Монгол судлалын чуулган №34

101МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Үер шаагих нь сүртэй сайханГэрийн нохой түүнийг амданБаярлан давхина” (”Гангийн бороо”/1966/) гэх мэт үргэлжилсэн үгийн хэлбэрээр бичсэнийг шүлэг найраг шиг тодорхойхэмнэл гишгэдэлтэй өгүүлбэрүүдийг утга зүйн найруулгаар холбон яруу тансагхэллэгээр уншигчдын оюун санаа, зүрх сэтгэлд хоногшихуй урлан бүтээснийгхайрцаглаж болохоор байна. Нөгөө талаар нэгэнтээ ардын уран зохиолчБ.Лхагвасүрэн “...Бичсэн өгүүллэгүүд нь “хүр хорхой” нэхсэн дорнын торго” мэтхэмээн зохиолчийн өгүүллэгийн чанар чансаа урлалзүйн эрдмийг онож хэлснийгдээрх өгүүллэгүүдээс харж болно. ДҮГНЭЛТЭцэст нь тэмдэглэхэд Ж.Лхагвагийн эдгээр богино өгүүллэгүүд эхнээсээдуустлаа нэг л түвшинд хүүрнэсээр төгсөх ч найруулгын урнаар уншигчдыгховсдон татдаг төдийгүй шүлэг шиг хайрцаглаж болдог онцлогтой ажээ. Тиймээстус зохиолуудыг хүүрнэл зохиолын хамгийн бага хэлбэр болох өгүүллэгийн нэгэнөвөрмөц төрөл яруу өгүүллэгийн төрөлд багтааж болох юм.RESUMEIn final, these short stories by J.Lkhagva are written in a way of fiction from beginning to the end, artistic expression of the stories attract the audience and readerslike a hypnosis and are available to be arranged as box like poems. Therefore, thesestories are can be included in lyric story of a short form of fiction stories.АШИГЛАСАН НОМ ЗҮЙ1. Байгалсайхан. С., (2010). ХХ зууны монгол өгүүллэгийн туурвилзүй.Улаанбаатар2. Билигсайхан. Ч., (2000). Шинэ зууны утга зохиолын өнгө төрх. /Уранзохиол судлал. ШУА, ХЗХ-ийн цуврал. Боть7 дэвтэр 6/ Улаанбаатар.3. Ганбаатар. Я., (2010). Утга зохиолын яриа. Улаанбаатар.4. Лхагва. Ж., (2017). Толгодын цаана ингэ буйлна. Улаанбаатар.5. Лхагва. Ж., (1983). Шөнө ногоо ургадаг. Улаанбаатар.6. Жачин. Ч., (2005). Жагдлын Лхагва. /ХХ зууны монгол зохиолчид/Улаанбаатар.7. Лхагва. Ж., (2017). Толгодын цаана ингэ буйлна. Улаанбаатар.8. (1998). Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүр-III. Улаанбаатар.9. (2014). Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүр-IV. Улаанбаатар.10. Урианхай. Д., (1998). Чандманий түлхүүр. /Монголын уран зохиолындээж./ Улаанбаатар.

102МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34МОНГОЛ УЛС, БНХАУ-ЫН ХИЛ ЗАЛГАА БҮС НУТГИЙН УРАН ЗОХИОЛЫН ХАРИЛЦАА, ТУУРВИЛ ЗҮЙН СЭТГЭЛГЭЭНИЙ БАЙДАЛТ.Мөнхнаран1Жю Юэ /JIU YUE/2 Монголын уран зохиол судлаач эрдэмтэн, Академич Х.Сампилдэндэв“Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүхэн сургамж” судалгааны томоохонөгүүлэлдээ:“Дашрамд тэмдэглэхэд манай эрдэмтэд Энэтхэг, Төвөд, Монголын уранзохиолын харилцааны асуудлыг дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрөгдөх түвшиндзэгсэн сайн судалсан боловч, Хятад-Монголын уран зохиолын харилцаахолбооны талаар Бэнсний үлгэр, сургуулийн хөтөлбөрийн хэмжээнд мэдлэгтэйбайна гэхэд хилсдэхгүй. Иймд энэ чиглэлээр судалгаа нэн шаардлагатай байна.”(Сампилдэндэв. 1999, х.3)хэмээнонцлонтэмдэглэжээ.ҮнэхээрМонголынуранзохиолсудлалдЭнэтхэг,Төвөд, Монголын утга зохиолын харилцаа холбооны асуудлаар академичЦ.Дамдинсүрэн тэргүүтэй үе, үеийн эрдэмтэд онолын суурь судалгааны баялагөв хийгээд онол арга зүйн тогтсон дэг (школ) бүтээн хөгжүүлсний үр дүнд ийнхүүамжилтад хүрсэн билээ.Тэгвэл, Х.Сампилдэндэв академичийн хэлсэн тэр цагаас хойш өнөөдрийгхүртэлх хорь илүү жилийн хугацаанд, Хятад-Монголын уран зохиолын харилцаахолбооны судлалаар ямар түвшинд хүрсэн бэ?. Энэ асуудлыг тодруулах үүднээснэгэн баримт үзье.ШУТС-ийн мэдээллийн санд бүртгэгдсэн, нийгмийн ухааны чиглэлээражилладаг Монгол Улсын Хятад судлаач нарын 2000 оноос хойш хийсэн нэгсэдэвт судалгааны зохиол нийт 23 ( http://stf.mn/infodb/list/3 ) байгаагийн, 10судалгааны бүтээлд утга зохиол, уран зохиолын зүйл нь хэл зүйн жишээ баримтнотолгоо юм уу, эсвэл түүхэн цаг үе дэх ард олон нийтийн санаа сэтгэл, хүсэлмөрөөдөл, гоо зүй уран сайхан, үзэл бодлын илэрхийллийн үүргээр хэрэглэгдсэнбайх бол, хоёр ажил нь “Монгол-Хятад зүйр цэцэн үгийн харьцуулсан судалгаа”,“Хятад Монгол зүйр цэцэн үгийн зэрэгцүүлсэн судалгаа”, мөн хоёр нь “Хятадынсонгодог зохиолын орчуулга, хэлний онцлог”, “Хятадын сонгодог уран зохиолынМонгол орчуулгын уран чадварын асуудалд” гэсэн сэдвийн хүрээнд байна.Эндээс харахад өнөө хэр Монгол Улсын эрдэмтэд, судлаачдаас ХятадМонголын уран зохиолын харилцаа холбооны асуудлыг задлан шинжилсэн,тогтолцоо бүхий онолын суурь судалгаа хараахан хийгээгүй байгаа нь, бид энэчиглэлийн эрдэм судлалын ажлыг гүйцэтгэх боловсон хүчин сурган бэлтгэх,боловсруулан чадваржуулах алхам, арга хэмжээг дэс дараалал, тогтолцоо, үе1 МУБИС. НХУС-ийн Утга зохиолын тэнхимийн багш, доктор (Ph.D) 2 Бортохой дээд сургуулийн монгол хэлний салбарын багш, МУИС-ийн Улаанбаатар сургуулийнУтга зохиол судлалын докторант

103МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34шаттайгаар, харилцаа холбоотойгоор гүйцэтгэн биелүүлэхийг сануулсаар байна.Гэсэн ч, өнгөрсөн хорь гаруй жилийн хугацаанд энэ чиглэлийн судалгааогт гараагүй биш, тодорхой сэдвийн хүрээнд туурвил зүйн харилцаа холбооныасуудлыг шинээр авч үзсэн, судалгаанд шинэ эх хэрэглэгдэхүүн оруулж ирэхзэргээр ажил өрнөж байсныг тэмдэглэх ёстой. Тухайлбал: 1990-ээд оны сүүлүес, доктор профессор Д.Цэдэв Монгол улстай хил залгаа БНХАУ-ын ӨвөрМонголын орчин, одоо үеийн уран зохиолын үндэслэгчийн нэг На.Сайнцогтын1940-өөд оны дунд сүүлч үеэр Монгол Улсад суралцаж байхдаа бичиж туурвисаншүлэг зохиолын гар бичмэл дэвтрийг олж, судлан “На.Сайнцогтын Монгол Улсадбайсан “Гар дэвтэр”-ийн шүлгүүд” (1999, ӨМАХХ) хэмээх ном хэвлүүлсэн ньӨвөр Монголын Монгол үндэстний орчин үеийн уран зохиолын хөгжил, түүнийсудлалын хүрээ хэмжээг гүнзгийрүүлсэн улмаар Өвөр Монголын Монгол уранзохиол хэмээх ойлголтыг улам өргөжүүлсэн чухал алхам болсон билээ.Тэгвэл доктор, профессор С.Байгалсайхан, БНХАУ-ын НШУА-ийн ҮУЗСХийн эрдэмтэн Ринчиндоржтой хамт “Алтан морины намтар” (2014) бүтээлээхэвлүүлжээ. Уг бүтээлийн “Алтан морь” зохиолын өгүүлэмжийн онцлог” хэмээхудиртгал өгүүллийг профессор С.Байгалсайхан бичсэн бөгөөд өгүүлэлд:“... Монгол-Хятадын уран зохиолын харилцаа холбоонд бэнсний үлгэр хэмээхардын аман зохиолын хэлбэр агуулгыг ашиглан, хятадын түүхэн романуудынөгүүлэмж, түүхэн үйл явдлуудад дулдуйдан үүсэн буй болсон төрөл онцгойбайр эзлэхийн төдийгүй өнөөдөр ч үе залгамжлан хөгжсөөр байгаа нь нэгэнттодорхой юм байна” (Байгалсайхан. 2014, х.5-22)хэмээн тэмдэглээд, Германы Боннын Их сургуулийн сан хөмрөгт буйтуульч Дамираны хэлсэн “Алтан морины намтар” бэнсэн үлгэрт туурвил зүйнзадлал хийхдээ хуучнаас “Монголын нууц товчоо”, шинэ үеэс Д.Нацагдоржийн“Миний нутаг”, Ц.Дамдинсүрэнгийн “Гологдсон хүүхэн”, Д.Пүрэвдоржийн“Хөх даалимбан тэрлэг” зэрэг бичгийн зохиол дахь дүрслэлийн сэтгэлгээтэйхарьцуулан шинжилж, улмаар туурвил зүйн сэтгэлгээний эл ижилслийгакадемич Б.Я.Владимирцов, В.Бартольд, Б.Лауферын зэрэг өрнөдийн, Б.РенчинЦ.Дамдинсүрэн, Д.Цэрэнсодном, Л.Хүрэлбаатар, Р.Нарантуяа зэрэг үндэснийэрдэмтдийн дэвшүүлсэн аман ба бичгийн зохиолын харилцаа холбооны тухайүзэл баримтлалаар баталж нотлон авч үзсэн байна. “Алтан морины намтар”бүтээл гарснаар Монгол улс, БНХАУ-ын хил залгаа бүс нутгийн уран зохиолынхарилцаа, туурвил зүйн сэтгэлгээний ижилслийг тодруулах асуудалд судалгаанынэгэн шинэ үүдийг нээсэн явдал болсон билээ.Үүнээс гадна доктор профессор С.Байгалсайхан “Ц.Дамдинсүрэнгийнхүүрнэл зохиолын уламжлал” (2018) хэмээх өгүүлэл бичсэн нь нэг талаарМонгол улс, БНХАУ-ын хил залгаа бүс нутгийн уран зохиолын харилцаа, туурвилзүйн сэтгэлгээний ижилслийг тодруулсан, нөгөө талаар ХХ зууны монголын уранзохиолын уламжлал шинэчлэлийн асуудлыг шинэ баримтаар нотлон үзүүлсэнтуршлага болсон юм. Судлаач:“... Хориод оны дундуур миний уншсан хуучин уран зохиолын ном болШагж багшийн Өвөр Монголоос олж ирсэн “Орогсодын ерөөл” гэдэг нэн онцгойном юм. Энэ номын гол баатар нь феодал ангийн төлөө зүтгэж явсан залуу

104МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34түшмэл байв. Би тэгэхээр ардын ангийн төлөө зүтгэж явсан залуу эмэгтэйнтухай бичнэ. Тэгэхдээ уг зохиолын зохиомж нь “Орогсодын ерөөл”-өөс доргүйбайна гэж “Гологдсон хүүхэн” туужаа бичиж эхэлсэн билээ” (Дашдорж. 1988,х.38) гэсэн Ц.Дамдинсүрэн гуайн дурсамжид тулгуурлан, Ардын уран зохиолчЦ.Дамдинсүрэнгийн “Гологдсон хүүхэн” тууж дахь хятад уран зохиолын нөлөөгавч үзжээ. “Орогсодын ерөөл” хэмээх зохиол бол, Монгол, БНХАУ-ын хил залгаабүс нутаг буюу өдгөөгийн Өвөр Монголын Улаанхад хотын Харчин хошуу,хуучнаар Цостын чуулганы Хорчин баруун хошуунд 1888-1939 оны хоорондамьдарч байсан, ном бичиг хэвлэлийн нэрт хүмүүн Тэмгэт (Ван Рүй Чан)-ийнанх удаа хэвлэсэн, өдгөөг хүртэл хятад эх нь олдоогүй зохиол бөгөөд орчуулгынчанар, уран зохиолын үнэ цэний хувьд судлаачдаас өндөр үнэлгээ авсан бүтээлгэлээ ч, эл номын талаар манай судлаачид хараахан дуугараагүй байгаа энэ үеддоктор С.Байгалсайхан, эл хоёр зохиолыг туурвил зүйн сэтгэлгээ, уран сайхнызалгамж чанар чанарын үүднээс харьцуулан судалсан байна. Эл өгүүллийн голдүгнэлтийг үзвэл:“Нэгд: Зохиолын зохиомж бүтцийн хувьд нөлөө авсан гэж хэлж болохоорбайна.Хоёрт: Өгүүлэмжийн хувьд “Орогсодын ерөөл”-д ...гол баатруудын үйл хэрэгнь Ц.Дамдинсүрэн зохиолчид гүн сэтгэгдэл төрүүлж “Гологдсон хүүхэн” туужаабичих сэтгэл санааг бэлдэж өгсөн бололтой. “Гологдсон хүүхэн” туужийн голбаатар нь тухайн үеийн монголын нийгмийн амьдралын тодорхой нэгэн түүхийнбодит зураглалыг үлдээж эцэстээ сайн сайхантай золгож байгааг үзүүлсэн нь нэгталаас тухайн үеийн бодит байдал, амьдралын үнэн, нөгөө талаас “Орогсодынерөөл” зохиолын өгүүлэмжийн үндсэн шугамыг уламжлан сэдэл санаа олжээгэж хэлж болно.Гуравт: Өгүүлэмж үйл явдлын хувьд төсөөтэй санаа сэдэл авсан байжболох элементүүд ч олон байна. ... Зохиолын дүрийн тодотгох, тухайн нийгмийнамьдрал үнэн байдлыг илтгэн үзүүлэхэд шашин шүтлэг, лам нарын тухайдүрсэлсэн хэсэгт бас адил төсөөтэй зүйл ажиглагдана.” (Байгалсайхан. 2019,х.150-157) гэж байгаа нь хоёр орны хил залгаа бүс нутгийн уран зохиолын урансайхны сэтгэлгээний ижилслийг тун нарийн тодруулсан хэрэг юм. Ингэж Монгол Улсын эрдэмтэн судлаачдын хийж буй судалгаанаас гаднамөн нэгэн суваг байгаа нь Монгол Улсад эрдэм шинжилгээ судалгааны ажилэрхэлж, суралцаж буй БНХАУ-ын магистр, докторант, судлаачдын судалгааныажил, бүтээл болно. Тухайлбал: БНХАУ-ын иргэн Гү Хэ “Лу Суны “Галзуу хүнийөдрийн тэмдэглэл”-ийн анхны судалгаа” (2008), Хувьсгалт “Д.Бодоо “Үзэмжитөгүүлэл” ба Хятадын “Сувдан цамц” зохиолын орчуулгын найруулгын тухай”(2010), Мао Ян Ли “С.Удвал ба Сувдын туужид гардаг эмэгтэйчүүдийн дүрийншинжлэл”, Сурнаа “Тансан ламын үлгэр, зохиолын судалгаа” (2013), Б.Оюун“Монгол үндэстний “Жангарын тууль” ба Хэжэ үндэстний “Имакан” туулийндүрийн харьцуулалт”, Э.Бадрангуй “Монголын зохиолч Р.Чойном Өвөр Монголынзохиолч Л.Чулуунбаатарын яруу найргийн харьцуулсан судлал” зэргийг төлөөлөлболгон дурдъя. Энэ мэтээр БНХАУ, Монгол улсын хил залгаа бүс нутгийн уранзохиолын харилцаа, туурвил зүйн сэтгэлгээний ижилслийн асуудлыг, тодорхой

105МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34агуулга, сэдвийн хүрээнд хүрээнд авч үзэж байгаа нь нэг талаас Монголын уранзохиолын агуулга хүрээг улам тэлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхийн хамт нөгөө талаардоктор Л.Мөнх-Эрдэнийн хэлсэнчлэн:“шинжилгээний талаасаа үзэгдэл юмс (хоёр уран зохиол)-ын мөн чанарыгнь тогтоохын хамт, бусдаас ялгаж байгаа буюу тухайн зүйлийг тухайн зүйлболгож байгаа чанаруудыг нь тогтоохын дээр бусдаас ялгарч, ондоорч байгаагнь ч тогтоож буй” хэрэг болох юм. Бүр тодруулбал Монгол улсын болон БНХАУ-ын хил залгаабүс нутгийн уран зохиолын ижил, адил, нийтлэг байгаа зүйлс буюу чанар болонтэднийг бусдаас ялгаж байгаа зүйлс, чанарыг хамарсан хоёр талт асуудлыгтайлбарлан таниулахад чиглэж ирсэн гэж дүгнэж болж байна. Харин одоо утгазохиолын хөгжлийн үндсэн орчны нэг албан ёсны хамтын ажиллагааны байдлыгавч үзье.I. МОНГОЛ УЛС, БНХАУ-ын ХИЛ ЗАЛГАА БҮС НУТГИЙНУРАН ЗОХИОЛЫН ХАРИЛЦААНЫ ХӨГЖИЛ(2000 оноос хойш)1994 онд БНХАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Ли Пэн Монгол Улсадалбан ёсоор айлчлал хийж, хоёр орны Ерөнхий сайд нар “БНХАУ, Монгол Улсыннайрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай гэрээ”-нд гарын үсэг зурснаархоёр орны харилцааны хөгжлийн шинэ шатанд гарсан байна.Хөгжлийн энэ нааштай хандлага нийгэм оюун санааны бүхий л салбартэерэг нөлөөгөө үзүүлсний нэг нь хоёр орны утга зохиолын харилцаа холбооболно. Ялангуяа шинэ зуун, шинэ мянгантай золгосноос нааш олон чиглэлээрхамтын ажиллагаа өрнүүлэх болсон байна. Тухайлбал: Бүх Хятадын зохиолчдынбайгууллагын болон Өвөр Монголын Зохиолчдын байгууллагын урилгаар МонголУлсын нэрт зохиолч Д.Пүрэвдорж, Б.Лхагвасүрэн, Д.Цоодол, Б.Хүрэлбаатарнарын зохиолч, Өвөр Монголын орчуулагчдын холбооны урилгаар эрдэмтэнЦ.Хасбаатар, орчуулагч Б.Дашцэрэн нар БНХАУ, Өвөр Монголд айлчилж,танилцаж хамтын ажиллагаа өрнүүлжээ.2002 онд тухайн үеийн Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн гүйцэтгэх захирал,зохиолч яруу найрагч Х.Чилаажав тэргүүтэй зохиолчид БНХАУ-д айлчилж,хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулж, хамтран хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөөгөөболовсруулсан ба эл хамтын ажиллагааны гэрээ ёсоор БНХАУ-ын Хайнаньмужийн Утга зохиол урлагийн холбооны ерөнхийлөгч Хань Шао Гүн тэргүүтэйтөлөөлөгчид Монгол орноо айлчилж, Монголын зохиолчдын эвлэлийн үйлажиллагаатай танилцан, Монголын зохиолчдын уран бүтээлийн үйл ажиллагаагмэдэж авсан байна. Үүний дараа Монголын Зохиолчдын эвлэлийн УдирдахЗөвлөлийн дарга доктор Ц.Энхбат тэргүүтэй зохиолчдын төлөөлөгчид БНХАУ-дайлчилжээ. 2003 онд Монголын Зохиолчдын Эвлэлийн ордонд галын аюул гарч,эд хөрөнгийн хохирол учрахад Монгол Улсад суугаа БНХАУ-ын Элчин сайдыняамны зүгээс 1.000.000 төгрөгийн хандив тусламж үзүүлсэн байна.2019ондхоёрулсдипломат харилцаатогтоосны70жилийнойг тохиолдуулан

106МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34хоёр орны утга зохиолын салбарынхан олон томоохон ажил зохион байгуулжээ.БНХАУ-ын Зохиолчдын эвлэлийн урилгаар МЗЭ-ийн удирдах зөвлөлийн даргаДо.Цэнджав тэргүүтэй зохиолчид айлчилж, хоёр тал цаашид утга зохиолынхамтын ажиллагааг сайжруулах, хоёр орны зохиолчдын зохиол бүтээлийг хятад,монгол хэлээр орчуулж, хоёр талд хэвлэн нийтлэх, Хятад улсад Монголынзохиолчдыг мэргэжил дээшлүүлэх зэрэг тодорхой төслүүдээр хамтранажиллахаар тохиролцсон байна. Энэ үеэр БНХАУ-ын Зохиолчдын Эвлэлийндэд дарга Чэнь Жяньгүнд “Утга зохиолын төлөө” шагнал гардуулжээ.Мөн хоёр орны дипломат харилцааны 70-н жилийн ойд зориулан, Хятадыншилдэг 70-н зохиолчийн нэг өгүүллэгийг монгол хэлнээ орчуулсан “70 жил, 70зохиолч, 70 өгүүллэг”, Монгол Улсын үе үеийн яруу найрагчдын шүлэг найргийгбагтаасан “Монголын яруу найргийн түүвэр” номыг БНХАУ-ын Бээжингийн ихсургуулийн профессор Чен Ган Лүний орчуулснаар хэвлэсэн байна. Үүнээсгадна Монгол Улс дахь БНХАУ-ын ЭСЯ болон Өвөр Монголын хэвлэлийнгруппээс хамтран “Хятадын сонгодог уран зохиолын уншигчдын уулзалт, номхандивлах ажиллагаа”-г Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотод зохионбайгуулжээ. 2019 оны 10-р сарын 29-ний өдөр “Монголын Хятад судлал болонХятад, Монголын соёлын сонгодог бүтээлийг харилцан орчуулах” форум эрдэмшинжилгээний хурал Бээжин хотод болсон бол ӨМӨЗО-ы Засгийн газрынхэвлэл мэдээллийн албанаас Монгол Хятадын орчуулагчдын уулзалтыг Хөххотноо зохион байгуулсан байна. Энэ бүх үйл явдал, ажил үйлс нь хоёр орныутга зохиолын орчин нааштай, эерэг байгааг нотлон харуулахын сацуу цаашдынхамтын ажиллагааны хөгжлийн найдвартай үндэс бий болсныг гэрчилж байна. Үүний зэрэгцээ хоёр орны утга зохиолын хамтын ажиллагаа, нэнялангуяа Монгол улс, БНХАУ-ын хил залгаа бүс нутгийн утга зохиолын хөгжлийнхамтын ажиллагаанд манай орны их дээд сургуулийн мэргэжлийн тэнхим,судалгааны төвөөс бодит хувь нэмэр оруулсаар байгааг энд онцлон тэмдэглэжбайна. Тухайлбал МУИС-ийн Улаанбаатарын их сургууль болон БНХАУ-ын хилзалгаа бүс нутгийн засаг захиргаа, Өвөр Монголын боловсрол соёл шинжлэхухааны байгууллага хоорондын албан ёсны гэрээ, хамтарсан төслийн хүрээндӨвөр Монголын шилдэг зохиолч, уран зохиол судлаачдын олон арван бүтээлцувралаар хэвлэгдэж, монгол уншигчдын оюуны хүртээл болсоор байгаа ньхоёр талын харилцаанд эерэг нөлөөллийг үзүүлсээр байна.II. МОНГОЛ УЛС-БНХАУ-ын ХИЛ ЗАЛГАА БҮС НУТГИЙНУРАН ЗОХИОЛЫН ТУУРВИЛ ЗҮЙН СЭТГЭЛГЭЭНИЙ ИЖИЛСЭЛХХ зууны эхэн үеийн монгол туужийн сонгодог жишээ болсон Д.Бодоогийн“Үйлийн чанарыг үлгэрлэсэн үзэмжит өгүүлэл” хэмээх тууж нь Хятадын “Эртэдүгээгийн гайхамшигт сайхан үзэгдэл оршив” зохиолын 23-р бүлэгт байх“Сувдан цамц” зохиолыг орчуулан найруулсан шинжтэй байдаг бол шинэуран зохиолын анхны уран сайхны тууж болох Ц.Дамдинсүрэнгийн “Гологдсонхүүхэн” (1929) тууж нь “Орогсдын ерөөл”-тэй, М.Ядамсүрэнгийн хүүрнэл зохиол,туужууд нь хятадын уран зохиолтой гүн холбоотой байдаг. Жишээ нь “Ухваргүй

107МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34ярилцаан” хэмээх сонирхолтой хошин өгүүллэг цэвэр дорнын хятадын сонгодогбичгийн хэв найруулгатай байдгийн дээр Д.Нацагдорж, С.Буяннэмэх нарынзарим зохиолд ч хятадын уран зохиолын уран сайхны элемент бий. Энэ бүхэнбол бидэнд зайлшгүй байх ёстой хөрш орны харилцаа хэлхээний уламжлалынжишээ мөн хийгээд гагцхүү үүнийг улам бүр тодруулж, баримтаар тогтоож, урансайхны харилцаа чухам ямар төвшинд явагдсаныг авч үзэх нь зүй ёсны асуудалюм.Энэ асуудлыг тодруулан тодорхойлохын тулд дараах гурван зүйлийг шатдараатайгаар авч үзэх ёстой. Үүнд:1. Зохиолчийн туурвил зүйн Хэвшил тогтолцоо (formulaic system)-гтодорхойлох. Зохиолчоос амьдралыг дүрслэхийн тулд сонгож авдаг дүр,хэлбэр, дүрс, санааг зохион байгуулах, төлөвлөх, сонгох, сэтгэц, сэтгэхүйнхэвшил тогтолцоо (formulaic system) гэж байдаг. Эдгээр хэв маяг нь зохиолчийнсэтгэхүйн хувийн онцлогийг илэрхийлж, бодит байдлын юмс үзэгдлийг урансайхны өвөрмөц ертөнц болгон дүр дүрсэд шилжүүлэн хувиргахад зохиолчидтусалдаг сэтгэхүйн дотоод тогтолцоо юм.2. Зохиолчийн уран сайхны сэтгэлгээ (artistic thoughts)-ний хэв маягийгтодорхойлох. Энэ нь хэвшил тогтолцоо (formulaic system)-ндоо тулгуурлан,урлан бүтээх үйл ажиллагааг жинхэнэ бодит зүйл болгож илэрхийлэх, ургууланбодох, зохиох явцад төлөвшсөн зохиолчийн хувийн ур чадварын тогтвортой хэвшинжийн тухай цогцолбор ойлголт. Зохиолчийн уран сайхны сэтгэлгээний хэвмаяг өөрчлөгдөх эсэх нь түүний гүн ухаан-ертөнцийг үзэх үзлийн өөрчлөлтөөсшалтгаалдаг.3. Зохиолчийн гүн ухаан-ертөнцийг үзэх үзэл (world view)- ийг тодруулах.Энэ нь зохиол бүтээлийг туурвих явцад зохиолын үйл явдлын хэлбэршлийгдаган бүрэлдэж байдаг утга агуулга-үзэл санааны чиглэлийг тодорхойлогч голхүчин зүйл бөгөөд, уран бүтээлчийн өөртөө цуглуулж авсан үнэмшил итгэлийнцогцолбор юм. Энэ нь өөрчлөгдөн хувирч болохын хамт зохиолчийн уран сайхнысэтгэлгээний хэв маяг өөрчлөгдөх, тогтворжих суурь болдог онцлогтой.Туурвил зүйн сэтгэлгээний ижилсэл нь нэлээд сонирхолтой асуудлын нэгюм. Ялангуяа сэтгэлгээний ижилслийн талаар дэлхийн утга зохиолын хөгжлийнтүгээмэл хууль зүй, жам ёсны хөгжилтэй салшгүй холбож судалбал нэн сайнүндэслэлтэй болох юм. Жишээ нь: Д.Нацагдоржийн бичсэн сентиментальуянгын шүлгийг На.Сайнцогтын сентименталь сэтгэц бүхий шүлэг зохиолтойзэрэгцүүлж, улмаар энэ нь дэлхийн утга зохиолын арга дэг чиглэлтэй ямар талаарнэгдэн нийлж байгааг үнэлэн дүгнэнэ гэдэг нь Монгол уран зохиолын үндэснийчанарыг тодруулахад ихээхэн ач холбогдолтой ажил болох билээ. ТүүнчлэнБ.Бүрэнбэхийн символизмын арга бүхий зохиол бүтээлийг ХХ зууны монгол уранзохиол дахь символист аяс хандлага бүхий шүлэг зохиолтой зэрэгцүүлэн үзэж,нийтлэг талыг тодруулж, дэлхийн уран зохиолын хандлагатай хэрхэн нийцтэйбайгааг илрүүлэх нь өнөөгийн Монгол утга зохиолын шинжилгээний салаанытулгуур сэдвийн нэг мөн билээ. Ийн үзвэл уран бүтээлийн арга болон зохиолчийн туурвил зүйн сэтгэлгээний

108МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34хэв маягийн тухай ойлголт нь нарийн нийлмэл төдийгүй, хийсвэр ухагдахууныдээр тусгай ба ерөнхийн заагийг тогтоож өгдөг тулгуур, зангилаа асуудал болохнь мэдэгдэж байна.Нөгөө талаар уран бүтээлийн арга, уран сайхны сэтгэлгээний хэв маяг гэдэгнь гүн ухааны тодорхой үзэл онолыг хүлээн зөвшөөрсөн зохиолчийн ертөнцийгүзэх хувийн үзэл, уран сайхнаар сэтгэн туурвих таалалт хэв маяг, санаа ба юмсүзэгдлийг дүрслэн илэрхийлэх өвөрмөц барил, бүтээх авьяас чадварын нийлбэртогтолцоо байдаг гэдэг нь бүр ч тод харагдаж, туурвил зүйн холбогдол буюууламжлал, залгамжлал, шинэчлэлийн замнал нь бүр ч тодорно. Өөрөөр хэлбэлМонгол сентименталь уламжлал өнөөгийн Монгол уран зохиолд хэрхэн илэрчбайгааг яруу найрагч Ц.Цолмонгийн “Ээжийгээ би шүлгээр зурлаа”, монголромантизмын хэв маяг өдгөө хэрхэн хөгжиж байгааг зохиолч Дорнотэнгэрийн“Нисэн одсон болжмор”, энэчлэн монгол экспрессионы хэв маягийг эрдэмтэнзохиолч Д.Батын өгүүллэг, шүлэг зохиолоос, импрессионизмыг А.Хилэнгийнөгүүллэг туужаас, символизмыг На.Бийр, Нарантэнгэрийн шүлэг зохиолд яажбиеллээ олсныг тодруулна гэсэн үг юм. Ингэж эдгээр арга найруулгын хэв маяг ийнхүү тодорхой зарчмуудаардамжин зохиолчийн зохиол бүтээлийн эд эсэд нэвчин шингэж оршдог зүйтогтолтой. Уран бүтээлийн арга нь тодорхой тогтсон загвар бус ямагт өөрчлөгдөнхувьсаж, хөгжиж, өөрчлөгдөж байдаг чөлөөт үйл явц, зохиолч нэг бүрийн урланбүтээх үйл ажиллагаанд нийтлэг мөн чанартай боловч дахин давтагдашгүйөвөрмөц өөр байдлаар илэрч болдог зүйл билээ.Abstract: This article examines the relationship between Chinese and Mongolian literature in the context of literary theory. The literature of the two countries has a long history of literary thinking. In particular, identifying commonalities in the methods, content, semantic similarities, and artistic experiences of Mongolian and Inner Mongolian writers is an assessment of the development of the artistic thinking of the entire Mongolian nation. Key words: Mongolian literature, poetic, situation of literary thinking, interaction, comparative literatureНОМ ЗҮЙ1.БайгалсайханС.,Ринчиндорж.(2014).Алтанморинынамтар.Улаанбаатар.2. Байгалсайхан С. (2019). Ц.Дамдинсүрэнгийн хүүрнэл зохиолын уламжлал.Монгол улсын Төрийн гурван удаагийн шагналт, Ардын уран зохиолч, АкадемичЦэндийн Дамдинсүрэн-110 жилийн ой. Улаанбаатар.3. Дашдорж Д. (1988). Да багшийн дурсамж яриа. Улаанбаатар.4. Сампилдэндэв Х. (1999). Монголын орчин үеийн уран зохиолын түүхэнсургамж. Улаанбаатар.5. http://stf.mn/infodb/list/3, ШУТС, Диссертацийн бүтээлийн сан.

109МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34НҮҮДЭЛЧДИЙН АМАН БОЛОН БИЧГИЙН ЗОХИОЛ ДАХЬ СОЁЛЫН ҮНЭЛЭМЖ БА ХЭВШИЛБ.Мөнхбаяр1Түлхүүр үг: Нүүдэлчдийн соёл, аман ба бичгийн зохиол, үнэлэмж, хэвшил,төлөөлөлАгуулгын товч: Өгүүлэлд нүүдэлчдийн аман ба бичгийн зохиол дахьуран сайхны үнэлэмжийн нэгэн ижил дүрслэлийн ялгаатай үнэлсэн баримтадтулгуурлан, нүүдлийн ба суурин соёлын сэтгэлгээний ялгаатай байдлыгтодруулсан байна. Нүүдэлчдийн аман ба бичгийн зохиол дахь дүрслэлийнхэвшлийн асуудлыг уран дүрслэлийн төлөөллийн хэрэглүүрт тулгуурлан,угсаатны соёл сэтгэлгээ дэх хэвшилт өгүүлэмжүүдийн харилцаа холбооныасуудлыг тодруулан авч үзжээ.1. Үнэлэмж:“Уран зохиол”, “Хэл”, “Соёл” гурвын харилцаа холбоо, шүтэн барилдлага ньсудлаачдын анхаарлыг татдаг сонирхолтой асуудлын нэг байдаг. Үүнд:1. “Хэл”, “Уран зохиол” хоёр нь “Соёл” - ынхоо тусгал болдог” гэх үзэл бол“Хэл” ба “Уран зохиол” нь бодит ертөнцийн тусгал юм. Харин “Соёл”бол хүмүүнд зайлшгүй тулгардаг тэр бодит ертөнцийг нь бүрдүүлжбуй салшгүй нэгэн хэсэг юм. Бодит ертөнц өөрчлөгдөхөд үндэстнийсоёлын хэвшмэл ойлголт өөрчлөгддөг ба түүнийг дагаад мөн хэл, уранзохиол нь бас өөрчлөгдөнө гэж үздэг. Гол төлөөлөгчид нь: Бүтэц хэлшинжлэлийн дэгийнхэн. Структурная лингвистика. Ф. де Соссюр. Курсобщей лингвистики, 1916. Функциональная стилистика Пражской школы1926–1953 (В. Матезиус, Я. Мукаржевский, Б. Трнка, Н. С. Трубецкой, Р.О. Якобсон).2. “Соёл” нь “Хэл”, “Уран Зохиол” хоёртоо шингэж оршдог” гэх үзэл болГерманы нэрт философич Вильгельм фон Хумбольдтой холбоотой.Тэрээр аливаа соёл нь үндэсний шинжтэй байх ба үндэсний хэл ньөөрийн онцлогийг агуулсан дотоод хэлбэртэй байдаг. Дотоод хэлбэргэдэг нь ард түмний сэтгэл, сүнс, соёл нь юм. Тиймээс “Уран зохиол” гэдэгзүйл нь “Хэлэнд оршиж” хүнийг өөрийнх нь Соёлтой нь холбодог гинжинхолбоос буюу соёл нь хэл, уран зохиолоор дамжиж, түүнд шингэж байжсая биеллээ олдог гэж үзсэн байдаг.3. “Соёл” –ын баримт нь “Хэл” харин түүний илрэл нь “Уран зохиол” гэх үзэл.Энэ үүднээс үзвэл хэл, уран зохиол хоёр нь 1. Соёлыг бүрэлдүүлэгчхэсэг мөн. 2. Соёлыг эзэмших үндсэн зэвсэг нь мөн. 3. Соёлын чухалүзэгдэл үзэгдэл нь мөн. 4. Бие даасан тэмдэгтийн тогтолцоо мөн ажээ.Өөрөөр хэлбэл хэлний түүхэн хөгжил, уран зохиолын түүхэн хөгжлөөрсоёлыг нь тайлж, тайлбарлаж болно гэх үзэл юм. 1 ШУА. Хэл зохиолын хүрээлэнгийн Эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, доктор (Ph.D)

110МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Үүнийг “Уран зохиол”, “Хэл”, “Соёл” гурвын харилцаа хамаарлын талаархолон үзэл баримтлалын нэгдэл гэж харж болно. Эл гурван зүйлийн харилцаахамаарал, шүтэлцээ дээр нь “үнэлэмж” хэмээх гүн ухааны бас нэгэн ойлголтыгнэмээд үзвэл, сонирхолтой асуудал бий болдог. “Үнэлэмж” гэдэг бол танинмэдэхүй дээр суурилсан хийсвэр ухагдахууныг илэрхийлдэг ойлголт билээ. Бидаливаа зүйлийг үнэлж байна гэдэг нь, тухайн тэр зүйлийг өмнө нь ямар нэгэнхэлбэрээр танин мэдсэн, ямар нэгэн байдлаар тухайн зүйлийн талаар мэдлэгтуршлагатай болчихсон тийм орчин нөхцөлд, тухайн тэр зүйлийг дахин нэг удаамэдрэх, таних боломж бий болсон үед гарч ирж буй сэтгэл ханамжийн илрэл юм.Эндээс “Уран зохиол” -ын сонирхол татдаг нэгэн учир утга нь гарч ирдэг. Монголардын “Дунд голын ногоо” хэмээх дуунд:“Дунд голын ногоо ньУргасан байтлаа тарьсан юм шигДунжидмаа гуайн охин чиньТөрсөн байтлаа зурсан юм шиг”гэж гардаг. Шүлэгт гол дүрээ жирийн нэгэн харьцууллаар бүтээжээ. Эхнийхарьцуулал нь байгаль ба байгаль мэт зүйлийн харьцуулал. Үүнийг үзвэл:Байгаль дээрх жинхэнэ үнэн бодит зүйл болсон “Дунд голын зүлэг ногоо”нь, аливаа зүйлийг сайн сайхан, үзэсгэлэнтэй болгохын тулд зориулалтынорчин нөхцөлд, тодорхой хэмжээний арчилгаа тордлогоо, засал засвархийж, энэ бүхний үр дүнд, ямар ч өө сэвгүй болгосон тийм зүйлтэй адилханбайна, төстэй байна гэжээ. Чухам эндээс соёл иргэншлийн үнэлэмжийнхарьцууллын асуудал гарч иржээ.Голын зүлэг ногоо буюу байгаль дээрх, байгалийн жинхэнэ шалгарлыг хэнийч тусламж дэмжлэг, хөндлөнгийн ямар нэгэн нөлөөгүйгээр ялан дийлээд, өөрөөзүтгэн гарч ирсэн тэр ЗЭРЛЭГ [оригинал] зүлэг нь, тодорхой хязгаарлагдмалорон зайд, тогтолцоо, давтамжтай хөндлөнгийн үйл ажиллагаа бүхий орчныХИЙМЭЛ бүтээлтэй өрсөлдөж байна. Өрсөлдөөний энэ уур амьсгалыг:“Ургасан байтлаа тарьсан юм шиг”гэсэн харьцуулсан үнэлэмжээр илтгэжээ. Энэ тохиолдолд “ургасан”-ыг ньбус, “тарьсан” –ийг нь, байгалийг нь биш байгаль мэт зүйлийг нь ямар нэгэнхэмжээгээр давуулаг, илүү гэж үнэлсэн үнэлэмж илэрсэн байна. Хэрэв элдүрслэлийг, байгалиараа байгаа нь “НҮҮДЛИЙН СОЁЛ”-ыг, байгаль мэт байгаань “СУУРИН СОЁЛ”-ыг илэрхийлсэн гэж үзэх аваас, суурин соёлыг давуугэсэн үнэлэмж болж байгаа юм. Тэгвэл үүний дараа, энэхүү харьцуулал дээрээтулгуурлаад дараачийн харьцууллаа гаргаж ирдэг.

111МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34“Дунжидмаа гуайн охин чиньТөрсөн байтлаа зурсан юм шиг”гэж мөн дээрх эхний харьцуулалд гаргасан мэт байгалиараа, цэвэроригиналаараа, яг эмэгтэй хүний нүүр царайны гоо сайхантай нь холбон авчүзвэл ямар нэгэн косметик юм уу, ийм чиглэлийн засал үйлчилгээ аваагүйбайгаа нь, хэн нэгэн хувь хүний дотоод сэтгэл, хүсэл мөрөөдлийнх нь оронзайд нь оршдог хүслэнгийн дүрээ илэрхийлсэнтэй нь төстэй гэсэн өгүүлэмж,үнэлэмж илэрсэн байна. Өөрөөр хэлбэл яг л монгол ардын дууны яруу найргийнадилаар эхний харьцууллынхаа баталгаа нь болгон гарч иржээ. Тийм учраассоёл иргэншлийн үнэлэмж нь ч эхнийхээ харьцуулалтай адилхан гэсэн үг болно.“Дунд голын ногоо” гэдэг энэ дуу нь ХХ зууны эхэн үеийн хүрээ орчмоор,төвийн орчноор ихэд дэлгэрсэн байдаг. “Богд хаан гамингийн үндсийг номынхүчээр дарахдаа, тэр цагт Хүрээний газраа ихэд дэлгэрсэн энэ завхай дууг,Туул голын эрэгт, нэгэн шөнө, голын ус самран суугаад дуулсан” гэдэг энэ яриагнэрт төвөдөч эрдэмтэн Л.Хүрэлбаатар агсан миний биед ярьж байсан билээ.Судлаач Л.Хэрлэн, Д.Энхмаа нарын тэмдэглэснийг үзвэл:“Уг дуунд гарч буй Дунжидмаагийн охин чинь төрсөн байтлаа зурсан юм шиг” гэж дуулагдсан бүсгүй бол Түшээт хан аймгийн Зоригт вангийн хошууны Дондогжалбуу бэйсийн хатан Цогдарь (Чогдор) гэгч үзэсгэлэнтэй хатны эгч Дунжидмаа гэгч хосгүй царайлаг хүүхнээс гарсан Нарантөгс гэдэг бүсгүйд зориулсан дуу гэдэг. Дунжидмаагийн дунд охин чинь төрсөн байтлаа зурсан юм шиг гэж дуулах нь бий. Цогдарь хатан бол алдарт хуурч Түдэв гүний ээж бөгөөд эцэг Дондогжалбуу бэйс Түдэв хуурчийг багад нь нас барсан учир есөн настайдаа гүн цол авч, хошуу захирах байсан ч багаасаа дуу хуурт дуртай байснаас алдарт хуурч болсон билээ. Эднийх хориод оны эхээр хүрээнд ирж Дарьгангын хороонд суурьшсан гэдэг. Хошууны ажлыг Дэжид туслагч Шагдар мэйрэн гүйцэтгэж байснаа нэг өдөр Дэжид туслагч Түдэв гүнд “Би хөгширлөө, хошууны ажлыг хийж чадахгүй нь. Чи хошууны гүн юм уу?, хуурын гүн юм уу” гэж загнахад нь Түдэв гүн инээж сууснаа: “Аав минь амьдадаа намайг сайн гүн болоорой гэж захиагүй “Сайн хуурч болоорой” гэж захисан гэж хэлсэн гэдэг. Түдэв гүний эгч Норжинцэнд гэдэг бүсгүй 1960-аад он хүртэл амьдарч байжээ” (Хэрлэн., Энхмаа. 2009, х.55) гэсэн байдаг. Яруу найрагч Ш.Сүрэнжав:“Дунд голын ногоо” дууны эзнийг бид өнө эртний үлгэр домгийн хүн мэт бодож явжээ. Гэтэл энэ дуунд гардаг хүн маань хамба Чойжин ламын өргөмөл охин, залуу жанжин Лхагвасүрэнгийн гэргий Дашцэдэн гуай байсан юм санжээ” (Сүрэнжав. 2005, х.15)гээд “...1913 онд Говийн нэгэн хошуунаас Цэнд гэж бүсгүй 2 настай охиноо

112МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34хөтлөн Богд гэгээнээс адис авахаар иржээ. Гэгээнтэн түүний охиныг үзээд“-Миний хүүхэд байна. Надад үлдээгээд яв” гэсэн нь төөрч төрсөн хүүхэд гэсэнүг байж. тэр нь Дашцэдэн байв. Цэнд аргагүйн эрхэнд охиноо Богдод өргөжээ.Богд хаан төрсөн дүү, Чойжин лам Лувсанхайдавт Дашцэдэн охиныг өргүүлжээ.Чойжин лам, гэргий Сүрэнхорлоо хоёр нь үр хүүхэдгүй байсан тул охиныг авчтусгай хүнээр харуулан, хятад хэл хөгжим зааж хайрлан өсгөсөн гэдэг. ДашцэдэнХүрээнд цуутай гоё бүсгүй болон өсөж, Бөмбөгөр ногоон театрт хөгжимчинболж, хожим залуу жанжин Лхагвасүрэнтэй гэрлэн, гурван хүүхэд төрүүлж,саяхныг хүртэл энх тунх амьдарч байв. “Дунд голын зүлэг ургасан байталтарьсан юм шиг Дурлалт Дашцэдэн охин төрсөн байтал зурсан юм шиг” гэдэгбайжээ.” хэмээн Ж.Лхагвасүрэн болоод түүний гэргий Ц.Дашцэдэн гуайн тухайдэлгэрэнгүй өгүүлсэн байдаг. Энэ мэт баримтаас баримжаалан тооцоход эл дууХХ зууны эхэн үед хамаарах, Монголчуудад суурин соёлын мэдрэмж харьцангуйсуучихсан, зарим талаараа суурин соёлын давуу талыг эрхэмлэх болчихсон тэрцагт зохиогдож, 1920 хэдэн оны үе гэхэд Монгол нутаг даяар түгээмэл дэлгэрсэнбололтой.Тэгвэл “Дунд голын ногоо” дууны үнэлэмжтэй төстэй өөр нэгэн дуу байдагнь Дарьганга ардын дуу “Өөшгөө юу даа” юм. Дуунд:“Уутных нь хажлага угалзтай яа хөУнжлага бэлхэн сүйхтэй еэ хөЗурмал луучин гуталтай яа хөЗургийн хуар2 шиг өөшгөө юу даа хө”гэж гарч байна. Дарьганга нутагт хэзээнээсээ олон Монгол угсаатнууд хамтдааоршин суусаар ирсэн,Чин улсын эзэн хааны үржил сүргийг адуулдаг нутаг байсанучраас хааны шууд эзэмшлийн нутаг хэмээн тооцогдож, малчид ард нь монголугсаатны шилмэл мундаг хүмүүс байжээ. Тийм болохоор олон угсаатны соёлыннийлэгшлээс өөрийн гэсэн дүр төрхөө олсон гэдэг. Дарьгангачууд монгол хэлнийхалх аялгаар ярьдаг ч, үгсийн санд нь халхын аялгуунд түгээмэл хэрэглэгддэггүйүгс цөөнгүй байх ажээ. Ийм үгийн жишээ нь дээрх дуунд гарч буй “Өөшгөө” буюу“дотно найз” гэсэн утгатай үг болно. Энд бидний сонирхож байгаа нь “Дундголын ногоо” дууны шүлэгтэй зэрэгцүүлж болох “Зургийн хуар шиг өөшгөө юудаа” хэмээх харьцуулал болно. Өөрөөр хэлбэл өмнөх жишээний нэгэн адил“зураг шиг” гэх үнэлэмжтэй буюу жинхэнэ зүйлээс жинхэнэ бус хүслэнгийн чанарнь давуу болох талын үнэлэмж байна. Соёл иргэншлийн үнэлэмжийн хувьд ньч мөн дээрх дууны нэгэн адил агуулга, утга чанартай гэж дүгнэн хэлж болно.Эндээс харахад Монгол ардын, ижил нэгэн цаг үед бүтээгдсэн дууны бүтээлийнүнэт зүйл, соёлын орчин, түүний үнэлэмж нь ойролцоо төстэй гэж үзэж дүгнэжболохоор байна. Магадгүй үүнээс гадна олон дуун дээр ч ийн үзэх бололцоотойбайж болох юм.Гэтэл бүтээгдсэн цаг үе, нийгмийн орчин, ахуй байдлын гэх зэрэг онтологишинжээрээ тун адилхан, прагматик нөхцөл, уур амьсгалаараа их ойролцоо2 “зураг хуар” [хоршоо] (юмны дүр төрх, гоё ганган байдлыг буулгасан дүрс), https://mongoltoli.mn

113МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34нөхцөлд бий болсон мөртөө соёлын үнэлэмжээрээ шууд ялгарч байгаа нэгэнбүтээл байна. Бүр тодруулбал байгалийн бус хүчин зүйлийн нөлөө тусгал ньбайгалийн хүчин зүйлээсээ буурай дорой болохыг, суурин соёлын байдал ньнүүдлийн соёлоосоо дутмаг болохыг, жинхэнэ оригинал чанар нь түүнийгдуурайсан, түүнтэй адил төстэй болохыг үзүүлсэн хуурмаг зүйлээс ямагт үнэтэйболохыг илэрхийлсэн үнэлэмж бүхий өөр нэгэн дуу, дээрх жишээ баримтуудтайзэрэгцэн оршиж байжээ. Энэ бол Ордос ардын “Үйлэн хуар” хэмээх дуу юм.Дуунд:“Үүл үгүй саран нь Өдрөөсөө тунгалагҮйлэн хуарын ухаан нь Уснаасаа тунгалагЗангуутай нуурын хулс ньТарьсан биш ээ ургасан юм ааЖаахан багын Үйлэн хуар нь Зурсан биш ээ төрсөн юм аа”хэмээн өгүүлжээ. Бөртийх саадгүй тэргэлтэн байгаа шөнийн саран буюу байгальжинхэнэ төрхөөрөө гэрэл гэгээгээ мандуулсан цэлмэг өдрөөс ч илүү үнэ цэнтэй,язгуураас, өвөг дээдсээс, байгалиасаа заяасан хурц сэргэлэн ухаан нь хүнийоюуны хүчээр тунгалагшуулан цэвэршүүлсэн уснаас ч тод тунгалаг байдаг гэсэнийм харьцуулалт үнэлэмж дэвшүүлжээ. Ингээд үүний дараа хүний ухаан, хүч,гараар бүтээсэн юм байх гэтэл, байгальд дэлхийдээ өөрөө урган цогцолж, өнгөүзэсгэлэнгээ дэлгэе гэж дэлгэх биш, байгаа төрх юугаараа л оршин байгаа хулсшагшуурга орж ирж байна. Бүхэлдээ байгаль хийгээд байгалийн бус зүйлийнөрсөлдөөн. Гэхдээ хамгийн оргил дүрслэл нь: хэрэв эхний шүлэг зохиолуудадямагт хүслэнгийн уран сайхны дүр нь илүү үнэлэмжтэй, бодит амьдрал дээрхдүрийг хүслэнгийн дүртэйгээ адилтгасан сэтгэмж, сэтгэлгээ байсан бол “Үйлэнхуар”- т үүний эсрэг үнэлэмж дэвшүүлсэн юм. Байгалаас заяасан жинхэнэ гооүзэсгэлэн, жинхэнэ бус, дуураймал, давтагдах чанар бүхий бүхий л гоо зүйгээсдавуу гэсэн ҮНЭЛЭМЖ-ийг дэвшүүлжээ. “Жаахан багын Үйлэн хуар нь Зурсан биш ээ төрсөн юм аа”гэсэн энэ бахархал бол уран зохиол дахь соёлын үнэт зүйлсийн үндэснийөвөрмөц чанар бүхий илэрхийлэл болсон байна. Тэгэхээр:1. Хүн төрөлхтний танин мэдэхүй ямагт мэдэхгүй зүйлээ өндрөөр үнэлжирсэн тэр түүхэн замнал, сэтгэл, сэтгэлгээний давхарга маш тод харагдажбайна. Жишээ нь: “Асуудал – Уг асуудлын талаарх аман уламжлал бүхийүнэлэмж – Бичгийн баримтын үнэлэмж – Танин мэдэхүйн дэвшилтэт

114МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34орчин – Судлах хэрэгцээгээ ойлгосон ухаарал – Судалгаа шинжилгээ –Бодит байдлын талаарх үнэлэлт дүгнэлт” гэсэн энэ замналыг энэ гурвандуунд шингэсэн соёлын үнэт зүйлсийн үнэлэмж, түүний ялгаа нь харуулжөгч байна.2. Хувь хүнээс улс үндэстэн, соёлын өчүүхэн жижиг элементээс бүхэл бүтэнсоёл иргэншлийн цогц болсон энэ замналын явцад, ямагт нэг соёл нөгөөрүүгээ тэмүүлэх, ийн тэмүүлэхийн зэрэгцээ зугтах, бас зугтахын хэрээртатагдах, энэ бүхний үр дүнд оршихуй гэдэг зүйл бүрэлдэж ирснийгхаруулж байна.3. Соёлын үнэлэмжийнхээ хувьд хатуу чанга, бат байж чадсаныхаа үр дүндсоёлын үнэт зүйлсийн илэрхийлэл болж оршин тогтнож чадсан үзэгдэлуран зохиолд бас цөөнгүй байна. Жишээ нь: Орчин үеийн Монгол,Буриад үндэстний нэрт зохиолч С.Эрдэнийг энд хэлж болно. ТэрээрБуриадын ард түмэн үндэстний “Тоонот” хэмээх ойлголт ухагдахууныгМонголын уран зохиолд оруулж ирэхдээ, тодорхой орон зай, орчныгилэрхийлсэн ойлголт, ухагдахууныг “Миний эх орон-Миний тоонот”хэмээн, нийт даяарын, магадгүй нийт туургатны ойлголт ухагдахуунболгон, нутагшуулж (Localization) чадсан нь угтаа соёлоо жинхэнэёсоор үнэлж, тэр суурин дээрээ соёлын үнэт зүйл болгож өгсөнтэйшууд холбогдоно. Буриадын зохиолч Андреевын “Тоонот нютаг” бол элойлголтын үргэлжлэл, залгамжлал болох юм.2. ХэвшилНүүдэлчдийн оюуны соёл, сэтгэлгээний хэвшил [formula]-ийг илэрхийлдэгнэгэн чухал хэрэглүүр бол төлөөлөл [metonim] байдаг. Жишээ нь, хайр сэтгэлтэйамраг залуус, гэр бүлийн гишүүд, дотно найз нөхдийн хүрээнд, аргагүй өөрсдөөхүлээн зөвшөөрсний эрхээр, бие биесээсээ холдож буй тохиолдол, өгүүлэмж,үйл явдал амьдралд түгээмэл байдаг. Тухайлбал, гарцаагүй гүйцэтгэх ёстойажил үйл, хэрэг явдалд оролцохын тулд юм уу, эсвэл цэргийн алба хаах, холгазар явж сурч боловсрох ... гэх зэргээр хол явах тохиолдол олонтоо гардаг.Тэгвэл ийм хэрэг явдалтай учирсан хүмүүс, өөрийгөө төлөөлүүлсэн ямар нэгэнзүйлийг хайртай дотнын хэн нэгэндээ өгдөг ба тэрхүү зүйл нь нөгөө хүнээ орлонтөлөөлж, түүнтэйгээ ямагт хамт байгаагийнх нь бэлгэдэл нь болдог сэтгэлгэээртнээс нүүдэлчин угсаатны амьдрал, соёлын нэгэн хэвшил [formula] болонтогтжээ.3 “Монголын нууц товчоо”-ны 55-р зүйлд:“Тэр айж хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, уулын бэлээр дутаав. Түүнийг гурвуулаа цувалдан хөөвөл тэр улам дутаасаар нэгэн хошууг тойрч эргэж тэргэндээ хүрч ирсэнд эм Өэлүн үжин өгүүлрүүн: “Тэр гурван хүний учрыг мэдэв үү чи? Тэдний царай сэжиглэмээр байна. Чиний аминд хор хүргэж болно. Амьд мэнд үлдвэл эхнэрийг олоход бэрхгүй. Мухлаг тутам охид бий. Тэрэг тутам хатад бий. Хэрэв намайг санавал дахин 3 Өрнө дахинд, дундад зууны үед хайртай хосууд бие биеэс холдохын цагт, хайртай бүсгүйнхээсэвлэг үснээс цөөхөн хэдийг авч, гуу мэт зүйлд хийгээд цээжиндээ зүүдэг байсан нь эл соёл хүннийтийн чанартай түгэн дэлгэрсэн байна.

115МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34авсан гэргийг миний нэрээр нэрлэгтүн. Одоо амиа арчил. Миний үнэрийг үнсэж яв” гээд өмссөн цамцаа тайлж өгөв. Их Чилэдү, тэр цамцыг морин дээрээс тонгойж авмагц, харвал, нөгөө гурав мөн хошууг тойрч нэхэж айсуй. Чилэдү, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж яаран Онон мөрөн өөд дутаав.” (Дамдинсүрэн. 2008, х.28)гэсэн өгүүлэмж гарч байна. Энд Чилэдү, Өэлүн хоёр, тухайн үеийн нөхцөлбайдлаа ухаарч ойлгож, аргагүйн эрхэнд бие биеэсээ холдох болсон үест,нэг нь нөгөөдөө өөрийнхөө төлөөлөл, ямагт хамтдаа байхын бэлгэдэл болгонцамцаа өгч байна. XIII зууны үеийн нүүдэлчдийн энэ соёл, сэтгэлгээ биднийоршин буй энэ цаг үеийг хүртэл анхны зориулалт, утга санаа, мөн чанарааүл алдан, уран бүтээл, бичгийн зохиолын нэгэн хэвшилт дүрслэл [formula]болж залгамжлагдсаар ирсэн байна. Үүнд ХХ зууны эхэн үеийн Монголын төрнийгмийн нэрт зүтгэлтэн Д.Бодоогийн “Үзэмжит өгүүлэл” [1910] хэмээх туужийгдурдаж болно. Туужид ийм нэгэн өгүүлэмж гарч байна. “... – Нөхөр [минь, Та] энэ удаа одохуйдаа хэдийд эгэж ирмүй” хэмээвээс Радна өгүүлрүүн: “-Миний энэ удаагийн гадагш гарах нь маш аргагүйд болой. Сайн муу алин боловч нэгэн жилд эгэж ирнэ” хэмээв. “Хожмын дахиж одохыг хичээх буй заа” хэмээсэнд гэргий нь тэндээс үзэгдэх өмнөх нэгэн их уулын модыг зааж өгүүлрүүн: “-Хойт жил энэ уулын модны мөчрийг хөхрөхүйд хүүгийн минь эргэж ирэх хэмжээ дуусмуй” хэмээн хэлж бармагц, бороон орох мэт нулимсан асгаруулав. Радна дээлийн ханцуйгаар нулимсыг арчихуйд, санамсаргүй өөрийн нулимсан нь сувдан хэлхээ тасарсан мэт асгарав. Хоёр этгээдийн хагацахдаа гаслан, салахдаа зовинин эмгэнэх гашууныг нэгэн үгэнд барахуйяа бэрх. Тавдугаар өдөрт хүрсний хойно нөхөр эм хоёулан энэлэн шаналан, гашуудан тэврэлдэн нэгэн шөнө сул хэлэлцэж бяцхан ч унтсангүй. Таван цагийн үед Радна даруй босож, дээл хувцсаа өмсөөд, өвөөгийн үлдээсэн алтан сувдын бөөртэй улаан шүрэн эрихийг гэргийдээ өгөөд, биедээ гагц уг үнэ, мөнгө зоос, авлагын данс бичиг, дээл хувцас, хөнжил дэвсгэрийг авч, бас хүнд хүргэх бэлгийн юмыг бага зэрэг аваад, угаас хоёр зарц байсан тул нэгэн залууг өөрөө дагуулан, үлдсэнийг гэртээ үлдээж, бас Дулам хэмээх нэгэн охиныг “-Мядагмаагийн дэргэд зарагдан наадтугай!, Хол ангижирч болохгүй!\" хэмээн захиж дуусгаад, бас гэргийн зүг өгүүлрүүн: “-Хүү минь, сэтгэл тавьж аж төрөгтүн. Энэ газрын хөнгөн нимгэн дүү нар цөөнгүй. Чиний төрсөн нь бас сайхан. Битгий үүдний гадна гарч илрэн, салхиныг өдөөж, галыг үлээ” хэмээвээс гэргий нь өгүүлрүүн: “-Аяа хүү минь!, Сэтгэлээ сул тавьж, хурдан очоод, хурдан ир” гэж хоёулаа нулимсаа арчиж салалцав.” (Бодоо. 1991, х.15)гэжээ. Юуны учир ийм үйл хэрэг өрнөв гэвэл, хэдий хайртай хос, залуу гэр бүл азжаргалтайгаар хоног хугацааг өнгөрүүлж байгаа ч, амьдрахын тулд эрхэлж ирсэнажил хөдөлмөрөө гүйцэтгэхээс өөр аргагүйн тул, нөхөр Радна нь эцгээ байх үед

116МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Тарвагатайн газар үлдээсэн авлагаа олж ирэхээр явах болж, тийнхүү үзэсгэлэнтэхнэр Мядагмаадаа нөхрөө санан шаналах үед, өөрийг нь төлөөлөн, сэтгэлийгнь зөөллөн аргадаж байх эд - өвөөгийнхөө үлдээсэн алтан сувдын бөөртэй улааншүрэн эрихийг өгөөд, холын аяндаа мордож байна. Гэвч, Раднагийн зорьсонажил санасан ёсоор бүтээгүй, тиймээс амласан ёсоор хойтон жилийн моднымөчрийг хөхрөхүйд эргэн ирж амжаагүй, сураг чимээ алдарсан хийгээд овжинхудалдаачны арга мэх, шударга бус зарцын ... зэрэг олон шалтгааны улмаас,хайрт үзэсгэлэнт эхнэр Мядагмаадаа өөрийгөө төлөөлүүлэн үлдээсэн, өвөгэцгээс нь уламжлан ирсэн алтан сувдын бөөртэй улаан шүрэн эрихээ Балбаргэгч нэгэн худалдаачинд байгааг үзээд, итгэл, сэтгэл алдарч, улмаар Мядагмаагтөрхөмд нь буцааж байгаа зэрэг олон үйл хэрэг өрнөж байна. Тодруулбал:“... Бас хэдэн өдөр болсны хойно Балбар хөсөг хөтлөө бэлтгээд бас ирж, тэр нэгэн шөнө нэн илүү янаглан, хоёул нэгэн удаа хэлэлцэн, нэгэн удаа уйлан, бас нэгэн удаа алиархан, нэгэн шөнө нүд аньсангүй таван цагт бие боссонд эхнэр даруй хайрцгаа нээж нэгэн хэлхээтэй эрдэнэ гаргав. Тэр нь Очирай бат хааны сувд эрдэнийн бөөртэй, өмнөд далайн шүрээр засаж сийлбэрлэн бүтээсэн шүрэн эрих ажээ. Түүнийг гаргаж Балбарт өгөөд: “-Энэ эрих болбаас баян Раднагийн арван үед уламжилсан эрдэнийн эд, газар дээр ганцаас илүү сонсдсонгүй ховор юм. Би чамд өгч чухал тэмдэг болгоё. Энэ эрхийг бариваас даруй доорд лугаа бие нийлсэн мэт болтугай” хэмээсэнд Балбар машид уйлсаар бөгөөд зогсохгүй. Эхнэр даруй тэр эрхийг өөрийн гараар Балбар эрийн хүзүүнд зүүж, Дулам охиныг дуудан, үүдийг нээлгээд, өөрийн биеэр үдэн гарч, дахин давтан уйлалдан салалцав”. (Бодоо. 1991, х.17)“... Радна тавьсан өрөө хураамжлан аваад, “Одоо харьсугай” хэмээхдээ Балбарын буудалд очиж салах ёс хийхүйд, Балбар дарс бэлтгэн, нөхөр лүгээгээ өвдөг зэрэгцэн сэтгэлийг хэлэлцэн, маш янаг аашилна. Тэр үед таван сарын доод хагас тул, тэнгэрийн уур баагим халуун болсон учир, хувцсаа тайлж дарс уухуйд Балбар шүрэн эрихийг илрүүлэн гаргавай. Радна үзээд, “-Өөрийн юм” хэмээн хэлж болохгүй тул, гагцхүү тэр эрихийн сайхныг магтана. Балбар маш хол хэмээн эрдэж, даруй асууруун: “-Эрхмийн нутаг Их Хүрээнд баян Раднаагийн хэмээгч нэгэн гэр буй. Лодон ах танилцана уу?” хэмээсэнд Радна тэр үгийг сонсоод мөн зальхай гажуугаар өчрүүн: “Доорд бие гадагш гарч өдөр удав. Айлд хэдий ийм хүнийг мэдэвч огт танилцсангүй. Балбар авгай түүнийг асууж яана?” хэмээсэнд, Балбар өгүүлрүүн: “-Ахаас далдалж яана. Бага бие түүн лүгээ баахан холбоотой учир буй” гээд, даруй Мядагмаа лугаа сайн болсон учрыг нэгэн зэрэг хэлж, эрихээ татан үзээд, нүдний нулимсаа мэлтэлзүүлэн өгүүлрүүн: “Энэ эрихийг тэр өгсөн бөлгөө. Ахын энэ очихуйд, дүү над нэгэн битүүмж бичиг буй. Тэнд захиалан хүргүүлсүгэй. Манагар өглөө эрт эрхмийн буудалд хүргэж аваачсугай” хэмээсэнд, Радна амандаа “болно” хэмээвч дотроо санаруун: “-Энэ мэт сонин хэрэг буй буюу. Үзтэл шүр танын эрих буй тул

117МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34хуурмаг үг бус болой” хэмээж төдий зүрхийг зүүгээр хатгасан мэт болоод “-Хэрэг буй” хэмээн шалтгаалж, уухыг байгаад, түргэнээ босож, түүнээс салан, буудалдаа хүрч суугаад, бас сэтгэл эвдрэн бас уурлан, “Газар товчлох увдисыг сурдаг ч болоосой!, Хурамхан зуур гэртээ хүрсүгэй!” хэмээмүй. (Бодоо. 1991, х.18)гэж дүрсэлжээ. Энд илэрч буй туурвил зүйн сэтгэлгээний гол шинж нь: Гол дүрийнхувьд, “өөрөө өөрийгөө тун санаандгүй гэнэтийн байдлаар хартал”, эзлэх ёстойбайр сууриа хэдийнээ алдчихсан, байх ёстой орон гэртээ байхгүй болчихсонбайдлыг үзүүлсэнд оршиж байна.Утга зохиолын онолд, ийм онцлог шинж бүхий уран дүрийг [жишээ ньРаднагийн дүр] түүний илрэх цаг хугацааны айтай холбон үзэж тодорхойлохыгзаасан байдаг. “Цаг хугацааны уран дүрийн мөн чанар нь тодорхой хугацааныдотор дүрийн мөн чанар нь эсрэг шинж рүүгээ хувирдагт оршино. Уран дүрийнингэж хувирах хамгийн зангилаа агшин нь зовлонгоос аз жаргалтай учрах юмуу, эсвэл аз жаргалаас зовлонд унах гэх мэтээр дүрийн агуулгын мөн чанарэсрэг тал руугаа өөрчлөгдөх тэрхэн мөч юм” (Байгалсайхан. 1995, х.15). Тэгвэл“Үзэмжит өгүүлэл” туужид• Хамгийн үнэ цэнтэй, эрхэм нандин зүйл нь, ямар ч үнэ цэнгүй, хэрэггүйзүйл болсон [эсрэг шинж рүүгээ хувирсан]• Өөрийгөө төлөөлүүлж үлдээсэн зүйл нь төлөөлөл байж чадахаа больсон[эсрэг шинж рүүгээ хувирсан] • Байх ёстой, жинхэнэ хэрэгтэй газраа орших бус, ерөөс өөрөө өөрийгөөхэн ч биш болсныг, гэр бүлтэй гэрийн эзэн, өрхийн тэргүүн биш болсноомэдсэн [эсрэг шинж рүүгээ хувирсан]• Ямар ч үнэт чанаргүй, хэрэггүй, илүүдэл нэгэн болсноо мэдэрсэн [эсрэгшинж рүүгээ хувирсан]гэх зэргээр Раднагийн дүр нь туужид анх үзүүлж байсан агуулга, мөн чанараабүрэн алдаж, ялагчийн бус, ялагдагчийн хувь заяаг агшин зуур амсаж байна.Бүр тодруулбал ингэж өөрчлөгдсөн агшныг дүрслэн үзүүлсэн байна. Ер нь аливхүүрнэл зохиолд байдаг түгээмэл шинж бол дүрийн шинж чанарын өөрчлөлтбөгөөд чухам энэ чанар нь утга зохиолыг цаг хугацааны урлаг хэмээхэд хүргэжбуй нөхцөлт байдал нь юм. Ингэж Д.Бодоо нүүдэлчдийн оюун сэтгэлгээ, соёлынхэвшил [formula]-ийг үзүүлэхдээ, мөн чанарын хувьд “Монголын нууц товчоо”зэрэг эртний бүтээлийн уламжлалыг хадгалж чадсан ч, агуулга, утга чанарынхувьд баяжуулан, шинэчилж дүрсэлсэн байна.Тэгвэл Д.Нацагдорж нүүдэлчдийн оюуны соёл, сэтгэлгээний хэвшил[formula]-ийг “Учиртай гурван толгой” жүжигтээ өмнөх хоёр бүтээлийн туурвилзүйн сэтгэлгээний дагууд, тухайн эд зүйл нь өөрийг нь төлөөлөх бэлгэдэл болжбайгаа хэлбэрээр үзүүлжээ. Жүжигт, гол дүр Юндэн хуримынхаа бэлтгэлийгхангахаар хот хүрээ газар явах болоход, түүний сүйт бүсгүй Нансалмаа, нэгэнаяганы алчуурыг гаргаж Юндэнд өгөхдөө:

118МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34“Аяндаа мэнд яваарай Алсаас хурдан ирээрэй Алаглаж оёсон алчуур дор Аягаа хийгээд зүүгээрэй. Зүйгээд нийлүүлж оёхдоо Зүрх сэтгэлээ барсан юм Зүү хатгах бүрдээ Зөвхөн чамайг бодсон юм” [гэхэд] Юндэн (алчуурыг авч): “Мөшгөөд чимсэн алчуурт чинь Мөнгөн аягаа хийе Мөрөөдөж хүсэх сэтгэлдээ Мөнх чамайгаа агуулъя Хөх торгон алчууры чинь Хондлой дээрээ зүүе Холхи замын урт дор Хонгор хүүгээ бодъё” [гэхэд] Нансалмаа (бас дахин Юндэнг ширтэж): “Угалзлаад эсгэж хийхдээ Ур гараа гаргасан юм Утас татах бүртээ Учирсан чамайг санасан юм Эрээлээд оёсон алчуурыг Эндэж битгий гээгээрэй! Эргүүлж үзэх бүртээ Энэхэн намайгаа бодоорой!” [гэв.] Юндэн (өнөөх алчуур дор аягаа хийж): “Урлаад оёсон алчууры чинь Ууцан дээрээ зүүе Үзэх харах бүртээ Энхрий чамайг дурсана Шаглаад оёсон алчууры чинь Сайхан авч явъяа Санаа сэтгэл хоёрыг Түүний дотор хадгалъяа” хэмээн дуулж, аяганы алчуурыг бүсэндээ хавчуулах бөгөөд” (Нацагдорж. 2022, х.26-27)гэж гарч байна. Жүжгийн энэ харилцан ярианы утга чанар, агуулга нь дурлалтбүсгүй нь аяганы алчуураар өөрийгөө төлөөлүүлэн, хайрт дотно хүүтэйгээ ямагтхамт байгаагийнх нь бэлгэдэл дүрслэл болж байна. Хэдийгээр эл төлөөлөлжүжгийн гол драм, үйл хэрэг явдлын зангилаа, зөрчилд гол үүрэгтэйгээр бустуслах чанарын, мэдээллийн үүрэг гүйцэтгэж байгаа хэдий ч, нүүдэлчдийнсоёлын энэ хэвшлийг үзүүлснээрээ дараа дараачийн уран бүтээлийн туурвилзүйн сэтгэлгээнийх нь уламжлал болж өгсөн юм. Тухайлбал Д.Цэвэгмидийн“Хоньчин Найдан” [1935] өгүүллэгээс үзэж болно. Өгүүллэгийн гол дүр Найданхүү, гэрээс хол лам багшид шавилж байхдаа ядарч зүдрэхийн эрхэнд ээж, аавааихэд санаж, улмаар оршихын эрхэнд хоёр чулуу олж аван, түүгээр аав, ээжийгээтөлөөлүүлэн, аав ээжтэйгээ хамт байна хэмээн санаж, орой лам багшийгаа

119МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34унтсан хойно, аав, ээжтэйгээ ярилцана.“- Сайн байна уу Ээж ээ? Сайн байна уу аав аа? Ээж ээ таны бие сайн уу?. Хүү нь сайн л байна. Аав аа, та гэртээ хариагүй л байна уу? [Энэ үед аавыг нь хугацаагүй цэргийн албанд татагдсан байв.] Хүү нь та нарыгаа их санах юм даа. Одоо унтлаа. Маргааш уулзъя.” 4хэмээн хүүрнэж, өөрийгөө тайтгаруулж байна. Тэгвэл зохиолч Д.Төрбатын “Иржяваа цаг” [1984] туужид, нэг голын хоёр болох Готов, Маралмаа хоёр багаасаахамт наадан тоглож, үерхэн өсжээ.“ ... Охин хөгжилтэй хөхрөн есөн чулуугий нь ус руу шидчихэв. Хүү усан дотор цувж унасан чулууг нэгд нэгэнгүй нүдлэн харснаа, цамцаа тайлан тээр хол чулуудаж орхив. Чингээд ус руу шумбан орлоо. Голын ёроолын хайрган дотроос амаараа цагаан чулуу түүх нь ер бусын сурмаг аж. Охины чийгт улаан уруул үл мэдэг хөдлөх нь тоолж буй юм санж. Тэр ер бусын баяртай байна бололтой. Хүү голоос ус савируулан гарч ирснээ аман дахь чулуугаа алган дээрээ асган тоолов. Найм байлаа. Нэг чулуу голын ёроолд үлдэж хоцорчээ. Хүү мөнөөх найман чулууг буцаан шидэв. Охин шанхныхаа үсийг чихнийхээ араар хавчуулснаа, амьсгаагаа уртаар татан, гол руу шумбаж орлоо. Чацуут хүү инээдээ барьж ядна. Маралмаа үс гэзэгнээсээ ус савируулан гарч ирэхэд хэнхдэгинг даган усны тунгалагхан дуслууд бөмбөрнө. Маралмаа аман дахь чулуугаа алган дээрээ асгалаа. Готов хүү тоолон завдтал охин тас атгаад зугтчих нь тэр. Хүү голын ус руу харвал нэг ч чулуу үлдээгуй ажээ. Үзэхүл охин мод мод сүлжин бүжин мэг дэгдэж харагдана. Хүү араас нь хөөлөө. ... Хүү: Маралмаа... гэнэ. Охин инээд алдан гүйсээр аж. Есөн цагаан чулуугаа тас атган наашаа гүйсээр байна” (Төрбат. 2016, х.70-71).Энэ цагаас хойш Готов, Маралмаа хоёрын тоглож байсан есөн цагаанчулуу нь тэдний нандин эрдэнэ үнэт зүйл нь болжээ. Тэд ч насанд хүрцгээж,Готовт цэргийн алба хаах зарлан дуудах албан бичиг ирэв. Цэрэгт мордохынурьд орой хамтдаа байх үедээ есөн чулуугаа хэрхэн авахаа ярилцжээ. Ирээдүйдөрхийн тэргүүн- нөхөр болох учраас гээд Готов нь 6-г нь авав. Гэрийн эзэгтэй –эхнэр болох тул Маралмаад 3-г үлдээв. Ингэж бие биесийн эзгүйд 6 чулуу ньМаралмаагийн, 3 чулуу нь Готовын төлөөлөл болж, Готов, Маралмаа хоёрт бүрч үнэтэй эрдэнэ нь болов. Готовыг цэргээс халагдахын өмнөхөн Маралмаагийнаавынх нь бие муудаж, асаргаа хэрэгтэй болоход Маралмаад аавыгаа асрахзав, цаг тун бага байлаа. Аргаа барахдаа аавынхаа ганц шавь, хайрт Готовынхнь аав, аварга малчин Шадавтай уулзаж, малаа авахыг гуйв. Зөвшөөрсөнгүй.Маралмаа ганцаардаж байлаа. Готовыг цэргээ халагдаад ирсэн тэр нэг оройаавынх нь бие гэнэт муудаад, ашгүй эргэн сэргэлээ. Аавыгаа асарна гээд хонио 4 Д.Цэвэгмид “Хоньчин Найдан”, “Академич Дондогийн Цэвэгмид Дурсгалын түүвэр”, редБ.Мөнхбаяр, Уб., 2015, “Хоньчин Найдан” МУСК, Монгол кино үйлдвэр. Ерөнхий найруулагчН.Нямдаваа, Уб., 1979 он.

120МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Шадавынх руу хар хурдаараа тууж гарав. Маралмаад Готовыгоо ирж явааганзаарах сөхөө ч байсангүй.“... Баярласандаа өвгөний өвдөг өөрийн эрхгүй нугарчихав. Тэр ягхийтэл суучихлаа. Готов сандран турж эцсэн өвгөнийг хоёр гар дээрээ өргөн гэрт нь оруулж хэвтүүлснээ Маралмаагийн ор хоосон байхыг хараад цочих шиг боллоо.Багаяа [Маралмаагийн аав]: - Хэвтэж байгаад саяхан л гарсан холдоогүй байх аа. Тооноор туссан сарны гэрэлд сөхөж орхисон хөнжил, дэр. Энэ бүхэн энхрий дотно харагдана. Орны урдуур гурван цагаан чулуу цувуулан хаяжээ. Готов шүурч аваад гарав. Далдаас түүний дуу: - Марал аа... Марал аа... гэсээр цаашлав. Багаяагийн царайд эрүүл цусны ягаан туяа гийж эхэллээ. Сарны гэрэл туссан талын цэцгэн дээгүүр Готов, -Марал аа... Марал аа... гэж хашхиран дэгдэнэ,.. Маралмаа, нэгэн цэцэгт хонхроор дан дээлтэй бүх хонио тоосруулан тууж явна. Марал: -Готов нь авна уу... Шадав нь авна уу... Өөрөө мэдэж. Ааваа..., ааваа бодох минь... гээд шилбүүр савчин гүйж явна. Готовын дуу ойртсоор... -Марал аа... Марал аа... гэснээ дэргэд нь ирэн зог тусав.Маралмаа: -Чи хаачиж яваа юм бэ?Готов алгаа дэлгэн: -Чи үүнийгээ орхичхож... Маралмаа алгыг дэлгэвэл зургаан чулуу байх нь тэр... Ажилд ивэршсэн хоёр алган дээр есөн цагаан чулуу гэрэлтэнэ.” (Төрбат. 2016, х.107)гэжээ. Ингэж хуваагдсан чулуу тоо бүрэн, холдсон залуусын бие, сэтгэл хамтдааболж, ирж яваа цаг нь үйлс бүтэхийн бэлгэдэл нь болж өгчээ.Тэгвэл төрсөн нутаг ба эх нутгийн унаган хүү хоёрын ямагт хамтдаа цугоршин байх хүсэл сэтгэл, мөрөөдлийг нь хүн ба байгалийн харилцаа холбоондбиш иргэн ба эх орны түвшинд хүртэл нь төлөөлж үзүүлсэн нэгэн дүрслэлийнталаар авч үзье. Энэ бол төр нийгмийн зүтгэлтэн Г.Зуунай агсны “Нутгийн чулуу”хэмээх бүтээл болно.“Тарлан хайрханы бараа нь ээ Талын зэрэглээнд зүмбэрлээд Тайгам нуурын хөвөө нь ээ Тэнгэрийн хээлэнд цайвалзаад Ай хө, авч гарсан чулуу минь алганд хөлрөөд байхымаа Ай хө, нутгаа би санав уу, нутаг минь намайгаа санав уу? Алтан говийн хаялага нь ээ Аргалантын оройд сүүмэлзээд Аараг толгодын тэртээгээс Айлын утаа суунаглаад Сэрхийн цэнхэр нуруундаа Сэмжин үүлс ээнэгшээд

121МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Сэрсэн ч унтсан ч чимээлээд Сэтгэл сэлгэн сэвэлзээд” 5Шүлгийн утга санаа өнгө аяс, найрагчийн дотоод сэтгэлийн шаналал,эмзэглэл энэ бүхнийг илэрхийлсэн төлөөлөлт дүр нь, уянгын би баатрын нутгаатөлөөлүүлж авч гарсан чулуу нь юм. Уг нь найрагч нутагтайгаа хамт байгаа.Тэгсэн хэдий ч нутаг нь бас нутгаа санаад байгааг мэдэрсэн дотоод сэтгэлийнзөрчил, ухаарал энд дүрслэгдсэн байна. Өөрөөр хэлбэл “Иргэн” -“Чулуу” [нутаг]-“Хөлөрсөн чулуу” [нутгаа санасан чулуу] гэсэн харьцаа амьшуулал хэрэглэснийүр дүнд буй болж, ийм гурвалсан харьцааг илтгэснээрээ нүүдэлчин угсаатныоюуны соёл, сэтгэлгээний хэвшил [formula]-ийг дүрсэлж ирсэн уламжлалдтуурвил зүйн нэгэн шинэ арга, барил болсон байна.Энэ бүхний эцэст, эдгээр төлөөлөл - бэлгэдлийг юу гэж тодорхойлболзохистой вэ? гэвэл энэ нь угсаатнуудын соёл, шүтлэгийн уламжлалтай шуудхолбоотой ойлголт, эртний угсаатнуудын бүтээсэн сэтгэлгээний соёлын хожууүеийн улам мөр хэрэглүүр мөн. Монгол аман зохиол, зан үйл судалсан олонэрдэмтэд ийм төлөөлөл – бэлгэдлийг эртний угсаатнуудын “Чулуу шүтлэг”,“Мод шүтлэг” тэргүүт соёлын уламжлалтай, түүний хожуу цагийн ул мөртэйхолбон авч үзэж, тайлбарласан байдаг. Тухайлбал мод шүтэх ёстой холбоотой,модыг төлөөлөл болгосон аман зохиолын зүйл элбэг байдаг ч, Ч.Лодойдамбын“Тунгалаг Тамир”-т буй нэгэн өгүүлэмжийг үзвэл:“... Бат... аавынхаа тухай өдрийн бодол шөнийн зүүд болж, эцэст нь түүний хойноос явахаар хатуу шийдээд Хонгорыг хамт явъя гэхэд “-Өвгөн чинь аав ээж, дүү эд хөрөнгөө хаяад явж болохгүй. Харин чамд тус болъё” гээд зургаан соном хадаг, хэдэн дугуй гэвш ламаас хулгайлан авч өгсөн бөлгөө. Тэгээд салахдаа Булган уулын өвөрт ургасан хоёр моносны дэргэд очиж, үлгэрт гардгийг дуурайн нэг, нэгээр хуваарилан аваад “- Азтай сайн явбал мод минь цэцэглэж байг, муу явж доройтвол навч цэцэг нь унаж хувхайраг. Том болоод уулзахгүй бол хэн амьд маань ирж үзэж байя” гэж ярилцсан билээ.” (Лодойдамба. 2017, х.224-225)“Хонгорын моносны мөчрүүд арвин ургасан мойлоо дааж ядан доош гулзайжээ. Түрүүлж очсон Бат тэр модноос нэг мойл чимхэж авахад бяцарч нөжирсөн цус шиг хүрэн хар шүүс хурууг нь дагаж урсан ирлээ. Амандаа хийх гэснээ болив. Хонгорын хүү гүйж ирээд “-Бат ах аа, над мойл авч өгөөч” гэлээ. “- Болоогүй байна. Дүү минь. Энэ модыг хайрлаж хамгаалж яваарай. Энэ бол үлэмж сайхан сэтгэлтэй, төөрч будилсан хүний мод юм шүү” гээд Батын нүдэнд тунгалаг бүлээн нулимс тунарав.” (Лодойдамба. 2017, х.383) хэмээн өгүүлжээ. Энэ бол нэг талаас нь угсаатан ард түмний мод шүтэх ёс,5 Ц.Нацагдорж, Г.Зуунай, “Нутгийн чулуу”, “Монгол тулгатны зуун дуу” https://www.youtube.com/watch?v=muhqdX2-3f0

122МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34соёлын хожуу цагийн ул мөрийг илэрхийлсэн таних тэмдэг, нөгөө талааснүүдэлчин угсаатны оюуны соёл, сэтгэлгээний хэвшил [formula]-ийг үзүүлсэнтуурвил зүйн сэтгэлгээ, төлөөлөл- бэлгэдлийн элемент мөн. Энд дурдсан“Таних тэмдэг” хэмээх ойлголттой холбогдох бас нэгэн сэжим байгаа нь эртнийугсаатнуудын домгийн ойлголт болно. Жишээ нь, Мянгад угсаатны соёлын танихтэмдгийн тухай “Чингүнжавын захиас үг” хэмээх нэгэн домог байдаг.“Шадар ван жанжин [Чингүнжав] Манжийн цэрэгт баригдахдаа өөрийн шадар албатдаа хэлсэн нь, “-Би хэзээ нэгэн цагт баруун хойд зүгээс ирж, та нарыгаа хар манжийн дарлалаас чөлөөлж авна. Тэр цагт нүүдлийн олон албат та нар миний хэлснээр хар хаяавч, хөх үүдтэй байгаарай. “Хар хаяавчтай” гэдгийн учир нь дайсан дунд явах үед хар санаагаар хаяагаа манаж сэрэмжтэй яв! гэсэн үг. Миний энэ захиасыг мартахгүйн тэмдэг болгож гэрийнхээ хаяавчийг хараар хийгээрэй. Би хар санаагүй явснаас итгэж гэнэдлээ. “Хөх үүдтэй” яваарай гэдгийн учир нь мөнхийн дэлгэрэх өнгийг бэлэг дэмбэрэл болговол та нарын үйл бүтнэ. Өвс ногоо дэлгэрэх, гол мөрөн хайлах, тэнгэр цэлмэхдээ хөх болдог юм гэнэ лээ. Түүгээр чинь та нарыг таньж очно гэсэн юм гэдэг” (Ховд их сургууль. 2019, х.95). Энэ мэтээр угсаатан, ястны дээл хувцсан дээрх ялгах тэмдэг, ямар үндэстэнугсаатан болохыг түүгээр нь төлөөлөн таньж мэддэг байдал, гэрлэх ёслолоохийж буй залуус хуримын бөгж солилцохоос эхлээд зэрэг олон үйл хэрэг нь уранбүтээлийн туурвил зүйн сэтгэлгээнд орж ирэхээрээ нүүдэлчин угсаатны оюунысоёл, тэдний сэтгэлгээний хэвшил [formula] болж өгүүлэгддэг, үүний уламжлалыгилтгэсэн туурвил зүйн сэтгэлгээ, төлөөлөл-бэлгэдэл болж дүрслэгддэг байна.Энэ бүхнээс үзвэл нүүдэлчдийн утга соёлын үндэсний сэтгэлгээ, түүнийүнэлэмж, хэвшлийн тухайд авч үзэхдээ ахуй амьдралын энгийн үнэн дүр төрхийг,ардын аман зохиол, шашин шүтлэгээс эхлээд уран сайхны гүн ухааны чиглэлхүртэл нь харилцан уялдаатай судлах нь чухал гэдэг нь харагдаж байна. Хэдий,зохиолчийн ухамсар, танилт, уран сайхны туурвил зүйн сэтгэлгээ нь сонгомолшинж чанартай гэлээ ч, уран зохиол дахь амьдралын үйл явц, хөдөлгөөнийгтодорхой зүйлээс ерөнхий, бүх нийтийнх хүртэл бүрэн тусгаж, харуулахдааүнэлэмжтэйгээр, хэвшилтэйгээр үзүүлдэг учраас, өвөрмөц хийгээд түгээмэлбайдлыг хэрхэн дүрсэлсэн туршлага нь тухайн уран сайхны бүтээлийн ямарболсныг үнэлэхэд гол баримжаа болох, чухал хэрэглүүр болж байна.ABSTRACTThis article explores how the concept of culture is reflected in the literature of anation or people. Humanity has always appreciated what it did not know. As a result,the same cultural phenomenon is valued differently. This is explained by the example of folk songs. He also explores the role of cultural property in the expression ofcultural property.When considering the national thinking of the nomads, its values and customs,it is seen that it is important to study the simple and true image of everyday life, from

123МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34folklore and religion to the direction of artistic philosophy. Although the author's consciousness, familiarity, and artistic creative thinking are selective, the process andmovement of life in literature is fully reflected and displayed from the specific to thegeneral and universal. experience is an important tool for evaluating the artistic work.Key words: Nomadic culture, folklore and literature, articial evalution, formula,metonimНом зүй1. Хэрлэн Л., Энхмаа Д., (2009). Домогт дууны зуун дээж. Уб.,2. Ш.Сүрэнжав Ш., “Дуунд мөнхөрсөн бүсгүйчүүд” УБ, 2005, 15-р тал3. (2008). Монголын нууц товчоо. Хуучин монгол хэлнээс одоогийн монголхэлнээ буулгасан Ц.Дамдинсүрэн, Уб.,4. Бодоо Д., (1991). Үзэмжит өгүүлэл. Хэвлэлд бэлтгэсэн: Л.Бат-Очир,Г.Цэрэндорж, Уб.,5. Байгалсайхан С., (1995). Уран зохиол шинжлэлийн удиртгал. Уб.,6. Нацагдорж Д., (2022). Учиртай гурван толгой. Уб.,7. ТөвшинтөгсЦ.,нар,(2022).“Учиртайгурвантолгой”-нтүүхэнтэмдэглэлийнтовчоон. Уб.,8. Төрбат Д., (2016). Ирж яваа цаг. Дамбын Төрбатын уран бүтээлийнчуулган, Дөтгөөр боть, Уб.,9. https://www.youtube.com/watch?v=muhqdX2-3f010. Лодойдамба Ч., (2017). Тунгалаг Тамир. Уб.,11. Ховд их сургууль, (2019). Мянгадын аман билгийн жишээ. Уб.,

124МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34РАННЕМОНГОЛЬСКАЯ СРЕДНЕВЕКОВАЯ ЛИТЕРАТУРА: ПОЭТИЧЕСКИЕ ЖАНРЫ \"СОКРОВЕННОГО СКАЗАНИЯ МОНГОЛОВ\"(1240)Е.Е. БалданмаксароваАннотация: Статья посвящена монгольской поэзии как явлениюсредневековой литературы, которая развивалась, следуя своим определеннымзакономерностям. Когда речь идет о раннемонгольской литературесредневекового периода, безусловно, важно представить хотя бы в общихчертах тип культуры, породивший те или иные поэтические произведения сих функциональной классификацией, и понять, какая жизненная ситуация(реальная практическая необходимость) вызывает каждую жанровуюразновидность поэтических текстов и, наконец, особенности поэтическогосознания,обнаруживающиесебячерезопределенныементальныеобразования.Поэтическое творчество раннего периода монгольской литературы, начинаяс XIII в., преимущественно следовало поэтическим нормам, традиционнымканонам, сложившимся в устном поэтическом творчестве. Существовавшаяориентация на предшествующиелитературе образцы, однако не препятствоваласвоеобразному новаторству, сложению собственно художественного,эстетического канона средневековой монгольской литературы. Художественнаясловесность в это время дала свое лучшее творение под названием«Сокровенное сказание монголов» (1240). Ряд наиболее распространенныхжанров, представленных в этом историко-литературном памятнике, связь их сритуалами и обрядовой поэзией позволяют отнести их к первичным речевымлитературнымжанрам.Вследза М.М.Бахтинымразличаемпервичные (простые)и вторичные (сложные) литературные жанры. Рассматривая первичныелитературные жанры, обращаемся к жанрам клятвы, ораторской, посольскойречи, восхваления, плача как к наиболее распространенным и характерным длятого периода развития монгольской литературы и позволяющим проследитьскладывающиеся принципы литературной эволюции, сложение средневековоголитературного канона.Ключевые слова: средневековаямонгольскаялитература, поэзия, традиция,канон, поэтическая норма, первичные литературные жанры, «Сокровенноесказание монголов», индивидуальное творчество.Информация об авторе: Елизавета Ешиевна Балданмаксарова – докторфилологических наук, ведущий научный сотрудник, Институт мировойлитературы им. А.М. Горького Российской академии наук, ул. Поварская, д.25 а, 121069 г. Москва, Россия. E-mail: [email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-7322-2478.Для цитирования: Балданмаксарова Е.Е. Раннемонгольская средневековаялитература: поэтические жанры «Сокровенного сказания монголов» (1240),2023. С. 00–00. DOI:

125МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34EARLY MONGOLIAN MEDIEVAL LITERATURE:POETIC GENRES \"THE SECRET HISTORY OF THE MONGOLS\" (1240)Baldanmaksarova E.E.Abstract: The article is devoted to Mongolian poetry as a phenomenon of medieval literature, which developed following its own specific patterns. When it comes to theearly Mongolian literature of the medieval period, it is certainly important to presentat least in general terms the type of culture that gave rise to certain poetic workswith their functional classification, and to understand what life situation (real practicalnecessity) causes each genre variety of poetic texts and and, finally, the features ofpoetic consciousness, which reveal themselves through certain mental formations.The poetic creativity of the early period of Mongolian literature, starting from the 13thcentury, mainly followed poetic norms, traditional canons that had developed in oralpoetry. The existing orientation towards previous literature samples, however, did notprevent a kind of innovation, the addition of a proper artistic, aesthetic canon of medieval Mongolian literature. Artistic literature at that time gave its best creation called\"The Secret History of the Mongols\" (1240). A number of the most common genrespresented in this historical and literary monument, their connection with rituals andritual poetry allow us to attribute them to the primary speech literary genres. Following M.M. Bakhtin distinguishes between primary (simple) and secondary (complex)literary genres. Considering the primary literary genres, we turn to the oath genre andthe hymn genre as the most common and characteristic for that period of development of Mongolian literature and allowing us to trace the emerging principles of literary evolution, the formation of the medieval literary canon in the present.Keywords: medieval Mongolian literature, poetry, traditional canon, poetic norm,oath genre, hymn/praise genre, The Secret History of the Mongols.Information about the author: Elizaveta E. Baldanmaksarova - Doctor of Philology, Leading Researcher, Institute of World Literature named after. A.M. Gorky Russian Academy of Sciences, st. Povarskaya, 25 a, 121069 Moscow, Russia. E-mail:[email protected] ORCID ID: https://orcid.org/0000-0002-7322-2478.For citation: Baldanmaksarova E.E. Early Mongolian Medieval Literature: PoeticGenres \" The Secret History of the Mongols\" (1240) // , 2023, pp. 00–00.DOI:ДляроссийскоголитературоведенияконцаXXиначалаXXIвековхарактеренвозросший интерес к проблемам генезиса поэтических форм, их историческойи культурной обусловленности, их связи с внелитературным материалом.Исследователи стали активно обращаться к идеям А.Н. Веселовского, О.М.Фрейденберг, А.Ф. Лосева, В.Н. Топорова и других ученых. Из широкого спектра

126МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34разрабатывавшихсяимивопросоводнимиз кардинальныхявляется,вчастности,проблема генезиса поэтических форм в сфере мифа и ритуала, в особенности,когда речь идет о литературах древности и раннего средневековья. Постановкаданной проблемы актуальна применительно и к поэзии Востока1, в частностик средневековой поэтической традиции монгольских народов, насыщенноймифологическими и ритуальными реминисценциями.Средневековая монгольская литература, как и другие литературысредневекового Востока, относится к литературе эйдетического(традиционалистского, или канонического) типа, которая ориентируется наопределенный канон жанров, мотивов, тем, героев, изобразительных средств.Художественно-эстетический канон монгольской литературы в наиболее полноми завершенном виде оформился в Средневековье. Этот период берет своеначало с XIII в. Именно это время отличается сложной политической ситуациейи характеризуется, говоря словами Л.Н. Гумилева, «пассионарным толчком»2[Гумилев, 1992, с. 262]. В это время монгольская художественная словесностьдает свои лучшие образцы, вобравшие, с одной стороны, фольклорные,культовые, мифо-ритуальные традиции, а с другой, - свидетельствующиео возникновении и сложении определенных поэтологических концепций илитературного канона.Поэтическое слово в средневековой Монголии было ориентировано не нановое, самобытное и индивидуально-личностное, а на традиционное, например,на топосы, или «общие места», заложенные ещё в недрах устного поэтическоготворчества. Раннемонгольская литература, как и другие виды духовнойкультуры, начинает отделяться от обряда, мифо-ритуальных и религиозныхвоззрений. Постепенно, начиная с XIII в., формируются эстетические основысобственно монгольской художественной литературы, появляются первыеэлементы индивидуального творчества, зачатки понятия «автор». Высокийуровень средневековой поэзии, ее жанровое и тематическое разнообразиесвидетельствуют о существовании древнемонгольской поэтической традиции.Это качество монгольской литературы раннего периода отмечали многиемонголоведы и китаеведы, как отечественные, так и зарубежные.Отличительной особенностью монгольской литературы Средневековьяявляется то, что поэзия, лирические элементы обязательно входили в составпроизведений любого рода и жанра. «Монгольская классическая литературапочти не знает «чистой» прозы, - отмечал С.Ю. Неклюдов. Прозопоэтическуюструктуру имеет «Сокровенное сказание» и все произведения последующейисторико-эпической традиции» [Неклюдов, 1985, с. 15]. Культ поэтического1 Как наиболее интересные работы в данном ключе отметим монографии М.И. Никитиной«Древняя корейская поэзия в связи с ритуаломимифом» (М., 1982);А.М.Дубянского «Ритуальномифологические истоки древнетамильской лирики» (М., 1989); Л.М. Ермаковой «Речи богов ипесни людей: Ритуально-мифологические истоки японской литературной эстетики» (М., 1995). 2 Термин «пассионарность», или «пассионарный толчок» (от латинского passio - страсть) введенд.и.н., проф. Л.Н. Гумилевым. Исследуя биосферу, он приходит к выводу, что человеческаяистория развивается определенными циклами, которые связаны с энергетическими толчками(«флуктуация биосферы»), побуждающими людей к активности. Это явление Л.Н. Гумилевназвал пассионарностью, а людей, через которые проходят эти заряды энергии, пассионариями.

127МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34слова в средневековой Монголии выработало особое отношение к меткому,мудрому, специальным образом организованному, упорядоченному слову.Оно характеризуется глубоким уважением к поэзии, признанием за нейбольшой действенной силы, способной эстетически воздействовать на мыслии чувства человека. Именно данное качество стихотворной речи обусловилоее историческую первичность в составе художественного творчества.Это отношение, фактически приравнивающее слово к делу, нашло яркоеотражение в средневековой монгольской поэзии. Её рассматривали как делогосударственной важности, как показатель культурного уровня. Даже текстына пайдзах (печатях) вырезались в стихотворной форме. В «Сокровенномсказании монголов» (§ 70) говорится, что весной полагалось проводить обрядпоминования усопших, для чего ездили на кладбище в «Землю предков». Тамисполнялись песнопения, называемые «Великая мелодия», под аккомпанементструнного музыкального инструмента морин-хур (аналог скрипки). Во времяпеснопений призывались духи предков и старейшина рода в стихотворнойформе торжественно-протяжным речитативом «докладывал» о происшедшихза год изменениях, возникающих проблемах, чтобы живущие в «том мире»были в курсе земных дел потомков и могли незримо оказывать посильнуюпомощь. То есть через поэтическое слово, песнопение происходит общениечеловека с историей своего рода, его бытием и тем самым осуществляетсясвязь с самосознанием народа. Монголовед-историк Л.Л. Викторова пишет:«Его исполнение как бы фиксировало историю рода, пополняло родословныекниги, отмечало выдающиеся события, прославляло отличившихся и осуждалонедостойных, т.е. публично выражало общественное мнение, формировалоего. Это была одна из важнейших форм передачи наследственной социальнойинформации в определенной этнической среде» [Викторова, 1981, с. 62].Господство поэзии над другими видами литературы – это характернаяособенность не только монгольской, но и всей восточной литературы. Еслиэпическое повествование – это «груда жемчужин-слов», то поэзия, по АлишеруНавои, – это «редкие жемчужины, искусно нанизанные на нить» [Навои, 1989с. 542-544]. Не случайно эпосы и эпопеи на Востоке – это произведения,написанные в стихотворной форме. Отношение к поэтическому слову,рассматриваемое нами как своеобразный культ, будучи одним из самыхпримечательных качеств монгольских народов, активно формировало ихтребования к произведениям словесного искусства, их эстетические вкусы инормы, способствовало постоянному и тщательному отбору художественноизобразительных средств, созданию устойчивых поэтических традиций.Сложение нормативов, понимаемых нами как художественно-эстетическийканон, закрепляемый затем традицией, обуславливают содержательные иформальные эстетические критерии монгольской средневековой поэзии.Категория литературного жанра - категория историческая. Возникнувна определенном этапе развития литературы, жанры проходят различныестадии своего развития в зависимости от изменения их принципов выделенияв ряду других жанров, от типов и характеров, выполняемой ими функций.

128МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Традиционалистское художественное сознание создает свою, специфическуюсистему жанров. Жанр, как один из основных компонентов поэтологическихкатегорий (наряду с образом, стилем, методом), на первый взгляд кажетсянеизменнымв своей иерархии и функциях. Между темкатегориижанра заведомоподвижны.Это отмечалП.А. Гринцер.Вчастности, он, имея ввиду не толькожанр,но и в целом основные категории средневековой поэтики, писал: «Даже тогда,когда в длительной исторической перспективе они сохраняют актуальность, отпериода к периоду, они часто меняют свой облик и смысл, вступают в новыеотношения и связи. Характер каждой такой системы обусловлен в конечномсчете литературным самосознанием эпохи, в свою очередь эксплицированнымв ее поэтике» [Гринцер, 2013, с. 22]. Необходимо отметить, что дляраннемонгольской литературы характерно преимущественное внимание кформальной, жанровой стороне произведения, чем к содержательной. Этосвязано, конечно же с тем, что в этот период развития литературы понятиетворческого самовыражения было не столь актуальным как в Новое время.Характерно игнорирование оригинального творчества, ибо инерционнаясила принципов подражания и уподобления была еще сильна, ориентацияна уже известное и его обыгрывание считалось эстетически значимым, т.е. вмонгольской литературе раннего периода господствовала поэтика слова иноваторство ценилось именно в слове, а не в теме, сюжете, характере. Этоотличительное качество, особенность средневековой литературы обозначеномедиевистами как «эстетика тождества».Для литературных жанров раннемонгольской поэзии характерны иочень важны функции внелитературные. Важным в этот период оказываетсявопрос, для чего предназначен тот или иной жанр. Основная функция жанровопределяется их применением в практической жизненной ситуации. Причемпервичные литературные жанры в этот период воспринимаются не только какрезультат литературного творчества, но более всего как отклик на явленияреальной жизни, подчиненные деловым интересам и потребностям общества.Например, торжественные речи, славословия, гимны, стихи могли звучатьна Больших съездах (Их курултаях), в атмосфере княжеского собрания, т.е. вофициальной деловой обстановке, а также на различных народных праздниках.В эпоху раннего феодализма художественная словесность дала свой лучшийобразец под названием «Сокровенное сказание монголов» (Mоnggоl-un nigučатовčiyаn)3. Данное произведение было написано в 1240 г. и считается однимиз первых историко-литературных памятников средневековья. Многообразиежанров, представленное в «Сокровенном сказании», даже простое ихперечисление показывает, что эти литературные жанры можно рассматриватькак составляющие обряда.Обрядыс их поэзией представляют собой ритуальныежанры, органическую часть которых составляют жанры речевые, со временем3 Иногда употребляется название подлинного монгольского текста, написанного китайскимииероглифами «Юань чао би ши» (найден синологом Палладием Кафаровым в середине XIX в. вПекинской библиотеке), так как текст «Сокровенного сказания монголов» (или «Тайной историимонголов») на языке оригинала до сих пор не найден. См. об этом: Балданмаксарова, 2021, с.504-524.

129МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34оформившиеся в литературные.Как известно, проблему речевых жанров впервые начал разрабатыватьМ.М. Бахтин. Все многообразие речевых жанров он разделил на первичные(простые) и вторичные (сложные, к которым отнес жанры литературные) иохарактеризовал их как «о т н о с и т е л ь н о у с т о й ч и в ы е т и п ы…высказываний, в структурном отношении состоящие из трех компонентов:тематическое содержание, стиль и композиционное построение» [Бахтин,1997, с. 159, здесь и далее разрядка слов в цитатах авторская]. Им такжебыла отмечена «крайняя р а з н о р о д н о с т ь речевых жанров (устных иписьменных)». В частности, в состав этого феномена М.М. Бахтин включает«и короткие реплики бытового диалога (причем разнообразие видов бытовогодиалога в зависимости от его темы, ситуации, состава участников чрезвычайновелико), и бытовой рассказ, и письмо (во всех его разнообразных формах), икороткую стандартную военную команду, и развернутый и детализированныйприказ, и довольно пестрый репертуар деловых документов (в большинствеслучаев стандартный), и разнообразный мир публицистических выступлений (вшироком смысле слова: общественные, политические)» [Бахтин, 1997, с. 159-160]. Далее Бахтин, размышляя о функциональной разновидности речевыхжанров, об их разнородности, пишет: «сюда же мы должны отнести… и вселитературные жанры (от поговорки до многотомного романа)» [Бахтин, 1997,с. 160].Функциональная разнородность первичных речевых жанров, о которыхписал М.М. Бахтин, позволяет нам рассмотреть с этого ракурса богатствои многообразие жанровых разновидностей, нашедших свое выражение в«Сокровенном сказании монголов». В раннемонгольской литературе первичныеречевыежанрызанимаютдоминирующееместо.Книмможноотнестипосольскиеречи, жанры послания в стихах, клятвы, гимны, плачи, ораторскую речь и др.,которые находились в начале XIII столетия в процессе становления и их рольособенно значима для дальнейшего развития всей монгольской литературы.В силу своей жанровой природы они подвижны, динамичны и связаны сситуацией высказывания и определяются спецификой сферы общения. В связис этим из всего жанрового разнообразия «Сокровенного сказания» рассмотримжанры клятвы, гимна, плача и др., написанных в стихотворной форме, которыепо классификации М.М. Бахтина можно с уверенностью отнести к разрядупервичных речевых жанров и охарактеризованные им как «обязательныеформы высказывания», так же необходимые «для взаимного понимания, каки формы языка» [Бахтин, 1997, с. 183]. Если рассматривать данные жанры вхудожественно-эстетическом плане, то они различны как по значимости, таки по ценности, и в качестве ранних литературных произведений, требуют,несомненно, исследовательского внимания и изучения. Обратим еще развнимание на то, что характерной особенностью ранней средневековоймонгольской литературы является: наличие разнородных стихотворныхжанров, берущих свои истоки из лона устного поэтического творчества;существование определенной иерархической жанровой системы, сложность

130МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34их взаимоотношений; своеобразие внутренних, структурных составляющих. Кгосподствующим жанрам средневековой раннемонгольской литературы, можноотнести присяжные речи или клятву, славословия или гимны, также немалуючасть занимают жанры сожаления по утраченному или плача, проклятий.Клятва или присяжные речи (монг. тангараг), как видно из «Сокровенногосказания», носит сакральный характер. Так, например, клятва воиновЧингис-хана произносилась у знамени до выступления в военный поход.Девятибунчужное боевое черное знамя водружалось во время войны исимволизировало воинский дух народа и его предводителя. Существовало ещеи «великое белое знамя», которое устанавливалось в мирное время. Знаменикак символическому выражению духовной мощи придавалось средневековымимонголами огромное значение, даже рассматривали его в качестве мировогодрева, выполняющего объединяющие функции трех миров. Ритуал освящениябоевого черного знамени сопровождался жертвоприношением и при этомпроизносили следующую клятву:Издали видное знамя свое окропил,В громко рокочущий свой барабан я ударил,Кожей обтянут он крепкой,Кожей быка вороного.И вороного коня-скакуна оседлал я,Панцирь ремнями прошитый на мне,Меч с рукоятью высоко я поднял,Стрелы свои зарубные наладил.К смертному бою готов я…»[Козин, 1941 с. 101. Перевод здесь и далее С.А. Козина]Когда Тэмуджина нарекли Чингис-хаганом и вознесли на престол, былипроизнесены такие клятвенные слова верности:На врагов передовым отрядом мчаться, Кто из нас твой мир нарушит,Для тебя всегда стараться Хоть бы мир кругом царил, -Жен и дев прекрасных добывать, Значит, тем очаг не мил:Юрт, вещей вельмож высоких, От дружины их, от смердов,Меринов статями знаменитых брать От семьи нещадно отрывай,И тебе их тотчас доставлять. В земли чуждые далеко отсылай![Козин, 1941, с. 108]Данный отрывок свидетельствует, что клятва верности в композиционномплане состоит из двух частей. В первой излагаются обязанности воинов передханом: проявлять в бою бесстрашие и стойкость, быть верными и преданными,а также отдавать ему, добытые в бою самые лучшие трофеи. Во второй –признание за ханомправа карать за нарушение клятвы, за измену, предательствои трусость. Причем обе части неравнозначны между собой: первая состоит изпяти строф неравномерных по числу строк, а вторая из двух строф, содержащихпо три строки. В целом для жанра клятвы характерна аллитерация, илиначальная рифма, которая является основным художественным принципом

131МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34монгольского стиха, суть которой в анафорическом созвучии стихотворныхстрок. Для поэтической структуры клятвы наблюдается строго выдержанныйритм стиха. А параллельное построение строф, имеющее древнее фольклорноепроисхождение, придает клятвам яркость, динамичность, цельность, и что ещеочень важно - следование поэтическим традициям.По образности выражения, по краткости и афористичности образцомжанра клятвы, на наш взгляд, является клятва Джэбэ, одного из девяти верныхсподвижников Чингис-хана, впоследствии прозванного за преданность ему,«верным псом»:Трясины и топи пройду,С налету бел-камень пробью,Мне молвишь: громи, на врага!Синь-камень я в прах сокрушу.Назад ли прикажешь подать,Я черный кремень разнесу.[Козин, 1941, с. 119]Важно обратить внимание на то, что Чингис-хан делил всех людей на двекатегории.Для одного типалюдей ихматериальное благополучие и безопасностьвыше их личного достоинства и чести: поэтому они были способны на трусостьи измену. В сущности, такие люди подчинены не господину, а своему страху.На своем завоевательном пути Чингис-хану пришлось свергнуть немалоправителей. Почти всегда среди их приближенных находились изменники ипредатели, которые своим предательством способствовали победе и успехуЧингис-хана. Но никого из этих предателей он за их услугу не вознаградил:наоборот, после каждой победы над каким-нибудь правителем, Чингис-ханотдавал распоряжение казнить тех приближенных, которые предали своегогосподина, нарушив устав или клятву. Их предательство было признакомрабской психологии, а таким людям в государстве Чингис-хана не было места.И наоборот, после завоевания каждой новой страны, Чингис-хан приближал ксебе тех, которые оставались верными своему побежденному правителю, дажетогда, когда их верность была для них лично невыгодна и опасна. Как в случаес Джэбэ, который, воюя против Чингис-хана, прострелил шейный позвонок еголюбимого боевого коня. И на вопрос Чингис-хана, не побоялся честно во всемпризнаться. Ответ понравился хану, и он сказал: «Подлинный враг всегда таитпро себя свое душегубство и враждебность. А он не только скрывает, но еще исам себя выдает. Такой человек достоин быть товарищем. Называйся ты теперьДжэбэ и будь при мне!» [Козин, 1941, с. 119-120].На это качество личности Чингис-хана обратил внимание князь Н.С.Трубецкой в своей статье «Наследие Чингис-хана. Взгляд на русскую историюне с Запада, а с Востока». Он писал: «Люди такого, ценимого Чингис-ханом,психологическоготипаставятсвоючестьидостоинствовышесвоейбезопасностии материального благополучия. Они боятся не человека, могущего отнять у негожизнь или материальные блага, а боятся лишь совершить поступок, которыйможет обесчестить их или умалить их достоинство, при том не в глазах других

132МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34людей, а в своих собственных. В сознании их всегда живет особый кодекс,устав допустимых и недопустимых для честного и уважающего себя человекапоступков. Человек рассматриваемого типа все время сознает себя как частьизвестной иерархической системы и подчинен в конечном счете не человеку, аБогу. Измена и предательство для него психологически невозможны. Осознаниесвоей естественной и неупразднимой подзаконности сообщает ему стойкостьи спокойствие фатализма. Чингис-хан сам принадлежал именно к этомутипу людей. Даже после того, как стал неограниченным властелином самогогромадного на земле государства, он продолжал постоянно живо ощущать исознавать свою полную подчиненность высшей воле и смотреть на себя как наорудие в руках божьих. Весь военно-административный аппарат составлялсятолько из людей второго психологического типа, организованных в стройнуюиерархическую систему, на высшей ступени которой пребывал сам Чингис-хан.И если прочие подданные видели в Чингис-хане только подавляюще страшнуюсилу, то люди правящего аппарата видели в нем, прежде всего, наиболее яркогопредставителя свойственного им психологического типа и преклонялись передним, как перед героическим воплощением их собственного идеала. Чингис-ханособенно ценит в мужчине, с одной стороны, военную доблесть, а с другой –верность данному слову и договору» [Трубецкой, 1925, с. 11-12].В «Сокровенном сказании» говорится: «Разве не было у нас такого уговора,чтоб «И в бурю на свидание, / И в дождь на собрание / Приходить без опоздания».Разве монголы не те, для которого «да» звучит клятвой?» [Козин, 1941, с. 102].Это «да» монгольских народов до сих пор звучит как клятва. Подтверждениемтому является широко известная среди монгольских народов пословица: «Загэвэл, ëо γгы» - «Если сказал «да», не ссылайся на «ох» (т.е. на трудности илиразличные причины).Известно, что пути побратимов Чингис-хана и Джамухи разошлись, но какговорит Джамуха, «клятвам взаимным вовек не забыться!». Горько переживаятрагический конец их дружбы, Джамуха искренне сокрушается о том, что клятвабыла нарушена с его стороны и потому осознает неминуемость расплаты:Мы же от сердца ведь клятвы твердили!Другу в глаза я не мог посмотреть –Жег меня взгляд проницательных глаз,Будто бы к сдернутой коже лицаКто беспощадной рукою коснулся…[Козин, 1941, с. 156]Жанр клятвы оказывается тесно связанным с жанром проклятий. «Клятва,верность своему слову, проклятие изменившему ему, как отмечает монголоведН. Жуковская, - были одним из кирпичей в фундаменте того, что называетсянациональнымхарактером,духовной сущностьюнации» [Жуковская, 1988, с. 52].Для стихов-клятв, как и для других поэтических жанров, вошедших в памятник,характерна выразительность и красочность художественно-изобразительныхсредств, благодаря которым «Сокровенное сказание монголов» приобретаетстатус настоящего художественного произведения. Для примера возьмем клятву

133МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Ван-хана и Чингис-хана, которую они дали друг другу при обете отцовства исыновства:Змеи ли зубастыеНам клеветою шипят, -Мы клевете не поверим.С другом увидимся,Другу мы веру дадим.Змеи ли клыкастыеЗлобу внушают нам, -Злобу отбросим мы,Друга послушаем,Другу лишь веру дадим.[Козин, 1941, с. 127]Как видим, стихотворные строки в жанрах клятвы и проклятий всредневековой монгольской литературе афористически чеканны, лаконичныпо форме. В содержательном плане для них характерны иносказания,метафорически образные выражения, аллегории, выражающие мировоззрениястепных кочевников. Каждая строфа звучит как самостоятельная клятвеннаяформула, основанная на магии слова. Достигается это начальной и внутреннейаллитерацией, синтаксическими и психологическими параллелизмами,ритмикой стиха, художественной образностью. Отсутствие развернутыхопределений связано с краткостью и сжатостью жанра. Клятвы, вошедшиев «Сокровенное сказание монголов», порождены конкретной жизненнойситуацией, потому художественно разнообразны, эмоционально насыщенныи по своей функциональной направленности содержат положительный заряд,установку на благое дело, в основном на мир и согласие.Жанровое пространство раннемонгольской поэзии, как видим извышеприведенных примеров, все еще протекало в рамках заданных жизненныхситуаций, обязательного ритуала, тесно связанного с поэтическим словом,музыкальным сопровождением, ритмическими движениями. Усиление современем взаимосвязей разных жанров приводит к тому рубежу, за которымпоследовала десакрализация и деритуализация жанрового целого. Переходот мифо-ритуального к литературному жанру, от первичных речевых жанровко вторичным осуществляется, естественно, не сразу, а постепенно, образуяопределенные промежуточные звенья. Жанр, как известно, категория поэтикии «поэтического» текста. Поэтому некоторые жанры, в частности жанр клятвы,даже перейдя в разряд литературных, особенно в начальный период развитиямонгольской литературы, еще сохраняет некоторые элементы мифа и ритуала,а также присущую им сакральную функцию.Гимны, панегирик (монг. магтал) находим почти во всех известных нампроизведениях данного периода. Формирование этого жанра произошло влоне устной народной поэзии, и отпечаток его сохранился в одах, носящихэпический характер. Обратимся к гимну в честь Оэлун, матери Чингис-хана (§74). В оригинале данное произведение состоит из восьми строф и построен в

134МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34традиционной форме. Соблюдается основополагающий принцип монгольскогостихосложения – принцип начальной аллитерирующей рифмы, строфичность,ритмико-синтаксический и смысловой параллелизмы, характерные длямонгольской метрики, а также одинаковые окончания стихотворных строкв строфе. Встречаются в тексте расхожие выражения («бýденную шапочкупокрепче приладит, поясом платье повыше подберет»), близкие к пословицами поговоркам.Необходимо обратить внимание на одну важную стилевую особенность.Произведения в жанре гимна предназначены для произнесения вслух в форместиха или речитативомпод аккомпанемент струнногомузыкального инструментаморин-хур. Это сказалось на ритме и в применении оборотов речи, близкихк ораторскому, обращенных к аудитории. Пространство гимна, включающеевосхваление, хвалу, словесный материал высокого стиля, эмоциональнонасыщенный, безусловно, не могло оставаться только в словесном выражении,выход к музыке обогатил и расширил возможности этого жанра.Жанр монгольского гимна, панегирической поэзии - это наиболеетрадиционный жанр, где сильна генетическая связь с устной поэзией, а также сритуалами и обрядами. Ритуальный характер жанра панегирика, его близость ктеории этикетности (Д.С. Лихачев) было исследовано А.Б. Куделиным в рамкахмонографии «Классическая арабо-испанская поэзия (конец X - середина XIIв.)» (1973) и в двух фундаментальных статьях «Средневековый арабскийпанегирик: традиция и творческая индивидуальность» и «Образ восхваляемогов средневековом арабском панегирике» [Куделин, 2003, с. 86-103; Куделин,2003, с. 104-140]. Анализ и его методика, а также выводы, изложенные в этихтрудах, характерны, на наш взгляд, не только для арабской, но и монгольскойлитературы, развивавшейся в русле восточной поэтики, свойственнойбольшинству средневековых традиционалистских литератур.Традиционность и каноничность жанра дают возможность проследитьизменение жанра гимна, его развитие. В частности, как традиционная одавбирает в себя черты конкретно-исторического характера и индивидуальноготворчества. В этот период литература и фольклор соотносятся между собой,как верно заметил Д.С. Лихачев, «как два объема, имеющие некоторую общуючасть, но в остальном ведущие самостоятельное существование» [Лихачев,1987, с. 73]. Как яркий образец гимнической поэзии, проникнутый подлиннымлиризмом, можно отметить магтал Чингис-хана своей гвардии (§ 230). Исходяиз этого и других текстов, мы можем констатировать, что в происхождениии трансформации литературного жанра гимна сыграли свою роль многиефакторы, однако, доминирующая роль здесь связана с поэтикой слова. Вмонгольских магталах новое, новаторское проявлялось именно в аспектеслова, или, скажем, в оболочке слова, а не в жанре, который носил в целомустойчивый, не изменяющийся характер.Жанр гимна, восхваления – один из самых распространенных, его находимпрактически во всех монгольских летописях. В частности, в произведениях,созданных в XIII в., но сохранившихся в составе летописей более позднего

135МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34периода XVII-XVIII вв. Назову некоторые из этих произведений: «Легендао разгроме трех сотен тайчиутов», «Похвальные речи Чингис-хана и егодевяти сподвижников», «Шастра о мудрой беседе мальчика-сироты с девятьюсоратниками Чингиса», «Магтал Сунидского Гилугэдэй-багатура», «Магталшести монгольским тумэнам». Как видно из заглавий этих произведенийобозначение жанра входило в их состав. И это, надо сказать, связано сособенностями художественного метода раннемонгольской литературы.Именно этот период средневековой литературы можно характеризоватькак переходный от фольклорно-обрядовой и мифо-ритуальной. Поэтому,думается, возникала определенная необходимость настроить читателя напсихологическое, эмоциональное восприятие текста. «Ожидание», «стереотип»,«традиционность стилистической манеры», «традиционность художественноговыражения», «традиционность формул», «формульность» лежали в основехудожественной системы раннемонгольской литературы, исключая вторжениенеожиданных, каких-то неведомых, новых художественных приемов, хотянельзя исключать такие признаки текста как неустойчивость, импровизация.Литература средневековья ориентировалась на привычное, давно знакомое,ожидаемое. И в этом выражалась ее эстетика.В вышеназванных произведениях монгольской литературы XVII-XVIII вв.жанр гимна предстает вполне сложившимся, можно сказать, в зрелом виде– сформированы жанровые формы, определена характерная образность,отработаны поэтические приемы и стиль. Содержанием этих магталовявляется воспевание героизма, мужества и доблести монгольских воинов и ихпредводителей. В «Легенде о разгроме трех сотен тайчиутов» - произведенииXIII в., дошедшем до нас в составе летописи «Золотое сказание» (Altantobči, 1655) Лубсан Данзана, говорится о встрече Чингис-хана и шести егосподвижников с тремястами враждебными им тайчиутами. После боя, изкоторого они вышли победителями, Чингис-хан каждому из своих полководцевпосвятил магтал, в котором восхваляет их подвиги и благодарит за верное исамоотверженное служение. Тема восхваления верных соратников Чингис-хана,которые внесли весомый вклад в создание единого монгольского государства,была распространенной в средневековой монгольской литературе. В этомпроизведении восхваляется не только патриотизм, неутомимая энергия истарание в деле создания монгольского государства соратников Чингис-хана, нои его самого как воина и полководца. Величие и славу Чингис-хана, как видно изданного произведения, ощущали все, особенно те, кто был рядом с ним. Одиниз его друзей, славный и бесстрашный полководец Богурчи, в своем ответномслове произносит магтал своему господину.Поскольку традиционное монгольское мировоззрение формировалось врамках мифологических представлений, существовала вера в божественностьправителя. Потому Чингис-хан считался посланцем Неба, т.е. человекомс сакральной энергией (sülde). В данном тексте магтала на это указываетсловосочетание «обладающий счастьем Чингис-хан, владыка мой!». Да и самЧингис-хан чувствовал себя избранником, об этом прямо говорится в данном

136МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34произведении: «Когда они прибыли, то владыка сказал: «Верховному Небу,своему отцу, поклонимся!» Взойдя на высокий бугор, Чингис-хан произнес:Я сделался владыкой не по своей храбрости,Я стал владыкой по велению Неба, моего отца! Я сделался владыкой не из-за удивительных своих достоинств.Я стал владыкой по велению отца моего - Вечного Синего Неба.(Перевод Н.П. Шастиной)C позиций шаманского культа Вечного Синего Неба автор «Сокровенногосказания» обосновывает власть Чингис-хана. «Вечное Синее Небо являлосьдля древних монголов высшей сутью, управляющей миром и руководящейделами человека», - пишет монгольский академик Ш. Бира [Бира, 1987, с.68]. В «Сокровенном сказании» (§§ 59, 80, 113 и др.) не раз подчеркивается,что Чингис-хан, согласно своим религиозным воззрениям, искренне верил впокровительство Неба во всех своих начинаниях (§ 113):Небо с землею нам мощь умножали, Тенгрий могучий призвал, а Земля – Мать-Этуген – на груди пронесла и т.д.Однако в произведении говорится о несовпадении интересов Чингис-хана иидеологов шаманизма. Когда пути Чингис-хана и шамана Тэб-тэнгри разошлись,он, не считаясь с авторитетом шамана, уничтожил его физически (§§ 244-246), чем доказал, что Небо покровительствует ему, хану, даже больше, чемшаману – живому воплощению воли Неба. Как видим, «Сокровенное сказание»зафиксировало существенный сдвиг в сознании и традиционных взглядахмонголов, связанный с утверждением феодализма в Монгольском государстве.Всезнающее, всевидящее и всеслышащее Небо, согласно средневековыммонгольским текстам, обладает сакральной силой, имеющей универсальныйхарактер. Эта универсальная связь с Небом «сына Неба» осуществляется черезсакральную энергию (по традиционной формуле «Под силой / покровительствомВечного Синего Неба»). Сакральная энергия, или харизма Чингис-хана, согласнотекстам магталов, проявлялась двояко – как энергия битвы, побеждающая иуничтожающая врага и как энергия, дарующая процветание его государству,счастье и благополучие его подданным. Практически через всемагталы проходитидея о том, что мощь государства и народа зависит исключительно от верногои беззаветного служения подданных своему природному господину. Пока онпреданно служит хану, он могуществен и счастлив, потому что находится подего сакральной энергией, выполняющей функцию защиты, но если он покинетего, то лишится благополучия и покровительства.Торжества, где произносились магталы (вера в магическую силуслова), сопровождались раздачей подарков, которые выступали не тольков своей материально-вещественной форме, но и как зримый эквивалентсакральной энергии. Произнесение магталов и распределение подарковЧингис-ханом, который, по представлениям средневековых монголов,был фигурой божественной, воспринимались ими как передача небесной

137МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34плодотворящей сакральной энергии. Возможно, этой функцией жанра,когда эстетическая и сакральная функции слиты воедино, объясняетсяповсеместная распространенность панегирической поэзии и ее почитание.Вообще надо отметить, что представление о сакральной энергии составляеткраеугольный камень древней, а по традиции и средневековой поэтическойсистемы. Естественно, это обстоятельство определяет своеобразие поэзииобщемонгольского периода. Вышеприведенный анализ позволяет сделатьвывод, что в генезисе этого жанра лежит культовая поэзия, возникшая на почвеобожествления сакральной энергии и ее носителей – лидеров, харизматическихличностей.Жанр магтала, или гимнической поэзии несет в себе следы изначальнойамбивалентности серьезного и смехового, восхваления и осмеяния. Богурчиначинает свою речь с восхваления Чингис-хана, а затем тема его неожиданноменяется на шутливо-напутственный. В этом проявилась, на наш взгляд,выражение автором своей творческой индивидуальности внутри канона,сохранение инерционной силы в рамках литературной традиции, а такжеэто обстоятельство свидетельство того, что ранние произведения еще неоформились в чисто лирические жанры, а как бы расположились на полпутимежду эпосом и лирикой. Вбирая в себя рассуждения, советы и поучения, жанрв это время еще не был свободен от элементов дидактического эпоса:Когда шли вместе все,Почему испугался тыЧужеземных врагов?Подобно птенцам лебедя,Не ходи переваливаясь!Словам болтуна и враляНе придавай веры! Врагу, который сражается,Сам не оказывай милости! (Перевод Н.П. Шастиной) [Шастина, 1973, с. 126]Панегирическиеначалавходятвтакойжанрмонгольскойпоэзиикак гэмшил–плач, элегия (дословный перевод означает «раскаяние, сожаление, сокрушение,скорбь»). Этот жанр представляет собой ключ к уникальным глубинным истокампоэзии, национального своеобразия поэтической образности и речи, а такжедает возможность проследить механизм возникновения высокого поэтическогоискусства слова на почве самой повседневности жизни.Художественнаяприродаэтогоуникальногожанрасвоеобразна.Несомненныдревние истоки его формирования.Жанрообразующие компоненты, безусловно,связаны с древними обрядами, представлениями, культами. Эмоциональноинтонационную основу жанра составляет глубокая печаль, отчаянная скорбь,сожаление, сокрушение и т.д. Произведения этого жанра создаются какрезультат глубоких внутренних переживаний, вызванных разлукой, изменой,нарушением клятвы, утратой завоеванного положения в обществе, смертьюблизкого человека, и рождаются под воздействием нахлынувших чувств

138МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34экспромтом как эмоционально не повторимое творение. Созданные в моментвысокого эмоционального напряжения, они обладают большой художественнойценностью со свойственными только им специфическими чертами, символикойобразов.Данный литературный жанр находим еще в «Сокровенном сказании».Когда Есугей-багатур, отец Чингис-хана, отнял Оэлун у меркитского Еке-Чиледу,Оэлун плача причитала (161, § 56): Батюшка мой, Чиледу! Кудрей твоих встречный ветер никогда не развевал, В пустынной земле никогда ты не голодал. Каково-то теперь? (Перевод здесь и далее С.А. Козина)Плакала и причитала Оэлун так громко, что Онон-река волновалась, В перелесье эхо отдавалось.Когда меркиты, желая отомстить за то, что некогда Есугей-багатур, отецЧингис-хана, отбил Оэлун-мать у Еке-Чиледу, предприняли поход и захватилив плен Борте, супругу Тэмуджина (впоследствии Чингис-хана), и отдали еемладшему брату Чиледу - Чильгир-Боко. Когда отбили назад Борте, ЧильгирБоко, спасаясь бегством, «говорил, раскаиваясь» - «гэмшин огγγлрγγн».Приведем лишь небольшой отрывок (§ 111): Черной бы вороне падаль и клевать, Вздумалось же черной гуся пощипать. Дурень я, Чильгир, дурнем уродился, К благородной, к ханше, зря я прицепился: Весь Меркитский род ликом помрачился. Дурень я, холоп, холопом родился, Холопской башкою своей поплатился. Лишь бы только жизнь мне как-нибудь спасти, Убегу в ущелья – тесные пути. Где же мне защиту иначе найти? (Перевод С.А. Козина)В «Сокровенном сказании» есть еще одно стихотворение, написанное вжанре гэмшил (§ 178). Ван-хан и Тэмуджин – названные отец и сын, согласноданной клятве жили в дружбе и согласии. Однако под влиянием Джамухи идругих «доброжелателей» отношения их настолько накалились, что Чингисхан вынужден был отправить своих послов Архай-Хасара и Сукегай-Чжеуна «спесней в руке», чтобы напомнить Ван-хану о былой их дружбе и клятве, даннойпри обете побратимства. Выслушав речи послов, Ван-хан воскликнул: О, погибнуть мне! Сына ли только забыл я? Правды закон я забыл. Сына ли только отверг я?

139МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34 Долг платежа я отверг.После, уколов свой мизинец зеркальным ножичком для сверления стрели выточив из ранки берестяной бурачок крови, попросил передать его Чингисхану со словами: «Если теперь я увижу своего сына да умыслю против негохудое, то пусть из меня вот так выточат кровь!».Элегические стихи, вошедшие в состав «Сокровенного сказания»,представляютсобойлирическиемонологисярковыраженным«я».Онидовольносовершенны по форме. Во всех случаях строго выдержана аллитерация,синтаксический и психологический параллелизм. В стихах Чилгир-Боко имеетсярефрен «qoγ maγu Čilger bi» («Дурень я, Чильгир»), где первое слово имеетразные вариации.Вмонгольскойлитературеестьоченьинтересноепроизведение,написанноев жанре гэмшил. Это «Плач Сунидского Гилугэдэй-багатура» - одно из лучшихпроизведений средневековой литературы монголов. Недаром это произведениепереводят еще как «Магтал/Восхваление Сунидского Гилугэдэй-багатура».Именно в нем панегирические, одические начала проступают явно и отчетливо,то есть обнаруживаются следы былого синкретизма, плача и восхваления.О широком распространении этого произведения среди монголов говориттот факт, что оно входит в состав всех пяти летописей XVII в.: в «Алтан тобчи»Мэргэн гэгэна, «Алтан тобчи» Лубсан Данзана, «Шара туджи», «Эрдэни-йинтобчи» и «Асаракчи». «Тексты стихов, - пишет Н.П.Шастина, - в разных летописяхблизки друг к другу, но не идентичны и являются различными редакциями этогопроизведения» [Шастина, 1973, с. 372].Успешно закончив поход на тангутов, который был предпринят монголамив 1226-27 гг., Чингис-хан заболел в тангутском городе Дормэгэй (китайскоеназвание Линчжоу) и на шестьдесят шестом году жизни в год красной свиньи(1227 г.), в двадцатый день седьмого месяца он «стал тэнгри»7. Былаподготовлена колесница, на которую возложили «золотые останки владыки», иотправлена в Монголию в сопровождении эскорта. Этот последний земной путьЧингис-хана и лег в основу данного произведения.Искренность в выражении горя, эмоциональная напряженность,драматический накал, яркая поэтическая образность, медитативнаясосредоточенность, отточенность лирической жанровой формы, высокаяхудожественность – все это показатели того, что перед нами настоящий образецэлегической лирики монголов. Обернувшись крылом парящего ястреба, ты отлетел, государь мой! Неужели ты грузом стал повозки грохочущей, государь мой? Обернувшись крылом добычу хватающего ястреба, ты отлетел, государь мой! Неужели ты грузом стал повозки с вертящейся осью, государь мой? Обернувшись крылом щебечущей птички,

140МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34 ты отлетел, государь мой! Неужели ты грузом стал повозки скрипящей, государь мой? (Перевод Н.П. Шастиной) [Шастина, 1973, с. 240].В этом отрывке автор использовал древнее шаманское представление, чтодуша человека после его смерти превращается в птицу. Этот мифологическийобраз о душе-птице, трижды упоминаемый в тексте, конечно же, не случаен.«По представлениям тюрко-монгольских народов, - пишет Д.С. Дугаров, - душаумершего возносилась на небо к предкам в образе ястреба, кобчика, т.е. птицызагалмай. Загалмай на монгольском и бурятском означает «крест». А крест, повоззрениям некоторых сибирских народов, является символом души» [Дугаров,1991, с. 79].Автором произведения является один из воинов-богатырей (багатур)Чингис-хана – Гилугэдэй Сунидский. Это произведение для жанра гэмшилдовольно крупное и состоит из четырех стихотворных частей. Первая частьсостоит из трех четверостиший, построенных на аллитерации и параллелизме.Вторая часть - из двух трехстиший, построенных на принципе параллелизма.Третья часть, возможно, была написана позднее (или внесены поправки), таккак содержит элементы буддийского учения. Четвертая часть в композиционномплане не выдержана, здесь нарушена логика построения. Эта часть кажетсявыпавшей от первых двух основных частей. В семантическом плане составнымичастями композиции являются обращения, восклицания, вопросы, сожаления,сетования, напоминания, восхваления, описание событий, утешения и дажеупреки.В тексте памятника явно проступают древние мотивы мистическогосодержания, вера в магическую силу поэтически-ритмизованного слова. Когдаколесница с прахом Чингис-хана увязла по самые ступицы у горы Муна4, сопровождающие не смогли сдвинуть ее с места. Только тогда, когда Гилугэдэйбагатур произнес магтал в честь Чингис-хана, в котором воздавалась хваладеятельности Чингиса и напоминалось, что его «великий народ, родная земляи вода, золотая ставка-держава, боевое знамя, верные друзья-сподвижники,жены и дети» находятся не здесь и нужно доставить его «прах, подобныйдрагоценной яшме, всему твоему народу», «хан-владыка соблаговолил[снизойти] милосердно / И шевельнулась, скрипя, большая повозка» [Шастина,1973, с. 241-242].В монологе Гилугэдэй-багатура содержится упрек в адрес государя Чингисхана, который «из-за красоты Гурбэлджин-хатун», «из-за теплоты Харигунхана», «из-за чужих тангутов» отвернулся от «своих старых монголов», «раньшевсех повстречавшейся Бортэ-хатун, сыновей», «чудесным образом встреченнойтобой Хулан-хатун» и т.д. Они остались «там», на родине, а «августейшийвладыка покинул свой великий народ», «достигнув высшего рождения», т.е.4 Муна – название горного хребта в Ордосе (Южная Монголия). Существовал культ горы Мунахана данного хребта, тесно связанный с именем Чингис-хана. О культе Муна-хана, церемонияхи призываниях, автором которых является буддийский монах Мэргэн Даянчи (XVIII в.). Об этомсм.: Банзаров, 1955, с. 71.

141МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34скончавшись. Автор, безусловно, против женитьбы Чингис-хана на госпожеГурбэлджин-хатун. Ведь в итоге мертв не только Чингис-хан, но мертва икрасавица Гурбэлджин-гоа, наложившая на себя руки, разорен и уничтожентангутский народ.С.Ю. Неклюдов, анализируя эту часть стихотворения, проводит параллельмежду Чингис-ханом и Гэсэром, который застрял в мангусовом краю, встретивкрасавицу Рогмо-гоа. Он приходит к выводу, что «женитьба предстает какметафора смерти, совмещенность обеих тем – «смерти» и «брака», - имеющаямногоаспектную мифологическую обусловленность, здесь очевидна, какочевиден параллелизм данного пассажа с первой частью легенды об Аргасунхурчи, что подтверждает реальность существования цикла эпических сказанийо Чингисе, которые если и не были жестко связаны между собой, то во всякомслучае непосредственно влияли друг на друга» [Неклюдов, 1984, с. 244].В тексте памятника говорится о возникновении культа Чингис-хана. На нашвзгляд, это более поздняя вставка и в ней говорится о том, что Чингис-хан послесмерти становится гением-хранителем своего рода борджигин и святынейвсего народа. По шаманским воззрениям у человека две души и одна из нихвоплощается в боевое знамя, становясь гением-хранителем, олицетворениембожества победы. Эти обстоятельства подтверждаются тем, что имя Чингис –хана в сакральном мире шаманской мифологии известен как Баян Батор-хан.Поэтическое выражение автором своих чувств определяется не только горем искорбью вообще, но и теми обстоятельствами, которые вызвали кончину Чингисхана, реалиями переживаемой ситуации, а также литературными традициями имировоззренческими представлениями людей того времени.Широкое распространение в монгольском мире получило еще однопроизведение в жанре гэмшил «Плач Тогон Тэмура», которое совершенносправедливо считается лучшим образцом лирического стихотворения всредневековой литературе. Эта элегия принадлежит к Юаньскому периодуправления монголов в Китае и представлена во всех летописях XVII-XVIII вв.Надо отметить, что нет единого текста, все они представляют собой разныевариации на одну и ту же тему. Соответственно разнятся и их объёмы.Лучшим, наиболее совершенным по форме текстом «Плача Тогон Тэмура»Н.П. Шастина считает текст, содержащийся в летописи «Эрдэни-йин тобчи»(1662 г.) Саган Сэцэна, состоящий из шести четырехстрочных строф. И этоттекст она считает первым вариантом «Плача». Он впервые был переведенпрозой в 1829 г. Я. Шмидтом на немецкий язык. Затем в 1934 г. три строфы изнего были переведены Н.Н. Поппе на русский язык соответственно оригиналу -стихами [Поппе, 1934, с. 434-435].Текст, вошедший в летопись «Алтан тобчи» Лубсан Данзана, значительнобольше по объему (51 строка), но считается слабым по формальносодержательным признакам за счет перепевов и повторов. Впервые онпереведен на русский язык стихами Н.П. Шастиной в 1973 г. [Шастина, 1973,с. 253-255]. Текст Лубсан Данзана идентичен с текстом «Алтан тобчи» МэргэнГэгэна, изменения крайне незначительны. Вариант из «Алтан тобчи» Мэргэн

142МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34Гэгэна переведен прозой на русский язык Г. Гомбоевым. Оба текста относятся ковторому варианту плача. В летописи «Шара туджи» текст состоит из тринадцатистрок, отличающихся от предыдущих вариантов, и представляет собой третийвариант. Четвертый вариант содержится в летописи «Асаракчи» и состоитиз двадцати восьми строк. Последние два варианта были переведены Н.П.Шастиной.Нами для анализа взят сводный текст, составленный Ц. Дамдинсурэном изразных книг: «Эрдэни-йин тобчи» Саган Сэцэна, «Чингис-ун цадиг», «Монголун тэухэ» Рашибанцуга [Дамдинсурэн, 1959, с. 73]. Стихотворение небольшое,приведем его полностью: О великий и могущественный город мой Дайду, Возведенный из различных драгоценностей! О моя Шандуйская желтая степь, Летовка летних ханов! О мой прекрасный город Шанду Кейбун, В котором я счастливо правил! О мой восьмигранный белый субурган, Украшенный многими драгоценностями! Когда рано утром взойдешь на вершину горы, Прекрасно благоуханье. Когда видишь южные и северные стороны, Прекрасно разноцветье. Мой просторный обширный Дайду, Зимой и летом – вовек не знающий горестей! О мой Дайду – святыня всеобщей веры – Созданный прежними ханами! О мои объединенные нойоны и зайсаны, О мои мудрые всепобеждающие военачальники! О мой Дайду с четырьмя большими воротами, Ставший славой для четырехсот тысяч монголов! Великую страну, преисполненную благоденствия, И установленную мудрым ханом Хубилаем, Упустил я, обманутый Югэ-нойоном, И пристало ко мне имя дурное. (Перевод наш. – Е.Б.)Тогон Тэмур-хан был последним правителем монгольской династииЮань в Китае. Из истории известно, что в 1215 г. монголы заняли Пекин и 90северокитайских городов. С этого времени берет свое начало монгольскоеправление в Китае. Хубилай-хан в 1271 г. перенес столицу из Каракорума(Монголия) в Пекин и дал своей династии китайское название Юань. Этоназвание распространилось на всю Монгольскую империю. К 1283 г. монголы,завоевав южные районы, окончательно покорили Китай и правили до изгнанияв 1368 г. Тогон Тэмур-хана.Как отмечается в китайских исторических сочинениях, после Хубилай-

143МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34хана начинается ухудшение политического положения в стране. Громоздкостьпридворной администрации, несоблюдение законов, нарушение порядкаизбрания хана, расхищение казенных средств стали причиной кризиса власти.Параллельно набирало силу народное движение «Восстание красных повязок»,и в августе 1368 г. китайские повстанцы под предводительством Чжу Юаньчжаназахватили г. Ханбалгасун (Пекин). Тогон Тэмур-хан вместе с гвардией и семьейвынужден был спасаться бегством в Монголию. Именно в этот период былосоздано элегическое стихотворение «Плач ТогонТэмура», полное горечиутраты и сожаления. Н.Н. Поппе, высоко оценивая данное стихотворение и«восхищаясь непревзойденной красотою слога», сравнивает его с плачемЯрославны из «Слова о полку Игореве» [Поппе, 1934, с. 434].Рассматриваемый нами вариант состоит из пяти строф и представляетглубоко лирическое произведение, пронизанное нежным чувством любвик своему городу Дайду, летней резиденции монгольских ханов - городуШанду Кейбун, степи и горам, которые радовали взор. Интересно, что здесьупотребляется китайское название Пекина – Дайду, а не монгольское –Ханбалгасун (илиХанбалыг), введенноеХубилай-ханом.Если бы не элегическаятональность всего произведения, то его можно было бы отнести к жанрумагтала. Как нами отмечалось выше, жанр гэмшил–плача - включает в себяэлементы жанра магтала-восхваления. Это качество монгольского жанра плачаможно отметить как характерную особенность, благодаря которой сохраненатрадиция первоначального синкретизма, плача и восхваления.Вынужденного бежать Тогона-Тэмура больше всего угнетает мысльоб утрате чести и престижа монголов: «мой Дайду… ставший славой длячетырехсот тысяч монголов / Великую страну, преисполненную благоденствия,/ И установленную мудрым ханом Хубилаем…». Сожалеет он и о том, что,потеряв бдительность, позволил Юге-нойону обмануть себя. Случившееся сним и его страной, рассматривает как личный позор и с горечью восклицает: «Ипристало ко мне имя дурное!».Жанр плача по художественной форме, типу поэтики, безусловно, близокк устной поэзии, но, как мы видели, в нем сильна лирическая доминанта,так как их эмоциональную основу регулирует психологическое состояниеконкретного человека, причастного к тем событиям, о которых может идтиречь только в литературных произведениях. Отличительной особенностьюмонгольской элегии, как элегии любых литератур, является то, что онаизображает внутренний мир человека, его чувства, переживания и раздумья.Для этого жанра оказывается важным медитативная сосредоточенность надушевных переживаниях человека. Если это осуществилось, то автору удалосьвыполнить «акт эстетического претворения действительности и тем самымвступить в актуальную бесконечность длящегося преодоления дискретностимира и своей зависимости от него. Это преодоление осуществляется в каждой(настоящей, разумеется) элегии и в самой выработанной ею памяти жанра. …Ив этом смысле жанр – эстетический «поступок», который «держит» литературу,обеспечивая живое единство ее дискретных актов-произведений» [Бройтман,

144МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №342001, с. 131-132].Для жанра посольских речей характерна стихотворная форма. Поэтому дляобозначения этого жанра был введен специальный термин «daγun barildaqu ilekü», что в переводе означает послать «с песней в руке», то есть отправитьпосла с каким-нибудь официальным заявлением, при этом весь стихотворныйтекст заучивался наизусть довольно легко. Булаг, исследователь «Сокровенногосказания монголов» из Внутренней Монголии, в своей работе [Булаг, 1983, с.193] пишет, что традиция посольских речей была зафиксирована несколькимитерминами: «kelen qürgekü» (§ 123), «kelen kürgen» elčin ileba» (§ 133), «keleoru' uluya» (§ 170), «kelen kürgen otqu kümün» (§ 169), «kele uru' ulju elerün» (§196) и т.д. и упоминает имена послов – людей, держащих «золотую привязь», спомощью которой связывали ближние и отдаленные народы. Это был древнийрод дипломатии монголов-кочевников. Данный способ сношений считалсялучшим, поскольку позволял соблюдать тайну переписки и давал возможностьпроверки ума и таланта противника, поскольку текст имел закодированныйхарактер, т.е. служил показателем культурного уровня представителейсоответствующего государства.П. Кафаров, которому принадлежит пальма первенства в открытии«Сокровенного сказания монголов» в Европе, пишет: «Передавать посольскиеречи на словах было в обычае у монголов, не знавших письменности. Китайскиеписатели удивляются точности, с какою монголы передавали речи других попальцам» [Кафаров, 1866, с. 115]. Традиция «устного стихотворного письма»продолжала существовать наряду с письменным видом дипломатическихсношений вплоть до XVII в. Об этом писал А.С. Козин так: «Обычай сообщаться«устными письмами» широко практиковался не только в бесписьменныйпериод монгольской истории, но и, наряду с существованием письменности,в XIII в. Из бурятской же летописи усматриваем, что обычай этот сохранилсякак пережиток еще и в XVII ст. в виде своего рода шифрованных депеш,посылавшихся в исключительных случаях и именно «словами, искусственнорифмованными и трудно понятными». Так, в одной бурятской летописи соскорбью повествуется, как одна такая «шифрованная депеша», устное письмостихотворение, в котором аллегорически указывалось место и время встречибурят с их монгольскими соплеменниками, была слишком буквально, т.е.неверно, понята, что повлекло за собою трагические последствия. Еще Рашидад-Дин констатировал существование у монголов устного литературного языка,относя лишь это своеобразное явление к древнему, дописьменному периоду.Мы же должны добавить, что этот устный литературный язык существовал исуществует еще наряду с письменным литературным языком» [Козин, 1941, с.49-50].Для языка послания в стихах характерны иносказания, метафорическиобразные выражения, элементы афористической поэзии, аллегории,выражающие мировоззрения степных кочевников (§ 200): Собралася галка, Загадала черная

145МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34 Селезня словить. Вздумал простолюдин, Чернокостный раб, На его владыку Руку поднимать. Друг мой, государь мой, Чем же наградишь? и т.д.Или другой пример (§177): Что с тобою, батюшка мой хан? Иль мутят тебя лукавые, Иль расстроили неправые? Иль мутят тебя неистовые? Иль науськали завистливые?… Хан и отец мой! Как ни мал я числом, Многолюдных не стану молить. Как я родом ни худ, Благородных не буду просить. Последние стихи следует понимать следующим образом: хоть я малчислом, а не занимать мне храбрости, хоть и низок я родом, а не занимать мнеблагородства.Коммуникационная система монголов получает дальнейшее развитие ввиде конно-почтовых станций (яамы) по всей империи, которые действительноявились первой в мире государственной службой, связавшей Восток и Запад иоблегчившей перемещение народов и идей. Об этом, как известно, говоритсяв «Сокровенном сказании». Эта система произвела большое впечатление наевропейских путешественников, что известно из книги Марко Поло и др.Несомненно, эстетическую ценность представляет стихотворный жанрораторской речи, известный монгольским народам с древности. Ц. Жамцаранокак образец ораторского искусства монголов XII в., подобно речи Мутугунсэцэн, воспроизведенный Рашид-ад-Дином, приводит стихотворную речьКудэй-сэцэна со своим переводом [Жамцарано, 1936, с. 93-96]. Монголоведисторик Н.П. Шастина считает, что речь Кудэй-сэцэна представляет собойфрагмент «большого эпического произведения древнего периода, в целомвиде утраченного» [Шастина, 1973, с. 31]. Мы же рассматриваем ее какзаконченное произведение, достаточно высокохудожественное, которое даетнам возможность судить о древнемонгольской поэзии, о степени ее развития.Вероятно, нет нужды доказывать, что жанр ораторской речи относится кпоэтическому роду, но все же обратимся к П.А. Гринцеру, который пишет:«Аристотель, анализируя в «Риторике» особенности художественной речи (аораторская речь, по крайней мере начиная с Горгия, считалась художественной),большинство своих постулатов в равной мере прилагает и к ораторскомуискусству, и к поэзии и в равной мере опирается на их опыт. Более того, посколькузадачей риторики Аристотеля было научить «убедительно говорить на основе

146МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34методов внелогических доказательств», она, как замечает А.Ф. Лосев, «большевсего применима к художественной области и творчеству, имеющему малообщего с формальной техникой оратора, т.е. техникой красноречия» [Гринцер,1986, с. 77-78].Если рассматривать «Слово Кудэй-сэцэна» с точки зрения соотнесенностии расположения единиц изображаемого и художественно-речевых средств, тоэто произведение, довольно совершенное, обладающее энергией эстетическоговоздействия. В основу произведения заложена актуальная для того времениидея объединения и единства монгольских племен и народов. Стихотворениев композиционном плане состоит из трех взаимосвязанных частей. В первойчасти говорится о сыновьях Амбагая-хана, а во второй – о сыновьях Хабулахана. С большой художественной силой, привлекая богатые возможностивыразительных средств языка, автор яркими красками рисует разницу вдействиях и поведении потомковАмбагая иХабула: самолюбие и амбициозностьпервых, доброжелательность и желание жить в согласии друг с другом вторых.Проводится мысль, что мир и согласие внутри государства, его интересы вышеличных и что человек, мыслящий государственными категориями, не должензабывать об этом. Характерно то, что об этом говорится в произведениипросто и доступно, привлекаются привычные для кочевника образы и средстваизображения. Приведем небольшой отрывок, в котором говорится о дружныхсыновьях Хабул-хана: Туманом-дымом покрытые горы облавят они, Зверька-кабаргу убивают они; При дележе мяса зверька-кабарги говорят: Попируем и почествуем друг друга, Да будет счастье и благо! – сказав так, разъезжаются они. (Перевод Ц. Жамцарано)В третьей части Кудэй-сэцэн, как и в начале произведения, обращается ксыновьям Амбагая-хана и призывает их жить в дружбе и мире, в целом выражаяинтересы и чаяния народа.Итак, можно отметить, что жанровое пространство раннемонгольскойпоэзии протекало в рамках ритуала и мифа. Усиление со временемвзаимосвязей разных жанров приводило к тому рубежу, за которым последоваладесакрализация и деритуализацияжанрового целого. «Появление письменностии письменных текстов (а они были сначала «ритуальными» по преимуществу)и сама возможность отныне обращаться к текстам как к эксплицированному,записанному ритуалу и вне ритуала, вне его пространства и времени оказывалиразрушительное действие на саму связь текстов и жанров с ритуалом испособствовали как эмансипации их ритуального целого, так и своего родасекуляризации всего жанрового состава, нахождению новой, уже неритуальнойосновы категории жанра и жанрового членения» [Топоров, 1998, с. 186-187].Переход от ритуального к литературному жанру, от первичных речевыхжанров ко вторичным осуществляется, естественно, не сразу, а постепенно,

147МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34образуя определенные промежуточные звенья. Жанр, как известно, категорияпоэтики и «поэтического» текста. Поэтому, как мы видели выше, некоторыежанры, даже перейдя в разряд литературных, особенно в начальный периодразвития литературы, еще сохраняют какие-то элементы мифа и ритуала, атакже присущую им сакральную функцию.Для раннемонгольской средневековой литературы, как отмечалось выше,была характерна действенность, направленность на достижение определеннойцели, в рамках данного жанра магтала - на завоевание славы, уважения, любви.Действенность слова обеспечивалась в основном соблюдением жанровойформы и была зачастую важнее искренности чувства. В средневековый периодпроисходит сдвиг от поэтики слова к поэтике жанра, то есть литература, какпредшествующая, так и современная (текущая), начинают осмысляться вжанровых категориях. Обращаясь к жанрам средневекового гимна/восхваленияи клятвы, рассматривая истоки устойчивых канонов и норм, сложившихсячастично в недрах фольклорной традиции, нами руководило стремлениепоказать движение, сдвиг, трансформацию складывающихся фундаментальныхлитературных принципов этого жанра в их подвижном, переходном состоянии.ЛИТЕРАТУРАИсследования1. Бахтин М.М. Проблема речевых жанров // Бахтин М.М. Собраниесочинений. Т.5. М.: Наука, 1997. С. 159-206.2. Балданмаксарова Е.Е. Проблемы рецепции, перевода и интерпретации«Сокровенного сказания монголов» (1240) в российском востоковедении(на примере труда С.А. Козина) // Ориенталистика. 2021; 4 (2): 504-524.https: // doi.org / 10.31696 / 2618-7043-2021-4-2-504-524.3. Банзаров Д. Собрание сочинений. М.: Наука, 1955.4. Бройтман С.Н. Историческая поэтика. М.: РГГУ, 2001. 320 с.5. Викторова Л.Л. Монголы: Происхождение народа и истоки культуры. М.:Наука, 1981.6. Гринцер П.А. Литературы древности исредневековья в системеисторической поэтики // Историческая поэтика: Итоги и перспективыизучения. М.: Наука, 1986. С. 72-103.7. Гринцер П.А. Избранные произведения. В 2 т. Т.1. М.: РГГУ, 2013. С. 22.8. Гумилев Л.Н. Древняя Русь и Великая степь. М.: ТовариществоКлышников, Комаров и К̊совместно с издательством «Лорис», 1992. 511с.9. Дугаров Д.С. Исторические корни белого шаманства. М.: Наука, 1991.10. Жамцарано Ц. Монгольские летописи XVII в. ТИВАН. Т.16. М.- Л.: Наука,1936.11. Жуковская Н.Л. Категории и символика традиционной культуры монголов.М.: Наука, 1988. 200 с.10. Кафаров П. Старинное монгольское сказание о Чингис-хане // ТЧРДМ. Т.IV. 1866.

148МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №3412. (Козин С.А.) Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. Подназванием Mоnggоl-un nigučа товčiyаn. Юань чао би ши. Монгольскийобыденный изборник / Введение в изучение памятника, пер., тексты,глоссарии. М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. 619 с.13. Куделин А.Б. Средневековый арабский панегирик: традиция и творческаяиндивидуальность. // Арабская литература. Поэтика, стилистика,типология, взаимосвязи. М.: Языки славянской культуры, 2003. С. 86-103.14. Куделин А.Б. Образ восхваляемого в средневековом арабскомпанегирике // Арабская литература. Поэтика, стилистика, типология,взаимосвязи. М.: Языки славянской культуры, 2003. С. 104-140.15. Лихачев Д.С. Развитие русской литературы X-XVII вв.: Эпохи и стили //Избранные работы. В 3 т. Т.1. М.: Наука, 1987. С. 73.16. Неклюдов С.Ю. Героический эпос монгольских народов: устные илитературные традиции. М., 1984.17. Поппе Н.Н. О древне-монгольской эпической литературе // С.Ф.Ольденбургу. К 50-летию научно-общественной деятельности. Л., 1934.18. Топоров В.Н. Предистория литературы у славян: Опыт реконструкции.М., 1998.19. Трубецкой Н.С. Наследие Чингис-хана: Взгляд на русскую историю не сЗапада, а с Востока. Берлин, 1925.20. (Шастина Н.П.) Лубсан Данзан. Altan tobci («Золотое сказание») / Пер. смонг., введ., коммент. и прилож. Н.П. Шастиной. М., 1973.Источники21. Bulag. Mongγol-un niguča tobčian-u undesn-u qelber. Kökeqota, 1983.22. Damdinsürüng Če. Mongγol uran jokiyal-un degeji jaγun bilig orošibai.Ulaγanbaγatur, 1959. - 599 с.23. Лубсан Данзан. Altan tobci («Золотое сказание») / Пер. с монг., введ.,коммент. и прилож. Н.П. Шастиной. М., 1973.24. Монголын нууц товчоо. Дөрөв дэх удаагийн хэвлэл. Хуучин монголхэлнээс одоогийн монгол бичгийн хэлээр Цэндийн Дамдинсүрэнорчуулав. Редактор Ш. Гаадамба. Улаанбаатар: Улсын хэвлэлийн газар,1990. 255 х.25. Навои А. Фархад и Ширин // Фирдоуси. Шах-наме. Низами. Лейли иМеджнун. Руставели Ш. Витязь в тигровой шкуре. Навои А. Фархад иШирин. Поэмы. Предисловие Б. Гафурова. М.: Дет. лит., 1989. С. 535-698.26. Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 г. Под названиемMоnggоl-un nigučа товčiyаn. Юань чао би ши. Монгольский обыденныйизборник / Введение в изучение памятника, пер., тексты, глоссарии С.А.Козина. М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1941. – 619 с.

149МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34References1. Bahtin M.M. Problema rechevyh zhanrov [The problem of speech genres].Bahtin M.M. Sobranie sochinenij. Vol. 5. Moscow, Nauka, Publ., 1997. pp.159-206. (In Russ).2. Baldanmaksarova E.E. Problemy recepcii, perevoda i interpretacii «Sokrovennogo skazanija mongolov» (1240) v rossijskom vostokovedenii (naprimere truda S.A. Kozina) [Problems of reception, translation and interpretation of the \"Secret Tale of the Mongols\" (1240) in Russian Oriental Studies (onthe example of the work of S.A. Kozin)] // Orientalistika. 2021; 4 (2): 504-524.https: // doi.org / 10.31696 / 2618-7043-2021-4-2-504-524. (In Russ).3. Banzarov D. Sobranie sochinenij [Collected works]. Moscow, Nauka, Publ.,1955. (In Russ).4. Brojtman S.N. Istoricheskaja pojetika [Historical poetics]. Moscow, Rossijskijgosudarstvennyj gumanitarnyj universitet, Publ., 2001. 320 p. (In Russ).5. Viktorova L.L. Mongoly: Proishozhdenie naroda i istoki kul'tury [Mongols: Theorigin of the people and the origins of culture]. Moscow, Nauka, Publ., 1981.(In Russ). 6. Grincer P.A. Literatury drevnosti isrednevekov'ja v sisteme istoricheskoj pojetiki. Istoricheskaja pojetika: Itogi i perspektivy izuchenija [Literature of Antiquityand the Middle Ages in the System of Historical Poetics]. Moscow, Nauka,Publ., 1986. pp. 72-103. (In Russ).7. Grincer P.A. Izbrannye proizvedenija [Selected works]. V 2 t. Vol.1. Moscow,Rossijskij gosudarstvennyj gumanitarnyj universitet, Publ., 2013. (In Russ).8. Gumilev L.N. Drevnjaja Rus' i Velikaja step' [Ancient Russia and the GreatSteppe]. Moscow, Tovarishhestvo Klyshnikov, Komarov i K̊ sovmestno sizdatel'stvom «Loris», Publ., 1992. 511 p. (In Russ).9. Dugarov D.S. Istoricheskie korni belogo shamanstva [Historical roots of whiteshamanism]. Moscow, Nauka, Publ., 1991. (In Russ).10. Zhamcarano C. Mongol'skie letopisi XVII v. [Mongolian chronicles of the 17thcentury]. TIVAN. Vol.16. Moscow-Leningrad, Nauka, Publ., 1936. (In Russ).11. Zhukovskaja N.L. Kategorii i simvolika tradicionnoj kul'tury mongolov [Categories and symbols of the traditional culture of the Mongols]. Moscow, Nauka,Publ., 1988. 200 p. (In Russ).12. Kafarov P. Starinnoe mongol'skoe skazanie o Chingis-hane [Ancient Mongolian legend about Genghis Khan]. TChRDM. Vol. IV. Publ., 1866. (In Russ).13. (Kozin S.A.) Sokrovennoe skazanie. Mongol'skaja hronika 1240 g. Pod nazvaniem Monggol-un niguča tovčiyan. Juan' chao bi shi. Mongol'skij obydennyj izbornik / Vvedenie v izuchenie pamjatnika, per., teksty, glossarii. [SecretHistory. Mongolian Chronicle 1240 Yuan chao bi shi. Mongolian everydaycollection]. Introduction to the study of the monument, trans., texts, glossariesby S.A. Kozin. Moscow-Leningrad, Publ., 1941. V. 1, 619 p. (In Russ).14. Kudelin A.B. Srednevekovyj arabskij panegirik: tradicija i tvorcheskajaindividual'nost' [Medieval Arabic panegyric: tradition and creative individuality. // Arabic literature. Poetics, stylistics, typology, relationships]. Arabskaja

150МОНГОЛ СУДЛАЛЫН ЧУУЛГАН, 2023 №34literatura. Pojetika, stilistika, tipologija, vzaimosvjazi. Moscow, Jazyki slavjanskoj kul'tury, Publ., 2003. pp. 86-103. (In Russ).15. Kudelin A.B. Obraz voshvaljaemogo v srednevekovom arabskom panegirike// Arabskaja literatura. Pojetika, stilistika, tipologija, vzaimosvjazi [The Imageof the Praised in the Medieval Arabic Panegyric]. Moscow, Jazyki slavjanskojkul'tury, Publ., 2003. pp. 104-140. (In Russ).16. Lihachev D.S. Razvitie russkoj literatury X-XVII vv.: Jepohi i stili // Izbrannyeraboty [Development of Russian Literature in the 10th-17th Centuries: Epochs and Styles]. V 3 t. Vol.1. Moscow, Nauka, Publ., 1987. p. 73. (In Russ).17. Nekljudov S.Ju. Geroicheskij jepos mongol'skih narodov: ustnye i literaturnyetradicii. [The heroic epic of the Mongolian peoples: oral and literary traditions]. Moscow, Nauka, Publ., 1984. (In Russ).18. Poppe N.N. O drevne-mongol'skoj jepicheskoj literature [On ancient Mongolian epic literature]. S.F. Ol'denburgu. K 50-letiju nauchno-obshhestvennojdejatel'nosti. Leningrad, Publ., 1934. (In Russ).19. Toporov V.N. Predistorija literatury u slavjan: Opyt rekonstrukcii. [Prehistoryof Literature among the Slavs: An Experience of Reconstruction]. Moscow,Nauka, Publ., 1998. (In Russ).20. Trubeckoj N.S. Nasledie Chingis-hana: Vzgljad na russkuju istoriju ne s Zapada, a s Vostoka. [The legacy of Genghis Khan: A look at Russian historynot from the West, but from the East]. Berlin, Publ., 1925. (In Russ).21. (Shastina N.P.) Lubsan Danzan. Altan tobci («Zolotoe skazanie») / Per. smong., vved., komment. i prilozh. N.P. Shastinoj [Lubsan Danzan. Altan tobci(\"Golden Legend\"), Per. from Mongolian, introduction, comments. and app.N.P. Shastina]. Moscow, Nauka, Publ., 1973. (In Russ).