป๊ A, C, Y และ W-135 สว่ นวคั ซีนปอ้ งกนั serogroup B ยงั ไมม่ ี
จำ� หนา่ ยในประเทศไทย
อบุ ตั กิ ารณข์ องโรคไขก้ าฬหลงั แอน่ ในประเทศไทยมปี ระปรายไมม่ ากนกั มรี ายงานระบาดเลก็ ๆ
มกั จะพบในชายแดนเขตตดิ ตอ่ ถงึ ประเทศเพ่ือนบา้ นทางพมา่ หรอื จีน และกวา่ รอ้ ยละ 70 จะเป็นซีโรกรุป๊ B
ซง่ึ ไมม่ อี ยใู่ นวคั ซนี รองลงมาเป็นซโี รกรุป๊ A สว่ นซโี รกรุป๊ อ่นื ๆ พบไดป้ ระปราย สำ� หรบั ประเทศไทยโดยท่วั ไป
ไมแ่ นะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซนี นี้อยา่ งไรก็ตามหากมีการระบาดของซโี รกรุป๊ ท่ีอยใู่ นวคั ซนี อาจพจิ ารณาใหว้ คั ซนี ได้

ตําราวัคซีนและการสร้างเสริมภูมิคมุ้ กนั โรค 351
ปี 2562

วคั ซีนปอ้ งกนั โรคไขก้ าฬหลงั แอน่ ท่ีใชใ้ นประเทศไทยมี 2 ชนิดเป็นวคั ซีนแบบท่ีมี 4 สายพนั ธุ์
คือซีโรกรุป๊ A, C, Y และ W-135 คือวคั ซีนชนิด meningococcal polysaccharide vaccine (MPSV4)
ฉีดเขา้ ใตผ้ ิวหนงั หรอื เขา้ กลา้ ม 1 เข็มในคนอายมุ ากกวา่ 2 ปีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั สงู ขนึ้ จนสามารถปอ้ งกนั โรคได้
ตงั้ แต่ 10 วนั ภายหลงั ไดร้ บั วคั ซนี และภมู คิ มุ้ กนั สงู อยนู่ าน 3-5 ปี อกี ชนิดเป็นวคั ซนี ชนิด meningococcal
conjugate vaccine (MCV4) ฉีดเขา้ กลา้ มเนือ้ ตน้ แขน 1 เข็มซง่ึ พบวา่ ภมู ิคมุ้ กนั ดีกวา่ และมี booster
effect เม่อื ฉีดเขม็ กระตนุ้ ซำ้� ผทู้ ่คี วรไดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคไขก้ าฬหลงั แอน่ ไดแ้ กผ่ จู้ ะเดนิ ทางไปประกอบพธิ ี
ฮจั ญแ์ ละอมุ เราะหท์ ่ีประเทศซาอดุ ิอาระเบียตอ้ งไดร้ บั วคั ซีนไขก้ าฬหลงั แอ่นล่วงหนา้ ก่อนเขา้ ประเทศ
อยา่ งนอ้ ย 10 วนั และไมเ่ กิน 2 ปี โดยจะมีเอกสารรบั รองการฉีดวคั ซีน (yellow book) ผทู้ ่ีจะเดนิ ทางหรอื
ไปอยอู่ าศยั ในทวปี แอฟรกิ าทางตอนใตข้ องทะเลทรายซาฮารา (meningitis belt) ผทู้ ่ีจะเดนิ ทางไปศกึ ษา
ตอ่ ยงั ประเทศสหรฐั อเมรกิ ามีคำ� แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนในวยั รุน่ และนกั ศกึ ษา (เน่ืองจากมีอตั ราการติดเชือ้
Neisseria meningitidis ในนกั ศกึ ษาท่อี ยใู่ นหอพกั สงู กวา่ ประชากรท่วั ไป) และบคุ คลท่ไี มม่ มี า้ มหรอื มา้ ม
ทำ� งานบกพรอ่ ง (anatomic or functional asplenia)44 การฉีดวคั ซีนซำ้� (revaccination) สำ� หรบั ผทู้ ่ีเคย
ฉีด meningococcal polysaccharide vaccine และอยใู่ นกลมุ่ เส่ยี งอาจฉีดซำ้� ดว้ ยวคั ซีนชนิดเดมิ เม่ือ
ครบ 3-5 ปีหรอื ใช้meningococcal conjugate vaccine ก็ได้สำ� หรบั ผทู้ ่ีฉีด meningococcal conjugate
vaccine มาก่อนอาจฉีดวคั ซีนซำ้� เม่ือครบ 5 ปี

วคั ซนี ป้องกันไวรสั ตบั อักเสบเอ (Hepatitis A vaccine)
การตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบเอเกิดจากการรบั เชือ้ นีท้ ่ีปนเปื้อนในนำ้� และอาหารในประเทศหรอื ทอ้ งถ่ิน
ท่ีมีอบุ ตั กิ ารณก์ ารเกิดไวรสั ตบั อกั เสบเอในอตั ราต่ำ� การระบาดของโรคมกั เน่ืองจากการปนเปื้อนอาหาร
ระหวา่ งการเตรยี มอาหารนนั้ จากแม่ครวั หรอื เน่ืองจากการรบั ประทานผลไมส้ ดหรอื แช่แข็งนอกจากนนั้
การติดตอ่ ยงั อาจมาจากบคุ คลท่ีมีโรคมาอย่ใู นศนู ยเ์ ลีย้ งเด็ก โรงเรยี น คา่ ยทหารโดยเฉพาะมาทำ� งาน
เก่ียวขอ้ งกบั การทำ� อาหาร การตดิ เชือ้ มกั ไมม่ ีอาการทำ� ใหเ้ ชือ้ ซง่ึ อยใู่ นอจุ จาระสามารถแพรก่ ระจายไปสู่
บคุ คลอ่นื ไดง้ า่ ยเพราะไมม่ กี ารระวงั ตวั อบุ ตั กิ ารณข์ องไวรสั ตบั อกั เสบเอในประชากรไทยในปัจจบุ นั ประมาณ
55 ตอ่ 100,000 ประชากร การใหว้ คั ซีนในการปอ้ งกนั โรคจะเนน้ ไปท่ีเด็กโต วยั รุน่ และผใู้ หญ่ตอนตน้
เพราะบคุ คลดงั กลา่ วเม่ือไดร้ บั เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบเอแลว้ มีโอกาสเกิดโรคและมีอาการไดม้ ากกวา่ เดก็ เลก็
พบวา่ การใหว้ คั ซนี เฉพาะในกลมุ่ เสย่ี งจะไมส่ ามารถลดอบุ ตั กิ ารณข์ องโรคลงไดข้ ณะเดยี วกนั จะยงั คงพบ
การระบาดของโรคโดยท่ีไม่ทราบแหลง่ ท่ีมาของโรค แตค่ าดวา่ น่าจะไดร้ บั เชือ้ จากอาหารท่ีรบั ประทาน
เขา้ ไป ในปัจจบุ นั มีแนวโนม้ ใหค้ วามสนใจในการใหภ้ มู ิคมุ้ กนั โรคในผใู้ หญ่เพ่ิมมากขนึ้ โดยเฉพาะบคุ คลท่ีมี
ปัจจยั เส่ียงเช่น ผปู้ ่ วยโรคตบั เรือ้ รงั ผทู้ ่ีไดร้ บั clotting factor concentrates ผทู้ ่ีมีเพศสมั พนั ธร์ ะหว่าง
ชายกบั ชาย ผทู้ ่ีฉีดยาเสพตดิ และผทู้ ่ีทำ� งานในหอ้ งปฏิบตั กิ ารเก่ียวกบั ไวรสั ตบั อกั เสบเอ
วคั ซีนปอ้ งกนั ไวรสั ตบั อกั เสบเอเป็นวคั ซีนชนิดเชือ้ ตาย ใชฉ้ ีดเขา้ กลา้ มเนือ้ โดยฉีด 2 ครงั้ หา่ งกนั
6-12 เดอื นวคั ซนี มีประสทิ ธิภาพในการปอ้ งกนั โรคสงู ถงึ รอ้ ยละ 94-100 มปี ระสทิ ธิภาพยาวนานอยา่ งนอ้ ย
20 ปี หรอื ตลอดชีวติ และมีความปลอดภยั สงู นอกจากนีว้ คั ซีนยงั สามารถใชป้ อ้ งกนั โรคหลงั สมั ผสั โรคได้
ในผทู้ ่ีสขุ ภาพแข็งแรงดี แตไ่ มม่ ีภมู ิคมุ้ กนั มาก่อน ใชไ้ ดใ้ นเดก็ อายตุ งั้ แต่ 12 เดือนขนึ้ ไปจนถงึ ผใู้ หญ่อายุ
40 ปี โดยแนะนำ� ใหภ้ ายใน 14 วนั หลงั สมั ผสั โรค ในกรณีผทู้ ่ีสมั ผสั โรคมีภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ ง โรคตบั เรอื้ รงั

352 ตําราวัคซีนและการสรา้ งเสริมภมู ิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

อายนุ อ้ ยกวา่ 12 เดือน หรอื อายมุ ากกวา่ 40 ปี และมีประวตั แิ พว้ คั ซีน ใหใ้ ชอ้ ิมมนู โกลบลู นิ ปอ้ งกนั แทน บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
ภายใน 14 วนั หลงั สมั ผสั โรค เพราะไมม่ ขี อ้ มลู การใชว้ คั ซนี หลงั สมั ผสั ในคนกลมุ่ นี้โดยท่วั ไปไมต่ อ้ งตรวจเลอื ด
หา anti HAV IgG หลงั การฉีดวคั ซีนครบตามกำ� หนด

