Қазақ қолжазбалары

#ЧУ!»ЧУ>& (18 см-дс 8 эрш ешкен) (100 см-де 50 эрш ешкен) |ГНУ>!>ГУ (8 см-де 4 эрш ешкен) [ Г®кЯ!У44ЧН!>М413>ТГО>Ч14 «\1>*ННУ.№У<3 .(35) (100 см-деп эрштер ешкен) Ч>х11'*Н!1ГЧ>Ф"4ч)1>;>Г®;У#'Ч«Л^ТР!>Г ТНГ<:гт»:Г*:>Н>>У:>Г®:гтМ:4**УЧ1> :ГНг^Г*УТГ:ГНТГ'|>[4НЛУ^^] [^)«М 41У>:Г*Ьг^У>^Г^У (37 см-деп 18 эрштер ешкен) : > Г т т т Г * .(36) (100 см-деп 50 эрштер ешкен) ТУСЯ^О^^НЗН!>Г®;№4УЗ и ^ у к г н ^ л у дъ :гн^)У>хИ9:4'®^н^^ Г?ТГ$У**1>!6У^х?41М91Г$!Л (уш эрш ешкен) [ !ГНУ4>-^>ГНТТЯгН$(45 см-деп эрштер ешкен) АРХ'ЧНг!*#' .(37) (100 см-деп 50 эрштер ешкен) ^^У;4®:НТ$>1>;>Г©;Т9Г'ТНк:У)** > л > л н :» н г < у :г т :1 у у : ;4)Р;4ч®;ЬТГ?!11+1И!>М^44ЧНАР...(3 эрштщ орны бар)... [ЯхУС$'.ГУ...(38 см-деп эрштер ешкен) Гх?У;)^М ;4'®.(38) (98 см-деп эрштер ешкен) гКЯУ>хННГ;Н4ГСТР;*Г®;г1'Гг1|1Ч'ТНУ:>Г М 'ГТНУ ^У.Ш ^ИЧКИНН (Устыннын жогаргы жагы жщ1шке болгандыктан, бас жагындагы келденен сызыктан томен 70 см тастап. (39) мэтш кашаган. Оныц 31 см-деп 15 эрштер ешш кеткен). :ти > |> :н 4 > у :г1 4х Я [ и л > а : > г ч н : т ( т 9 А к ^ т т г * : > Г '* н (21 см-деп эрштер ешкен) [ г^хН^хУМУ! (100 см-де 50 эрш ешкен) !4®Н ... (4 эрш ешкен) ... ^З^ЗУСГА (Устыннын, жогаргы жагындагы келденен сызыктан темен 70 см тастап мэтш кашалган. Кашалган мэтшнщ. (40) 70 см-деп эрштер тугел]мен ешш кеткен. Одан кейшп сакталган мэтш темендепдей ) :1 у т:)* * ш г* у л :4 л ч н > * * > у > * и > & :п ^ 9 1 ^ 0 Т Р А 0 > -У Ч У > - 4 НЛ>Ул>х1М (70 см-деп 35 эрштер ешкен) )Г3 !)3> (Устыннын жогаргы жагындагы келденен сызыктан темен 120 см тастап мэтш кашалган). (41) 4}Н>Г (28 см-деп эрштер ешкен) УУЗН ... ННН>>*ОУ>Г®:)Н*3>-$ 4Н-Л>У«}(12 см-деп эрштер ешкен) ^х1РН:Г** (40 см-де 20 эрш ешкен). 251

