ĐH 070

vua trong voøng 4 thaùng, töø thaùng 6 ñeán thaùng 10 naêm Quyù
Muøi (1883): Vua Döïc Ñöcù leân ngoiâ ngaøy 16 thaùng 6 roià bò truatá
pheá 3 ngaøy sau. Vua Hieäp Hoøa leân ngoâi ngaøy 20 thaùng 6 ñeå
roià bò ñaàu ñocä chetá ngaøy 6 thanù g 10. Vua Kieán Phuùc leân keá vò
ngaøy 7 thaùng 10.Hai caâu naøy trình baày nhöõng bieán coá baát lôïi
xaåy ra ôû kinh ñoâ Hueá, nhöng 2 chöõ “Thuyeát” vaø “Töôøng” ôû
cuoiá cauâ thöù nhaát vaø thöù hai cho ta thaáy dunï g taâm cuaû taùc giaû
muoán keát toäi hai oâng Töôøng vaø Thuyeát ñaõ gaây ra thaûm hoïa
cho ñaát nöôùc.

b) Caâu ñoiá möøng onâ g hanø h khatá leân laoõ 80,

Thuûa coøn tre,û oâng naøy raát ngheøo neân haøng ngaøy phaûi ñi
aên xin. Nhöng oâng coá daønh dumï cuaû boá thí, laâu ngayø tích luyõ
thaønh moät soá voán roài gaäp vaän may, buoân baùn phaøt ñaït, mua
ñöôïc ruoäng vöôøn nhaø cöûa. OÂng laáy vôï, sinh ñöôïc 2 con trai
ñeuà thi ñoã laøm quan to.

Ñeán naêm onâ g lenâ laõo 80, hai con toå chöcù leã baùt tuanà khaùnh
thoï raát long tronï g ñeå baùo hieuá cha giaø. Coù ngöôøi mönø g onâ g hai
cauâ ñoiá :

Bò phucù nhö coâng thieân haï höõu,

Baùt tuaàn khanù h thoï theá gian voâ.

Taïm dòch laø:

Ñuû phucù nhö onâ g thieân haï coù

Taùm möôi möøng thoï theá gian khoâng.

Môiù nghe ta thayá maáy caâu naøy coù nhieuà ñieåm khoâng hôïp
lyù vì treân theá gian nayø khonâ g nhieàu thì ít vaãn coù ngöôøi thoï tôùi
taùm chín möôi tuoiå . Tuy nhienâ , hai chöõ “bò” vaø “batù ” ôû ñaàu 2
caâu duøng ñeå aùm chæ oâng boá xuaát thaân laø aên maøy, do ñoù môùi
thayá lôiø chucù möøng ratá thamâ thuyù vaø xacù ñaùng vì treân theá gian
naøy khoâng deã coù anê maøy anê möøng baùt tuanà khanù h thoï.

c) Caâu ñoiá vònh caûnh chuøa vaø nhaø thô.ø

Vaøo ñaàu theá kyû 19, caùc giaùo syõ taây phöông ñöôïc töï do

ÑA HIEÄU 70 151

truyenà baù ñaïo Thieân Chuùa ôû nöôùc ta. Nhöng trong buoiå giao
thôøi khonâ g theå traùnh khoûi nhieàu baát ñonà g yù kiená giöõa hai benâ
löông giaùo, cho neân thöôøng coù nhöõng lôøi chæ trích vaø baiø baùc
laãn nhau. Moät hoâm, hai anh baïn khoâng cuøng tín ngöôõng ruû
nhau ñi du ngoaïn. Hoï chôït nghe phía tröôùc coù tieáng chuoâng
vang lenâ vaø ngaân nga roài tan biená daàn vaoø coõi xa xaêm. Caû hai
ñeàu ñeå yù quan saùt vaø nhaän ra moät ngoâi chuøa coå kính naèm ôû
giöõa caùnh ñoàng vaéng veø aån hieän sau luyõ tre xanh. Hai con
roàng chauà maët nguyeät naèm daøi treân maiù ngoùi mauà ñen, khi môø
khi toû döôùi boùng hoaøng hoân laøm cho caûnh chuøa hiu quaïnh
theâm phaàn huyeàn bí thieâng lieâng.

Anh banï theo ñaïo Thieân Chuaù caøng nhìn caøng thaáy chöôùng
tai gai maté neân buotä mieäng ngaâm ranè g:

“Sö ôû chuøa ngoaøi, tieåu ôû ñaáy vaõi ôû ñayá .”

Anh kia laø Phaät töû ñang say söa ngoaïn caûnh thì bò cuït
höùng vì caâu noiù boùng gioù soû xieân neân böcï mình ñapù laïi:

“Cuï vaøo phoøng kín, sôû vaøo ngay cha vaoø ngay.”

Ngaøy xöa, ngoaøi Baéc Vieät quen goïi:

Tieuå laø nam nöõ thanh thieáu nieân môùi xuatá gia quy Phaät,
Vaiõ laø sö nö,õ Cuï laø Linh mucï giaø, Cha laø Linh mucï treû vaø Sôû laø
gì phöôcù . Neuá theo nghóa ñen thì caâu ñoiá khonâ g coù gì ñacë saéc,
nhöng theo nghóa boùng thì 4 chöõ “Tieåu”, “Vaiõ ”, “Sô”û vaø “Cha”
cho thaáy thamâ yù cuaû caû 2 cauâ laø nhönõ g lôøi chamâ biemá thoâ tuïc
vaø thaâm ñoäc.

e) Caâu ñoái möøng coâ Tö Hoàng.

Coâ Tö Hoàng laø motä me taây noiå tieáng giaàu sang ôû Haø Noiä
vaoø ñauà theá kyû 20. Coâ laø con gaiù moät oâng phoù lyù ôû nonâ g thoân,
bò vieân chanù h toång sôû taiï baét eùp lamø nanø g haàu neân phaiû boû troán
ñi nôi khaùc. Khoâng may bò boïn buoân ngöôiø löøa gaït, duï doã vaøo
ôû laàu xanh, maáy namê sau bò ñem baùn cho moät só quan Phaùp ôû
Haø Noäi ñeå vöøa laøm ñaày tô,ù vöøa laøm vôï khi caàn (thôøi bayá giôø
goiï laø me tayâ ).

152 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Tuy laø gaiù queâ ít hocï nhöng coâ Tö Hoàng raát khonâ ngoan
thaùo vaùt neân coâ bieát lôïi duïng tieàn baïc vaø theá löïc cuûa ngöôøi
chonà g hôø ñeå kinh doanh. Nhôø ñoù, coâ Tö Hoàng mau choùng gaây
dönï g ñöôïc moät gia taøi to lôùn.

Moät namê , khi ñöôcï tin mieàn Trung bò ñoùi khatù vì baõo luït,
coâ Tö Hoàng chôû ngay 3 taàu gaoï vaøo baùn kiemá lôøi, nhöng vieäc
khoâng thaønh maø coøn vi phaïm luaät phapù vì coù leänh caám buoân
banù , ñaàu cô tích tröõ löông thöïc. Ñeå khoûi bò trönø g phaït, coâ tình
nguyeän hieán taëng caû 3 taàu gaïo cho nhöõng vuøng bò thieân tai.
Nhôø vaøo nghóa cöû batá ñacé dó naøy, coâ Tö Hoàng ñöôïc trieàu ñình
Hueá ban cho 4 chöõ vaøng “Nguõ phaåm nghi nhaân.”

Naêm sau, coâ duøng tieàn baïc lo cho oâng boá phoù lyù ñöôïc
taëng phong hamø nguõ phamå , vaø coâ ñöôïc thanê g leân hamø töù phaåm,
ngang hanø g vôiù cacù quan ñauà tænh. Trong ñaïi leã mönø g quocá anâ
gia khaùnh, boá con coâ nhaän ñöôïc raát nhieàu lôøi chuùc möøng,
nhöng noåi tiená g nhaát laø 2 cauâ ñoái nomâ sau ñaây:

- Cauâ ñoái cuûa cuï Tam Nguyeân Yeân Ñoå:

“Coù tanø , coù taùn, coù nhan aùn thôø vua, danh giaù löøng vang
ba sauù tænh”

“Naøy cô,ø nayø bienå , naøy sacé phong cho cuï, chò em phuï nöõ
maáy laêm ngöôøi.”

Cauâ ñoái môû ñauà banè g 4 chöõ “coù taøn, coù taùn” laø lôøi khen
ngôïi coâ Tö Hoàng phuù quyù vinh hieån, nhöng cuõng nguï yù cheá
rieãu coâ laø coâ gaùi lauà xanh vì daân gian quen goïi nhöõng coâ gaùi
nayø laø “ñó coù taøn coù tanù ” noù nomâ na laø ñó racï ñó raiø . Duøng 4 chöõ
“coù tanø coù taùn” ñeå chuùc mönø g coâ Tö Hoàng thaät laø hôpï tình hôpï
caûnh.

- Caâu ñoái möøng cuaû oâng phoù Baûng Tranà Taùn Bình:

“Nguõ phaåm saéc phong hamø cuï lôùn,”

“Tramê naêm danh giaù cuaû baø to.”

Cauâ treân taëng onâ g boá phoù lyù 3 chöõ “haøm cuï lôùn” laø lôøi

ÑA HIEÄU 70 153

chuùc mönø g nhöng cuõng amù chæ ñeán caùi momà loa mepù giaûi, anê
tuïc noiù khoaùc cuaû daân tonå g lyù ôû nonâ g thoân. Caâu sau taëng coâ Tö
Hoàng 3 chöõ “cuaû baø to” laø lôiø khen ngôiï nhöng cuõng aùm chæ
ñeán caiù phöông tieän ñoäc nhaát ñeå kieám tieàn cuûa gaùi laàu xanh.
Nhöõng ngöôøi bieát roõ thanâ theá vaø söï nghieäp cuaû boá con coâ Tö
Hoàng ñeàu phaûi nhìn nhaän 3 chöõ “cuûa baø to” thaät hay nhöng
cuõng thaät ñoäc.

f) Caâu ñoiá vònh coâ Ngoïc Hoà:

Vaøo khoaûng thapä nieân 30 cuûa theá kyû 19, ôû Haø Noäi coù moät
coâ gaùi giang hoà noåi tieáng giaàu vaø ñepï laø coâ Ngoïc Ho.à Khaùc vôiù
coâ Tö Hoàng xuaát thanâ laø gaùi queâ, coâ Ngoïc Hoà thuoäc doøng doõi
theá gia voïng toäc, cha ruoät ñoã Cöû nhaân laøm quan AÙn saùt, boá
choàng ñoã Tieán só laøm quan Tuaàn phuû. Coâ Ngoïc Hoà ratá xinh
ñeïp nhöng laõng maïn ña tình. Sau khi choàng cheát, coâ khoâng
muoán bò goø boù trong khuoân khoå nho giaùo nghieâm khaéc neân töï
yù boû nhaø ra Haø noiä haàu ñöôïc soáng töï do phonù g tuùng, sau trôû
thanø h gaiù giang hoà sang tronï g vaø ñaté gia.ù Vì vayä , coâ laø ñeà taøi
cuûa nhieuà lôøi ñaøm tieáu, trong ñoù coù hai cauâ raát xuaát saéc cuûa
oâng Hoà Troïng Hieáu töùc laø nhaø thô Tuù Mô:õ

“Hoà taø ngaùn noãi con roàng loän”

“Ngoïc veát thöông tình keû coá ñeo.”

Nhieuà ngöôiø cho raèng oâng Hoà Troïng Hieuá chính laø truyeàn
nhaân cuûa nöõ só Hoà Xuanâ Höông neân môùi coù bieät taøi sanù g taùc
nhöõng caâu 2 nghiaõ voâ cuøng ñoäc ñaùo, töøng noåi danh treân thi
vaên ñanø laø “thi trung höuõ quæ.”

4) Mayá caâu ñoái xuatá chöa coù cauâ ñapù .

Chôi cauâ ñoái thích thuù nhatá laø khi ñoái laiï ñöôïc nhönõ g caâu
khoù khaên hiemå hoùc, cunõ g nhö ngöôøi chôi côø nghó ra nöôcù cao
ñeå gôõ ñöôïc theá bí. Tuy nhieân, coù nhieàu cauâ quaù khoù khaên, xöa
nay chöa coù ai ñoái laïi ñöôcï nhö mayá caâu sau ñaây:

a) Caâu ñoái cuûa vua Minh Maïng:

154 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Trong moät khoa thi hoiä döôiù thôøi Minh Maïng, ba oâng Phamï
Theá Lòch, Phaïm Theá Hieån, vaø Ngoâ Theá Vinh cunø g ñauä Tieán só.
Khi ban yená locä cho caùc tanâ khoa, vua Minh Manï g ra moät caâu
ñoiá : “

Theá Lòch, Theá Hienå , Theá Vinh, tam theá ñonà g khoa, Vinh,
Hieån, Lòch.”

Taïm dòch la:ø “Theá Lòch, Theá Hieån, Theá Vinh, ba oâng theá
cuøng ñoã motä khoa, vinh quang, hienå ñaït, lòch laõm.”

b) Caâu ñoá hanä ñôøi cuûa onâ g ñoà laøng Saøo Long:

ÔÛ lanø g Saøo Long coù moät oâng ñoà raát hamâ moä thi phuù, moät
oâng Lyù tröôûng teân laø Chuoái raát hacù h dòch, tanø baïo, noåi tieáng laø
cöôøng haøo acù baù. Moät homâ , khonâ g bietá vì lyù do gì, oâng ñoà bò
oâng lyù tröôûng Chuoái nocï ra giöaõ saân ñình ñaùnh motä tranä raát
ñau. Vöøa xauá hoå, vöaø camê töùc, nhöng thanâ coâ theá coâ, oâng ñoà
chæ bietá than thôû moät mình, chôtï nghó ra motä caâu hanä ñôiø raát
ñaéc yù tieác laø khonâ g tìm ñöôcï caâu ñoiá ñaùp. Vì vayä , onâ g ñoà öôcù
henï seõ tonâ laøm thayà batá cöù ai ñoiá laïi caâu cuaû onâ g:

“Beán Saøo Long coù toå roàng roàng, phaûi anh chuoái ra tình
nheo nhoùc.”

Cauâ naøy coù nhieàu ñieåm khoù. Thöù nhaát, theo Haùn töï, saøo
long nghiaõ laø toå ronà g. Thöù hai, caâu ñoiá duøng tenâ cuaû nhieàu loaiï
caù nhö: “Toå ronà g ronà g” laø ñaøn caù môùi nô,û noiå treân matë nöôcù
nhö motä ñanø kieán ñen, “chuoái” laø caù loùc lôùn vaø “nheo, nhoùc”
laø hai loaiï caù coù nganï h treân ñaàu, soná g treân caùc hang hoác beân
bôø soâng.

c) Caâu ñoiá noùi laùi, vöøa Haùn, vöøa noâm.

Nghe noiù cauâ nayø cuaû baø Ñoanø Thò Ñiemå vaø chæ coù 4 chö:õ

“Röûa qua quaû döa.”

Caâu naøy coù 2 ñiemå khoù ñoiá : thöù nhatá , hai chöõ “röûa qua”
noiù laùi laø “quaû döa”, thöø hai, theo Hanù töï, chöõ “qua” coù nghóa
laø quaû döa.

ÑA HIEÄU 70 155

d) Caâu ñoiá vöaø Phapù vöøa Vieät:
Töø ñaàu theá kyû 20, caùc khoùa sinh phaûi hoïc theâm tieáng
Phapù vì trong khoùa thi Höông coù moät baøi tiená g Phapù . Baáy giôø
ôû Nam Ñònh coù moät giai nhaân ten laø Coâng baùn giaáy buùt cho
cacù só töû.
Moãi namê , coù khoa thi, coâ laïi treo motä caâu ñoái kenù chonà g
chæ coù 4 chö:õ
“Coâ Coâng coøn keùn.”
Caâu naøy coù ñieåm khoù laø theo tieáng Phaùp, “cocon” ñöôïc
ñoïc laø “coâ coâng” vaø coù nghóa laø caiù keùn.
Nay nhanâ muøa xuanâ , muøa cuûa thi höùng, neân thænh caàu cacù
thi vanê só löïa lôøi ñoiá laiï maáy cauâ treân ñeå cho ñoàng höông cuøng
thöôûng thöùc.

Nguyeãn Ñình Bình
Australia 2003

156 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

XUAÂN ÑEPÏ VOÂ CUNØ G 157

Me ï ôi, xuaân ñeán, Xuanâ ñang ñeán
Con vaãn bonâ ba, vanã xöù ngöôiø
Vanã butù , con laøm göôm, chiená ñauá
Vanã thaàm henï meï motä ngayø vui

Hai vai con naëng hônø sonâ g nuiù
Vì nôï non soâng chöaû traû ñeàn
Neân chanú g xuanâ naoø vui tronï veïn
Xuanâ naøo thöông nhôù cunõ g voâ bieân !

Meï ôi, nhönõ g gocá ñaøo namê cuõ
Hoa nôû nhieuà khonâ g? Nôû ñepï khonâ g ?
Ñanø enù coù conø nghieâng canù h ñauä
Hay hoa tanø heùo, enù sang sonâ g ?!

Banø thôø meï coù baøy höông khoùi ?
Caëp baùnh chöng xanh, chauä quaát vanø g...
Tuiù meï coù conø phong giayá ñoû
Möøng con theâm tuoiå luùc xuanâ sang ?

Hay laø taát caû ñeuà hö mucï
Trong lôpù sôn to,â lôpù voû mauø
Khauå hieuä choiù loa,ø che yù thöcù
Ñuû hình,ñuû kieåu mò löøa nhau ?

ÑA HIEÄU 70

Bao namê vieãn xö,ù ñemâ tröø tòch
Con khoùc cunø g thô “Hoå Nhôù Rönø g”
Meï cuùng Giao Thöaø , giôø phuùt aáy
Thaàn giao cacù h caûm coù röng röng ...?

Tö ø con mayá chucï namê xa nöôùc
Thöông meï chôø mong ñaõ moiû monø
Nhöõng keû ra ñi vì hanä nöôùc
Bieát coøn bao nhæ taám lonø g son ?

Meï ôi, ñönø g tracù h bayø gian hieåm
Me â caiù hö danh banù reû honà
OÂm baû tienà taiø , quaêng ñaïo nghóa
Hocï ñoiø phanû boäi caû queâ höông!