วัคซีนปอ้ งกนั โรคไวรสั ตับอักเสบบี (Hepatitis B vaccine)
การฉีดวคั ซนี ปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบมี กั แนะนำ� ในผทู้ ่ีอยใู่ นกลมุ่ ท่ีเส่ยี งตอ่ การตดิ โรค
ไดง้ า่ ย อยา่ งไรกต็ ามสำ� หรบั ในประเทศท่มี อี บุ ตั กิ ารณข์ องไวรสั ตบั อกั เสบบสี งู เชน่ ประเทศไทยถือวา่ ทกุ คน
มีโอกาสเส่ียงต่อการติดโรคสงู ทงั้ หมดการป้องกนั ดว้ ยวคั ซีนจึงมีประโยชนม์ าก โดยแนะนำ� ใหว้ คั ซีน
ทงั้ หมด 3 ครงั้ ท่ี 0, 1 และ 6 เดือน ในเดก็ โตและผใู้ หญ่ควรใหท้ ่ีกลา้ มเนือ้ ตน้ แขนจะดีกวา่ การใหท้ ่ีสะโพก
เน่ืองจากการฉีดท่กี ลา้ มเนือ้ สะโพกใหภ้ มู คิ มุ้ กนั ท่ตี ่ำ� กวา่ มาก การฉีดวคั ซนี ปอ้ งกนั ตบั อกั เสบบที ่ไี มถ่ กู ตอ้ ง
ดงั กลา่ วขา้ งตน้ ใหถ้ ือวา่ วคั ซนี เขม็ นนั้ ไมไ่ ดผ้ ลตอ้ งใหซ้ ำ้� ใหม่ สำ� หรบั วคั ซนี รวมปอ้ งกนั ตบั อกั เสบเอและบี
(TwinrixTM) สามารถใหไ้ ดเ้ หมือนวคั ซีนตบั อกั เสบบีคือท่ี 0, 1 และ 6 เดือน หรอื อาจใหแ้ บบรวดเรว็ 4 โด๊ส
ท่ี 0, วนั ท่ี 7, วนั ท่ี 21-30 และใหเ้ ข็มกระตนุ้ ท่ี 12 เดือนก็ได้
สำ� หรบั ผปู้ ่วยท่ีฟอกไต หรอื มีภาวะภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ ง ควรไดร้ บั วคั ซีนขนาด 40 µg/mLท่ี 0, 1
และ 6 เดือน ให้ 4 ครงั้ ท่ี 0, 1, 2 และ 6 เดือน นอกจากนีย้ งั แนะนำ� ใหเ้ จาะเลอื ดดรู ะดบั ของ anti-HBs
ทกุ ปี หากระดบั ต่ำ� กวา่ 10 mIU/mL ควรใหว้ คั ซีนกระตนุ้ 1 เข็ม
โดยท่วั ไปการตรวจเลอื ด anti-HBs หลงั ไดร้ บั วคั ซีนครบ 3 เขม็ นนั้ ไมม่ ีความจำ� เป็น การศกึ ษา
ท่ีผ่านมาพบว่าในกรณีท่ีใหค้ รบตามกำ� หนดแลว้ ไม่มีความจำ� เป็นตอ้ งฉีดกระตนุ้ ทงั้ นีเ้ พราะภมู ิคมุ้ กนั
เกดิ ขนึ้ แลว้ ถงึ แมว้ า่ จะตรวจวดั ไมไ่ ดแ้ ตเ่ ม่อื รา่ งกายไดร้ บั เชอื้ ไวรสั จะมภี มู คิ มุ้ กนั ตอบสนองขนึ้ อยา่ งรวดเรว็
และสามารถปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั ไดด้ ที นั การ เพราะโรคตบั อกั เสบบี มีระยะฟักตวั นาน การตรวจระดบั
การตอบสนองตอ่ วคั ซีนจะทำ� เม่ือผนู้ นั้ มีความเส่ยี งสงู ท่ีจะตดิ โรค เชน่ ผปู้ ่วยท่ีฟอกไต ผทู้ ่ีตดิ เชือ้ เอชไอวี
หรือผู้ท่ีมีคู่นอนติดเชือ้ ตับอักเสบบี หรือในกรณีท่ีตอ้ งการทราบว่าเป็นผู้ท่ีไม่ตอบสนองต่อวัคซีน
(non-responder) หรอื ไม่ โดยจะตอ้ งตรวจประมาณ 1-2 เดือนหลงั ฉีดเขม็ ท่ีสาม และควรระวงั วา่ หาก
ตรวจพบวา่ anti-HBs<10 mIU/mL (หรอื ไดผ้ ลลบ) แตเ่ ป็นการตรวจหลงั จากการฉีดวคั ซนี เป็นเวลานานแลว้
อาจไม่ใช่non-responder แต่ตรวจไม่พบภมู ิคมุ้ กนั เพราะระดบั ลดลงตามกาลเวลา แต่ก็ยงั สามารถ
ปอ้ งกนั โรคไดอ้ ยู่ พบวา่ อตั ราของการเป็น non-responder จะสงู ขนึ้ ตามอายเุ ชน่ ในคนสงู อายจุ ะพบได้
มากกวา่ ผใู้ หญ่และพบในผใู้ หญ่มากกวา่ ในเดก็ แตโ่ ดยท่วั ไปจะพบ non-responder เพียงรอ้ ยละ 1-3
ของผไู้ ดว้ คั ซนี เทา่ นนั้ เม่อื ตรวจพบวา่ เป็น non-responder แนะนำ� ใหว้ คั ซนี ซำ้� อกี 3 โดส๊ ท่ี 0, 1 และ 6 เดอื น
และตรวจระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ซำ้� 1-2 เดือนหลงั ไดค้ รบ 3 เข็ม หากระดบั Anti-HBs ยงั คงนอ้ ยกวา่ 10 mIU/mL
การใหว้ คั ซีนเพ่ิมเตมิ ไมม่ ีประโยชน์
ในกรณีบคุ คลทเ่ี กดิ ภายหลงั ปีพ.ศ.2535 มคี วามประสงคจ์ ะฉีดวคั ซนี โดยทไ่ี มแ่ นใ่ จหรอื ไมท่ ราบ
ประวตั กิ ารรบั วคั ซีนปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบีท่ีชดั เจนใหฉ้ ีดวคั ซีน 1 เข็มแลว้ ตรวจ anti HBs
ภายหลงั การฉีดวคั ซนี 2-4 สปั ดาหห์ ากพบวา่ ระดบั ภมู คิ มุ้ กนั สงู กวา่ 10 IU/ml แสดงวา่ รา่ งกายมภี มู คิ มุ้ กนั
อยแู่ ลว้ ไมจ่ ำ� เป็นตอ้ งฉีดวคั ซนี อกี ถา้ ไมพ่ บระดบั ภมู คิ มุ้ กนั นีใ้ หฉ้ ีดตอ่ จนครบ 3 เขม็ แลว้ ตรวจซำ้� 1-2 เดอื น
ตอ่ มา

ตาํ ราวัคซีนและการสรา้ งเสรมิ ภูมคิ ุม้ กนั โรค 353
ปี 2562

วคั ซีนปอ้ งกนั ไวรสั ตบั อกั เสบบีท่ีใชก้ นั อยใู่ นปัจจบุ นั เป็นชนิดเชือ้ ตาย (inactivated vaccine)
ซง่ึ สามารถใหไ้ ดใ้ นสตรตี งั้ ครรภแ์ ตเ่ น่ืองจากยงั ไมม่ ีขอ้ มลู การฉีดวคั ซนี ดงั กลา่ วในสตรตี งั้ ครรภม์ ากเพียงพอ
จงึ ยงั ไมแ่ นะนำ� ใหฉ้ ีดในสตรตี งั้ ครรภย์ กเวน้ สตรผี นู้ นั้ จะเส่ยี งตอ่ การตดิ โรคมากไดแ้ กส่ ตรที ่ไี มม่ ภี มู ติ อ่ โรค
แต่มีค่นู อนหลายคนในช่วง 6 เดือนท่ีผ่านมา ไดร้ บั การวินิจฉัยว่าติดเชือ้ ทางเพศสมั พนั ธ์ มีประวตั ิฉีด
สารเสพตดิ เขา้ เสน้ หรอื มีคนู่ อนเป็นพาหะไวรสั ตบั อกั เสบบี ซง่ึ จำ� เป็นตอ้ งใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั 45
ในผทู้ ่ีไม่มีภมู ิคมุ้ กนั หลงั สมั ผสั เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบีเช่นในกรณีถกู เข็มเจาะเลือดผปู้ ่ วยท่ีมี
เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบตี ำ� มือ มีเพศสมั พนั ธก์ บั ผทู้ ่ีเป็นพาหะ ตลอดจนทารกท่ีคลอดจากมารดาท่ีเป็นพาหะ
การตดิ เชือ้ จะมีโอกาสสงู ถา้ ตรวจผทู้ ่ีเป็นโรค (index case) แลว้ พบวา่ มี HBeAg หรอื มีระดบั HBV-DNA สงู
ในทางปฏิบตั กิ ารปอ้ งกนั หลงั สมั ผสั ท่ีดีท่ีสดุ ในกรณีท่ีผสู้ มั ผสั โรคไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั มากอ่ นคือการให้hepatitis
B immune globulin (HBIG) ทนั ทเี รว็ ท่สี ดุ หรอื ภายใน 24 ช่วั โมงหลงั สมั ผสั รว่ มกบั การใหว้ คั ซนี ในเวลาเดยี วกนั
แตค่ นละตำ� แหนง่ กรณีบคุ ลากรทางการแพทยถ์ กู เขม็ ท่ผี ปู้ ่วยใชแ้ ลว้ ตำ� ควรปฏบิ ตั ดิ งั ตารางท่ี 6.2-2 ปัจจบุ นั
ยงั ไม่มีขอ้ มลู ชดั เจนถึงระยะเวลาหลงั สมั ผสั โรคท่ีใหก้ ารรกั ษาแลว้ มีประสิทธิภาพในการป้องกันโรค
แตโ่ ดยท่วั ไปไมค่ วรเกนิ 7 วนั หลงั สมั ผสั ทางผวิ หนงั และไมค่ วรเกนิ 14 วนั หลงั สมั ผสั ทางการมเี พศสมั พนั ธ์

วคั ซีนปอ้ งกันโรคไขส้ มองอักเสบ JE (Japanese encephalitis vaccine)
โดยท่วั ไปไม่แนะนำ� ใหว้ คั ซีน JE ในผใู้ หญ่อายมุ ากกว่า 19 ปี เพราะอบุ ตั ิการณข์ องโรคต่ำ�
เน่ืองจากมกั เคยตดิ เชือ้ ในธรรมชาตมิ ากอ่ นแลว้ แตอ่ าจพจิ ารณาใหเ้ ป็นรายๆ ไปถา้ ยงั ไมเ่ คยไดร้ บั มากอ่ น
และจะเดินทางไปพืน้ ท่ีท่ีมีความชกุ ของโรคสงู (hyperendemic) วคั ซีนทงั้ ชนิดเชือ้ มีชีวิต และเชือ้ ตาย
มีความปลอดภยั สงู และมีประสิทธิภาพและประสิทธิผลสงู โดยวคั ซีนชนิดเชือ้ มีชีวิต (CD-JEVAXTM)
ผลติ จากสายพนั ธุ์ SA14-14-2 จะใหภ้ มู ิคมุ้ กนั เกิดเรว็ ดว้ ยการฉีดเพียงครงั้ เดียวจะปอ้ งกนั โรคไดร้ อ้ ยละ
88-96 และหลงั ไดว้ คั ซีน 5 ปี วคั ซีนยงั มีประสทิ ธิภาพไดถ้ งึ รอ้ ยละ 9646-47 แตว่ คั ซีนชนิดเชือ้ ตาย ตอ้ งฉีด
อยา่ งนอ้ ย 2 โด๊สจงึ จะไดร้ ะดบั ภมู ิคมุ้ กนั รอ้ ยละ 94