Cunõ g may, conø nhönõ g lonø g son saté
To å quocá muoân ñôiø ôû traùi tim
Meï coù nghe khonâ g honà nöôùc goiï
Ngöôiø vaø ngöôiø tænh giacá oan khieân!

Motä ngaøy meï aï, khonâ g xa nöaõ
Côø seõ vanø g bay khapé nuiù sonâ g
Con meï seõ veà benâ canï h meï
Muaø Xuaân vì the,á ñepï voâ cunø g!

Ngoâ Minh Hanè g
(Thöông meán gôiû veà Meï Vieät Nam)

158 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Thöcï ... Nhaø trienå lamõ vaên hoaù ngöôiø tò
Monä g naïn gocá Vieät namê 2103 .

AÁu Tím / 26B Trong moät hopä kính trong suoát
, treân chieác keä goã boïc nhung ñoû ,
quyeån saùch ñöôïc ñaët trang troïng .
Biaø mauø xanh thienâ thanh ñaäm , coù
hình ngöôøi thanh nieân maëc aùo trané g,
quanà ñen soïc ñoû, quiø treân goiá phaûi,
giô tay theà höùa, hai chöõ Ña Hieäu
ñamä neùt trang tronï g , haøng chöõ vaøng
Tröôøng Me,ï Banï Cuõ, Thayà Xöa döôiù
tamá hình .

Ngöôøi thanh nieân chaêm chuù
ñöùng ngaém nghía quyeån saùch ñaõ
ñöôïc gìn giöõ traêm naêm . Anh laáy
chiecá maùy ñieuà khieån töø xa , môû maøn
hình traéng to treân vaùch töônø g tröôcù
matë , ñanè g sau hoäp kính . Treân maøn
hình quyeån saùch ñöôïc môû ra . Anh
ñoïc löôùt qua trang ñaàu, lôøi chaân
thaønh caûm taï söï ñoùng goùp . Sang
trang hai , phuï chuù hình biaø laø Thuû
khoa K19, TÑ4TQLC ñaõ hy sinh taïi
chieán tröôøng Bình Giaõ 03/1965 .
Anh thanh nieân baám vaøo chöõ Bình
Giaõ , doøng chöõ giaiû thích ñôn gianû :
tænh lî taïi Vieät Nam. Anh baám vaøo
chöõ TÑ4TQLC = tieåu ñoaøn 4 Thuyû
Quaân Luïc Chieán.

Trong laù thö toaø soaïn ngöôøi
thanh nieân toâ ñaäm ñoaïn : “Nhaän
ñöôïc ÑH 69 treân tay, khi coù ñoâi
chuùt thö nhaøn trong ngaøy, trong
tuaàn, xin môøi quùy huynh ñeä, quùy
banï , quùy phu nhaân, laéng ñoïng taâm

ÑA HIEÄU 70 159

tö, giôû töøng trang, ñoïc töøng baøi, xem töøng hình, ñeå cuøng
nhôù veà Tröônø g Meï, Baïn Cu,õ Thayà Xöa .”

Maøn hình cho nhöõng con soá nhö sau ; Phaùt hanø h 3000 so,á
chi phieuá uûng hoä 300 . Nôi phatù haønh : San Joseù , nhaân söï 468,
hoatï ñoäng 138 , nonø g cotá 20 .

Trang vaãn môû , nhöõng hình anû h ñöôcï roïi lôùn , saéc netù .
Anh ngaém nghía nhöõng khuoân maët treû trung , taân só quan .
Ngamé nghía doanh traiï , ngaém nghía töøng hình aûnh ñeå lieân ketá
laïi thaønh moät cuoän phim soáng ñoäng , hoïc haønh , luyeän taäp ,
baèng bapé thòt con ngöôiø vaø baèng ñauà ocù . Nhönõ g hình anû h naøy,
vôùi anh laø moät kyø conâ g cuûa thöôïng ñeá, kyø coâng cuûa nhaân loaïi
. Ñaõ motä thôiø con ngöôøi Vieät Nam , daân tocä Vieät Nam ñaõ lamø
ñöôïc nhö theá . Nhöõng khuoân maët treû, treû nhö anh hieän giôø,
thay vì dunø g ngoùn tay caùi ñeå bamá nhöõng caiù nutù nho nhoû sai
khieán maùy moùc , hoï ñaõ phaûi laøm thay mayù , hoï ñaõ phaiû boø leâ
boø letá , loâi keùo nhau , cunø g ñönù g , cunø g ñi. Nhöõng caiù ñauà cuùi
treân trang saùch , ñeå hoïc, ñeå nhôù thay cho boä nhôù cuûa maùy vi
tính , vaø trong soá ho,ï nhönõ g hình anû h ngöôiø ñaõ chetá treû vì chiená
tranh coù nhieuà quaù. Thôiø ñaiï cuaû anh bayâ giôø chieán tranh giöaõ
cacù vì sao, dunø g toanø ngöôøi maùy.

Anh ñang ñoïc tönø g con chöõ trenâ maøn hình coù ñaày ñuû döõ
kienä laáy ra töø maùy vi tính . Anh coù theå tìm ra nhöõng soá lieäu tamï
ñuû töø nhöõng haøng soá 0001-00001. Ngöôiø ta ñaõ khonâ g coøn caàm
trenâ tay quyenå saùch naoø caû töø namê 2053 , giöõ ñöôcï quyeån Ña
Hieäu 69 coøn môùi nguyeân quaû laø moät kyø coâng cuûa ngöôøi söu
taàm.

Anh tìm ra ranè g , muoán coù moät quyenå sacù h vaøo naêm 2003,
ngöôøi chuû buùt phaûi duøng ñienä thoaïi goïi ñeán nhöõng ngöôøi coøn
muoná vietá , xin baiø ñeå ñanê g . Naêm aáy ñaõ coù maùy vi tính, ñaõ coù
nhöõng hoäp ñieän thô, nhöng nhieàu ngöôøi vaãn chöa muoán söû
duïng . Khi coù ñöôïc baøi vieát , vò chuû buùt phaiû ñocï kyõ töøng caâu
chöõ, xem coù phuø hôïp vôùi toân chæ cuûa tôø baoù khoâng ? Toân chæ
ñöôcï ñanê g treân trang thöù hai cuûa tôø baoù . Ngöôiø chuû buùt laø ai ?
Ngöôøi chuû buùt laø ngöôiø ñöôïc chuû nhiemä môøi goiï hôïp taùc. Coù

160 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

bao nhieâu ngöôiø muoán ñöôïc laøm chuû buùt ? . Khi ñaõ coù baiø vietá
, ngöôiø chuû butù choïn baøi, tìm kieám hình aûnh, saép xepá baøi vôû,
cho vaøo CD, sau ñoù mang ñeán nhaø in. Khi in xong laïi mang
nhöõng thuøng baùo veà nhaø . Moät ngöôøi chòu traùch nhieäm toång
phaùt haønh. Phaùt haønh ra sao ? Anh thanh nienâ laïi loay hoay tìm
trong nhöõng döõ kieän lieân heä . Phaùt haønh baùo ñöôïc thöïc hieän
trong moät nhaø ñeå xe, ñuû roäng cho khoaûng 20 ngöôøi goàm quùi
huynh ñeä, quùi phu nhaân vaø theá heä con chaùu tuï hoïp, hoï cuøng
nhau ñeå baoù vaoø bao thô, chia töøng vunø g ñeå danù tem, sau ñoù
cho vaoø bao mang ra böu ñienä gôiû ñi . Laiï phaiû coù moät nhaân
vatä lo laéng soå sacù h chi thu, capä nhatä ñòa chæ, toång keát baùo caoù
chi thu , baám vaøo maùy tính anh coù con soá raát khieâm nhöôïng
cho moät tôø baoù ra moãi ba thanù g .., ñoù laø vieäc laøm cuûa anh Trò
söï.

Thanh nieân vöøa ñoïc tôùi muïc tin vui, tin buoàn treân trang
baoù thi‘ anh anh nhanä ra tenâ oâng Coá cuaû anh. Teân onâ g noäi cuaû
anh ñöôïc in ñaäm , chuùc möøng thaønh gia thaát . Hình aûnh cuûa
oâng coá ñöôïc löu truyeàn vaø gìn giöõ trang troïng trong motä cd gia
baoû . Taát caû nhönõ g hình anû h töøa töaï nhö nhöõng hình aûnh anh
vöaø môû trong trang baùo .

Anh tìm ra ranè g, trong namê 2003 soá Ña Hieuä 69, ñöôcï 30
phaàn traêm phuï nöõ ñöôïc goiï laø quùi phu nhanâ ñoïc, 5 phanà traêm
laø con chauù cuûa quùy huynh ñeä ñoïc, vaø 40 phaàn tramê ñöôïc ñoïc
töø quùi huynh ñeä vaø quiù baïn . Soá coøn laiï vanã trong bao bì böu
ñieän . Lyù do khonâ g môû, khoâng ñocï vì ñaõ bieát noäi dung, khoâng
coù thì giôø theo thoáng keâ thaêm doø .

Boiá caûnh naêm 2003 cuûa coäng ñonà g tò naïn Vieät Nam treân
ñaát Myõ . Vanê thô ñöôcï xuatá banû nhieuà , tyû leä ngöôiø ñocï ít . Trenâ
caùc maïng vi tính baøi vieát nhan nhaûn , nhaø vaên vieát cho nhaø
vaên ñoïc , nhaø thô vieát cho nhaø thô ngaâm nga . Con caùi hoäi
nhapä vaøo xaõ hoäi Myõ ñoïc ít , hoïa hoanè , khonâ g hieuå . Ngöôøi cao
nieân maét keùm, thoâi khoâng ñoïc, môû truyeàn hình xem phim boä
. Ngöôiø trung nienâ lo ñi laøm, giôø giaiû trí treân manï g löôiù thoâng
tin laø nhöõng dieãn ñaøn Vietä Nam tha hoà vietá khonâ g sôï vi phamï

ÑA HIEÄU 70 161

toân chæ , nhöõng phoøng lieân laïc toaøn caàu tha hoà taâm tình taùn
ngauã , ngay caû taùn tænh lanã nhau, khoâng coù khuoân maët naøo loä
dieän neáu khoâng muoán . Saùch vaãn phaùt hanø h vì coøn luyeán tieác
dó vaõng xa xoiâ cuûa ngaøy naøo. Giai ñoaïn giao thôøi giöõa vi tính
hoaù vaø saùch vôû .

Anh thanh nieân vaãn tieáp tuïc ñoïc nhöõng döõ kieän, anh môû
khoâng ngöøng nghæ, nhöõng döõ kieän anh muoán bieát veà moät thôøi
ñiemå cacù h anh moät traêm namê . Thôøi cuûa OÂng Coá, OÂng noäi cuaû
anh, thôøi cuaû motä trang söû chiená tranh ñaãm maùu, thôiø cuûa hôn
moät trieäu ngöôøi Vieät Nam tî naïn Coäng Saûn ñeán Hieäp Chuûng
Quoác Hoa Kyø...

Môû nhanh hôn,, nhanh hôn. Chieác maùy ñieàu khieån töø xa
nhoû trong loøng baøn tay anh boác khoùi, treân maøn hình traéng
bonã g coù daáu ñi ngöôcï vaø xoùa döõ kienä , anh hotá hoaûng keuâ thaát
thanh Help !Help !

162 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Toiâ ñi thamê cuï Tranà Vanê Höông
sau ngaøy matá nöôcù

Sau moãi laàn vöôït bieân khoâng thaønh, tinh thaàn toâi xuoáng
docá thamû haïi. Ñaây ñaâu phaûi laàn ñauà tieân meï con toiâ vöôtï bieân.
Coù laàn ñi roià ve,à coù chuyeán ñi bi gioâng baõo ghe saép chìm, laàn
aáy coù hai ñöaù con cuûa chò Phamï Vaên Phuù gôiû theo neân toiâ phaûi
quay veà bình an khoâng ai bò baét. Nhöng laàn nayø thì toiâ buoàn
hanä lamé , matá hetá nieàm tin taát caû vaø cunõ g chaúng hieåu vì sao, vì
lyù do gì? Toiâ ñi lang thang suotá ngayø ngoaiø ñöôøng cho vôi ñi
noåi sauà vaø tìm ñeán vôiù caùc chò mua banù “ûchui” hotä xoanø , vaøng
bacï . Phaàn ñonâ g caùc chò laø vôï cacù só quan ñi “caûi taïo” nhìn sô
qua laø bietá lieàn. Caùc chò macë aoù baø ba, ñoiä nonù la,ù ñeo tuiù saùch
treân vai, ngoài tuïm naêm, tuïm ba ôû cacù ñaàu ñöôøng thì thaàm to
nhoû, trao ñoåi moùn haøng, thoâng tin, giaù caû. Ñoù laø “phe ta” lucù
ñaàu chöa coù saïp, troâng raát buïi ñôì, hoï nhìn quanh quaát ñôïi
khaùch haøng vaø cuõng canh chöøng coâng an. Caùc chò di chuyeån
raát nhanh nhöng deã tieáp xuùc, deã laøm quen. Heã quen roài, coù
vaät gì ñöa ra cho cacù chò, chôø ñôiï moät chuùt xíu laø coù tieàn mang
veà nhaø ngay ñeå nuoiâ con, nuoâi chonà g bò tuø ñaøy caûi taïo chaúng
bietá ñeán bao giôø môùi ñöôcï thaû veà. Vaäy maø cacù chò raát taiø , thænh

ÑA HIEÄU 70 163

thoaûng coù ñieáu kieän laø cho vaøi ñöùa con di vöôït bieân troùt loït.
Rieâng toâi chaúng buonâ baùn gì ca,û chæ ra ngoài chôi nghe tin töùc
thaát thieät sau naøy bieát ra toaøn la tin dôûm. Roài chuùng toâi ruû
nhau ñi anê quaø vaø tuï taäp ôû nhaø chò Phuù chôi. Nhaø chò ôû ñöôøng
baø Huyeän Thanh Quan, lucù naoø cuûng coù keû ra ngöôøi vaoø , maø
chò cöù tænh bô. Chò coøn chòu chôi hôn nöõa laø treo moät böùc
hình veõ truyeàn thanà töônù g Phaïm Vaên Phuù maëc quaân phuïc ñeo
hai sao trenâ ve coå aoù , lônù baèng nöûa böcù töôøng ôû treân laàu ai vaoø
cuõng thaáy. Ít lauâ sau, toâi nghe tin chò bò baté do em chò baùo tin
hôn moät thaùng trôiø ôû Phan Ñanê g Löu môiù ñöôïc thaû veà. NgöôøI
chò troâng hoác haùc gaày goø nhöng yù chí vaø tinh thaàn vaãn nhö
xöa. Toiâ chanú g hieåu chò bò baté vì lyù do gì? Ñaùm CS muoán danè
maët chò hay muoán cöôùp ñoatï nhaø cöûa cuaû chò? Giaû söû nhaø cöaû
cuûa chò do ngöôøi khacù ñöùng tenâ thì boïn chunù g ñanø h chòu thua
neân thaû chò veà? Chuùng toâi laïi ñeán nhaø chò tuï taäp nhö cuõ, yù
chöøng phaûi deø daët hôn. Toâi vanã thayá böùc hình töôùng Phuù y
choã cu.õ Toâi suy nghæ vanå vô laø neuá tuiï coâng an ñená nhaø baté chò
phaiû haï böùc hình ayá xuoáng thì chaéc chò seõ ratá ngayâ thô traû lôIø
tuò noù ranè g: hình cuaû chonà g toiâ , toâi treo trong nhaø toiâ maéc môù
gì ai? taiï sao phaiû haï xuoáng? Coù luaät naoø camá khonâ g cho vôï
treo hình choàng? Toiâ hieåu roõ tính chò, chacé chò seõ traû lôøi vôùi
bonï chuùng nhö vaäy. Nhöng ratá may chuyenä ayá khoâng xayû ra.
Toiâ ratá caûm phuïc chi Phuù con ngöôøi ratá roäng löôïng, ronä g phöôùc,
raát suøng ñaïo Phaät, öa giuùp ñôõ moïi ngöôøi. Toâi nhìn chò qua
nhönõ g neùt ñeïp cuûa tamâ honà chò ñuùng vôùi caâu thô cho ratá nhieàu
song chanú g nhaän bao nhieâu. Hôn nöõa toâi thatä lonø g quùy meán
chò chöù choàng toâi chöa heà laøm vieäc döôùi quyeàn töôùng Phaïm
Vanê Phuù moät ngaøy naøo caû.

Motä homâ chò ruû toâi ñi thamê cuï Tranà Vaên Höông, vi Toång
Thoáng cuoái cuøng 7 ngayø cuûa neàn Ñeä Nhò Conä g Hoøa vaøo tuanà
leã sau ño,ù sau khi nhôø anh Tö, ngöôøi baø con beân chò lieân lacï
xin gaëp. Cuï ñoàng yù qua ngöôøi chaùu goïi cuï baèng caäu vôiù lôøi
daën: xin cacù baø macë thöôøng phuïc thoâi. Chunù g toâi tieáp xucù hoûi
han ngöôiø nhaø cuï thaät nhieàu ñeå bietá tình traïng söùc khoeû vaø söï
sinh hoaït cuaû cuï trong suotá maáy namê qua (1975-1979). Ñöôcï

164 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

bietá cuï khoâng heà böôùc chaân ra khoiû nhaø vì tröôcù conå g luùc naoø
cunû g coù coâng an canh gaùc ôû ñoù maø cuï ratá gheùt. Coù laàn cuï bò
benä h naëng, ngöôiø con trai cuaû cuï teân Traàn Vaên Gioiû ñi taäp ketá
ra Baéc namê 1954, coù vôï laø bacù só lamø vieäc ôû benä h vienä Thoáng
Nhaát (beänh vieän Ví Danâ cuõ ) ñöa cuï vaøo ñaây ñeå chöõa trò. Nghe
noiù beänh vienä nayø chæ danø h rieâng cho canù boä cao caáp CS vaoø
naèm ñeå ñöôïc saên soùc söùc khoûe kyõ hôn, cuï noåi giaän choái töø
thaúng thöøng aân hueä naøy, nhaát ñònh khoâng cho baùc sæ CS sôø
vaoø ngöôøi cuï chôù ñöøng noiù chi ñeán chöõa trò, thuoác men. Ñoiâ
luùc cuï conø lôùn tiená g maéng chöûi thaúng vaoø maët tuiï canù boä, sau
cuøng chuùng ñaønh phaûi chuyeån cuï qua beânh vieän Chôï Raãy
theo yù muoná cuûa cuï ñeå cho caùc bacù só y khoa nguyï chöõa trò.
Hetá beänh cuï ñöôïc ñöa veà nhaø töû teá. Coù laàn, caùn boä cao capá CS
ñeán taän nhaø trao traû quyeàn coâng daân cho cuï, cuï khaúng khaùi
khöôcù töø. Cuï baûo raèng cuï seõ laø ngöôiø cuoái cuøng nhanä söï trao
traû aáy khi naøo tatá caû nhöõng quaân nhanâ , vienâ chöùc chaùnh quyeàn
VNCH ñaõ bò giam caàm trong caùc traiï caiû taoï ñöôïc tha veà vaø hoï
cunõ g ñöôïc trao traû quyenà coâng danâ ñaày ñuû chaúng thieáu motä ai.