วคั ซนี ป้องกนั ฮวิ แมนปาปโิ ลมาไวรสั (Human Papillomavirus Vaccine)
มะเรง็ ปากมดลกู เป็นมะเรง็ ท่ีพบบ่อยเป็นอนั ดบั 1 ของมะเรง็ ในสตรีในประเทศไทยคาดว่า
ในแตล่ ะปีมผี ปู้ ่วยรายใหมป่ ระมาณ 6,300 ราย มะเรง็ ปากมดลกู ทกุ รายและความผดิ ปกตขิ องเซลลป์ ากมดลกู
ระยะก่อนมะเรง็ เกิดจากการตดิ เชือ้ ปาปิโลมาไวรสั ของคนหรอื เอชพีวี (Human papillomavirus -HPV)
ท่ีรา่ งกายกำ� จดั ไมไ่ ด้ การปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ HPV จงึ นา่ จะเป็นการปอ้ งกนั มะเรง็ ปากมดลกู ท่ีไดผ้ ลท่ีสดุ
นอกจากนีเ้ ชือ้ HPV ยงั เป็นสาเหตขุ องมะเรง็ บรเิ วณอวยั วะเพศ ทวารหนกั และหดู หงอนไกบ่ รเิ วณอวยั วะเพศ
และทางเดินหายใจ โดยสายพนั ธุ์ 16 และ 18 เป็นสาเหตขุ องมะเรง็ ปากมดลกู ถงึ รอ้ ยละ 70 สว่ นสายพนั ธุ์
6 และ 11 เป็นสาเหตขุ องหดู หงอนไก่บรเิ วณอวยั วะเพศถงึ รอ้ ยละ 90 และเป็นสาเหตเุ กือบทงั้ หมดของหดู
ท่กี ลบั เป็นซำ้� บรเิ วณทางเดนิ หายใจของเดก็ เลก็ ท่ไี ดร้ บั เชือ้ ระหวา่ งคลอด วคั ซนี ปอ้ งกนั เชือ้ เอชพวี ผี ลติ โดย
กรรมวธิ ีตดั ตอ่ พนั ธกุ รรมของไวรสั แลว้ นำ� มาประกอบกบั สารท่คี ลา้ ยเปลอื กไวรสั วคั ซนี ในปัจจบุ นั มี 3 ชนดิ
ไดแ้ ก่

354 ตําราวัคซนี และการสรา้ งเสริมภมู คิ มุ้ กนั โรค
ปี 2562

1) วคั ซีน HPV ชนิด 4 สายพนั ธุ์ (GardasilTM)ซง่ึ ครอบคลมุ สายพนั ธุ์ 6, 11, 16, 18 ผลติ โดย บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
บรษิ ัท MSD สามารถปอ้ งกนั ทงั้ มะเรง็ ปากมดลกู และหดู บรเิ วณอวยั วะเพศ ใชฉ้ ีดเขา้ กลา้ มเดือนท่ี 0, 2, 6
2) วคั ซีน HPV ชนิด 9 สายพนั ธุ์ (Gardasil 9TM) ครอบคลมุ สายพนั ธุ์ 6, 11, 16, 18, 31, 33,
45, 52 และ 58 ซง่ึ ยงั ไมม่ ีจำ� หนา่ ยในประเทศไทย
3) วคั ซีน HPV ชนิด 2 สายพนั ธุ์ (CervarixTM) ครอบคลมุ สายพนั ธุ์ 16 และ 18 ผลติ โดยบรษิ ัท
GSK ใชฉ้ ีดเขา้ กลา้ มเดือนท่ี 0, 1, 6
วคั ซนี ทงั้ สองชนดิ ทม่ี จี ำ� หนา่ ยในประเทศไทยสามารถครอบคลมุ ไวรสั สายพนั ธทุ์ ก่ี อ่ มะเรง็ ปากมดลกู
ไดร้ อ้ ยละ 70 มีประสทิ ธิภาพปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ตอ่ เน่ืองรอ้ ยละ 90-100 ปอ้ งกนั CIN 1/2/3 สายพนั ธทุ์ ่ี
ตรงกบั วคั ซนี ไดร้ อ้ ยละ 100 สำ� หรบั วคั ซนี ชนดิ 4 สายพนั ธสุ์ ามารถปอ้ งกนั หดู อวยั วะเพศท่เี กิดจากสายพนั ธุ์
6, 11 ไดร้ อ้ ยละ 90 และปอ้ งกนั หดู ทงั้ หมดไมว่ า่ จะสายพนั ธใุ์ ดๆ ไดร้ อ้ ยละ 63
ปัจจบุ นั แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนชนิดใดชนิดหนง่ึ ในหญิงอายุ 9-26 ปี โดยมงุ่ เนน้ ใหฉ้ ีดในชว่ งอายุ
11-12 ปี เน่ืองจากเป็นอายทุ ่ีเหมาะสมและไดป้ ระโยชนส์ งู สดุ เน่ืองจากเป็นอายกุ ่อนเร่มิ มีเพศสมั พนั ธ์
ครงั้ แรกจึงยงั ไม่มีการติดเชือ้ เอชพีวีและพบว่ามีตอบสนองต่อวคั ซีนดว้ ยระดบั ภมู ิคมุ้ กนั สงู กว่า 2 เท่า
เม่ือเปรยี บเทียบกบั การฉีดในชว่ งอายุ 16-26 ปี
ในเดก็ หญิงอายุ 9-14 ปีอาจพจิ ารณาฉีดวคั ซนี เอชพวี เี พยี ง 2 เขม็ ชว่ งเดอื นท่ี 0 และ 6 เน่ืองจาก
มีขอ้ มลู การศึกษาเบือ้ งตน้ เปรียบเทียบการฉีดวคั ซีนเอชพีวีทงั้ ชนิด 2 สายพนั ธุแ์ ละชนิด 4 สายพนั ธุ์
ในแบบ 2 เข็มท่ีเดือนท่ี 0 และ 6 เทียบกบั แบบมาตรฐาน 3 เข็มฉีดในเดือนท่ี 0, 1 หรอื 2 และ 6 พบวา่
การฉีดวคั ซีนป้องกนั เอชพีวีทงั้ แบบ 2 หรือ 3 เข็มสามารถกระตนุ้ ภมู ิคมุ้ กนั ไดส้ งู โดยมีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั
ไมแ่ ตกตา่ งกนั เม่ือติดตามไป 5 ปี สว่ นในหญิงท่ีอายุ 16-26 ปีใหฉ้ ีดวคั ซีน 3 เขม็ ตามปกตใิ นเดือนท่ี 0, 1
หรอื 2 และ 6
สำ� หรบั หญิงตงั้ ครรภ์ไมแ่ นะนำ� ใหว้ คั ซนี นี้เน่อื งจากไมม่ ขี อ้ มลู ความปลอดภยั ทเ่ี พยี งพอ อยา่ งไร
ก็ตามหากฉีดวคั ซีนขณะตงั้ ครรภ์ แต่ไม่ถือเป็นขอ้ บ่งชีใ้ นการยตุ ิการตงั้ ครรภ์ สำ� หรบั ผทู้ ่ีแพย้ ีสตแ์ บบ
immediate hypersensitivity หา้ มใหว้ คั ซีนชนิด 4 สายพนั ธุ์ วคั ซีนนีผ้ ลติ จากสารท่ีคลา้ ยเปลือกไวรสั
ไมใ่ ชว่ คั ซนี ชนิดเชือ้ มีชีวติ จงึ สามารถใหว้ คั ซนี นีใ้ นผทู้ ่ีมีภมู คิ มุ้ กนั บกพรอ่ งไดก้ ารฉีดวคั ซนี เอชพีวใี นกลมุ่
วยั รุน่ พบปฏิกรยิ าขา้ งเคียง ไดแ้ ก่ การเป็นลม หนา้ มืดไดบ้ อ่ ย จงึ ควรเฝา้ สงั เกตอาการ 30 นาทีหลงั ฉีด
วคั ซีน
อาจพิจารณาฉีดวคั ซีนเอชพีวีชนิด 4 สายพนั ธุ์ (quadrivalent) แก่ผชู้ ายท่ีมีอายุ 9-26 ปีโดย
เฉพาะกลมุ่ ชายรกั รว่ มเพศเพ่อื ปอ้ งกนั การตดิ เชอื้ เอชพวี บี รเิ วณทวารหนกั และการเป็นมะเรง็ ของทวารหนกั
(anal cancer) โดยตารางการฉีดจะเหมือนในผหู้ ญิงคืออายุ 9-15 ปีใหฉ้ ีดในเดือนท่ี 0 และ 6 สว่ นอายุ
16-26 ปีใหฉ้ ีดเดือนท่ี 0, 1-2 และ 6 เดือนเน่ืองจากมีความเส่ยี งสงู มากตอ่ การตดิ เชือ้ เอชพีวีแลว้ เป็นรอยโรค
และมะเรง็ บรเิ วณทวารหนกั และอวยั วะเพศ