Veà sinh hoatï , töø luùc ôû Phuû Caây Tuøng ñöa ra ngoaøi, cuï ít
noùi, khoâng lieân lacï vôiù ai vaø chacé cuõng khoâng ai daùm lieân laïc
vôiù cu.ï Cuï cuõng khonâ g coù gì ñeå mang theo ngoaøi motä vaøi vatä
duïng caù nhaân vôùi maáy caùi aoù veste vaø cayâ baton choáng chaân.
Cuï khoâng coù baø xaõ ñeå lo chuyeän tieàn baïc daønh duïm cho neân
gia caûnh cuï raát thanh baïch neáu khoâng noùi laø raát tuùng thieáu.
Cuï thöônø g hay hoiû nhaø coøn gaoï khonâ g? Qua lôiø thuatä laïi cuaû
ngöôiø chaùu trai ôû vôùi cu,ï ñamù chò em chuùng toâi raát muûi loøng vaø
thöông quyù cuï voâ cuøng. Chuùng toâi hieåu cuï khoâng heà böôùc
chaân ra khoûi cöûa sau ngaøy maát nöôcù neân cuï khonâ g troâng thaáy
caùi xaõ hoäi ñaày ñuû tröôùc kia ñaõ suïp ñoå tan taønh nhö theá naøo.
Moät söï ñoåi ñôiø thaät söï ñau ñoùn nhö theá naøo! Chuùng toâi ñaâu
coøn aùo daøi tha thöôùt, hình dung yeåu ñieäu nhö ngayø naøo nöõa!
bao nhieuâ cacù aoù daiø cuûa toiâ ñaõ laàn löôtï theo nhau ra chôï trôiø
heát roài! Conø maáy caùi conø laiï thì ñaõ söaû thanø h aùo baø ba macë cho
hôïp vôùi moiï ngöôøI luùc bayá giôø. Chaéc cuï nghó laø maáy baø ñená
thaêm seõ maëc aùo daøi coøn cuï thì maëc ñoà bình daân neân cuï môùi

ÑA HIEÄU 70 165

danë tröôcù xin quyù baø macë thöôøng phuïc keûo coù caûnh lung tuùng
khoù xöû chaêng? xin noiù thaät, luùc aáy, sau caùc ñôtï ñanù h tö saûn tôi
bôøi hoa laù, vaûi voùc khoù tìm, quaàn aùo may saün daáu maát. Toâi
muoán coù moät boä ñoà toát laøm quaø bieáu cuï maø kieám maõi khoâng
ra. Bonã g toâi söcï nhôù coù taám drap giöônø g môùi tinh, conø trong
boïc nhöaï mua ôû chôï trôiø . Toâi lieàn caté may moät boä baø ba ñanø
oâng ñeå ñôiï ngayø ñi thamê cu.ï Ngoaøi ra toiâ coøn chuaån bò 20 kg
gaïo ngon ñeå mang theo. Ñoanø chò em chunù g toâi coù namê ngöôøi
laø chi Phuù, anh Tö, hai vôï choàng ngöôøi banï cuûa chò Phuù vaø toâi.
Chuùng toâi ñöôïc ñöa ñeán ñöônø g Phan Thanh Gianû gaàn tröôøng
Gia Long, trong moät con heûm khaù sauâ . Nôi cuï ôû laø moät caên
phoá lauà khaù ronä g. Ñoà ñaïc baøy bieän sô saøi khoâng coù gì quyù
gia.ù Chunù g toâi ñöôïc ñöa lenâ phiaù sanâ thöônï g, nôi caên phoøng
nhoû cuï Höông ñang ngoià ñôiï ñoùn chuùng toiâ . Chò Phuù dó nhienâ
cuï ñaõ bietá roài vaø chò giôùi thieäu chunù g toâi vôùi cuï. Nhìn thaáy cuï
toiâ thaät söõng sôø khonâ g theå töôûng töôïng ñöôïc ñaáy laø moät Phoù
Toång Thoáng hay moät Toång Thoáng khaùc xa vôùi bao laàn toâi nhìn
thaáy cuï treân ti-vi.

Tröôùc maét toiâ hieän giôø laø moät cuï giaø ñôn sô tieàu tuïy. Mình
macë moät caùi aùo thun ba loã, moät caùi quanà ñuøi daøi tôùi ñauà goái cotä
sôïi daây thun quanh oáng quaàn. Chaân ñi deùp keïp, caëp maét
kieáng cuï ñaõ gayõ moät goïng, phaiû coät dayâ voøng ra sau oùt ñeå giöõ
chaët khi ñeo kính. Da cuï saäm maøu nhöng tronâ g söcù khoûe conø
toát. Ñôùi cuï hoaït ñoäng ñaõ nhieàu, tieát thaùo, tieáng thôm khoâng
phaûi laø ít. Nhöõng danh phaän chöùc töôùt cuûa cuï boãng quay
nhanh troâng kyù öùc cuûa toâi, naøo la:ø

- Giaoù sö trung hocï ôû Myõ Tho.

- Thanh tra hoïc chính ôû Taây Ninh

- Ñoâ tröôûng Ñoâ Thanø h Saìgonø 2 laàn.

- Thuû Töôùng chaùnh phuû 2 lanà .

- Phoù Toång Thoáng

- Toång Thoáng VNCH (töø 21-4-1975 ñeán 28-4-1975).

166 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Cuï ñaõ ñeå laiï cho ñôøi caùi caùi tiená g onâ g gìa gaân ngay thaúng,
gan lì, baát khuaát. OÂng Ñoâ Tröônû g ñi laøm banè g xe ñaïp. Motä
tamá göông trong sacï h maø ngöôøi ñöông thôiø ít ai saùnh kòp. Moät
Haï Só danh döï cuûa quaân ñoäi raát yeâu thöông ngöôøi lính ngaøy
ñeâm gian khoå gìn giöõ queâ höông.

Conø nöaõ , tröôùc khi Saiø goøn matá , moïi ngöôiø lo tìm ñöôøng
thoatù hoïa conä g saûn. Ñaïi söù Hoa Kyø ñená töø Dinh môøi cuï ra ñi
nöôùc ngoaøi vaø höùa nöôùc Myõ seõ lo cho cuï ñaày ñuû, an höôûng
tuoåi gìa. Cuï camù ôn vaø nhatá ñònh töø choiá , quyeát ôû laïi chia xeû
naïn vôùi ñoàng baøo mieàn Nam.

Moät con ngöôiø töø nhaø moâ phaïm sang lanõ h vöïc chaùnh trò,
töôùc cao quyenà troïng nhö vaäy laïi coù ñuû ñamû löôïc, só khí, thanh
baàn ñená ñoä nhö vaäy. Thatä laø toiä nghiepä , maté toiâ röômù leä, loøng
toâi xoán xang cay ñaéng.

Gaëp chò em toâi, cuï raát töï nhieân, vui veû khoâng moät chuùt
maëc caûm ngheøo khoù naøo. Maét cuï raát saùng, gioïng noùi sang
saûng. Cuï hoiû thaêm chò Phuù veà anh Phuù maø cuï raát thöông. Cuï
ngoià nhaéc laiï ranø h mach taát caû cacù bieán coá lòch suû cuaû ñatá nöôcù
tönø g ngaøy töøng chi tieát. Quaû thatä cuï coù moät trí nhôù ñacë bietä so
vôùi soá tuoåi gìa cuaû cuï. Cuï noiù chuyeän raát soâi noåi, haoø höùng
khonâ g dötù ñöôïc. Toiâ coù caûm töôûng hình nhö ñaõ töø lauâ laém roià
cuï chöa heà ñöôïc noùi chuyeän nhö vaäy. Cuï nhaéc laïi teân tuoåi
moät vaøi töôùng laõnh ñaõ töøng quen bieát. Chuùng toâi ngoài im
nghe cuï noùi, roài cuï buoàn buoàn vinh danh caùc vò töôùng can
tröôøng, tietá thaoù , gaït boû tình rieâng nhaän laáy traùch nhieäm laøm
maát nöôùc, ñaõ töï satù theo menä h taøn cuaû ñaát nöôcù trong ngaøy 30-
04-1975.

Cuï xuùc ñoäng noùi lenâ ñieàu naøy khoâng bieát coù phaûi chuùng
toiâ laø vôï cacù töônù g taù daõ maát choàng hoaëc ñang vané g chonà g lamø
cho cuï aùy nayù nghó ñeán traùch nhiemä cuaû chính mình hay cuûa
caùc nhaø laõnh ñaïo VNCH tröôcù vaø sau cuï hay khonâ g? Coøn toiâ
cöù bò cuocä soáng vaät chaát thieuá thoán cuaû cuï laøm vaná vöông tamâ
trí. Toiâ töï hoûi: theá thì motä con ngöôiø chöcù to töôcù lôùn ñeå lamø
gì, quyeàn cao theá maïnh ñeå laøm gì maø cuï khonâ g coù caùi gì caû,

ÑA HIEÄU 70 167

keå caû nhöõng gì goïi laø tính coác phoøng cô? Taïi sao cuï khoâng
choïn laáy con ñöôøng an thaân nhaøn haï, vui söôùng cuoäc ñôùi?
Toiâ töï hoiû nhö vayä vaø toiâ cuõng töï traû lôiø cho toâi nhö theá naøy:neáu
thöôøng tình nhö theá thì ngöôøi aáy ñaâu phaûi laø cuï Traàn Vaên
Höông? Ngöôøi aáy cuõng ñaâu phaûi laø moät keû só quoác gia höng
vong thatá phu höuõ tracù h nhö cuï Traàn Vanê Höông? ngöôøi aáy laïi
caøng khoâng phaûi laø moät nhaø laõnh ñaïo yeâu nöôùc thöông daân,
can ñaûm, nhaän laáy traùch nhieäm, khoâng troán chaïy mang theo
taiø saûn soáng ñôøi löu vong nhö cuï Traàn Vanê Höông? Toâi ñang
vaná ñaùp trong tö töôûng nhö vayä thì kòp luùc chò Phuù xin pheùp
kieuá töø cuï ra veà. Chò Phuù xin bieuá cuï moät phong bì daøy. Vôï
choàng ngöôiø baïn bieuá moät boä pyjama vaø toâi moät boä baø ba ñanø
onâ g vôùi 20 kg gaïo. Nhö toâi ñaõ noiù phaàn treân, Cuï nhaän layá ,
loøng chuùng toâi vui nhö môû hoäi. Ñaây chæ laø nhöõng moùn quaø
moïn, khoâng banø nhau tröôùc nhöng ai cuõng coù trong khi giaõ tö,ø
coi nhö loøng thôm thaûo cuûa con daân VNCH nghó ñeán vò Phoù
Toång Thoáng cöùng coûi, thanh baïch cuûa mình. Moät vò Toång
Thoáng daùm nhaän traùch nhieäm tröôùc quoác daân ñoàng baøo cuûa
chuùng ta khi Toång Thoáng Nguyeãn Vaên Thieäu töø chöùc. Chaéc
moïi ngöôøi ñeàu nhôù Löônõ g Vieän Quoác Hoäi hopï khoaùng ñaïi hoiä
nghò ñoàng yù cho Toång Thoáng Traàn Vaên Höông trao quyeàn
lanõ h ñaïo cho Ñaïi Töôùng Döông Vanê Minh mong tìm moät giaûi
phaùp chính trò tuyeät voïng cho mieàn nam taïi Dinh Ñoäc Laäp
(phuû ñaàu roàng) chieàu ngaøy 28 thaùng 4 naêm 1975, moät buoåi
chieuà möa gioù sauà thamû chæ caùch 36 tieáng ñonà g hoà sau quaân
ñoiä Coäng Sanû Baéc Vieät cöôõng chieám Saøigoøn.

Hôn hai naêm sau, vaoø ngaøy 27 thaùng 1 namê 1982 nhaèm
ngayø moàng 3 teát Nhamâ Tuatá , cuï Tranà Vaên Höông maát luùc 4 giôø
chieàu, thoï 80 tuoåi. Hai ngöôøi baïn thanâ vôùi ít ngöôiø trong gia
ñình aâm thaàm ñeán lo vieäc taåm lieäm vaø hoûa tang cuï chu toanø .
Ñoù laø giaùo sö Nguyeãn Ngoïc An, nguyeân Toång Tröônû g Thoâng
Tin, Chieuâ Hoài, vaø cuï Mai Thoï Truyeàn, Hoäi Tröônû g HoIä Khoång
Hoïc Saìgoøn. Nghe tin, moät soá ít banï beø, lính traùng phuïc dòch
canh gacù cuõ cuõng ñená chaøo tienã bieät cuï. Toiâ nghó neuá nhö cuï
coøn ngöôøi baïn ñôøI benâ caïnh, chamê non sanê socù kyõ löônõ g, dinh

168 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

döônõ g ñaày ñuû coù leõ cuï coøn thoï laâu hôn nöaõ . Toâi cuõng caûm
thaáy sung söôùng ñöôïc ñi thaêm cuï vaø buoàn tuûi cho söï laõng
queân cuûa ngöôøI daân mieàn nam, ngöôøI daân cuûa neàn Ñeä Nhò
Conä g Hoaø .

Hoâm nay toâi coù dòp ghi laïi nhöõng gioøng chöõ naøy nhaèm
neâu leân moät con ngöôøi, moät bieåu töôïng cuûa loøng yeâu nöôùc
thietá tha, tinh thaàn phucï vuï quenâ mình, giöõ troøn khí tieát thanh
cao maø cuï Tranà Vaên Höông laø tieuâ bieåu cao nhaát.

Trong thôøi gian maáy möôi naêm qua, tuyø theo quan ñieåm
thaønh baïi luaän anh huøng, coù ngöôiø coù theå pheâ phaùn vieäc laøm
cuaû cuï tuyø nôi, tuøy lucù , ñuùng hay sai, hay hoaëc dôû, nhöng chacé
chaén khonâ g ai phuû nhanä ñöôïc tö caùch xöùng ñanù g, phamå haïnh
cao quyù cuûa cuï suoát 80 naêm cuoäc ñôøi. Roài ñaây lòch söû raát
coâng banè g, seõ ghi laïi tatá caû moïi biená co,á con ngöôiø , moïi vinh
quang tuûi nhuïc cuûa ñaát nöôùc, cuaû hai neàn Ñeä Nhaát vaø Ñeä Nhò
Coäng Hoaø cho caùc theá heä mai sau./.

Traàn Vuõ

Baø Nguyeãn Höuõ Thieân / 5B

Dallas 10/24/03

ÑA HIEÄU 70 169

Nghó veà anh VOÕ BÒ

Ñuùng nhö “ Laù thö toøa soaïn” maø Chuû buùt Ña Hieäu, anh
Ñ.P. Haûi ñaõ vieát:

“Ña hieäu 69, qua töøng chöõ, töøng trang, bao hình aûnh ñaëc
bieät cuûa caùc cöïu SVSQ , tröôøng Meï, Laâm Vieân, Ñoài Baéc ...
Tieáng keøn quaân nguõ saùng, tröa, chieàu, phaán traéng baûng ñen
trong muøa Vaên hoùa. Nuùi ñoài, thaùc ñoå, röøng thoâng, ñeâm di
haønh, ngaøy chieán thuaät trong muøa Quaân söï ... Taát caû nhö
ñang xoân xao, rung ñoäng ...”

Toâi, moät naøng daâu Voõ Bò ... cuõng nhö ñang xoân xao, rung
ñoäng khi ñoïc Ña Hieäu 69, khoâng boû soùt chöông naøo. Caøng
ñoïc, toâi caøng khaâm phuïc Chuû buùt, chuû nhieäm, ñaõ kheùo choïn
ñeà taøi raát haáp daãn, lyù thuù vaø yù nghóa, ñeå haâm noùng laïi quaù
khöù cho caùc anh Voõ Bò Ñaø Laït, vaø ñeå cho nhöõng naøng daâu Voõ
Bò hieåu, bieát ñöôïc nhöõng gì maø “OÂng Xaõ” mình ñaõ traûi qua
trong thôøi gian thuï huaán taïi tröôøng.

Chuyeán xe löûa toác haønh ñaõ ñöa caùc anh töø caùc nôi ñoå veà
Ñaø Laït. Rôøi boû gia ñình, chia tay ngöôøi yeâu, ruõ aùo thö sinh,
caùc anh quyeát ñònh höôùng ñi cuûa mình, böôùc chaân vaøo ñôøi
quaân nguõ, öôùc mô giöõ gìn vaø phuïng söï Toå Quoác. Tröôøng Voõ
Bò Ñaø Laït laø nôi baét ñaàu cuoäc soáng môùi cuûa caùc anh.

170 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Neáu khoâng coù nhöõng hình aûnh trong ÑH69, Chuùng toâi
chæ bieát mô hoà veà nhng ngaøy ñaàu tieân cuûa caùc anh: bò phaït
khi khoâng tuaân leänh, cöùng ñaàu, caõi leänh, bò vaøi chuïc caùi hít
ñaát, vaøi tram caùi nhaûy xoåm! Chuyeän ñoù laø thöôøng. Nhöng
trang 63 ñaõ cho toâi moät aán töôïng “khoâng toát” ñoái vôùi maáy
oâng caùn boä huaán luyeän.