ตําราวัคซนี และการสร้างเสริมภูมคิ ุ้มกันโรค 355
ปี 2562

วัคซีนปอ้ งกันโรคไขเ้ ลือดออก (Dengue vaccine)
วคั ซนี ปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ เดงก่ีปัจจบุ นั มีชนิดเดยี วคอื chimeric yellow fever virus - dengue virus
tetravalent dengue vaccine (CYD-TDV) เป็นวคั ซนี ชนดิ เชือ้ มชี ีวติ ออ่ นฤทธิ์ (live attenuated vaccine)
สามารถปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั เดงก่ีไดท้ งั้ 4 ซีโรทยั พจ์ ากการศกึ ษาทางคลนิ ิกระยะท่ี 3 ในอาสาสมคั ร
ท่อี ายุ 9-16 ปีพบวา่ วคั ซนี สามารถปอ้ งกนั การตดิ เชอื้ เดงก่ีท่มี อี าการ (symptomatic virologically confirmed
dengue) ไดร้ อ้ ยละ 65.6 และสามารถลดการนอนโรงพยาบาล (hospitalization) เน่ืองจากการตดิ เชือ้
เดงก่ีไดถ้ งึ รอ้ ยละ 80.8 และสามารถปอ้ งกนั ไขเ้ ลือดออกรุนแรง (severe dengue) ไดร้ อ้ ยละ 92.9 และ
พบวา่ ผทู้ ่นี อนโรงพยาบาลจากโรคไขเ้ ลอื ดออกไมว่ า่ จะไดร้ บั วคั ซนี หรอื ไดร้ บั ยาหลอกมคี วามรุนแรงของโรค
ไมแ่ ตกตา่ งกนั พบวา่ วคั ซนี มปี ระสทิ ธิภาพในการปอ้ งกนั โรคในผทู้ ่เี คยมกี ารตดิ เชอื้ มากอ่ น (seropositive)
ท่ีจะไดร้ บั วคั ซนี ไดด้ กี วา่ ในผทู้ ่ีไมเ่ คยมีการตดิ เชือ้ มากอ่ น (seronegative) และจากการศกึ ษาตอ่ มาพบวา่
อาสาสมัครท่ีไม่เคยมีการติดเชือ้ มาก่อน (seronegative) เม่ือฉีดวัคซีนแล้วจะมีความเส่ียงต่อ
การนอนโรงพยาบาลจากไขเ้ ลอื ดออกมากขนึ้ เม่ือเทียบกบั การฉีดยาหลอก ดงั นนั้ วคั ซนี ปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ เดงก่ี
จึงแนะนำ� ใหฉ้ ีดในประชากรช่วงอายุ 9-45 ปีท่ีอาศยั อย่ใู นพืน้ ท่ีท่ีมีการติดเชือ้ เดงก่ีเป็นโรคประจำ� ถ่ิน
(dengue endemic area) และประชากรในชว่ งอายดุ งั กลา่ วมกี ารตดิ เชือ้ มาแลว้ (seropositive) มากกวา่
รอ้ ยละ 70 เชน่ ประชากรท่ีอาศยั อยปู่ ระเทศในแถบเอเชียตะวนั ออกเฉียงใต้ เอเชียใต้ อเมรกิ ากลาง และ
อเมรกิ าใต4้ 8-51 จากการศกึ ษาพบว่าผใู้ หญ่มีการตอบสนองตอ่ วคั ซีนในการสรา้ งภมู ิคมุ้ กนั ดีกว่าในเด็ก
เน่ืองจากผใู้ หญ่ท่ีอาศยั อยใู่ นพืน้ ท่ีท่ีมีการติดเชือ้ เดงก่ีเป็นโรคประจำ� ถ่ินมกั เคยติดเชือ้ ไวรสั เดงกีมาก่อน
(seropositive) ดงั นนั้ ประสทิ ธิภาพในการปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั เดงก่ีในผใู้ หญ่จงึ นา่ จะไดผ้ ลใกลเ้ คียง
หรือสงู กว่าท่ีรายงานในเด็ก51-52 ผทู้ ่ีอายมุ ากกว่า 20 ปี ในประเทศไทยเคยติดเชือ้ มาก่อนแลว้ มากกว่า
รอ้ ยละ 90 จงึ ปลอดภยั ในการฉีดใหผ้ ใู้ หญ่มากวา่ เดก็ วคั ซีนปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ เดงก่ี (CYD-TDV) ฉีดเขา้
ชนั้ ใตผ้ ิวหนงั 1 เข็มเดือนท่ี 0, 6 และ 12 และเน่ืองจากเป็นวคั ซีนนีเ้ ป็นชนิดเชือ้ เป็นออ่ นฤทธิ์จงึ หา้ มใช้
ในสตรตี งั้ ครรภ์สตรใี หน้ มบตุ ร ผทู้ ่ีมีภาวะภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ งรุนแรง เชน่ รบั ประทานยากดภมู ิคมุ้ กนั ตดิ เชือ้
เอชไอวีแนะนำ� ใหค้ มุ กำ� เนิดในสตรที ่ีไดร้ บั วคั ซีนเป็นเวลา 1 เดือนภายหลงั ฉีดวคั ซีน และเน่ืองจากพบวา่
ผทู้ ่ีไมเ่ คยติดเชือ้ ไขเ้ ลือดออกมาก่อน (seronegative) เม่ือไดร้ บั วคั ซีนนีแ้ ลว้ อาจจะมีความเส่ียงตอ่ การ
นอนโรงพยาบาลจากโรคไขเ้ ลือดออกเพ่ิมขึน้ ดงั นนั้ การตดั สินใจใหว้ คั ซีนแก่ผทู้ ่ีไม่เคยติดเชือ้ มาก่อน
(seronegative) หรอื ไมท่ ราบวา่ เคยตดิ เชอื้ ไขเ้ ลอื ดออกมากอ่ นหรอื ไม่ แพทยค์ วรใหค้ ำ� แนะนำ� ถงึ ประโยชน์
และความเสย่ี งของการฉีดวคั ซนี อยา่ งชดั เจนแกป่ ระชากรกอ่ นตดั สนิ ใจเสมอ และอาจพจิ ารณาใหต้ รวจเลอื ด
เพ่ือดวู า่ มีการตดิ เชือ้ มากอ่ นหรอื ไม่ กอ่ นจะฉีดวคั ซนี แตผ่ ลการตรวจอาจไมแ่ มน่ ยำ� เพราะชดุ ตรวจไมไ่ วพอ
หรอื อาจมกี ารพบผลบวกลวงจากเชือ้ Flavivirus ตวั อ่นื ๆ อาการไมพ่ งึ ประสงคท์ ่พี บภายหลงั การฉีดวคั ซนี
ท่ีพบบอ่ ยท่ีสดุ คือเจ็บบรเิ วณท่ีฉีดวคั ซีนบางรายอาจมีอาการปวดศีรษะเป็นไขร้ ูส้ กึ ไมส่ บาย สามารถฉีด
วคั ซีนนีร้ ว่ มกบั วคั ซีนอ่ืนๆ ไดอ้ ย่างปลอดภยั เช่น วคั ซีนป้องกนั หดั -คางทมู -หดั เยอรมนั วคั ซีนป้องกนั
โรคบาดทะยกั และโรคคอตีบ (Td) หรอื วคั ซีนรวมบาดทะยกั โรคคอตีบและไอกรน (Tdap) หลงั ฉีดวคั ซีน
แลว้ ยงั ตอ้ งปอ้ งกนั ยงุ กดั ดว้ ย เพราะวคั ซีนปอ้ งกนั ไมส่ มบรู ณ์

356 ตาํ ราวัคซีนและการสรา้ งเสรมิ ภมู ิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

การฉีดวคั ซีนแกผ่ ทู้ ี่จะเดินทางไปประกอบพิธีฮจั ญอ์ มุ เราะห์ บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนปอ้ งกนั โรคไขก้ าฬหลงั แอน่ วคั ซีนปอ้ งกนั ไขห้ วดั ใหญ่ และวคั ซีน Td หรอื
Tdap นอกจากนีใ้ นกลุ่มผูเ้ ดินทางระหว่างประเทศยังตอ้ งพิจารณาความจำ� เป็นในการไดร้ บั วคั ซีน
เก่ียวกบั การเดนิ ทาง (travel vaccine) อ่ืนๆดว้ ย เชน่ วคั ซีนปอ้ งกนั โรคไขเ้ หลือง (yellow fever vaccine)
ตอ้ งพิจารณาใหใ้ นผทู้ ่ีจะเดินทางไปทวีปแอฟรกิ าหรืออเมรกิ าใตใ้ นพืน้ ท่ีท่ีเป็นถ่ินระบาดของไขเ้ หลือง
ซง่ึ ผเู้ ดนิ ทางจำ� เป็นตอ้ งไดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั ไขเ้ หลอื งกอ่ นการเดนิ ทางอยา่ งนอ้ ย 10 วนั การฉีดวคั ซนี ปอ้ งกนั
โรคไทฟอยด์ (typhoid vaccine) และวคั ซีนปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบเออาจพิจารณาในผทู้ ่ีจะ
เดนิ ทางไปประเทศในแถบอนิ เดยี บงั กลาเทศ ปากีสถาน อนง่ึ การพจิ ารณาแนะนำ� วคั ซนี ในผเู้ ดนิ ทางตอ้ ง
คำ� นงึ ถงึ ปัจจยั ตา่ งๆ เชน่ ประวตั กิ ารไดร้ บั วคั ซีนของผเู้ ดนิ ทางประเทศหรอื พืน้ ท่ีท่ีจะไป แผนการเดนิ ทาง
ระยะเวลาท่ีจะเดนิ ทาง กิจกรรมท่ีจะทำ� ฯลฯ รวมถงึ จำ� เป็นตอ้ งคำ� นงึ ถงึ กฎหมายและกฎอนามยั ระหวา่ ง
ประเทศ (International Health Regulation) โดยผเู้ ดนิ ทางควรมารบั คำ� ปรกึ ษาการรบั วคั ซนี กอ่ นการเดนิ ทาง
อยา่ งนอ้ ย 2-4 สปั ดาหด์ ว้ ย

เอกสารอา้ งอิง

1. Wassilak SGF, Murphy TV, Roper MH, Orenstein WA. Tetanus toxoid. In Plotkin SA, Orenstein WA.
Vaccine. 4th ed. Philadelphia, WB Saunders, 2004;745-82.
2. Tantawichien T, Thisyakorn U, Jitapunkul S, et al. Immunity against diphtheria and tetanus
in Bangkok, Thailand, Paper presented at: 7th Western Pacific Congress of Chemotherapy &
Infectious Diseases;11-14 December 2000, Hong Kong.
3. Chatchatee P, Chatproedprai S, Warinsathien P, et al. Seroprevalence of tetanus antibody
in the Thai population: a national survey. Asian Pac J Allergy Immunol 2007;25:219-23.
4. Liang JL, Tiwari T, Moro P, Messonnier NE, Reingold A, Sawyer M, et al. Prevention of
Pertussis, Tetanus, and Diphtheria with Vaccines in the United States: Recommendations
of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm Rep
2018;67:1-44.
5. CDC. Updated recommendations for use of tetanus toxoid, reduced diphtheria toxoid,
and acellularpertussis vaccine (Tdap) in pregnant women--Advisory Committee on
Immunization Practices (ACIP), 2012. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2013;62:131-5.
6. Tharmaphornpilas P, Yoocharoan P, Prempree P, Youngpairoj S, Sriprasert P, Vitek CR.
Diphtheria in Thailand in the 1990s. J Infect Dis 2001;184:1035-40.
7. Golaz A, Hardy IR, Strebel P, et al. Epidemic diphtheria in the Newly Independent States
of the Former Soviet Union: implications for diphtheria control in the United States. J Infect
Dis 2000;181Suppl1:S237-43.