Caùc chaøng thö sinh, trong ñoù coù baïn cuøng lôùp vôùi toâi, coù
ngöôøi yeâu, coù oâng choàng töông lai cuûa toâi, vôùi neùt maët “ngaây
ngoâ “ cöôøi noùi, vui veû, hôùn hôû, ñaâu coù bieát ñöôïc Que Sera,
Sera! What will be, will be, will be... Vaø chæ trong vaøi tieáng
ñoàng hoà sau, leänh “chaïy theo toâi”, chaïy, chaïy, ñeán noãi “meàm
nhö con buùn”, naèm la lieät treân saân coû, nhö nhöõng xaùc cheát
treân baõi chieán tröôøng. Tænh daäy, phaûi ñi taém buøn, roài chaïy ...
chaïy, nhaûy xoåm, hít ñaát, caùc anh chæ bieát tuaân leänh nhö moät
caùi maùy! Trong caùc anh, dó nhieân coù anh laø con tröôûng, con
thöù, con cöng trong gia ñình. ÔÛ vôùi gia ñình, ñoâi luùc caõi laïi
cha meï, nhöng vaãn ñöôïc tha thöù, cöng chieàu, traùi gioù, trôû
trôøi, traày da, chaûy maùu, meï xuyùt xoa, lo laéng. Nhöng ôû ñaây
“caùi loø hun ñuùc chí khí laøm trai” ñaõ laøm caùc anh dôû soáng, dôû
cheát, “meàm nhö buùn” , coù ai thöông xoùt? coù ai xuyùt xoa,
vuoát ve caùc anh?. Nhöng, toâi nhìn hình aûnh thoâi, maø “ñöùt
töøng khuùc ruoät” (hôi xaïo!!).

Ñöôøng tröôøng xa, muoân voù caâu bay chaäp chôøn. Ngöïa
chaïy xa, chaäp chôøn muoân voù caâu. Caùc anh chaïy xa, vôùi ba
loâ naëng chóu treân vai, ñoâi maét “chaäp chôøn hình aûnh oâng caùn
boä” ! Roõ raøng oâng ta laø hung thaàn! Ngay giôø aên, “trôøi ñaùnh
traùnh böõa aên”, maø oâng ta ñaâu coù tha thöù cho caùc anh. Buïng
ñoùi coàn caøo, anh cuõng phaûi ngoài vuoâng goùc, gaäp caàm! Sao
maø khoå theá? Bieát theá naøy, ta ôû nhaø, chaïy ra Nguyeãn Hueâ, aên
moät toâ phôû boø, haønh traàn nöôùc beùo, hay ôû Hueá, ta aên toâ buùn
boø “Muï Rôùt”! Toùc ta chaûi boàng beành, ñaàu “brillantine” boùng
loaùng, ruoài ñaäu tröôït leân tröôït xuoáng, giôø ñaây chæ moät ñöôøng
dao, toùc chæ coøn moät phaân. Troâng maët anh naøo anh naáy, ngoù
gioáng nhö “treû thô”! Maáy boä ñoà lính thì thuøng thình, nhö meï
mua aùo quaàn tröø hao, sôï con lôùn nhanh, toán tieàn mua boä

ÑA HIEÄU 70 171

khaùc! Ñaõ theá , ñeâm nguû, saùng ra nghe tieáng keøn baùo thöùc,
giaät mình ... hung thaàn reùo goïi!

Ñaõ coù anh ñeâm naèm thuùt thít khoùc: meï ôi, con khoå! Coù anh
thôû daøi: em ôi! anh cöïc. Coù anh meät laû ngöôøi, ngaùy nhö saám!
(Qua söï töôûng töôïng cuûa toâi, coù ñuùng söï thaät chaêng?).

Trôøi hôõi trôøi, phoùng lao phaûi theo lao.

Trôøi cao coù thaáu! Cuùi xin ngaøi ban phöôùc cho con ... chòu
ñöïng ñöôïc caùi “kyø cuïc, caùi aùc, caùi voâ lyù..” cuûa oâng caùn boä
huaán luyeän, ñeå cho con vöôït qua ñöôïc 8 tuaàn sô khôûi, maø
töôûng töôïng nhö 8 naêm daøi! Caùc anh ñaõ hoïc caùch tuyeät ñoái
phuïc toøng caáp chæ huy, maëc duø leänh phaït quaù kyø cuïc, caùc
anh phaûi chaáp nhaän, thi haønh khoâng coù yù kieán. Söï chòu ñöïng
, trì chí, quyeát taâm, vöûng nieàm tin... caùc anh ñaõ thaéng. Qua 8
tuaàn sô khôûi thöû söùc ñaày cam go gian khoå caùc anh ñaõ haõnh
dieän nhaän laáy caëp Alpha ñoû, vaø ngaång maët kieâu haõnh mình
ñaõ thöïc thuï trôû thaønh moät SVSQ cuûa tröôøng Voõ Bò noåi tieáng
nhaát Ñoâng Nam AÙ.

Tröôøng Meï ñaõ reøn luyeän caùc anh thaønh nhöõng ngöôøi höõu
duïng, ñaøo taïo caùc anh thaønh nhöõng caùn boä chæ huy quaân ñoäi
taøi ba. Laøm vôï caùc anh, laøm daâu Voõ Bò, chò em chuùng toâi raát
haõnh dieän.

Trôû baøn tay, ñaát nöôùc bò rôi vaøo tay Coäng Saûn, moät soá ñoâng caùc
anh bò Coäng Saûn baét ñi tuø. Caùc anh vaãn giöõ ñöôïc taùc phong, khí
theá cuûa ngöôøi trai Voõ Bò, cuûa moät Só Quan quaân löïc VNCH, khoâng
luoàn cuùi, khoâng nònh bôï, khoâng van xin, coù anh ñaõ tuaãn tieát vì
khoâng chòu nhuïc khi soáng vôùi Coäng Saûn.

**
- Trung Taù Voõ Vaên Ñöôøng K11, Tröôûng Ty Caûnh Saùt Chöông
Thieän, khoâng haøng giaëc, chieán ñaáu

ñeán cuøng , bò giaëc baét vaø bò xöû töû.
- Trung Taù Nguyeãn Vaên Ñöùc K11,( Tröôûng Ty Caûnh
Saùt giao thoâng coâng loä Saigon), thaø cheát thôm hôn soáng nhuïc,
ñaõ töï keát lieãu ñôøi mình 30/4/75.

172 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

- Ñaïi Taù Nguyeãn Höõu Thoâng K16, Trung ñoaøn tröôûng
SÑ22BB töï töï ôû mieàn Trung khi VC chieám mieàn Trung

- Ñaïi Taù Ñoaøn Phöông Thanh K16, Trung ñoaøn tröôûng
SÑ7BB, vöoât nguïc taïi traïi tuø mieàn Baéc, bò baét laïi, bò ñaùnh
ñaäp ñeán töû thöông naêm 1978.

- Trung Taù Voõ Vaøng K17, Trung ñoaøn tröôûng SÑ2BB,
khoâng khuaát phuïc tröôùc daõ taâm cuûa cuûa boïn cai tuø CS, choáng
ñoái kòch lieät, neân ñaõ bò boïn CS aùm haïi heøn haï vaøo ngaøy 13/
4/76.

- Trung Taù Phaïm Ngoïc Löông K17, Tieåu ñoaøn tröôûng
TÑ1/3 SÑ1BB, sau 30/4/75 toång chæ huy khôûi nghóa Maäu Ngoï
taïi Hueá bò thaát baïi. Anh bò baét, toû khí phaùch hieân ngang,
vaïch toäi boïn VC. Anh Löông bò baén taïi tröôøng bia Hueá naêm
1980.

- Thieáu Taù Traàn Vaên Beù vaø Phaïm Vaên Tö K19, khoâng
chòu nhuïc nhaõ trong traïi tuø, ñaõ can ñaûm troán traïi, bò VC xöû töû
hình trong traïi tuø Suoái Maùu.

- Huyønh Kim Quang K25, ñang coøn laø SVSQ, vinh döï
ñem thaân mình laøm böùc bình phong, ngaên caûn böôùc tieán cuûa
Vieät Coäng, ñeå baûo veä coång Nam Quan tröôøng meï, baûo veä
anh em, bò VC baén ngay taïi coång tröôøng.

.... Vaø coøn nhieàu .. .nhieàu nhöõng Só quan, nhöõng caùn boä
chæ huy quaân ñoäi taøi ba - do tröôøng Meï ñaøo taïo, daïy doã, cöu
mang töø 2 - 4 naêm - Caùc anh ñaõ naèm xuoáng trong vinh
quang - Nhöõng anh huøng ñöôïc ghi

danh vaøo söû saùch ñeå theá heä con chaùu toân thôø, hoïc ñöôïc
tinh thaàn töï thaéng cuûa caùc baäc cha chuù xuaát thaân töø tröôøng
Voõ Bò – Vaø ñaõ coù caùc con em caùc anh – theá heä 2 noái goùt trôû
thaønh nhöõng Só quan, xuaát thaân töø caùc tröôøng Haûi, Luïc, Khoâng
quaân danh tieáng cuûa Hoa Kyø:

- Thieáu taù Nguyeãn Vieät Tuaán (con trai cöïu SVSQ -

- Nguyeãn Vaên Thieät K14) phuïc vuï trong Luïc quaân Hoa Kyø.

ÑA HIEÄU 70 173

- Voõ Phi Sôn (Con trai cöïu SVSQ Voõ Phi Hoå K17), Thieáu taù
Khoâng Quaân trong quaân ñoäi Hoa Kyø

(combat training team chief cuûa Apache Longbow)
- Tröông Nha Trang ( con gaùi cöïu SVSQ Tröông Khöông
K19), Ñaïi UÙy Quaân baùo trong quaân löïc Hoa Kyø.
- Löu Xuaân Thoï (con trai cöïu SVSQ Löu Xuaân Phöôùc K24),
Thieáu uùy Thieát giaùp quaân ñoäi Hoa Kyø.
- Taï Vöông (con trai cöïu SVSQ TaïThuùc Thaùi K25) , SÑ 1
Marines Corps ñaõ tieán vaøo thuû ñoâ Baghdad dieät cheá ñoä Sadam.
- Elizabeth Traàn Moäng Thuøy Chaâu, aùi nöõ cöïu SVSQ Traàn
Vaên Thö K13, ñaõ ñaéc cöû vaøo chöùc vuï

“Nöõ Thoáng ñoác hieäp hoäi thieáu nöõ tieåu bang Oregon)
- Em beù 10 tuoåi Ñoã Hoaøng Baûo Anh ( con gaùi cöïu SVSQ
Ñoã Troïng Ñaït K29), hoïc sinh lôùp 4 tröôøng

tieåu hoïc Starlight Cove Elementary School thaønh phoá
Lantane, S. Florida, thaáy nhaø tröôøng treo côø maùu CS, em ñaõ
ñem laù côø vaøng ba soïc ñoû trình baøy vaø giaûi thích vôùi Baø Hieäu
tröôûng veà yù nghóa cuûa laù côø töï do VNCH – Em ñaõ haï ñöôïc laù
côø maùu CS, vaøo chieàu ngaøy 19/4/2000 taïi buoåi Tnternational

Talent Show Around the World, ngoïn côø vaøng ba soïc ñoû
ñaõ hieân ngang, oai huøng bay phaát phôùi beân caïnh laù côø Hieäp
Chuûng Quoác Hoa Kyø.

Roõ raøng laø : Hoå phuï sinh hoå töû.

Caùc anh laø con cuûa Meï (tröôøng Voõ Bò), con chaùu caùc anh
laø chaùu cuûa Meï, ñang noái goùt caùc anh ñeå laøm raïng danh cho
gioøng gioáng Voõ Bò – Chaát maùu trong ngöôøi caùc anh truyeàn
cho ñôøi con, ñôøi chaùu, thaám saâu vaøo huyeát quaûn cuûa chuùng:
caùi yù chí baát khuaát, tinh thaàn töï thaéng ñeå chæ huy.

Giôø ñaây, Toång Hoäi Thanh Thieáu Nieân Ña Hieäu ñaõ coù Traàn
Quoác Duõng, Löõ Anh Thö, Vuõ Xuaân Huy, Leâ Nguyeãn Phöông
Thaûo, Traàn Quang Phong, Traàn Quang Baûo ... ñang laø gaïch
noái, ñeå giöõ cho Ña Hieäu, hay noùi roäng ra, Tröôøng Voõ Bò Quoác

174 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Gia Vieät Nam, vaãn soáng maõi trong loøng moïi ngöôøi.

Caùc anh vaãn coøn giöõ ñöôïc truyeàn thoáng Voõ Bò, Kính treân
nhöôøng döôùi. Gaëp nhau tay baét maët möøng: Kính Nieân tröôûng,
chaøo Nieân ñeä. Caâu chaøo hoûi ñoù, ñaõ ñaùnh giaù ñöôïc tröôøng Meï
ñaõ daïy doã, chaêm chuùt caùc anh caû trí, ñöùc theå, Nôi ñaâu caùc anh
cuõng coù anh em, caû ñaïi gia ñình Voõ Bò, ñoaøn keát thöông yeâu,
kính meán laãn nhau.

Ñoïc Ña Hieäu 69, khôi laïi cho caùc anh nhöõng kyû nieäm vui
buoàn thôøi trai treûtrong tröôøng Voõ Bò ..., nhôù ngöôøi yeâu xöa,
nhôù caùnh hoa Mimosa vabg röïc, nhôù boä ñoà daïo phoá muøa heø
...

Ñaõ qua roài! Thöïc taïi, nhìn laïi mình :

Ñôøi ñaõ xanh reâu !

Nhöng, duø tuoåi ñaõ xeá chieàu, toùc ñaõ baïc, caùc anh vaãn haõnh
dieän mình laø Cöïu Sinh Vieân Só Quan cuûa Tröôøng Voõ Bò – Vaø
tin töôûng con chaùu theá heä 2 noái goùt caùc anh ñaõ, ñang – laøm
raïng danh cho Voõ Bò, vaø seõ coøn laøm hôn caùc anh trong töông
lai – daønh laïi töï do cho queâ höông VN thaân yeâu cuûa chuùng
ta, cheá ñoä Coäng Saûn seõ phaûi bò huûy dieät.

Moät nieàm tin – Moät nieàm tin cho ngaøy mai.

Moät chieàu möa cuoái naêm 2003

DH - Vôï Dieäm (K17)
** Trích töø caùc taäp Ña Hieäu

ÑA HIEÄU 70 175

Dieãn Ñaøn Vaên Hoïc Nguyeãn Traõi, nhaø truø hoaïch
Xuaân Giaùp Thaân
quaân möu, vöøa laø nhaø vaên hoïc
Nguyeãn Traõi thieân taøi cuûa nöôùc Ñaïi Vieät vaøo ñôøi
(1380-1442)
Haäu Leâ (theá kyû XV).
(Thaân theá vaø söï nghieäp)
Leâ Höõu Cöông (K.16) Teân hieäu cuûa oâng laø ÖÙc Trai,
ngöôøi goác gaùc laøng Chi Ngaïi,
huyeän Phöôïng Nhôõn (töùc huyeän
Chí Linh, tænh Haûi Döông).

Sau naøy, gia ñình oâng di cö
sang laøng Ngoïc OÅi (töùc laøng Nhò
Kheâ), huyeän Thöôïng Phuùc (töùc
phuû Thöôøng Tín), tænh Haø Ñoâng
(Haø Taây sau naøy).

Naêm Canh Thìn (1400), Hoà
Quyù Ly cöôùp ngoâi nhaø Traàn, coù toå
chöùc khoa thi tuyeån choïn nhaân taøi
ñaàu tieân. Nguyeãn Traõi thi ñoã Thaùi
Hoïc Sinh khoa naøy, roài ra laøm quan,
vôùi chöùc Ngöï-Söû-Ñaøi Chaùnh-
Chöôûng ñôøi Hoà Haùn Thöông.
Naêm Ñinh Hôïi (1407), giaëc Minh
sang xaâm laêng nöôùc ta, cha con Hoà
Quyù Ly cuøng moät soá trieàu thaàn bò
giaëc baét giaûi veà Kim Laêng beân Taøu.
Trong soá trieàu thaàn coù Trung Thö
Thò Lang kieâm Quoác Töû Giaùm Tu
Soaïn Nguyeãn Phi Khanh laø cha
cuûa Nguyeãn Traõi. Nguyeãn Traõi
beùn goùt theo cha ñeán aûi Nam Quan
cho troøn chöõ hieáu. Nguyeãn Phi
Khanh khuyeân con trai neân trôû veà
“tìm caùch röûa nhuïc cho nöôùc, traû
thuø cho cha môùi laø ñaïi hieáu”.
Nguyeãn Traõi vaâng lôøi cha quay goùt

176 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

trôû veà ñeán Ñoâng Quan (thaønh Thaêng Long) thì bò giaëc baét
giam loûng. ÔÛ ñaây, chuùng vöøa haêm doaï vöøa mua chuoäc oâng
ra laøm thö laïi coäng taùc vôùi nguïy quyeàn nhaø Minh. Nguyeãn
Traõi töø choái vaø baát hôïp taùc vôùi giaëc.

ÔÛ tuø ñeán naêm Ñinh Daäu (1417), Nguyeãn Traõi troán khoûi
nôi giam giöõ, tìm ñöôøng vaøo Lam Sôn, Thanh Hoùa phoø taù
BìnhÑònh Vöông Leâ Lôïi trong coâng cuoäc khôûi nghóa choáng
ngoaïi xaâm.

Naêm Canh Tyù (1420), Nguyeãn Traõi daâng “Bình Ngoâ Saùch”
cho Leâ Lôïi, töø ñoù oâng raát ñöôïc troïng duïng. OÂng laäp ñöôïc
nhieàu coâng, nhaát laø vieäc truø hoaïch quaân möu trong suoát thôøi
kyø choáng giaëc.

Naêm Ñinh Muøi (1427), khi cuoäc khaùng chieán thaønh coâng,
Nguyeãn Traõi thaûo baøi “Bình Ngoâ Ñaïi Caùo(*)”, baùo caùo cho
quoác daân bieát roõ töøng chi tieát veà vieäc ñaùnh ñuoåi giaëc Minh
töø cuoäc khôûi nghóa Lam Sôn cho ñeán ngaøy toaøn thaéng (1418
1427). [(*)Taïi sao Nguyeãn Traõi khoâng vieát laø “Bình Minh
Ñaïi Caùo” maø laïi vieát laø “Bình Ngoâ Ñaïi Caùo”?- Bôûi Minh Theá
Toå (vua nhaø Minh) daáy nghieäp ôû ñaát Ngoâ beân Taøu, do ñoù
thôøi Leâ-sô daân ta quen goïi ngöôøi Minh laø ngöôøi Ngoâ; cho
neân khi baùo caùo vôùi quoác daân veà vaán ñeà quoác söï troïng ñaïi,
Nguyeãn Traõi phaûi söû duïng nhöõng töø ngöõ quen thuoäc, maø
haèng ngaøy hoï quen duøng cho deã hieåu, deã in saâu vaøo kyù öùc
cuûa moãi ngöôøi daân trong moïi taàng lôùp cuûa xaõ hoäi.]