ตาํ ราวคั ซนี และการสร้างเสรมิ ภมู ิคุ้มกันโรค 357
ปี 2562

8. Galazka A. The changing epidemiology of diphtheria in the vaccine era. J Infect Dis 2000;
181Suppl1:S2-9.
9. McQuillan GM, Kruszon-Moran D, Deforest A, Chu SY, Wharton M. Serologic immunity to
diphtheria and tetanus in the United States. Ann Intern Med 2002;136:660-6.
10. Khetsuriani N, Music S, Deforest A, Sutter RW. Evaluation of a single dose of diphtheria
toxoid among adults in the Republic of Georgia, 1995: immunogenicity and adverse
reactions. J Infect Dis 2000; 181Suppl1:S208-12.
11. Greenberg DP. Pertussis in adolescents: increasing incidence brings attention to the need
for booster immunization of adolescents. Pediatr Infect Dis J 2005;24:721-8.
12. CDC. Pertussis epidemic - washington, 2012. MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2012;61:517-22.
13. Bisgard KM, Pascual FB, Ehresmann KR, et al. Infant pertussis: who was the source?
Pediatr Infect Dis J 2004;23:985-9
14. Broder KR, Cortese MM, Iskander JK, et al. Preventing tetanus, diphtheria, and pertussis
among adolescents: use of tetanus toxoid, reduced diphtheria toxoid and acellular pertussis
vaccines recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP).
MMWR Recomm Rep 2006; 55(RR-3):1-34.
15. Sirivichayakul C, Chanthavanich P, Limkittikul K, et al. Safety and immunogenicity of a
combined Tetanus, Diphtheria, recombinant acellular Pertussis vaccine (TdaP) in healthy
Thai adults. Human Vaccines &Immunotherapeutics 2017;13:136-43.
16. WHO Weekly epidemiological record 6 april 2012, 87th year / 6avril 2012, 87e année No. 14,
2012;87:129–44.
17. Nunthapisud P, Ananchanachai W, Sukonthaman A. The serological types of streptococcus
pneumoniae isolated from patients with systemic diseases. Chula Med J 1999;33:375-80.
18. CDC. Updated recommendations for prevention of invasive pneumococcal disease among
adults using the 23-valent pneumococcal polysaccharide vaccine (PPSV23). MMWR Morb
Mortal Wkly Rep 2010;59:1102-6.
19. Srifeungfung S, Tribuddharat C, Comerungsee S, et al. Serotype coverage of pneumococcal
conjugate vaccine and drug susceptibility of Streptococcus pneumoniae isolated from
invasive or non-invasive diseases in central Thailand, 2006-2009. Vaccine 2010;28:3440-4.
20. American Academy of Pediatrics. In: Kimberlin DW, Brady MT, Jackson MA, Long SS, eds.
Red Book: 2018 Report of the Committee on Infectious Diseases. 31st ed. Itasca, IL:
American Academy of Pediatrics;2018.

358 ตําราวคั ซนี และการสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุม้ กนั โรค
ปี 2562

21. Tomczyk S, Bennett NM, Stoecker C, et al. Use of 13-valent pneumococcal conjugate บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
vaccine and 23-valent pneumococcal polysaccharide vaccine among adults aged >/=65 years:
recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR
Morb Mortal Wkly Rep 2014;63:822-5.
22. CDC . Use of 13-valent pneumococcal conjugate vaccine and 23-valent pneumococcal
polysaccharide vaccine among children aged 6-18 years with immunocompromising
conditions: recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP).
MMWR Morb Mortal Wkly Rep 2013;62:521-4
23. Plotkin SA, Rupprecht CE, Koprowski H. Rabies vaccine. In: PlotkinSA,Orenstein WA.
Vaccine. 4th ed. Philadelphia: W.B. Saunders,2004:1011-38.
24. CDC. Human rabies prevention--United States, 1999. Recommendations of the Advisory
Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm Rep 1999;48(RR-1):1-21.
25. Rabies vaccines: WHO position paper-April 2018. WklyEpidemiol Rec. 2018;93:201-20.
26. Tantawichien T, Sitprija V. Human rabies. In Misra UK, Kalita J, Shakir RA, editor. Tropical
Neurology.1sted.Texas, LandesBioscience ;2003:166-86.
27. ศศธิ ร ลขิ ติ นกุ ลู วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคหดั - หดั เยอรมนั -คางทมู ใน วรศกั ดิ์ โชตเิ ลอศกั ดิ์ จฑุ ารตั น์เมฆมลั ลกิ า
ชิษณุ พนั ธเุ์ จรญิ ทวี โชตพิ ิทยสนุ นท์ อษุ า ทิยากร บรรณาธิการ วคั ซีนและโรคตดิ เชือ้ ท่ีปอ้ งกนั ได้
ดว้ ยวคั ซีน กรุงเทพฯ บรษิ ัท ธนาเพรส จำ� กดั 2548:91-100.
28. Poethko-Muller C, Mankertz A. Seroprevalence of measles-, mump- and rubella- specific
IgG antibodies in German children and adolescents and predictors for seronegativity.
PLoS One 2012;7:1-13.
29. García-Comas L, Sanz Moreno JC, OrdobásGavín M, BarrancoOrdóñez D, García
Gutiérrez J, Ramos Blázquez B, et al. Seroprevalence of measles and rubella virus
antibodies in the population of the Community of Madrid, 2008-2009.J Infect Public Health.
2015;8:432-40.
30. Dine SD, Hutchins SS, Thomas A, Williams I, Bellini WJ, Redd SC. Persistence of
vaccine-induced antibody to measles 26-33 years after vaccination. J Infect Dis2004;189
Suppl 1: s123-30.
31. McQuillan GM, Kruszon-Moran D, Hyde TB, Forghani B, Bellini W, Dayan GH. Seroprevalence
of measles antibody in the US population 1999-2004. J Infect Dis2007;196: 1459-64.
32. CDC. Recommended childhood immunization schedule--United States, 1995. Centers for
Disease Control and Prevention. MMWR Recomm Rep 1995;44(RR-5):1-9.
33. Chu SY, Bernier RH, Stewart JA, et al. Rubella antibody persistence after immunization.
Sixteen-year follow-up in the Hawaiian Islands. Jama 1988;259:3133-6.

ตาํ ราวคั ซีนและการสรา้ งเสรมิ ภมู ิคุ้มกนั โรค 359
ปี 2562

34. Kuter BJ, Weibel RE, Guess HA, et al. Oka/Merck varicella vaccine in healthy children:
final report of a 2-year efficacy study and 7-year follow-up studies. Vaccine 1991;9:643-7.
35. Weibel RE, Neff BJ, Kuter BJ, et al. Live attenuated varicella virus vaccine. Efficacy trial
in healthy children. N Engl J Med 1984;310:1409-15.
36. CDC. Prevention of varicella: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization
Practices (ACIP). Centers for Disease Control and Prevention. MMWR Recomm Rep
1996;45(RR-11):1-36.
37. American Academy of Pediatrics. Varicella-zoster infections. In: Kimberlin DW, Brady MT,
Jackson MA, Long SS, eds. Red Book: 2018 Report of the Committee on Infectious
Diseases. 31st ed. Itasca, IL: American Academy of Pediatrics;2018:869-82.
38. Clements DA. Modified varicella-like syndrome. Infect Dis Clin North Am 1996;10:617-29.
39. Lolekha S, Tanthiphabha W, Sornchai P, et al. Effect of climatic factors and population
density on varicella zoster virus epidemiology within a tropical country. Am J Trop Med
Hyg 2001;64:131-6.
40. Mor M, Harel L, Kahan E, Amir J. Efficacy of postexposure immunization with live attenuated
varicella vaccine in the household setting--a pilot study. Vaccine 2004;23:325-8.
41. Harpaz R, Ortega-Sanchez IR, Seward JF. Prevention of herpes zoster: recommendations
of the Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). MMWR Recomm Rep
2008;57(RR-5):1-30; quiz CE2-4.
42. Oxman MN, Levin MJ, Johnson GR, et al. A vaccine to prevent herpes zoster and
postherpetic neuralgia in older adults. N Engl J Med 2005;352:2271-84.
43. Cunningham AL, Heineman TC, Lal H, et al. Immune Responses to a Recombinant
Glycoprotein E Herpes Zoster Vaccine in Adults Aged 50 Years or Older. JID 2018;217:1750-60.
44. Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP). Updated recommendations for
use of meningococcal conjugate vaccines. MMWR 2011; 60:72-6.
45. Mast EE, Margolis HS, Fiore AE, et al. A comprehensive immunization strategy to eliminate
transmission of hepatitis B virus infection in the United States: recommendations of the
Advisory Committee on Immunization Practices (ACIP) part 1: immunization of infants,
children, and adolescents. MMWR Recomm Rep. 2005;54(RR-16):1-31.
46. Tandan JB, Ohrr H, Sohn YM, et al. Single dose of SA 14-14-2 vaccine provides long-term
protection against Japanese encephalitis: a case-control study in Nepalese children 5 years
after immunization. [email protected]. Vaccine 2007;25:5041-5.
47. Halstead SB, Thomas SJ. Japanese encephalitis: new options for active immunization.
Clin Infect Dis 2010;50:1155-64.

360 ตําราวคั ซนี และการสรา้ งเสริมภูมคิ มุ้ กนั โรค
ปี 2562

48. L’Azou M, Moureau A, Sarti E, et al. Symptomatic dengue in children in 10 Asian and บทท่ี 11 การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรคในผู้ใหญ่ หญงิ ต้งั ครรภ์ และผู้สงู อายุ
Latin American countries. N Engl J Med 2016;374:1155-66.
49. Vandepitte WP, Chaweethamawat A, Yoksan S. The seroprevalence of neutralizing
antibody against dengue virus in healthcare workers. In: Proceedings of the Joint International
Tropical Medicine Meeting, Bangkok, Thailand, December 6-8, 2017.
50. Udomchaisakul P, Tepsumethanon, Uraiwong K, et al. Dengue IgG seroprevalence among
healthy adults in Thailand. In: Proceedings of the 7th Asian Congress of Pediatric Infectious
Diseases, Beijing, China, October 12-15, 2014.
51. World Health Organization. Dengue vaccine: WHO position paper. Weekly Epidemiol Rec
2016; 30:349-64.
52. Gailhardou S, Skipetrova A, Dayan GH, Jezorwski J, Saville M, Van der Vliet D, et al.
Safety Overview of a Recombinant Live-Attenuated Tetravalent Dengue Vaccine: Pooled
Analysis of Data from 18 Clinical Trials. PLoSNegl Trop Dis 2016; 10:e0004821.