Muøa Xuaân naêm Maäu Thaân (1428), Leâ Lôïi leân ngoâi hoaøng
ñeá, Nguyeãn Traõi ñöôïc ñoåi thaønh hoï Leâ, ñoàng thôøi ñöôïc phong
laøm Trieàu Lieät Ñaïi Phu, Nhaäp Noäi Haønh Khieån (Thuû Töôùng
ngaøy nay), Laïi Boä Thöôïng Thö, töôùc Quan Phuïc Haàu.

Naêm Kyû Daäu (1429), Nguyeãn Traõi chaáp haønh leänh Leâ
Thaùi Toå thay vua vieát “Chieáu caàu hieàn taøi”.

Naêm Canh Tuaát (1430), Nguyeãn Traõi thay vua vieát “Chieáu
caám caùc ñaïi thaàn, toång quaûn cuøng caùc quan ôû vieän, saûnh, cuïc
tham lam löôøi bieáng”. Vaø “Chieáu cho con tröôûng Leâ Lôïi laø Tö
Teà quyeàn Nhieáp- Quoác-Chính”.

ÑA HIEÄU 70 177

Naêm Quyù Söûu (1433), Nguyeãn Traõi thay vua vieát “Chieáu
giaùng Tö Teà laøm Quaân Vöông, ñaët con thöù cuûa Leâ Lôïi laø
Nguyeân Long noái nghieäp”; “Chieáu Haäu-Töï-Huaán ñeå raên
baûoThaùi Töû”; “Chieáu baøn veà pheùp tieàn teä”…

Naêm AÁt Maõo (1435), Nguyeãn Traõi vieát cuoán “Ñòa Dö
Chí”. Naêm Kyû Muøi (1439), Nguyeãn Traõi daâng sôù xin Leâ Thaùi
Toâng cho veà höu trí taïi Coân Sôn (huyeän Chi Ngaïi, tænh Haûi
Döông,Baéc Phaàn Vieät Nam).

Naêm Canh Thaân (1440), Leâ Thaùi Toâng taùi trieäu duïng
Nguyeãn Traõi vaø phong cho oâng chöùc Kim Töû Vinh Loäc Ñaïi
Phu, Haøn Laâm Thöøa Chí Hoïc Só Tam Quaùn, Haønh Khieån Ñoâng
Baéc Ñaïo.

Muøa haï naêm Nhaâm Tuaát (1442), Nguyeãn Traõi veà kinh
ñoâ Thaêng Long laøm chaùnh chuû khaûo kyø thi Hoäi roài trôû laïi
Coân Sôn vôùi ngöôøi aùi thieáp cuûa mình laø Nguyeãn Thò Loä ñang
phuïc dòch trong cung vua.

Ñaàu thu (thaùng 7) naêm Nhaâm Tuaát (1442), Leâ Thaùi Toâng
ngöï giaù tuaàn du phöông Ñoâng, duyeät vuõ ôû Chí Linh. Nguyeãn
Traõi ñoùn môøi xa giaù, vua beøn ñeán chôi nuùi Coân Sôn, laø nôi
Nguyeãn Traõi ñang cö nguï. ÔÛ ñaây vua gaëp laïi Nguyeãn Thò
Loä, ngöôøi ñaøn baø ñaày nhan saéc quyeán ruû laãn vaên taøi hoïc
thuaät, maø tröôùc kia Leâ Thaùi Toâng ñaõ töøng trieäu naøng vaøo
cung ban cho chöùc Leã Nghi Hoïc Só, ngaøy ñeâm haàu caïnh vua.

Nhaân cuoäc thaêm vieáng naøy, Leâ Thaùi Toâng laïi toû yù muoán
mang naøng theo veà trieàu. Naøng ngoài cuøng xa giaù haàu vua.
Khi veà ñeán vöôøn Leä Chí (vöôøn caây vaûi), xaõ Ñaïi Laïi, huyeän
Gia Bình, tænh Baéc Ninh thì vua maéc beänh soát. Nguyeãn Thò
Loä chaêm soùc haàu haï suoát ñeâm, roài vua maát. Caùc quan theo
haàu khoâng muoán tieát loä tin töùc naøy ra ngoaøi, hoï giöõ bí maät
leùn phuïng giaù veà kinh. Quaù nöûa ñeâm nhaäp cung môùi cho
phaùt tang. Trieàu thaàn quan laïi, hoaøng thaân quoác thích ñeàu ñoå
toäi cho Nguyeãn Thò Loä gieát vua. Hoï ra leänh baét naøng gieát ñi.

Sau ñoù Nguyeãn Traõi bò trieàu ñình gaùn toäi thí nghòch, aâm
möu aùm haïi vua vôùi baûn aùn töû hình tru di tam toäc. Naêm aáy
Nguyeãn Traõi vöøa ñuùng 63 tuoåi.

178 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Vaøi truyeän kyù coù lieân quan ít nhieàu ñeán Nguyeãn Traõi:

- Cha Nguyeãn Traõi laø Nguyeãn ÖÙng Long, thuôû treû noåi
tieáng hoïc gioûi, ñaäu Thaùi Hoïc Sinh naêm Giaùp Daàn (1374),
ñöôïc teå töôùng Traàn Nguyeân Ñaùn (ñôøi Traàn) gaû con gaùi cho.
Hai vua Traàn Dueä Toâng vaø Traàn Ngheä Toâng ñeàu phaân bieät
ñoái xöû, kyø thò thöù daân laáy con gaùi hoaøng toäc, neân khoâng cho
Nguyeãn ÖÙng Long laøm quan trong trieàu. OÂng cam phaän trôû
veà queâ daïy hoïc. Vaøo thôøi Hoà Quyù Ly, Nguyeãn ÖÙng Long ñoåi
teân laø Nguyeãn Phi Khanh, ñöôïc môøi ra laøm quan chöùc Trung
Thö Thò Lang kieâm Quoác Töû Giaùm Tu Soaïn. Sau naøy bò giaëc
baét veà Taøu vaø cheát luoân beân aáy. OÂng raát gioûi veà thô vaên,
coøn löu laïi taäp “Nhò Kheâ”.

- Nguyeãn Traõi thuôû nhoû soáng vôùi oâng ngoaïi Traàn Nguyeân
Ñaùn. Naêm AÁt Söûu (1385), Traàn Nguyeân Ñaùn veà trí só ôû Coân
Sôn, mang theo caû Nguyeãn Traõi veà ñaây ôû. Coân Sôn laø hoøn
nuùi ôû laøng Chi Ngaïi, coù chuøa Huyeàn Quang, queâ toå cuûa hoï
Nguyeãn. Naêm Canh Ngoï (1390), Traàn Nguyeân Ñaùn maát,
Nguyeãn Traõi trôû veà laøng Nhò Kheâ soáng vôùi cha.

- Khi ôû vôùi cha, Nguyeãn Traõi ñöôïc göûi ñeán nhaø moät thaày
ñoà thuï giaùo. Moät hoâm tan hoïc, trôøi möa nhö caàm chónh ñoå
neân hoïc troø khoâng veà ñöôïc. Thaáy theá thaày ñoà beøn ra caâu
ñoái ñeå mua thôøi gian chôø trôøi taïnh. Caâu cuûa thaày ñoà öùng laø:
“Vuõ voâ thieát toaû naêng löu khaùch”. Trong caùc caâu ñoái cuûa ñaùm
hoïc troø coù caâu cuûa Nguyeãn Traõi laø thaâm traàm yù nhò xuaát saéc
nhaát:“ Saéc baát ba ñaøo dò nòch nhaân”, neân ñöôïc thaày ñoà khen
thöôûng, nhöng oâng cuõng tieân ñoaùn raèng sau naøy Nguyeãn
Traõi seõ bò haïi vì nhan saéc ñaøn baø.

- Trong cuoäc khôûi nghóa ôû Lam Sôn, Nguyeãn Traõi cho
quaân lính phaùt quang döïng traïi binh. Khi caát traïi, lính traùng
ñaõ phaù vôõ oå raén vaø ñaäp cheát heát baày raén con; maëc daàu ñeâm
tröôùc raén meï coù öùng moäng xin Nguyeãn Traõi hoaõn vieäc caát
traïi ñeå raén kòp dôøi choã ôû. Neân moät hoâm Nguyeãn Traõi chong
ñeøn ñoïc saùch, boãng coù gioït maùu töø treân röôøng nhoû xuoáng
ngay chöõ “ñaïi” vaø thaám qua ba trang saùch. Sau naøy tuy ñaõ
veà höu, Nguyeãn Traõi bò laõnh aùn töû hình vaø tru di tam toäc (töùc

ÑA HIEÄU 70 179

gieát cheát caû ñaïi-gia-toäc laø nhöõng ngöôøi trong ba hoï goàm hoï
cha, hoï meï vaø hoï vôï) do vuï hình aùn “Nguyeãn Thò Loä- Leâ
Thaùi Toâng”.

- Trong caùc taùc phaåm chöõ Noâm cuûa Nguyeãn Traõi coù baøi
thô gheïo coâ haøng chieáu ñöôïc truyeàn tuïng raèng, moät hoâm
Nguyeãn Traõi ñi chaàu vua veà, giöõa ñöôøng gaëp naøng nhan saéc
gaùnh chieáu. OÂng beøn ngaên coâ laïi vöøa bôõn côït vöøa thöû söùc
hoïc cuûa coâ ta baèng boán caâu thô:

“AÛ ôû ñaâu nay baùn chieáu gon?
Chaúng hay chieáu aáy heát hay coøn?
Xuaân-thu chöøng ñoä bao nhieâu tuoåi?
Ñaõ coù choàng chöa ñöôïc maáy con?”
Naøng, vöøa laø myõ nhaân vöøa thoâng minh laïi coù chaân taøi ñaõ vui
veû hoøa nhaõ hoïa laïi boán caâu nhö sau:
“Toâi ôû Taây Hoà baùn chieáu gon,
Noãi chi oâng hoûi heát hay coøn?
Xuaân-thu tuoåi môùi traêng troøn leû,
Choàng coøn chöûa coù, coù chi con!”
Naøng gaùnh chieáu ôû Taây Hoà teân laø Nguyeãn Thò Loä, sau
naøy trôû thaønh vôï thieáp cuûa Nguyeãn Traõi.
- Nguyeãn Thò Loä giöõ chöùc Leã Nghi Hoïc Só ñeå daïy cung
nöõ trong trieàu, nhöng coù ñieàu maâu thuaãn traàm troïng giöõa
nguyeân phi Nguyeãn Thò Anh vôùi Nguyeãn Traõi. Bôûi Nguyeãn
Thò Anh thaáy naøng tieäp dö Ngoâ Thò Ngoïc Dao coù thai, sôï
hoaøng töû ñeû ra seõ tranh ngoâi thaùi töû, giaønh ngoâi baùu cuûa con
mình. Nguyeãn Thò Anh raép taâm vu cho Ngoâ Thò Ngoïc Dao
coù lieân heä vôùi Hueä Phi veà vieäc buøa chuù cuùng baùi vaø xin vua
kheùp toäi voi giaày. Bieát ñöôïc chuyeän vu oan giaù hoaï hieåm aùc
naøy, Nguyeãn Traõi ñaõ baûo cho Nguyeãn Thò Loä bieát ñeå khuyeân
can vua ñöøng nghe lôøi xuùc sieåm ñoäc ñòa aáy, vaø tìm caùch ñöa
Ngoâ Thò Ngoïc Dao ñi troán ôû chuøa Huy Vaân. ÔÛ ñaây tieäp dö
Ngoïc Dao haï sinh hoaøng töû Tö Thaønh trong chuoàng ngöïa,
maø Tö Thaønh sau naøy laø vua Leâ Thaùnh Toâng.

180 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

- Taïi sao veà sau naøy vua Leâ Thaùnh Toâng phuïc cheá danh döï,
giaûi oan hình aùn thí nghòch, söu taäp caùc taùc phaåm vaên hoïc cho
Nguyeãn Traõi? Phaûi chaêng Nguyeãn Traõi laø ñaïi aân nhaân cöùu naïn
cho meï con Ngoâ Thò Ngoïc Dao, roài bò haøm oan trong vuï hình aùn
maø trieàu ñình nhaát taâm gaùn gheùp cho Nguyeãn Traõi!!!

Söï nghieäp vaên hoïc cuûa Nguyeãn Traõi:

Trong neàn vaên hoïc nöôùc nhaø, Nguyeãn Traõi vieát nhieàu
ñeà taøi vaên hoïc noåi tieáng baèng chöõ Haùn laãn chöõ Noâm qua caùc
theå loaïi khaùc nhau nhö: “kyù”, “thuyeát”, “minh”, “luaän”,
“truyeän”, “bieän”, “caàu”, “taáu”, “chieáu”, “duï”, “caùo”, “thi”,
“phuù”, “hieäu”, “luïc”, “chí”…

Taùc phaåm chöõ Haùn cuõng nhö chöõ Noâm cuûa Nguyeãn Traõi
coù nhieàu, phaàn thì thaát taùn sau ngaøy oâng bò gieát oan, phaàn thì
coøn laïi tôùi ngaøy nay laø nhôø vua Leâ Thaùnh Toâng ñaõ haï chæ cho
caùc trieàu thaàn goàm Traàn Khaéc Khieâm (coù saùch vieát laø Traàn
Khaéc Kieäm) vaø moät soá ngöôøi khaùc söu taàm di caûo thô vaên
cuûa oâng vaøo naêm Quang Thuaän thöù 8 (1467). Soá thô vaên tìm
thaáy ñöôïc, Traàn Khaéc Khieâm bieân taäp vaø ñeà töïa laø “ÖÙc Trai
Thi Taäp” vaøo naêm Canh Tyù (1480), roài sau naøy bò thaát laïc
theâm laàn nöõa. Ñeán ñôøi Minh Maïng, Töï Ñöùc (nhaø Nguyeãn),
caùc nhaø laøm vaên hoïc goàm caùc oâng Ngoâ Theá Vinh, Nguyeãn
Naêng Tónh, Döông Baù Cung laïi ra coâng taùi söu taäp, aán baûn
naêm Maäu Thìn (1868) vaø vaãn giöõ nguyeân ñeà töïa laø “ÖÙc Trai
Thi Taäp”. Nhôø vaäy ngaøy nay chuùng ta môùi bieát ñöôïc söï
nghieäp vaên hoïc vó ñaïi cuûa Nguyeãn Traõi.

Caùc taùc phaåm baèng chöõ Haùn:

1 - “ÖÙc Trai Thi Taäp”, goàm hôn moät traêm baøi thô nguõ
ngoân hoaëc thaát ngoân baèng chöõ Haùn. “ÖÙc Trai Thi Taäp” goàm
ba cuoán do Traàn Khaéc Khieâm bieân soaïn vaø ñeà töïa. Nguyeãn
Traõi laøm thô chöõ Haùn taû yù chí nhö caùc baøi “Kyù Höõu”, “Thöù
Cuùc Pha”…; hoaëc noùi leân taâm söï thieát tha ñaày caûm xuùc,
hoaëc toâ caû baàu trôøi thô ñöôïm chaát tröõ tình; hoaëc taû caûnh ñeå
hoøa mình vaøo thieân nhieân haàu thaêng hoa cuoäc soáng nhö caùc
baøi”Moä Xuaân Töùc Söï”,“Coân Sôn Ca”, “ Loaïn Haäu Ñaùo Coân
Sôn Caûm Taùc”, “Quan Haûi”, “Chí Linh Sôn Phuù” …; hoaëc noùi

ÑA HIEÄU 70 181

ñeán di tích lòch söû nhö caùc baøi “Baïch Ñaèng Haûi Khaáu”, “Hoa
Yeân Töï”… Noùi chung thô chöõ Haùn cuûa Nguyeãn Traõi vöøa noùi
leân lyù töôûng hoaøi baûo cuûa mình tröôùc vieãn aûnh thôøi ñaïi, vöøa laø
coõi rieâng ñöôïm chaát tröõ tình ñeå taâm söï vôùi chính mình vaäy.

2 – “Vaên Loaïi”, goàm coù nhöõng baøi “Chí Linh Sôn Phuù”,
“Bình Ngoâ Ñaïi Caùo”, “Lam Sôn Vónh Laêng Thaàn Ñaïo Bi Kyù”,
“Baêng Hoà Di Söï Luïc”,”Truyeän Nguyeãn Phi Khanh”, “Lam Sôn
Thöïc Luïc”… Rieâng veà cuoán “Lam Sôn Thöïc Luïc” ñöôïc Leâ Thaùi
Toå ñeà töïa naêm Nhaâm Tyù (1432), laø saùch kyù söû veà cuoäc khôûi
nghóa Lam Sôn, chia thaønh ba taäp ( thöôïng, trung, haï ) goàm:

Taäp Thöôïng, ghi vieäc toå phuï boán ñôøi tröôùc cuûa Leâ Lôïi
ñeán ñaát Lam Sôn laäp nghieäp cho ñeán khi Leâ Lôïi khôûi ñoäng
thaønh coâng böôùc ñaàu cuûa cuoäc khôûi nghóa vaây ñaùnh quaân
Minh ôû haï löu soâng Lam gieát töôùng tieân phong cuûa giaëc laø
Hoaøng Thaønh, vaø baét soáng teân giaëc giöõ chöùc Ñoâ Ty laø Chu
Kieät ôû Boà AÛi , ñoaïn naøy “Lam Sôn Thöïc Luïc” cheùp: “thuyeàn
giaëc troâi ngang, xaùc cheát laáp soâng, khí giôùi vaát ñaày caû khe
nuùi”, roài sau ñoù Bình Ñònh Vöông Leâ Lôïi keùo quaân xuoáng
vaây thaønh Ngheä An vaøo ñaàu naêm AÁt Tî (1425).

Taäp Trung, kyù söû giai ñoaïn nghóa binh cuûa Leâ Lôïi ñang
ôû vaøo theá chuû ñoäng chieán tröôøng töø Nam ra Baéc, töùc laø sau
khi vaây chaët thaønh Ngheä An naêm AÁt Tî (1425), cho ñeán khi
teân giaëc Taøu Chinh-di-töôùng-quaân Vöông Thoâng côõi giaùp haï
giaùo qui haøng Bình Ñònh Vöông Leâ Lôïi taïi thaønh Thaêng Long
vaøo ngaøy 16 thaùng chaïp naêm Ñinh Muøi (1427).