ตําราวคั ซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิคมุ้ กนั โรค 361
ปี 2562



12บทท่ี ค�ำแนะน�ำการให้วัคซีนส�ำหรบั
บคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละ
สาธารณสุข



12 ค�ำแนะน�ำการให้วัคซีนส�ำหรับบุคลากรทางการแพทย์ บทที่ 12 คำ� แนะนำ� การใหว้ คั ซนี สำ� หรบั บคุ ลากรทางการแพทย์
และสาธารณสขุ
บทที่ และสาธารณสขุ

บทนำ�

บคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ นบั เป็นกลมุ่ ท่มี คี วามเสย่ี งตอ่ การไดร้ บั เชือ้ และเกิดการ
เจ็บป่วยจากการปฏิบตั งิ าน เน่ืองจากตอ้ งใหก้ ารดแู ลรกั ษาพยาบาลผปู้ ่วย กิจกรรมตา่ งๆ ท่ีปฏิบตั อิ าจสง่ ผล
ใหบ้ คุ ลากรไดร้ บั เชือ้ จากผปู้ ่ วย จากเคร่อื งมืออปุ กรณก์ ารแพทยท์ ่ีใชก้ บั ผปู้ ่ วย หากบคุ ลากรขาดความ
ระมดั ระวงั นอกจากนี้ หากบคุ ลากรเจ็บป่ วยและไมไ่ ดร้ บั การรกั ษาอยา่ งถกู ตอ้ งหรอื บคุ ลากรปฏิบตั ิตวั
ขณะเจ็บป่ วยไม่ถกู ตอ้ ง บคุ ลากรอาจเป็นผแู้ พรก่ ระจายเชือ้ ส่ผู ปู้ ่ วย ผรู้ ว่ มงาน หรือส่สู ่ิงแวดลอ้ มของ
โรงพยาบาล ดงั นนั้ การดแู ลสขุ ภาพบคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ จงึ มคี วามสำ� คญั ทงั้ ตอ่ บคุ ลากร
ตอ่ ผปู้ ่วยและตอ่ โรงพยาบาล
บคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ ท่ีเส่ียงต่อการติดเชือ้ ขณะปฏิบตั ิงานมีทงั้ บคุ ลากรท่ี
ใหก้ ารดแู ลผปู้ ่ วยโดยตรง ไดแ้ ก่ แพทย์ ทนั ตแพทย์ พยาบาล นกั กายภาพบำ� บดั บคุ ลากรท่ีปฏิบตั ิงาน
ในหนว่ ยงานสนบั สนนุ ตา่ งๆ ท่ีไมไ่ ดใ้ หก้ ารดแู ลผปู้ ่วยโดยตรง ไดแ้ ก่ บคุ ลากรท่ีปฏิบตั งิ านในหอ้ งปฏิบตั กิ าร
หนว่ ยจา่ ยกลาง หนว่ ยซกั ฟอก หนว่ ยบำ� บดั นำ้� เสยี หนว่ ยกำ� จดั มลู ฝอย รวมทงั้ บคุ ลากรท่ีทำ� หนา้ ท่ีในการ
ทำ� ความสะอาด เจา้ หนา้ ท่ีเวรเปล นอกจากนี้ยงั รวมถงึ นกั ศกึ ษาแพทย์ นกั ศกึ ษาพยาบาลและนกั ศกึ ษา
ท่ีฝึกปฏิบตั งิ านในโรงพยาบาลท่ีตอ้ งสมั ผสั กบั ผปู้ ่วยหรอื ส่งิ คดั หล่งั จากผปู้ ่วย
การสรา้ งเสริมภมู ิคมุ้ กนั โรคแก่บุคลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ เป็นหน่ึงในกิจกรรม
การดแู ลสขุ ภาพบคุ ลากร มคี วามสำ� คญั ในการปอ้ งกนั และควบคมุ การตดิ เชอื้ ในโรงพยาบาลทงั้ ในบคุ ลากร
และผปู้ ่วยโดยเฉพาะโรคท่สี ามารถปอ้ งกนั ไดด้ ว้ ยวคั ซนี การสรา้ งเสรมิ ภมู คิ มุ้ กนั โรคสามารถลดความเสย่ี ง
ตอ่ การตดิ เชือ้ และการป่วยดว้ ยโรคท่ีสามารถปอ้ งกนั ไดด้ ว้ ยวคั ซีน การปอ้ งกนั การเจ็บป่วยของบคุ ลากร
ทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ ดว้ ยการใหว้ คั ซนี แกบ่ คุ ลากรอยา่ งเหมาะสมและครอบคลมุ กลมุ่ บคุ ลากร
ท่ีควรไดร้ บั สง่ ผลดีในระยะยาว ชว่ ยลดปัญหาการเจ็บป่วยของบคุ ลากร

ค�ำแนะนำ� ในการให้วคั ซนี แกบ่ ุคลากรทางการแพทย์และสาธารณสุข

บุคลากรทางการแพทยท์ ุกคนควรไดร้ บั วัคซีนท่ีแนะนำ� สำ� หรบั ผูใ้ หญ่ท่ัวไปอย่างครบถว้ น
(ดบู ทท่ี 12) และตอ้ งเนน้ ยำ้� ใหไ้ ดร้ บั วคั ซีนปอ้ งกนั โรค ซง่ึ มีความเส่ยี งท่ีจะไดร้ บั จากการปฏิบตั งิ าน และ
โรคท่เี ม่อื เป็นแลว้ อาจแพรไ่ ปสผู่ ปู้ ่วยท่ไี ดร้ บั การดแู ลรกั ษา โดยบคุ ลากรนนั้ วคั ซนี ท่บี คุ ลากรทางการแพทย์
และสาธารณสขุ ควรไดร้ บั ไดแ้ ก่ วคั ซีนปอ้ งกนั โรคตบั อกั เสบบี วคั ซีนปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่ วคั ซีนรวม
ปอ้ งกนั โรคหดั -คางทมู -หดั เยอรมนั วคั ซีนปอ้ งกนั โรคสกุ ใส และวคั ซีนรวมปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั -คอตีบ-
ไอกรนชนดิ ไรเ้ ซลล์(Tdap) กระตนุ้ เพ่มิ หลงั ไดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั เกิน 10 ปี โดยมีรายละเอยี ด
ดงั นี้

ตําราวคั ซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิคุม้ กนั โรค 365
ปี 2562

1. วัคซนี ป้องกันโรคตบั อักเสบบี
การตดิ เชอื้ ไวรสั ตบั อกั เสบบกี อ่ ใหเ้ กดิ อนั ตรายตอ่ บคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ เพราะ
มีโอกาสไดร้ บั เชือ้ โดยง่ายจากการปฏิบตั ิงานท่ีสมั ผสั เลือดและสารคดั หล่งั ของผปู้ ่ วย บคุ ลากรท่ีมีการ
ตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบเี รอื้ รงั มีความเส่ยี งตอ่ การป่วยเป็นโรคตบั เรอื้ รงั ไดแ้ ก่ โรคตบั อกั เสบ ตบั แขง็ และ
มะเร็งตับ และสามารถแพร่กระจายเชือ้ ตราบเท่าท่ียังมีชีวิต จากการศึกษาในประเทศไทย พบว่า
อบุ ตั กิ ารณ์ การตดิ เชือ้ ตบั อกั เสบบีในบคุ ลากรไทย ในหลายโรงพยาบาลอยทู่ ่ีรอ้ ยละ 3.4-71 การตดิ เชือ้
ไวรสั ตบั อกั เสบบีจากการทำ� งานขนึ้ อยกู่ บั ความถ่ีของการเกิดอบุ ตั เิ หตเุ ขม็ ท่ิมตำ� และการท่ีเลอื ดหรอื สาร
คดั หล่งั ของผปู้ ่วยกระเดน็ เขา้ ตา จมกู ปาก วธิ ีการท่ีดีท่ีสดุ ในการปอ้ งกนั การตดิ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบีคือ
การใหว้ คั ซีนป้องกนั ซ่ึงมีประสิทธิภาพในการป้องกนั โรคในบคุ ลากร ไดส้ งู ถึงรอ้ ยละ 88 โดยผทู้ ่ีอายุ
นอ้ ยกวา่ 40 ปี จะตอบสนองดกี วา่ ผทู้ อ่ี ายมุ ากกวา่ 40 ปี (รอ้ ยละ 92 เทยี บกบั รอ้ ยละ 84) 2กระทรวงสาธารณสขุ
ไดใ้ หว้ คั ซีนตบั อกั เสบบีแก่เด็กแรกเกิดทกุ ราย ตงั้ แต่เดือนพฤษภาคม ปี พ.ศ. 2535 ในปี พ.ศ. 2561
กลมุ่ เปา้ หมายท่ีไดร้ บั วคั ซีนเหลา่ นีจ้ ะมีอายปุ ระมาณ 25 ปี ซง่ึ บคุ ลากรในโรงพยาบาลสว่ นใหญ่มีอายุ
มากกวา่ 25 ปี ดงั นนั้ จงึ ควรใหว้ คั ซีนนีแ้ ก่บคุ ลากรทกุ รายท่ีทำ� งานในหนา้ ท่ี ท่ีสมั ผสั ผปู้ ่วยหรอื ส่งิ คดั หล่งั
ของผปู้ ่วยโดยตรงและไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซีนมาก่อน โดยมีขอ้ แนะนำ� การใหว้ คั ซีน ดงั นี้
l บคุ ลากรท่ีเกิดก่อนปี พ.ศ. 2535 ใหส้ อบถามประวตั กิ ารไดร้ บั วคั ซีนในอดีต หากไมเ่ คยได้
รบั วคั ซนี หรอื มีประวตั กิ ารรบั วคั ซนี ไมช่ ดั เจน ใหต้ รวจภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ เชือ้ ไวรสั ตบั อกั เสบบี (Anti-HBc) หาก
ผลการตรวจเป็นลบใหฉ้ ีดวคั ซีน 3 เข็ม หรอื อาจพิจารณาฉีดวคั ซีนโดยไมต่ อ้ งเจาะเลือดตรวจก็ได้
l บคุ ลากรทเ่ี กดิ หลงั ปี พ.ศ.2535 ใหฉ้ ีดวคั ซนี หนง่ึ เขม็ และตรวจเลอื ดหา Anti HBs IgGหลงั ฉีด
1-2 เดือน ถา้ มีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ตงั้ แต่ 10 mIU/ml ไมต่ อ้ งฉีดเข็มท่ีสองและสาม
หากมีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ต่ำ� กวา่ 10 mIU/ml แนะนำ� ใหฉ้ ีดวคั ซีนตอ่ จนครบ 3 เข็ม และตรวจเลือด
หา Anti HBs IgG หลงั ฉีด 1-2 เดือน ถา้ มีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ยงั นอ้ ยกวา่ 10 mIU/ml ใหบ้ นั ทกึ ผลไวว้ า่ เป็น
non responder และแนะนำ� ให้HBIG หากมกี ารสมั ผสั เลอื ดหรอื สารคดั หล่งั ของผปู้ ่วยท่มี คี วามเสย่ี งหรอื
ผปู้ ่ วยตบั อกั เสบบี3-4
2. วัคซนี ป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่
เชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่แพรก่ ระจายไดง้ า่ ยจากฝอยละอองนำ้� มกู นำ้� ลายของผปู้ ่วย โดยเฉพาะอยา่ งย่งิ
ในพืน้ ท่ีแคบ ผทู้ ่ีติดเชือ้ สามารถแพรเ่ ชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่ไดแ้ มม้ ีอาการนอ้ ยมาก ดงั นนั้ บคุ ลากรท่ีตดิ เชือ้ อาจ
กลายเป็นผแู้ พรก่ ระจายเชือ้ ได้การใหว้ คั ซนี เป็นมาตรการในการปอ้ งกนั โรคไขห้ วดั ใหญ่ท่ีมีประสทิ ธิภาพ
ท่ีสดุ บคุ ลากรทางการแพทยค์ วรไดร้ บั วคั ซนี ไขห้ วดั ใหญ่ทกุ ปี ปีละ 1 ครงั้ เน่ืองจากในแตล่ ะปีเชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่
ท่ีระบาดอาจจะมีการเปล่ยี นแปลงสายพนั ธุ์ ทำ� ใหว้ คั ซีนปอ้ งกนั ไขห้ วดั ใหญ่ท่ีเคยไดร้ บั ไมส่ ามารถปอ้ งกนั ได้
รวมทงั้ ภมู คิ มุ้ กนั จากการฉีดจะลดลงหลงั จากฉีดแลว้ 1 ปี ทำ� ใหก้ ารปอ้ งกนั โรคในปีถดั ไปไดผ้ ลไมด่ ถี า้ ไมฉ่ ีด
กระตนุ้ ซำ้� การปอ้ งกนั ไขห้ วดั ใหญ่นอกจากจะปกปอ้ งบคุ ลากรแลว้ ยงั ปกปอ้ งผปู้ ่วยท่ีมารบั บรกิ ารดว้ ย
โดยผปู้ ่วยท่ีไดร้ บั การดแู ลโดยบคุ ลากรท่ีฉีดวคั ซีนไขห้ วดั ใหญ่มีอตั ราการเกิด influenza-like-illness ลดลง
และมีอตั ราการเสียชีวติ จากทกุ สาเหตลุ ดลงดว้ ย5