Taäp Haï, ghi vieäc Bình Ñònh Vöông Leâ Lôïi leân ngoâi hoaøng
ñeá, phong chöùc vaø ban thöôûng cho töôùng só. Baøi “Bình Ngoâ
Ñaïi Caùo” cuõng ñöôïc Nguyeãn Traõi ghi laïi trong Taäp Haï naøy.

Phaàn “vaên loaïi” cuûa Nguyeãn Traõi laø moät kho taøng chöõ
nghóa haøm chöùa nhieàu aùng vaên kieät xuaát khoù beà so saùnh, vaø
cuõng khoù ai theo kòp.

3 - “Quaân Trung Töø Meänh Taäp”, laø taäp thö töø meänh leänh
ôû trong quaân, goàm caùc thö töø maø Nguyeãn Traõi chieáu leänh Leâ
Lôïi, vieát göûi cho quan töôùng nhaø Minh nhö Maõ Kyø, Phöông
Chính, Sôn Thoï, Thaùi Phuùc, Vöông Thoâng trong suoát cuoäc

182 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

chieán choáng quaân xaâm laêng; göûi cho boïn gian thaàn haøng
giaëc nhö ñaùm Löông Nhö Hoát, Traàn Phong…hoaëc thö duï haøng
göûi cho caùc töôùng giaëc giöõ thaønh Ñieâu Dieâu, Baéc Giang,
Thanh Hoùa, Ngheä An…, hoaëc caùc tôø bieåu caàu phong (cho
Traàn Caûo…), vaên taáu, leänh duï hay chieáu coå leä töôùng hieäu
binh lính noã löïc gieát giaëc laäp coâng . Taäp naøy coù treân döôùi 70
baøi vaên, moät soá baøi ñaõ bò thaát laïc. Tuy nhieân phaàn coøn laïi
vôùi noäi dung phaûn aûnh ñöôïc tình huoáng quaân söï, chính trò,
ngoaïi giao cuûa ta vaø ñòch trong suoát cuoäc khaùng chieán; theå
hieän ñöôïc nhöõng neùt ñaëc thuø trong saùch löôïc vaø chieán löôïc
veà cuoäc khôûi nghóa cuûa toaøn daân choáng ngoaïi xaâm.

Theo saùt töøng böùc thö göûi cho giaëc, ta môùi thaáy roõ hieäu
löïc cuûa ngoøi buùt thaàn kyø qua vaên phong buùt phaùp cuûa Nguyeãn
Traõi, cöông nhu phaûi pheùp, chaâm bieám khích ñoäng ñuùng thì,
töø toán aùp ñaûo tuyø luùc. Nhieàu cuoäc buùt chieán giöõa ta vaø ñòch raát
ly kyø maø Nguyeãn Traõi luoân luoân chuû ñoäng trong moïi tình huoáng.

“Quaân Trung Töø Meänh Taäp” bieåu hieän ñöôïc chieán löôïc
toaøn trình choáng giaëc ngoaïi xaâm, cuõng laø chieán thuaät cho
moãi giai ñoaïn khaùng giaëc. “Quaân Trung Töø Meänh Taäp” laø
moät taøi lieäu thöïc chöùng veà ñöôøng loái ñaáu tranh keát hôïp ña
phöông, ña dieän giöõa caùc hình thaùi chieán tranh quaân söï vaø
chính trò, giöõa quaân söï vaø taâm lyù, giöõa taâm lyù vaø chính trò…

“Quaân Trung Töø Meänh Taäp” phaàn lôùn laø vaên chính luaän,
theå loaïi chính luaän naøy thöôøng ñöôïc caùc nhaø quaân möu Ñaïi
Vieät söû duïng nhö moät thöù vuõ khí chieán thaéng giaëc nhö “Vaên
Loä Boá” cuûa Lyù Thöôøng Kieät, “Hòch Töôùng Só” cuûa Höng Ñaïo
Vöông Traàn Quoác Tuaán; hoaëc thuoäc loaïi chieáu duï nhö “Chieáu
Dôøi Ñoâ” cuûa Lyù Thaùi Toå; hoaëc baèng loái sôù taáu nhö “Thaát
Traûm Sôù” cuûa Chu Vaên An. Nhö ñaõ dieãn dòch ôû phaàn treân,
vaên chính luaän trong “Quaân Trung Töø Meänh Taäp” cuûa Nguyeãn
Traõi bao haøm nhieàu theå loaïi khaùc nhau mang giaù trò cao, vôùi
moät trình ñoä sieâu quaàn, ñaõ trôû thaønh moät taùc phaåm vaên hoïc
kieät xuaát tieâu bieåu cho yù chí vaø trí tueä cuûa quoác daân trong
coâng cuoäc tröø gian dieät baïo, ñoaøn keát döôùi ngoïn côø chính
nghóa ñaùnh thaéng giaëc Minh xaâm löôïc.

ÑA HIEÄU 70 183

4 –“Ñòa-Dö Chí”, laø cuoán saùch bieân khaûo veà ñòa dö coå
nhaát nöôùc ta, vieát vaøo naêm AÁt Maõo (1435), Nguyeãn Traõi vieát
xong daâng leân Leâ Thaùi Toå ngöï-laõm duyeät-bình, sau ñoù vua
sai ba vaên thaàn goàm Nguyeãn Thieân Tuùng laøm “lôøi taäp-chuù”,
töùc goùp yù theâm ; Nguyeãn Thieân Tích laøm “lôøi caån-aùn”, töùc
duyeät xeùt caån thaän vaø Lyù Töû Taán laøm “lôøi thoâng-luaän”, töùc
lôøi baøn chung.

Cuoán naøy thoaït tieân löôïc khaûo ñòa-lyù-chính-trò
(geopolitics) caùc trieàu ñaïi, ñôøi vua tröôùc ñôøi Leâ Thaùi Toå, roài
cheùp ñeán phaàn ñòa lyù thôøi Leâ-sô (nhaø Haäu Leâ buoåi ban ñaàu)
keâ roõ caùc Ñaïo (baây giôø laø Tænh, nhö tænh Thanh Hoùa) trong
nöôùc, tieáp theo moãi Ñaïo laø phaàn trình baøy veà teân nöôùc qua
moãi thôøi kyø ñaûo hoaùn chính trò, gaén lieàn vôùi thöïc traïng ñòa
theá, soâng nuùi, ñöôøng saù xa gaàn, saûn vaät, caùc ngheà nghieäp
töøng vuøng, roài lieät keâ soá khu vöïc haønh chính nhö caùc phuû,
huyeän, chaâu vaø soá xaõ lieân heä qua caùc thôøi ñaïi.

Caùc taùc phaåm baèng chöõ Noâm:

Theo baøi töïa cuoán “ÖÙc Trai Thi Taäp” baèng chöõ Haùn cuûa
Nguyeãn Khaéc Khieâm vieát naêm Canh Tyù (1480), oâng coù nhaéc
ñeán taäp “Quoác AÂm Thi Taäp” töùc laø taäp thô vieát baèng chöõ Noâm
cuûa Nguyeãn Traõi ñaõ bò thaát laïc sau ngaøy oâng bò gieát.

Nhöng maõi veà sau naøy, nhôø coâng trình söu taäp cuûa nhöõng
nhaø laøm vaên hoùa, vaên hoïc Ñaïi Vieät, hoï ñaõ tìm thaáy ñöôïc taát
caû 254 baøi thô Noâm cuûa Nguyeãn Traõi. Soá löôïng thô Noâm
naøy chæ rieâng moät mình oâng cuõng ñuû ñeå noùi leân moät coâng
trình vó ñaïi chöa töøng coù trong lòch söû thô Noâm cuûa nöôùc nhaø
töø tröôùc tôùi nay, vaø cuõng ñeå minh chöùng böôùc tieán vöõng chaõi
veà vaên hoïc vieát chöõ Noâm vaøo ñaàu theá kyû XV.

Vaøo thôøi kyø naøy khoâng nhöõng chæ Nguyeãn Traõi ñaët buùt
laøm thô Noâm, maø coøn coù nhieàu nhaø laøm vaên hoïc khaùc cuõng
ñaõ laøm thô Noâm nöõa. Nhaát laø nhoùm vaên thaàn cuøng vôùi vua
Leâ Thaùnh Toâng ñaõ xöôùng hoaï, hoaëc saùng taùc caù theå nhöõng
baøi thô Noâm maø nay nhöõng nhaø söu taàm ñaõ taäp hôïp ñöôïc
328 baøi thaønh taäp thô ñaày giaù trò trong cuoán “Hoàng Ñöùc Quoác

184 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

AÂm Thi Taäp”. Ngoaøi ra ngöôøi ta coøn tìm thaáy nhieàu baøi thô
Noâm cuûa moät soá taùc giaû khaùc saùng taùc tröôùc hoaëc vaøo thôøi
kyø naøy, tuy khoâng ñoùng thaønh taäp, nhöng ñaõ löu truyeàn trong
nhaân gian khoâng phaûi laø ít. Ví nhö hai caâu thô Noâm töông
truyeàn laø cuûa baø Ngoïc Dao, meï vua Leâ Thaùnh Toâng laøm ra
ñeå khaán vôùi trôøi ñaát cho thai nhi khi sinh ra ñöôïc veïn toaøn:

“Phaûi laø con meï con cha

Thì sinh ôû ñaát Duyeân haø Thaàn kheâ”.

Hoaëc vôùi hai caâu thô Noâm chaâm bieám vua Leâ Thaùnh Toâng
coù quaù nhieàu gaùi haàu (theo Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö cheùp:

”nöõ yeát thaùi thaäm”):

“Quaân vöông neáu muoán khuaây buoàn naûn

Haõy goïi Kim Hoa hoïc só vaøo”.

Thô Noâm ñôøi Haäu Leâ coù soá löôïng vaø phaåm vöôït troäi
hôn ñôøi Lyù, Traàn raát xa. Phaàn khaùc trong cuoán “Thieân Nam
Dö Haï Taäp” coù baøi “Thaäp Giôùi Coâ Hoàn Quoác Ngöõ Vaên” cuûa
Leâ Thaùnh Toâng; hoaëc truyeän thô nhö “Kim Laêng Kyù”, “Phan
Traàn” cuûa Ñoã Caän ñeàu vieát baèng chöõ Noâm…

Phaàn lôùn thô Noâm Nguyeãn Traõi vieát vaøo luùc oâng veà trí
só taïi Coân Sôn, ñöôïc taä hôïp trong “Quoác AÂm Thi Taäp” maø
ngaøy nay caùc nhaø laøm vaên hoïc chia ra boán theå loaïi hay coøn
goïi laø “Moân” nhö sau:“ Voâ Ñeà Moân”,“ Hoa Moäc Moân”, “
Caàm Thuù Moân ”, “ Thôøi Leänh Moân ”. Moãi theå loaïi bao haøm
nhieàu tieát muïc (coøn goïi laø ñeà muïc), trong ñoù hoaëc chæ coù
moät baøi thô hay nhieàu baøi thô vieát moät maïch theo nguoàn
caûm höùng lai laùng cuûa thi nhaân, nhö caùc tieát muïc “Maïn
Thuaät” coù 14 baøi, tieát muïc “Töï Thaùn” coù 41 baøi, tieát muïc
“Baûo Kính Caûnh Giôùi” coù 61 baøi…

Thô Noâm Nguyeãn Traõi vieát luùc töø quan höu trí, ñaây laø
thôøi gian cuoái cuoäc ñôøi oâng. Do ñoù, taâm hoàn nhaø ñaïi thi haøo
ñaõ laéng xuoáng, moái suy tö quay veà dó vaõng, treân böôùc ñöôøng
hoaïn loä ñaõ qua, oâng nhaän thöùc chín muoài caûnh thaêng traàm
vinh nhuïc trong cuoäc soáng traàn ai ñaày bi luî . OÂng oân laïi
cuoäc soáng trong chieán ñaáu choáng ngoaïi xaâm, hay toaøn trình

ÑA HIEÄU 70 185

thôøi gian xaây döïng ñôøi soáng quoác daân trong gian nguy thöû
thaùch, trong an bình thònh vöôïng, hoaëc cho cuoäc soáng chính
coõi rieâng mình!

Khi veà höu trí taïi Coân Sôn Nguyeãn Traõi ñaõ phaùt hieän ñöôïc
nhöõng ñieàu traùi tai gai maét, maø tröôùc kia oâng ñaët chuùng leân
ngoâi vò lyù töôûng, thaàn töôïng, nhöng nay taát caû ñeàu bò ñaïp ñoå
moät caùch khoâng thöông tieác, treäch höôùng ra ngoaøi caùch suy tö
cuûa oâng. Vaø cuõng vì lyù do ñoù maø lôøi thô, yù thô cuûa oâng vaøo luùc
tuoåi haïc chæ coøn laø nhöõng hôi taøn u uaát, lôøi than vaõn cöu mang
xoùt xa mieân vieãn, hay lôøi traàn tình bi thöông ñaày thoáng khoå
cuûa moät nhaø thô baát ñaéc chí, cuûa moät taám loøng thieát tha vì daân,
vì nöôùc tröôùc theá söï thaêng traàm, caøng laøm cho taâm hoàn oâng bò
toån thöông traàm troïng hôn. Thô Noâm cuoái ñôøi Nguyeãn Traõi
phaàn lôùn nhuoám maàu bi luî nhö theá ñoù!!!

Thaät vaäy, Nguyeãn Traõi quan nieäm raèng, laøm vaên hoïc laø
xaây döïng ñôøi soáng quoác daân coù tu döôõng, coù phaåm chaát veà
maët tinh thaàn, coù haøm löôïng thieát thöïc trong cuoäc soáng thöôøng
haèng: côm no, aùo aám, haïnh phuùc. Cho neân ñoái vôùi Nguyeãn
Traõi, oâng haèng naëng loøng phuïc vuï vaên hoïc ñeå xaây döïng
ñuùng nghóa nhaân sinh hôn laø tieâu dao, sieâu thaùi, nhaøn haï nhö
moät soá ñoâng ñoàng lieâu vaøo thôøi baáy giôø. Suoát ñôøi oâng oâm
aáp moái lo cho thieân haï tröôùc, vaø chæ tieáp nhaän nieàm vui sau
moïi ngöôøi. Trieát lyù nhaân sinh cuûa thöùc giaû laø trí tri trong yù
thöùc traùch nhieäm, maø ñaïi bieåu cuûa nhaân vaät thöùc giaû ôû ñaây
chính laø nhaø ñaïi vaên haøo Nguyeãn Traõi vaäy. Nguyeãn Traõi ñaõ
traàn tình quan nieäm ñoù trong baøi thô Noâm soá 5 trong “Baûo

Kính Caûnh Giôùi” nhö sau:
“Vaên chöông cheùp laáy ñoøi caâu thaùnh,
Söï nghieäp tua gìn, phaûi ñaïo trung.
Tröø ñoäc, tröø tham, tröø baïo ngöôïc,
Coù nhaân, coù trí, coù anh huøng”.

Thô Noâm cuûa Nguyeãn Traõi raát phong phuù veà caû hai
phöông dieän löôïng vaø phaåm, chuùng toâi ghi vaøi caâu ñeå coáng

186 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

hieán ñoäc giaû thöôûng ngoaïn:
Khaùch laï ñeán ngaøn, hoa chöûa ruïng,
Caâu thaàn ngaâm daï, nguyeät caøng cao”.
(Thuaät Höùng soá 7)
“Quoác phuù, binh cöôøng, chaêng coù chöôùc
Baèng toâi naøo thöøa ích chöng daân…
……………………………………………………………
Öôùc beà baùo ôn minh chuùa
Heát khoeû phuø ñaïo thaùnh nhaân”…
(Traàn Tình soá1)
“Con maét hoaø xanh, ñaàu deã baïc,
Löng khoân uoán, loäc neân töø.
Ai ai ñeàu ñaõ baèng caâu heát,
Nöôùc chaúng coøn coù Söû Ngö”.
(Maïn Thuaät soá14)
“Hai chöõ coâng danh chaúng caûm coäc,
Moät tröôøng aân oaùn nhöõng haàm heø”.
(Traàn tình soá8)
“Côm aên chaúng quaûn döa muoái,
AÙo maëc naøi chi gaám theâu”.
(Thuaät Höùng soá 22)

Ñoïc maáy caâu thô treân, chuùng ta nhaän thöùc ñöôïc raèng
Nguyeãn Traõi laø moät ngheä só coù chaân taøi, ra laøm quan khoâng
vì côm aùo, chaúng maøng coâng danh phuù quyù, nhöng tröôùc ñeå
tröø gian dieät baïo, sau laø ñeà cao lyù töôûng thaân daân, hueä daân.
Nhöng khi vaøo vieäc, ñoái maët vôùi nghòch caûnh, oâng quaùn chieáu
vaø töï mình ruùt ra moät baøi hoïc chaân xaùc veà caùi coâng danh laø
caùi phieàn luî treân con ñöôøng hoaïn loä cuûa mình. Roài coù luùc
nöïc cöôøi theá söï, oâng ñaët buùt vieát baøi thô Noâm ñaày yù vò:

“Tieác thieáu nieân qua laät haïn laønh,
Hoa hoa nguyeät nguyeät luoáng voâ tìn

ÑA HIEÄU 70 187

Bieân xanh nôõ phuï cöôøi ñaàu baïc,
Ñaàu baïc xöa naøy coù thuôû xanh”.
(Tích Caûnh soá 4)
Hoaëc coù khi oâng töï naâng mình leân thaät cao, thaêng hoa
hoøa nhaäp cuøng thieân nhieân voâ taän, môû roäng taâm hoàn hoân
phoái vôùi moïi veû ñeïp cuûa trôøi ñaát trong maáy vaàn thô Noâm
giaûn dò, nhöng chaát ngaát caû moät taâm hoàn phoùng khoaùng:

“Beû moät caùi truùc hoøng phaân suoái,
Queùt con am ñeå chöøa maây.
Trì tham nguyeät hieän, chaúng buoâng caù,
Röøng tieác chim veà, ngaïi phaùt caây”.

(Maïn Thuaät soá 6)
Hoaëc

“Caây rôïp, taùn che am maùt,
Hoà thanh, nguyeät hieän boùng troøn.
Coø naèm, haïc laën neân baàu baïn,
UÛ aáp cuøng ta laøm caùi con”.