366 ตาํ ราวคั ซีนและการสร้างเสรมิ ภมู คิ ุ้มกนั โรค
ปี 2562

นอกจากนี้ การระบาดของโรคไขห้ วดั นกในเอเชียใตก้ ่อน ปี พ.ศ. 2547 กระตนุ้ เตือนใหป้ ระเทศท่วั โลก บทที่ 12 คำ� แนะนำ� การใหว้ คั ซนี สำ� หรบั บคุ ลากรทางการแพทย์
ตระหนกั ถงึ ความจำ� เป็นท่ีตอ้ งเตรยี มความพรอ้ มรบั มือการระบาดใหญ่ของโรคไขห้ วดั ใหญ่ ซง่ึ เป็นท่ีทราบกนั และสาธารณสขุ
ดีวา่ จะเกิดขนึ้ ได้ ถา้ เกิดการกลายพนั ธคุ์ รงั้ ใหญ่ (antigenic shift) สำ� หรบั ในประเทศไทยซง่ึ เป็นประเทศหนง่ึ
ท่มี ีการระบาดของโรคไขห้ วดั นกทงั้ ในสตั วแ์ ละคน ภาครฐั ไดด้ ำ� เนนิ การปอ้ งกนั การเกิดการผสมขา้ มสายพนั ธุ์
(re - assortment) ระหว่างเชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่และไขห้ วดั นกท่ีอาจทำ� ใหเ้ กิดเชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่กลายพนั ธุ์
เป็นสายพนั ธใุ์ หมท่ ่ีสามารถทำ� ใหเ้ กิดโรครุนแรงเหมือนเชือ้ ไขห้ วดั นก แตแ่ พรก่ ระจายระหวา่ งบคุ คลไดด้ ี
เหมอื นเชอื้ ไขห้ วดั ใหญ่ และเป็นสาเหตขุ องการระบาดใหญ่ของโรคไขห้ วดั ใหญ่ท่วั โลกได้ตงั้ แตใ่ นปี 2547
ภาครฐั ไดจ้ ดั ใหม้ ีการใหว้ คั ซีนไขห้ วดั ใหญ่ในบคุ ลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ รวมทงั้ ผทู้ ำ� หนา้ ท่ี
กำ� จดั สตั วป์ ีก เพ่ือลดโอกาสท่ีบคุ คลเหลา่ นีจ้ ะตดิ เชือ้ ไขห้ วดั ใหญ่และไขห้ วดั นกในเวลาเดียวกนั ซง่ึ อาจ
เป็นเหตใุ หเ้ กิดการผสมขา้ มสายพนั ธขุ์ องไขห้ วดั ใหญ่และไขห้ วดั นกขนึ้
กระทรวงสาธารณสขุ ไดจ้ ดั สรรวคั ซนี ไขห้ วดั ใหญ่ใหบ้ คุ ลากรทกุ คน ในชว่ งตน้ ปีกอ่ นหนา้ ฝน ซง่ึ
เป็นสายพนั ธซุ์ กี โลกใต้แตว่ คั ซนี นสี้ ามารถฉีดไดต้ ลอดปี แตช่ ว่ งท่ดี ที ่สี ดุ คอื ชว่ งกอ่ นหนา้ ฝนหรอื กอ่ นหนา้ หนาว
ซง่ึ จะมีอบุ ตั กิ ารณข์ องโรคสงู
3. วัคซนี รวมป้องกันโรคหดั -คางทมู -หดั เยอรมัน (วัคซนี MMR)
โรคหดั คางทมู หดั เยอรมนั เป็นโรคท่ตี ดิ ตอ่ โดยการสดู ดมละอองฝอยของสารคดั หล่งั จากระบบ
ทางเดินหายใจของผูป้ ่ วย สามารถแพร่เชือ้ ไดต้ งั้ แต่ก่อนมีอาการ บุคลากรท่ีไม่มีภูมิคุม้ กันต่อเชือ้ นี้
หากคลกุ คลีสมั ผสั กบั ผตู้ ิดเชือ้ จะป่วยเป็นโรคดงั กลา่ วและสามารถแพรก่ ระจายเชือ้ ตอ่ ไปยงั ผรู้ ว่ มงานอ่ืน
รวมทงั้ ผปู้ ่วยอ่ืนได้โดยเฉพาะโรคหดั ซง่ึ เป็นโรคท่ีตดิ ตอ่ กนั ไดง้ า่ ยมาก โดย airborne และรวดเรว็ โดยพบ
มีการระบาดในบุคลากรของโรงพยาบาล รวมทงั้ สถาบนั /วิทยาลยั แพทยแ์ ละพยาบาลเป็นครงั้ คราว
ประเทศไทยไดท้ ำ� พนั ธสญั ญาในการกำ� จดั โรคหดั ใหไ้ ดใ้ นปี คศ.2023 บคุ ลากรทางการแพทยถ์ ือเป็นกลมุ่ เส่ยี ง
ตอ่ การรบั เชือ้ และแพรเ่ ชือ้ ใหผ้ ปู้ ่วย บคุ ลากรทกุ คนตอ้ งไดร้ บั วคั ซีนหดั -หดั เยอรมนั -คางทมู (MMR) ตงั้ แต่
เรม่ิ ปฏิบตั งิ านโดยเรว็ ท่ีสดุ หากยงั ไมเ่ คยไดร้ บั ควรฉีดทนั ที สำ� หรบั บคุ ลากรท่ีมีอายมุ ากกวา่ 40 ปี แมจ้ ะ
มีโอกาสเป็นหดั นอ้ ย เพราะมกั มีภมู ิคมุ้ กนั แลว้ แตก่ ็มีรายงาน จงึ ควรไดร้ บั วคั ซีนดว้ ย โดยไมต่ อ้ งทำ� การ
ตรวจสอบภูมิคุม้ กันก่อน เพราะวคั ซีนไดผ้ ลดี ปลอดภัย และมีราคาถูก ประวตั ิการป่ วยเป็นหดั หรือ
หดั เยอรมนั แตไ่ มไ่ ดร้ บั การตรวจยืนยนั ทางหอ้ งปฏิบตั กิ าร ไมส่ ามารถนำ� มาใชต้ ดั สนิ ใจวา่ บคุ ลากรผนู้ นั้
มีภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคแลว้ เน่ืองจากหดั และหดั เยอรมนั มีความคลา้ ยคลงึ กบั ไขอ้ อกผ่ืนจากเชือ้ อ่ืนทำ� ใหข้ าด
ความนา่ เช่อื ถือในการวนิ จิ ฉยั 6 ในผทู้ ่มี ภี มู คิ มุ้ กนั แลว้ เม่อื ไดร้ บั วคั ซนี อกี กไ็ มเ่ กดิ ผลเสยี ใดๆ และยงั เป็นการ
กระตนุ้ ภมู ิคมุ้ กนั ดว้ ย ในกรณีท่ีไมส่ ามารถหาวคั ซีน MMR ได้ อาจใชว้ คั ซีน MR ก็ได้ เพราะโรคคางทมู
แมจ้ ะสำ� คญั แตว่ คั ซีนท่ีมีคางทมู จะมีราคาแพงกวา่ และจดั สรรในปรมิ าณมากไมไ่ ด้ ไมจ่ ำ� เป็นตอ้ งตรวจ
ภมู ิคมุ้ กนั หลงั ฉีดวคั ซีน