(Ngoân Chí soá 20)
Thaät vaäy, khi ñoïc thô Noâm Nguyeãn Traõi nhieàu luùc tìm
thaáy moät taâm hoàn treû trung ñaày söùc soáng trong caùi theå xaùc
giaø nua, toùc baïc nhöng maét vaãn coøn thaàn löïc, saùng suoát nhìn
thaáu ñöôïc noãi khoù khaên cuûa daân toäc, nieàm thoáng khoå cuûa
quoác daân, khieán loøng xoân xao thoån thöùc:

“Tuoåi cao, toùc baïc, caùi raâu baïc,
Nhaø ngaët , ñeøn xanh, con maét xanh”.

(Töï Thaùn soá 29)
Vôùi thô Noâm Nguyeãn Traõi khoâng bao giôø queân mieâu taû
phong vò, tình töï queâ höông moät caùch ñaäm ñaø chaát chöùa hoàn
queâ lai laùng qua töøng taác ñaát, caùi rau, ngoïn coû trong maûnh
vöôøn nhaø, beân ngoâi mieáu coå… Nhöõng caâu bieåu theå cuûa nhieàu
theå loaïi, qua nhieàu tieát muïc khaùc nhau trong “Quoác Aâm Thi
Taäp” nhö “Ngoân Chí”, “Maïn Thuaät”, “Traàn Tình” hay “Thuaät

188 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Höùng”… ñeàu mang maàu saéc, höông vò queâ höông ñaõ thaám
thaáu saâu saéc ngaøn ñôøi vaøo loøng ñaát meï, vaøo cuoäc soáng thöôøng
haèng cuûa ngöôøi Vieät bình daân treân maûnh ñaát ñôn sô , nhöng
ñaõ töøng nuoâi soáng caû moät daân toäc qua bao thôøi kyø chieán
tranh hay trong an laïc thaùi bình:

“Taû loøng thanh, muøi nuùc naùc

Vun ñaát aûi, raûnh moàng tôi”…

“Ngaøy thaùng keâ khoai nhöõng saûn haèng,

Töôøng ñaøo ngoõ maän ngaïi thung thaêng”…

“Ao quan thaû göûi beø rau muoáng,

Ñaát buït öôm nhôø moät raûnh muøng”…

“Ruoäng ñoâi ba khoùm ñaát con ong,

Ñaøy tôù hay caøy keûo muoän moøng”…

Ngoaøi nhöõng taùc phaåm baèng chöõ Noâm cuûa Nguyeãn Traõi
neâu treân, caùc nhaø söu taäp coøn phaùt hieän ñöôïc taäp “Gia Huaán
Ca” (töùc baøi haùt daïy ngöôøi trong nhaø raát höõu ích cho moïi gia
ñình Vieät Nam). Taäp naøy coù saùu baøi ca goàm: 1) Daïy vôï con.
2) Daïy con ôû cho coù ñöùc. 3) Daïy con gaùi. 4) Vôï khuyeân
choàng. 5) Daïy hoïc troø ôû cho coù ñaïo. 6) Khuyeân hoïc troø phaûi
chaêm hoïc…

Caùc baøi ca vieát theo theå luïc baùt, ñoâi luùc oâng ñaët xen keõ
vaøo ñoù nhöõng caâu baûy chöõ. Nguyeãn Traõi taäp chuù caùc ñieàu coát
yeáu trong luaân thöôøng ñaïo lyù, ñem dieãn thaønh lôøi Noâm cho
phuï nöõ, treû nhoû deã ñoïc vaø deã haáp thuï maø gìn giöõ ñaïo lyù cuûa
gia toäc noùi chung, cuûa gia ñình noùi rieâng. Veà lôøi vaên cuûa “Gia
Huaán Ca” thì raát bình thöôøng vaø giaûn dò, löu loaùt eâm aùi. Taäp
“Gia Huaán Ca” ñöôïc Nguyeãn Traõi soaïn ra vaøo ñaàu theá kyû XV,
caâu cuù so vôùi baây giôø khoâng maáy khaùc bieät, duy thænh thoaûng
coù vaøi chöõ khoâng coøn thoâng duïng trong hieän taïi.

Keát luaän: Nguyeãn Traõi khoâng nhöõng laø baäc khai quoác
coâng thaàn ñôøi Leâ-sô, oâng ñaõ phoø taù Bình Ñònh Vöông Leâ Lôïi
ñaùnh tan quaân xaâm löôïc nhaø Minh; giuùp ñôõ Leâ Thaùi Toå khoâi
phuïc laïi neàn ñoäc laäp töï chuû cho nöôùc Ñaïi Vieät. Ngoaøi ra veà
vaên taøi oâng raát gioûi giang, laø baäc vaên haøo tuaán kieät ñaõ ñem

ÑA HIEÄU 70 189

taøi hoïc maø tröù thuaät ra nhöõng taùc phaåm raát coù gía trò. Thô vaên
cuûa oâng laø taám kính hoäi tuï nhöõng aùnh haøo quang cuûa quaù
khöù, laø taám göông phaûn chieáu haøo quang vaên hoïc röïc rôõ
nhaát cuûa theá kyû XV. Vôùi tö caùch cuûa moät trí thöùc uyeân baùc,
Nguyeãn Traõi ñaõ söû duïng vaên hoïc nhö moät lôïi khí vöøa choáng
giaëc ngoaïi xaâm, vöøa xaây döïng cô ñoà nhaø Nam töø trong taâm
thöùc ñeán haønh ñoäng. Nguyeãn Traõi thaät laø moät nhaø quaân möu
loãi laïc, nhaø vaên hoùa chaân chính, nhaø vaên hoïc thieân taøi cuûa
nöôùc Vieät. Kho taøng thô vaên cuûa oâng mieân vieãn laø di saûn
quyù baùu cuûa daân toäc ta vaäy./.

Leâ Höõu Cöông - K16
California, Xuaân Giaùp Thaân (2004).

Ñeàn thôø Cuï Nguyeãn Traõi taïi Haûi Döông

190 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Naêm Chaû hieåu con khæ ñaõ coù treân
Thaân maët ñaát töø luùc naøo nhöng
keå coù nhieàu truyeàn thuyeát, saùch
truyeän vôû noùi khæ laø thuûy toå cuûa loaøi
khæ ngöôøi. Khoâng bieát ñieàu naøy
coù ñuùng khoâng, tuy nhieân vì
Thu Nga - 18B con ngöôøi khi coøn aên loâng ôû
loã thì hình daïng raát gioáng khæ:
raâu toùc xoàm xoaøm, maét to, muõi
teït vaø roäng, moâi moûng, raêng
to, hai tay daøi, maùu khæ vaø maùu
ngöôøi raát gioáng nhau, chæ khaùc
tieáng noùi, vì chaéc luùc aáy tieáng
noùi cuõng chæ laø nhöõng tieáng
huù maø thoâi?!

Khæ laø gioáng vaät coù hai
tay, 2 chaân, nhieàu loaïi coù ñuoâi
daøi, coù loaïi ñuoâi ngaén, coù loaïi
khoâng ñuoâi, nhöng gioáng naøo
cuõng lanh leï, chuyeàn caây raát
nhanh. Ngoaøi voùc daùng raát
gioáng ngöôøi, khæ coøn laø moät
gioáng vaät raát thoâng minh cuõng
khoâng thua gì ngöôøi vì theá
phim aûnh, saùch vôû xöa vaø nay
ñaõ coù raát nhieàu chuyeän khæ.

Chuyeän khæ maø ai cuõng
thích chaéc phaûi keå ñeán
chuyeän khæ Toân Ngoä Khoâng,
Teà Thieân Ñaïi Thaùnh. Toân Ngoä
Khoâng nguyeân thuûy laø do
moät cuïc ñaù to, ñöôïc haáp thuï
tinh khí, aâm döông trôøi ñaát roài
nöùt ra thaønh con khæ. Con khæ
naøy tinh thoâng voõ ngheä, tính

ÑA HIEÄU 70 191

tình laùu caù, hieáu thaéng. Khi noù ñöôïc ñaù nöùt ra, haøo quang
chieáu saùng caû moät vuøng ñeán ñoä Ngoïc Hoaøng Thöôïng Ñeá
phaûi sai Thieân Lyù Nhaõn vaø Thuaän Phong Nhó ra cöûa trôøi xem
thöû. Khi bieát ra haøo quang ñöôïc chieáu ra töø moät con khæ ngaøi
nghó khoâng coù chuyeän gì phaûi baän taâm.

Theá nhöng con khæ tinh khoân naøy ñaõ caáu keát vôùi ñaùm
khæ nhoû phaù phaùch quaù côõ, sau noù tìm ñöôïc moät ñoäng ñaù raát
ñeïp goïi laø Thuøy Lieâm Ñoäng lieàn tôùi ñoù ñoùng ñoâ roài ñaùm khæ
nhoû toân con khæ ñaù laø vua cuûa loaøi khæ goïi laø Haàu vöông. AÊn
chôi sung söôùng moät thôøi gian, haàu vöông muoán ñi tìm thuoác
tröôøng sanh baát töû ñeå haén coù theå soáng ñôøi höôûng söï sung
söôùng. Haàu Vöông gaëp Toå Sö tu luyeän trong nuùi, Toå Sö ñaët
teân cho Haàu vöông laø Toân Ngoä Khoâng vaø daïy voõ ngheä vaø
luyeän moân tröôøng sanh baát töû, voõ ngheä cao cöôøng tôùi 72 pheùp
thaàn thoâng.

Toân Ngoä Khoâng caäy mình coù taøi pheùp xuaát phaøm, ñaïi
naùo thieân cung, thuûy cung... Tôùi ñaâu ai cuõng kinh hoàn khieáp
vía. Ngoïc Hoaøng Thöôïng Ñeá voäi cho môøi Toân Ngoä Khoâng
ñeán phong cho chöùc Baäc Maõ OÂn (giöõ ngöïa), Ngoä Khoâng cheâ
chöùc nhoû, laøm loaïn nöõa, haén ñaùnh nhau vôùi caùc töôùng cuûa
trôøi nhö Lyù Thieân Vöông, Na Tra, Thaùi Baïch Kim Tinh....
Ngoïc Hoaøng ñaønh phaûi phong cho haén chöùc Teà Thieân Ñaïi
Thaùnh. Nhöng con khæ Teà Thieân vaãn chöùng naøo taät naáy, tính
tình phaù phaùch khoâng bao giôø thay ñoåi, haén ñaõ giaû daïng
Xích Cöôùc ñaïi tieân ñi phoù hoäi Baøn Ñaøo vôùi Ngoïc Hoaøng roài
nhaân cô hoäi aên caép thuoác tieân cuûa Thaùi Thöôïng Laõo Quaân,
sau nghó toäi loãi coù theå bò phaùt giaùc, lieàn chaïy veà Thuûy Lieâm
Ñoäng. Ngoïc Hoaøng giaän döõ cho caùc töôùng nhaø trôøi ñi ñaùnh
Teà Thieân nhöng Teà Thieân hoùa ba ñaàu, saùu tay ñaùnh caùc töôùng
trôøi bò thua xieån lieång. Ngoïc Hoaøng sai 2 vò tieân thaùnh ñaèng
vaân, giaù voõ ñi caàu cöùu Ñöùc Phaät Thích Ca. Gaëp Ñöùc Phaät, Teà
Thieân phuøng mang trôïn maét, khoa thöôùc baûng noùi vôùi Phaät
laø haén chæ muoán Ngoïc Hoaøng nhöôøng ngoâi. Ñöùc Phaät chaáp
Teà Thieân neáu nhaûy qua ñöôïc baøn tay cuûa ngaøi, thì ngaøi seõ
noùi Ngoïc Hoaøng nhöôøng ngoâi cho. Phaät xoøe baøn tay ra, Teà

192 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

Thieân cöôøi khi deã duøng pheùp ñaèng vaân bay qua, haén thaáy coù
naêm caây coät maøu ñoû nhö thòt, treân ñaàu laïi coù maây xanh, haén
töôûng haén ñaõ nhaûy quaù xa, sôï Phaät Toå khoâng tin, haén nhoå
loâng hoùa möïc, vieát leân caây coät giöõa taùm chöõ õTeà Thieân Ñaïi
Thaùnh ñaùo thöû nhöùt duï”, xong haén laïi coøn teø vaøo caùi coät thöù
nhaát roài môùi bay veà gaëp Phaät. Haén töôûng chuyeán naày ngoâi
trôøi seõ laáy ñöôïc, nhöng Phaät ñaõ xoøe baøn tay cuûa ngaøi ra cho
haén thaáy nhöõng chöõ haén vieát treân ngoùn tay giöõa cuûa ngaøi vaø
daáu veát haén ôû ngoùn thöù nhaát vaãn coøn ñoù. Teà Thieân khoâng
tin, bay trôû laïi xem thöû, Ñöùc Phaät laät uùp baøn tay laïi, baøn tay
trôû thaønh naêm ngoïn nuùi, ñeø Teà Thieân xuoáng ñoù, chæ coøn caùi
ñaàu ñöa ra ngoaøi maø thoâi. Khi Phaät Baø thaáy Toân Ngoä Khoâng,
Phaät Baø noùi cho haén bieát haén coù caên tu, cöù chôø, theá naøo cuõng
coù sö phuï tôùi cöùu. Quaû thaät, khi Ñöôøng Huyeàn Taêng Tam
Taïng ñi Taây Truùc thænh kinh, thaáy Ngoä Khoâng keâu cöùu, Tam
Taïng beøn gôõ laù buøa daùn ôû ñænh Nguõ haønh sôn, Ngoä Khoâng
thoaùt naïn, ñöôïc Tam Taïng ñaët teân Toân Haønh Giaû vaø ñi theo
phoø Taây Taïng..

Toân Haønh Giaû quaû thaät coù caên tu, tuy laø con khæ hoùa
ngöôøi, tröôùc hay laøm ñieàu saèng baäy, nhöng sau giaùc ngoä ñaõ
cöùu thaày Tam Taïng nhieàu phen khoûi baøn tay yeâu tinh, quyû
döõ. Trong ba moân ñeä ñi theo Tam Taïng thænh kinh ( Toân Ngoä
Khoâng, Baùt Giôùi, Sa Taêng), coù Baùt Giôùi laø teân ñeä töû hay laøm
oûoõchuyeän con khæoõoõ nhaát, heã thaáy con gaùi laø Baùt Giôùi híp
maét, khoâng caàn ñieàu tra lyù lòch, neân toaøn laø bò yeâu tinh gaït
gaãm, neáu khoâng coù Teà Thieân Ñaïi Thaùnh phaùp thuaät thuoäc
loaïi oûoõsieâuoõoõ thì khoâng bieát Tam Taïng coøn coù cô hoäi ñeán
Taây Truùc ñeå thænh kinh hay khoâng. Vieäc thænh kinh hoaøn
thaønh, caû ba thaày troø ñeàu ñöôïc giaùc ngoä, Phaät Toå Nhö Lai
phong Taây Taïng laø Chieán Ñaøng Coâng Ñöùc Phaät, Toân Ngoä
Khoâng laø Ñaáu Chieán Thaéng Phaät, Trö Baùt Giôùi laø Tònh Ñaøng
Söù Giaû, Sa Taêng laø Kim Haân La Haùn.

Trong truyeän coå nöôùc Vieät coù caâu chuyeän veà loaøi khæ chai
ñít nhö sau: ngaøy xöa taïi moät nôi sôn daõ, coù gia ñình oâng baø baù
hoä hoï Vieân. Hai vôï choàng giaøu coù nhöng tính tình ti tieän, tham

ÑA HIEÄU 70 193

lam. Trong nhaø oâng baø phuù hoä coù thueâ raát nhieàu ngöôøi aên,
ngöôøi laøm, nhöng hoï khoâng ñöôïc aên uoáng ñaày ñuû. Neáu lôõ coù
ngöôøi aên maøy, aên xin naøo ñeán nhaø, cuõng bò xua ñuoåi taøn teä.

Trong soá nhöõng ngöôøi ñaày tôù cuûa oâng baø baù hoä, coù moät
coâ gaùi ñen ñuoåi, xaáu xí, coâ hoï Vöông. Coâ hoï Vöông naøy thaáy
nhöõng ngöôøi aên maøy bò chuû xua ñuoåi taøn nhaãn, coâ laáy laøm
thöông haïi, leùn luùt nhöôøng côm, xeû aùo cho hoï. Moät ngaøy, coâ
laáy gaïo giuùp moät oâng laõo aên maøy, söï giuùp ñôõ cuûa coâ bò baø baù
Hoä bieát ñöôïc, baø ñaõ ñaùnh ñaäp coâ hoï Vöông moät caùch raát taøn nhaãn.

Coâ hoï Vöông buoàn tuûi, ra ngoài ôû ñaàu laøng oâm maët khoùc.
OÂng laõo aên maøy hieän ra an uûi naøng Vöông vaø cho naøng moät
loï nöôùc, oâng daën naøng veà naáu soâi, taém thì seõ coù söï laï hieän
ra.Naøng Vöông y lôøi daën, naáu nöôùc soâi taém thì coâ bieán thaønh
moät coâ gaùi ñeïp tuyeät traàn.Gia ñình oâng baù hoä ngaïc nhieân
theo hoûi, naøng Vöông thaät tình keå roõ moïi chuyeän. Caû nhaø
oâng baù hoä môùi ñaët baøn thôø, baøy coã ñeå mong laõo aên maøy ñeán.
OÂng aên maøy ñeán thaät, oâng trao cho oâng baù hoä loï nöôùc vaø
cuõng caên daën nhö oâng ñaõ caên daën naøng Vöông.

Caø nhaø baù hoä hí höõng laøm theo, kyø laï thay, sau khi taém,
hoï bò ngöùa, gaõi soàn soät, gaõi hoaøi thì loâng laù moïc daøi ra. Caû
nhaø maéc côõ boû chaïy voâ röøng, caøng chaïy, loâng caøng daøi, vaø
ñuoâi cuõng hieän ra, thaønh loaøi khæ. Caû boïn nhìn caùi ñuoâi xaáu
xí laïi caøng xaáu hoå hôn, beøn heø nhau maøi ñít treân ñaù, hy voïng
ñuoâi seõ ruïng ñi. Maøi maõi, ñít thì chai ñi maø ñuoâi thì vaãn coøn
y nguyeân vaø caû boïn thaønh khæ chai ñít.

Hoï haøng, baø con cuûa khæ laø vöôïn. Gioáng vöôïn khoân
ngoan, coù tình nghóa khoâng khaùc gì ngöôøi. Trong coå hoïc tinh
hoa cuûa OÂn Nhö Nguyeãn Vaên Ngoïc coù caâu chuyeän Tình meï
con con vöôïn. ÔÛ ñaát Vuõ Bình, coù gioáng vöôïn ñoû nhö vang,
noõn nhö tô, troâng xa laáp laùnh raát laø ñeïp. Coù hai meï con con
vöôïn, meï thì khoân ngoan, tai quaùi, con thì ngaây ngoâ, nheï daï
nhöng luùc naøo cuõng ñi lieàn beân vöôïn meï. Ngöôøi ñi saên khoâng
theå naøo nhöõ moài, ñaùnh baãy ñöôïc, môùi laáy thuoác ñoäc xaùt vaøo
ñaàu muõi teân, rình luùc vöôïn meï voâ yù thì baén. Vöôïn meï bieát

194 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

mình khoâng theå soáng ñöôïc, vaét söõa ra cho con uoáng, xong
roài laên ra cheát. Ngöôøi ñi saên quay veà phía vöôïn con, caàm roi
quaät vaøo caùi xaùc vöôïn meï. Vöôïn con thaáy, keâu gaøo thaûm
thieát, chaïy ngay laïi gaàn, ngöôøi ñi saên baét ñöôïc. Luùc veà nhaø,
cöù ñeâm ñeâm, vöôïn con naèm phuïc beân xaùc meï, thì môùi yeân;
moät ñoâi khi laïi oâm laáy khoùc than, vaät vaû raát thaûm thieát. Khoâng
ñöôïc maáy hoâm, vöôïn con cuõng cheátõ.

Moät gioáng coù baø con dì gia vôùi khæ nöõa laø gioáng ñöôøi
öôi. Cuõng trong coå hoïc tinh hoa, coù caâu truyeän veà gioáng
ñöôøi nhö sau: ÔÛ nuùi Phong Kheâ, ñaát Thuïc, coù gioáng ñöôøi
öôi, maët nhö maët ngöôøi, bieát cöôøi, bieát noùi. Maùu noù duøng ñeå
nhuoäm maøu, khoâng bao giôø bò phai, neân ngöôøi ta hay löøa baét
noù ñeå cheá taïo thuoác nhuoäm.

Tính ñöôøi öôi thích uoáng röôïu, thích ñi guoác. Ngöôøi ta
bieát theá, ñem röôïu vaø guoác ra baøy la lieät ôû quaõng ñoàng khoâng,
roài ñi naáp moät choã. Ñöôøi öôi ngöûi ñöôïc hôi röôïu, keùo nhau ra
thaáy röôïu, thaáy guoác, bieát ngöôøi ta nhöõ mình, beøn chöûi ruûa
ngöôøi ñaõ laäp möu ñaùnh baãy mình, noùi roài chuùng keùo nhau ñi.
Tuy nhieân ñi maø vaãn ngoaûnh laïi, roài laïi tieác cuûa ñôøi baûo nhau:
õTa thöû neám xem chaéc khoâng haïi chi ñaâuoõoõ. Theá roài chuùng
quay trôû laïi, tay chaám mieäng muùt, muùt hoaøi, muùt maõi ñaâm ra
say söa môø mòt, queân caû söï khoân ngoan vaø söï giöõ gìn, chuùng
cheánh choaùng, nghieâng ngaû, noùi noùi, cöôøi cöôøi, chaân xoû vaøo
guoác...Baáy giôø ngöôøi naáp gaàn ñoù thaáy ñöôøi öôi ñaõ laûo ñaûo,
con noï xieâu qua, con kia ngaõ laïi, beøn baét khoâng soùt moät moáng.

Chuyeän naøy coù yù cheâ cöôøi nhöõng keû bieát mình bò löøa,
maø vaãn cöù maéc vì khoâng chöøa boû ñöôïc tính tham lam.

Moät truyeän khæ trong truyeàn thuyeát cuûa Vieät Nam laø
chuyeän cuûa Traïng Maïc Ñænh Chi. Theo saùch Nam Haûi Dò
Nhaân, hoï Maïc coù töôùng khæ (haàu töôùng), dung maïo laïi xaáu
xí. Töông truyeàn baø meï cuûa Maïc Ñænh Chi goùa choàng, ñi
kieám cuûi ôû röøng thì bò moät con khæ ñoät hieáp, môùi sanh ra Maïc
Ñænh Chi, hình dung xaáu xí nhöng thoâng minh xuaát chuùng,
vaên voõ song toaøn. Maïc Ñænh Chi ñoã traïng nguyeân, vaøo beä

ÑA HIEÄU 70 195

kieán vua, nhöng vì töôùng oâng xaáu xí neân khoâng ñöôïc nhaø
vua troïng duïng. Khi trieàu ñình bò Taøu öùc hieáp, baét bí, môùi
vôøi Maïc Ñænh Chi ñi söù vì bieát oâng coù ñuû taøi öùng ñoái. OÂng ñaõ
laøm cho trieàu ñình Taøu neå phuïc vôùi trí oùc thoâng minh phi
thöôøng cuûa oâng. OÂng ñaõ ñöôïc phong la õLöôõng quoác traïng
nguyeân. Baøi õñieáu vaên coâng chuùa Taøu cuûa Maïc Ñænh Chi vôùi
4 chö õnhaátõ, khoâng coù ngöôøi naøo coù theå giaûi ñoaùn ñöôïc, tröø
oâng, nhö sau:

Vu sôn nhaát ñoùa vaân

Hoàng loâ nhaát ñieåm tuyeát

Thöôïng uyeån nhaát chi hoa

Quaûng haøn nhaát phieán nguyeät

Vaân taùn, tuyeát tieâu

Hoa taøn, nguyeät khuyeát.

Trong chuyeän Vöông Chieâu Quaân coáng Hoà cuûa Taøu, Chieâu
Quaân laø aùi phi cuûa nhaø vua, phaûi bò coáng Hoà. Toâ Voõ laø quan ñaïi
thaàn nhaø Haùn, phaûi ñi söù sang Hoà ñeå thöông thuyeát, ñeå xin
cho quí phi ñöôïc mieãn bò coáng. Vieäc khoâng thaønh, Toâ Voõ bò baét
giöõ laøm con tin taïi Hoà vaø bò ñaøy leân nuùi chaên deâ. Toâ Voõ laø quan
Vaên, töôùng maïo thô sinh oûoõtroùi gaø khoâng chaëtoõoõ maø bò ñaøy
ñoaï nhö vaày, neân moät ngaøy chaên deâ trong tuyeát, Toâ Voõ ngaõ ra
baát tænh. Coù moät con ñöôøi öôi ñi qua, noù aüm Toâ Voõ veà, aáp uû thaät
aám cho tænh laïi, roài cho Toâ Voõ aên uoáng. Toâ Voõ laàn laàn hoài phuïc
laïi vaø töø ñoù ôû luoân trong ñoäng vôùi con ñöôøi öôi.

Ngaøy ngaøy con daõ nhaân baét luõ ñöôøi öôi con chaêm soùc ñaøn
deâ raát chu ñaùo, cho deâ aên beùo toát ñeå Toâ Voõ khoûi bò quôû phaït. Toâ
Voõ caûm ñoäng tröôùc aân tình cuûa con ñöôøi öôi neân ñaõ cuøng noù keát
hôïp löông duyeân. Keát quaû laø ngöôøi vaø ñöôøi öôi coù hai ñöùa con
vôùi nhau. Sau ñoù, Toâ Voõ ñöôïc vua ban ôn cho veà nöôùc. Buoåi bieät
ly dieãn ra trong nöôùc maét vôùi ngöôøi vôï daõ nhaân.

Cuõng theo söû Trung Hoa, Töø Hi Thaùi Haäu, trong nhöõng

196 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

buoåi ñaïi yeán ñeå ñaõi ngöôøi ngoaïi quoác, Töø Hi Thaùi Haäu muoán
toû veû sang troïng ñeå daèn maët (hay laøm khieáp vía thöôïng khaùch),
ngoaøi moùn baùt traân thoâng thöôøng cuûa ngöôøi Taøu nhö: thai
con baùo, ñuoâi caù gaùy, moâi ñöôøi öôi, baøn tay gaáu, chaû chim
cuù, nhöôïng con heo, Töø Hi coøn ra leänh cho ñaàu beáp laøm
theâm nhöõng moùn ñaëc bieät khaùc nhö: chuoät baïch con chaám
maät (aên soáng) vaø oùc khæ!

Moùn oùc khæ ñöôïc moâ taû nhö sau: quan khaùch moãi ngöôøi
ñöôïc doïn cho moät con khæ loaïi nhoû, khæ ñöôïc ñaët trong gioû,
chæ chöøa choù caùi ñaàu. Ñænh ñaàu con khæ toäi nghieäp ñaõ ñöôïc
caïo ñaàu. Ngöôøi haàu baøn duøng dao beùn vaït phaêng choùp ñaàu
con khæ nhö ngöôøi ta vaït döøa ñeå uoáng nöôùc. Con khæ ñau ñôùn
keâu chí choùe. Quí khaùch chæ vieäc duøng muoãng muùc oùc khæ ra
aên moät caùch ....daõ man!

Khæ cuõng ñaõ ñöôïc nhaéc nhôû moãi laàn xuaân ñeán trong caâu
saám Traïng Trình:

Long vó xaø ñaàu khôûi chieán tranh

Can qua xöù xöù khôûi ñao binh

Maõ ñeà, döông cöôùc anh huøng taän

Thaân daäu nieân lai kieán thaùi bình.

Caâu saám naøy chuùng ta nghe raát nhieàu laàn, baøn cuõng nhieàu
laàn maø söï huyeàn bí vaãn coøn ñaáy chöa ñöôïc giaûi toûa. Caùch ñaây
khaù laâu Long vó (ñuoâi con roàng) cuoái naêm Thìn (1964), xaø ñaàu
(ñaàu con raén), töùc laø ñaàu naêm Tò (1965), khôûi chieán tranh. Luùc
ñoù, chieán tranh ñaõ khôûi ñaàu raát laâu roài, nhöng khoaûng naêm ñoù
laø naêm soâi ñoäng nhaát, thì coi nhö ñuùng ñi. Ñeán õmaõ ñeà ( moùng
con ngöïa) töùc cuoái naêm Ngoï (1966), qua ñeán döông cöôc
(chaân con deâ) laø cuoái naêm Muøi (1967) anh huøng bò cheát heát.
Naêm Thaân, Daäu (1968, 1969), thieân haï ñöôïc thaùi bình. Nhöng
ngöôøi ta chôø hoaøi chaúng thaáy thaùi bình ñaâu caû maø naêm 1968,
xaûy ra Teát Maäu Thaân bò Coäng Saûn taán coâng vôùi phaùo kích,
thaûm saùt, choân soáng haøng ngaøn ngöôøi ôû Hueá!

ÑA HIEÄU 70 197

Chu kyø keá tieáp laø naêm khæ Canh Thaân (1980), nöôùc ñaõ
maát, nhaø ñaõ tan, ngöôøi ngöôøi ly taùn, soáng löu vong, cuõng vaãn
chöa thaáy thaùi bình. Töø naêm maäu thaân (1968) ñeán naêm 2004
laø ñaõ qua 36 naêm. Lieäu saám ñaõ öùng chöa?

Nhìn vaøo thöïc traïng ñaát nöôùc Vieät Nam hieän nay, ñaøn aùp
khaép nôi, töï do bò töôùc ñoaït. Quoác teá ñaõ thaáu hieåu boä maët
thaät cuûa CSVN, phong traøo ñoøi hoûi nhaân quyeàn ñaõ daáy leân töø
trong guoàng maùy caùn boä cuûa chuùng, ñaõ daáy leân töø loøng daân
trong nöôùc, ñaõ bò Quoác Hoäi Hoa Kyø -sieâu cöôøng quoác maø
CS vöøa gheùt vöøa öa, gheùt vì hoï cho laø Hoa Kyø öa doøm ngoù
vaøo noäi boä thoái naùt cuûa chuùng, nhöng öa vì muøi ñoâ la thì laïi
laøm chuùng say söa ngaây ngaát - chaát vaán, cuõng nhö caùc nöôùc
töï do khaùc treân theá giôùi vaïch maët, chæ teân laø boïn aùc oân
khoâng toân troïng nhaân quyeàn.

Boä maët cuûa CSVN laø boä maët cuûa nhöõng con daõ nhaân,
vöôïn, khæ ñaõ ñoäi loát ngöôøi vôùi coâng taùc laøm cho nöôùc Vieät
Nam trôû thaønh nhöõng nöôùc ngheøo ñoùi nhaát treân theá giôùi. Ñaõ
ñeán luùc loaøi vaät hoang daõ naøy phaûi ñöôïc taän dieät, hoaëc bò
ñuoåi veà röøng laø nôi choân nhau caét roán cuûa baày daõ nhaân.

Tröôùc theàm naêm môùi, nguyeän caàu hoàn thieâng soâng nuùi
ñoä trì cho caâu saám Traïng Trình öùng vôùi thôøi cuoäc. Naêm Thaân
naøy seõ laø Thaân Daäu nieân lai kieán thaùi bình ñeå ngöôøi Vieät löu
vong ñöôïc hoài höông döôùi ngoïn côø vaøng ba soïc ñoû, moät chieán
dòch ñang nhö veát daàu loang khaép nôi treân vuøng ñaát töï do.

198 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004

“ On g Tuù Xöông “

Kathy Traàn /12C

Trong moät buoåi traø dö, töûu haäu, vaên ngheä, vaên göøng laêng
nhanê g, motä onâ g nhaø thô daiï dotä , “aám ñauà ” hay vì anå öcù sao ño,ù
leân tieáng nho nhoû, nheï nhaøng ñaû kích phe ...toùc daøi!

Ñöôïc the,å caùc oâng xuùm rieâng vaøo moät choã, keå toäi caùc baø.
Thaät ra thì khoâng phaûi töï nhieân maø caùc oâng daùm “phaïm
thöôïng” ñeán theá.
Chuyeän baét ñauà baèng onâ g thöông gia giaàu coù bò vôï baét laøm
ñôn kieän baùc só thamå myõ veà toäi söaû ... hö ñoà cuaû baø.
OÂng töùc mình phaûn ñoái raèng... thì ... laø... naøo oâng coù aên
nhamè gì vaøo vieäc rieâng tö cuaû baø ñaâu? OÂng ñaõ chanú g caû baoû
baø ñöøng laøm ñoù sao?
On g thöông gia keát luaän:
- Sao bayâ giôø baø laiï ñoå cho toiâ phaiû lamø giayá tôø cho baø ñi kienä ?
Baø trôïn tronø maét phöônï g, ra veû ngaïc nhienâ voâ cunø g:
- Theá naøo laø chuyeïän rienâ g tö cuaû em?
- Thì... baø söûa ñoà cuaû ba:ø Maté muiõ cuaû ba,ø loâng mayø , loâng
mi cuaû baø...
- Em laøm cho ñeïp maët anh chöù ñaâu phaûi cho rieâng em.
Mình cuõng coù tai, coù maét (?) trong xaõ hoäi, trong conä g ñoàng thì
ra ngoaiø phaûi ñeïp ñeõ cho ngöôøi ta nhìn vaøo chö.ù
OÂng chuïp laáy caâu noiù cuaû ba:ø
- Ñaáy, ñayá , “cho ngöôøi ta nhìn vaøo”, bayâ giôø coù vieäc thì
goiï “ngöôøi ta” naoø ñoù ra giuùp ba.ø Toâi ñaõ noiù bao nhieâu laàn maø
baø khoâng nghe ñeå baây giôø tienà matá , taät mang.

ÑA HIEÄU 70 199

Baø töùc mình:
- Anh noùi theá maø nghe ñöôcï aø? Caùi gì cuõng cuaû em? Conø
anh thì chanú g dính danù g gì ñená nhöõng gì em söûa phaiû khonâ g?
Theá ai khen em söaû xong thanâ hình thon goïn hôn, ai khen em
söûa to ra nhöng ñeïp thanh taân coøn hôn ngaøy môùi cöôùi? Caùi
naoø cuaû em? Caùi naoø khoâng dính daùng gì ñeán anh? Caùi naoø
chæ ñeå “ngöôøi ta nhìn vaøo”? Vui thì hai ñöùa cuøng vui, ñau ñônù
thì mình em chòu...
Nghe baø donà cho moät thoâi, onâ g thöông gia ônù qua,ù coá gaéng
moät caùch tuyeät voïng:
- Anh cuõng... ñau ñôùn vaäy. Nhöõng ngaøy em ñi söûa ôû Eo-EÂ
( LA. Los Angeles), boá con anh ôû nhaø toaøn anê ... côm hanø g,
chaùo chôï, Pizza, Hamburger vôùi mì goùi. Hôn nöõa anh coøn
phaûi laøm theâm giôø traû tieàn cho em ñi söaû . Ñaõ vatá vaû traêm beà
coøn lo nhôõ em coù beà gi...
Baø oaø ra nöùc nô:û
- Thì ra anh laø ngöôøi coù daõ taâm (!) vôiù vôï con...
OÂng thöông gia keâu leân:
- “Coù daõ taâm vôiù vôï con”! Sao em laïi keùo caû con vaoø ñaây?
Chuyeän cuaû em laø cuaû em chöù!
Baø choàm leân, ruùt chiecá khaên giayá trong hopä ra, xì muõi ronà
roät namê baåy caiù :
- Thì thoâi khonâ g dính daùng gì ñená con. Anh chæ mong em
ñi söûa, anh caàu mong coù chuyeän gì xui xeûo xaåy ra hay em
cheát luoân thì anh caøng sung söôùng...
OÂng ngaïc nhieân:
- Ô, sao laiï chuïp muõ nhau nhö theá ñöôcï ? Anh maø coù yù ño.ù ..
Baø vöùt chieác khaên giaáy ñi, rutù ra moät môù khanê môùi, hæ hæ,
chuiø chuiø roià baø ruõ ngöôiø khocù nöcù leân theâ thaûm:
- Phaiû , em cheát ñi thì anh seõ lanõ h tieàn baoû hiemå , tienà höu
trí cuaû em roài anh veà Vieät Nam cöôùi vôï treû ñeïp hôn phaûi
khoâng? Anh ñaõ moùc noái ñöôïc con naøo ôû beân aáy roài phaûi
khoâng? Anh coù meøo hay coù vôï beù ôû Vieät Nam roài phaûi khonâ g?

200 XUAÂN GIAÙP THAÂN 2004