ตําราวัคซีนและการสร้างเสริมภมู ิค้มุ กันโรค 367
ปี 2562

4. วัคซนี ป้องกันโรคอสี ุกอใี ส
การแพรก่ ระจายเชือ้ varicella zoster virus (VZV) ในโรงพยาบาลเกิดขนึ้ ไดบ้ อ่ ย แหลง่ แพรเ่ ชือ้
คอื ผปู้ ่วย บคุ ลากรทางการแพทย์และผทู้ ่มี าโรงพยาบาลท่มี กี ารตดิ เชอื้ varicella หรอื zoster การแพรก่ ระจาย
เชือ้ อีสกุ อีใสในโรงพยาบาลเกิดจากการแพรก่ ระจายเชือ้ ทางอากาศ (airborne) ซง่ึ เชือ้ มีความสามารถ
ในการแพรก่ ระจายสงู
ผปู้ ่ วยท่ีเขา้ รบั การรกั ษาในโรงพยาบาลสว่ นใหญ่มีความเจ็บป่ วยอ่ืนอยู่ ทำ� ใหส้ ขุ ภาพออ่ นแอ
มีความเส่ยี งตอ่ การป่วยเป็นโรคอีสกุ อีใสและเกิดภาวะแทรกซอ้ นอยา่ งรุนแรงหากไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั โรค ผทู้ ่ีมี
ความเสย่ี งมากกวา่ กลมุ่ อน่ื ไดแ้ ก่ หญิงตงั้ ครรภ์ทารกแรกเกดิ ทม่ี ารดาไมม่ ภี มู คิ มุ้ กนั ทารกทค่ี ลอดกอ่ นกำ� หนด
โดยเฉพาะอายคุ รรภน์ อ้ ยกว่า 28 สปั ดาห์ ผทู้ ่ีมีภาวะภมู ิคมุ้ กนั บกพรอ่ ง รวมทงั้ ผทู้ ่ีไดร้ บั การรกั ษาดว้ ย
ยากดภมู คิ มุ้ กนั การใหว้ คั ซนี ปอ้ งกนั โรคอสี กุ อใี สจงึ ควรใหแ้ กบ่ คุ ลากรทกุ รายท่ยี งั ไมม่ ภี มู คิ มุ้ กนั โดยเฉพาะ
ท่ดี แู ลผปู้ ่วยเดก็ หญิงตงั้ ครรภ์รวมทงั้ ผปู้ ่วยท่ีมีภาวะภมู คิ มุ้ กนั บกพรอ่ ง โดยควรใหว้ คั ซนี ตงั้ แตเ่ รม่ิ ปฏบิ ตั งิ าน
โดยเรว็ ท่ีสดุ แต่เน่ืองจากบคุ ลากรส่วนใหญ่มกั เคยเป็นโรคอีสกุ อีใสตงั้ แต่วยั เด็ก ดงั นนั้ ก่อนใหว้ คั ซีน
ควรสอบถามประวตั ิการป่ วยดว้ ยโรคอีสกุ อีใสและประวตั ิการไดร้ บั วคั ซีนนีก้ ่อน หากไม่แน่ใจหรือไม่มี
ประวตั ิการวินิจฉยั อีสกุ อีใสโดยแพทย์ ใหต้ รวจภมู ิคมุ้ กนั ก่อน ถา้ ไมม่ ีภมู ิคมุ้ กนั ใหฉ้ ีดวคั ซีน เพราะจาก
การศกึ ษาในคนไทย พบวา่ ผทู้ ่ีไมแ่ นใ่ จวา่ เคยเป็นอีสกุ อีใสมากอ่ นหรอื ไม่ จะพบมีภมู ิคมุ้ กนั แลว้ รอ้ ยละ 687
ถา้ ยงั ไมม่ ีระดบั ภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ เชือ้ ไวรสั อีสกุ อีใสหรอื ไมเ่ คยเป็นโรคนี้(ซง่ึ วนิ ิจฉยั โดยแพทย)์ มาก่อน ใหฉ้ ีด
วคั ซนี สองเขม็ หา่ งกนั 1 เดอื น ผทู้ ่ีเคยเป็นโรคนีม้ ากอ่ นแลว้ หรอื ตรวจพบวา่ มีภมู คิ มุ้ กนั แลว้ ไมจ่ ำ� เป็นตอ้ ง
ฉีดวคั ซนี หากไมส่ ามารถตรวจเลอื ดดภู มู คิ มุ้ กนั ได้และเม่อื พจิ ารณาแลว้ วา่ ราคาวคั ซนี ตำ่� กวา่ คา่ ตรวจเลอื ด
พิจารณาใหว้ คั ซีนไปเลย โดยไม่ตอ้ งตรวจเลือด การใหว้ คั ซีนในผทู้ ่ีมีภมู ิคมุ้ กนั อย่แู ลว้ ไม่มีขอ้ เสียใดๆ
นอกจากสนิ้ เปลือง ไมจ่ ำ� เป็นตอ้ งตรวจภมู ิคมุ้ กนั หลงั ฉีดวคั ซีน
5. วัคซนี ป้องกันโรคบาดทะยัก-คอตบี -ไอกรนชนิดไร้เซลล์ (วัคซนี Tdap)
ไอกรนเป็นโรคตดิ เชือ้ แบคทเี รยี ท่แี พรก่ ระจายไดง้ า่ ยจากการสมั ผสั สารคดั หล่งั และสดู ดมละอองฝอย
จากระบบทางเดนิ หายใจของผปู้ ่วย แมว้ า่ การใหว้ คั ซนี เป็นการปอ้ งกนั การเกดิ โรคทม่ี ปี ระสทิ ธิภาพอยา่ งไร
ก็ตามพบวา่ ภมู ิคมุ้ กนั ตอ่ โรคจะลดต่ำ� ลง 5-10 ปีหลงั จากไดร้ บั วคั ซีนเขม็ สดุ ทา้ ย (สว่ นใหญ่ไดร้ บั ท่ีอายุ
4-6 ปี) ทำ� ใหผ้ ใู้ หญ่รวมถงึ บคุ ลากรทางการแพทยเ์ ป็นแหลง่ รงั โรคสำ� คญั ท่ถี า่ ยทอดเชือ้ ไอกรนไปยงั ทารก
ซ่งึ ไวต่อการติดเชือ้ และมีความเส่ียงในการเกิดโรคท่ีรุนแรง บคุ ลากรทางการแพทย์ (โดยเฉพาะท่ีดแู ล
บรบิ าลเด็กเล็ก) ควรไดร้ บั วคั ซีน Tdap 1 เข็มโดยไม่คำ� นึงถึงอายแุ ละระยะเวลาหลงั จากไดร้ บั วคั ซีน
ปอ้ งกนั โรคบาดทะยกั เข็มสดุ ทา้ ย บคุ ลากรท่ีไดร้ บั วคั ซีนจะลดการเกิดโรคและลดโอกาสถ่ายทอดเชือ้ ไป
ยงั ผปู้ ่วย ปัจจบุ นั ยงั ไมม่ ีคำ� แนะนำ� ของการให้ Tdap ซำ้� ในผทู้ ่ีเคยไดร้ บั วคั ซีนนีแ้ ลว้ แตแ่ นะนำ� ใหผ้ ทู้ ่ีเคย
ไดร้ บั วคั ซีนกระตนุ้ ภมู ิคมุ้ กนั ดว้ ยวคั ซีน dT ทกุ 10 ปี4,8

368 ตาํ ราวัคซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิคุม้ กันโรค
ปี 2562

ตารางแสดงวัคซนี ทจ่ี ำ� เป็ นตอ้ งใหแ้ ก่บุคลากรทางการแพทยแ์ ละสาธารณสุข

ชนิดของวัคซนี กำ� หนดการใหว้ ัคซนี ข้อบง่ ชี้

วัคซีนป้องกันโรค ฉีดวคั ซนี 3 เขม็ เขา้ กลา้ ม l บุคลากรทเ่ี กดิ ก่อนปี พ.ศ. 2535
ไวรสั ตบั อกั เสบบี เนือ้ โดยมีระยะหา่ ง 0, 1, - ไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซนี / มปี ระวตั กิ ารรบั วคั ซนี ไมช่ ดั เจน ให้
6 เดือน ตรวจ Anti-HBc หากเป็นลบใหฉ้ ีดวคั ซีน หรอื
- ฉีดวคั ซีนโดยไมต่ อ้ งเจาะเลอื ดตรวจ
l บุคลากรทเ่ี กดิ หลังปี พ.ศ.2535
- ใหฉ้ ีดวคั ซนี หนง่ึ เขม็ และตรวจเลอื ดหา Anti-HBs IgG
(หลงั ฉีด 1-2 เดอื น ถา้ มีระดบั ภมู คิ มุ้ กนั ตงั้ แต่ 10 mIU/ml
ไมต่ อ้ งฉีดเขม็ ท่ีสองและสาม)

วัคซีนป้องกันโรค ฉีดเขา้ กลา้ มเนือ้ บคุ ลากรทกุ รายโดยเฉพาะท่ีตอ้ งสมั ผสั ผปู้ ่วย
ไขห้ วดั ใหญ่ ปีละ 1 ครงั้ ทกุ ปี

วคั ซีนรวมป้องกัน ฉีดเขา้ ใตผ้ ิวหนงั 1 ครงั้ บคุ ลากรทกุ รายท่ดี แู ลสมั ผสั กบั ผปู้ ่วยตงั้ แตเ่ รม่ิ ปฏบิ ตั งิ าน
โรคหัด-คางทูม- หรอื โดยเรว็ ทส่ี ดุ เวน้ แตม่ หี ลกั ฐานวา่ เคยไดร้ บั วคั ซนี แลว้
หดั เยอรมนั

วัคซีนป้องกันโรค ฉีดเขา้ ใตผ้ ิวหนงั 2 ครงั้ บุคลากรทุกคนท่ียงั ไม่มีภูมิคมุ้ กัน ไดแ้ ก่ ไม่เคยเป็น
อีสกุ อีใส หา่ งกนั อยา่ งนอ้ ย 1 เดอื น อสี กุ อใี สหรอื งสู วดั (ท่ไี ดร้ บั การวนิ จิ ฉยั โดยแพทย)์ และ
ไมเ่ คยรบั วคั ซนี หากประวตั กิ ารป่วยและประวตั กิ ารไดร้ บั
วคั ซีนไม่ชดั เจนใหต้ รวจเลือดและใหว้ คั ซีนถา้ ผลตรวจ
ภมู คิ มุ้ กนั เป็นลบ หรอื ใหว้ คั ซนี ไปเลยโดยไมต่ รวจเลอื ด
ก็ได้

วคั ซีนรวมป้องกัน ฉีดเขา้ กลา้ มเนือ้ 1 ครงั้ บคุ ลากรทกุ คนท่ีดแู ลผปู้ ่วยเดก็ เลก็ ท่ีไมเ่ คยไดร้ บั วคั ซนี บทที่ 12 คำ� แนะนำ� การใหว้ คั ซนี สำ� หรบั บคุ ลากรทางการแพทย์
โรคบาดทะยัก- Tdap โดยไมค่ ำ� นงึ ถงึ ระยะหา่ งจากการไดร้ บั วคั ซนี ปอ้ งกนั และสาธารณสขุ
คอตบี -ไอกรนชนดิ โรคบาดทะยกั (dT หรอื TT)
ไรเ้ ซลล์ (Tdap)

ตําราวัคซีนและการสร้างเสริมภมู ิคมุ้ กนั โรค 369
ปี 2562

เอกสารอ้างองิ

1. Chiarakul S, Vutiopas S, Eunumjitkul K, et al. Seroprevalence and risk factors of hepatitis
B viral infection among health care workers at the Institute of Neurology. J Med Assoc
Thai 2007;90:1536-45.
2. Averhoff F, Mahoney F, Coleman P, Schatz G, Hurwitz E, Margolis H. Immunogenicity of
hepatitis B Vaccines. Implications for persons at occupational risk of hepatitis B virus
infection. Am J Prev Med 1998;15:1-8.
3. Schillie S, Vellozzi C, Reingold A, et al. Prevention of Hepatitis B Virus Infection in the
United States: Recommendations of the Advisory Committee on Immunization Practices.
MMWR Recom Rep 2018:67(No.RR-1):1-31.
4. Advisory Committee on Immunization Practices, Center for Disease Control and Prevention.
Immunization of health care personnel: recommendations of the Advisory Committee on
Immunization Practices. MMWR Recomm Rep. 2011:60(RR-7):1-45
5. Ahmed F, Lindley MC, Allred N, Weinbaum CM, Grohskopf L. Effect of influenza vaccination
of healthcare personnel on morbidity and mortality among patients: systematic review and
grading of evidence. Clin Infect Dis 2014;58:50-7.
6. Helfand RF, Chibi T, Biellik R, Shearley A, Bellini WJ. Negative impact of clinical misdiagnosis
of measles on health workers’ confidence in measles vaccine. Epidemiol Infect. 2004;132:7-10.
7. Lolekha S, Tanthiphabha W, Sornchai P, et al. Effect of climatic factors and population
density on varicella zoster virus epidemiology within a tropical country. Am J Trop Med
Hyg 2001;64:131-6.
8. Siriyakorn N, Leethong P, Tantawichien T, et al. Adult pertussis is unrecognized public
health problem in Thailand. BMC infect Dis 2016;16:25.

370 ตําราวคั ซีนและการสร้างเสรมิ ภูมิคมุ้ กันโรค
ปี 2562

กองโรคป้องกนั ด้วยวัคซนี
กรมควบคุมโรค

กระทรวงสาธารณสุข