Тортшил бе~п (Жогаргы жагындагы келденен сызьщтан томен 120 см тастап, устыннын кырын бойлата мэтш кашалган. (42) Демек, мундагы эрш кескшдер1 тугел1мен ешш кеткен. Бул жолдыц ец соцында 8 эрш кана сакталган). > н т у т * &>41ТМ!1>)1х#-............НГ.............У#- (73 см-деп эрштер ешкен) у > * * ш » у л :4 ^ ч н :г т ...* .(43) > 3 (105 см-деп 52 эрш'ешкен) >Н*ГЧ>Ф!>ГНМ1)АР! ^Иг^Н^1^Г...ЗТ (30 см-деп эрш ешкен) [ А Г111 ^ Г Н ‘ У (52 см-деп эрш ешкен) .(44) ... (30 см-деп эрш ешкен) >\Г№...ЧГ0;...У1...;ГАУ... ..ГЬУУ,^'^1в/У^Г,Н1ГЧ^Гв'ТГН14'инН (52 см-деп эрш ешкен) [... >:1И тн:.т)У Н Г)Н А У Л З:№ (60 см-деп эрш ешкен) *>»Ы 0Р>ЗЧ^,ГхА .(45) ........;)4>.г>->ч>]41гн'г^у:>41>н>и:)г иу>:гну1?>^41н^'г«:г| г^Г з^АУТГ<:У)^>аг^... (30 см эрш ешкен) [ [ЧЧрМг^ГАУЛ^Н* (30 см-деп эрш ешкен) Ш 4У > #М ... >тУ1Н>ЗУгШ>ГНН.Г®»*. .(46) (76 см-деп эрш ешкен) ^...^^Н>'Р1>ГН4ГР>УН^1^х1Г*Н;4'НГЧ1>Г^ЛРГ )Гу> ^ у ^ чр:з> ^ > нг>тнгй:1Ч4>:>г® > ^ гн>з (;г^ « и^ (36 см-де 18 эрш ешкен) [ -^УМлГ (25 см-деп эрш ешкен) г^ГАУ^ЧЛ^ЯТН (19 см-деп эрш ешкен) ГИТГЯУ13 .(47) Г -4 V > А Г1.. (70 см-деп эрш ешкен) МУ-Г.. (30 см-деп эрш ешкен) Э Г У ^ Т А Г У Т х Г Ю ^ ^ ^ Г х Ю Г ^ Ч ^ т М (56 см-деп эр 1п ешкен) [ ГНУтМ41НГ№У9 (6 см-деп эрш ешкен) .(48) ТГЯ (28 см-деп эрш ешкен) ТНУУНУЛИГУ^ЛЧУ^З АР>Гх 144НАУЛ^гШУ^У^бА ...(26 см-деп эрш ешкен)... гНхНРгН^ТМГ ИТ«...У>...г^^:4чН413> ^ьп т^г^яр ^и ^р ^^х чу ! (121 см-деп 60 эрш ешкен) «ГхТ94-**>У (30 см-деп 15 эрш ешкен) г^МНАМ [ (113 см-деп эрш ешкен)... .(49) :>гн® гу<згн9:>гн1.ч >-уунр> ^ > у:>г®:>гнч1^>:ам УиУ>^АМ:^У,Г^ЯГвГ9ГМ1РГНгНУ (275 см-деп эрш ешкен)... .(50) 252

;4ч€У^41М:ГгНСГ9;)>^ Н..(195 см-деп эрштер 0шкен)..!Н1У>Ч1Н>-^41>У>-Н1^1 (30 см-деп эрштер ешкен) •(51) ^г^т^н:1>нг^^мн:1^ин:<э>рнг«:^йи41м9г^«гтам| (но см-деп эрш ешкен). (52) (Бул жолга мэтш кашалган. 6 ю ш и т с 1 б1рде б1р эрш сакталмаган, тугелдей ешш кеткен). (53) Могойн Ш инэ-ус устын мл 1111111111 транскрипциясы Б1ршип бет! (1). (Устынныц жогаргы жагындагы келденен, сызыцтан томен 35 см тастап мэтш щшапгаи) Тедпёе Ьо1ту$ е1 е1пш Ы1§е цауап Ьеп299 [30° ... (53 см-дег! эрштер ешкен)... ТбНз ... (163 см-дег! эрштер еиип кеткен) (2). ОШкеп еН 1е§ге$ еН кепШ301 Ь осктут е п т з 302 [1]. ЗиЬу 8е1еце еггшз. А т а еН [ [ег]гт$ ... (81 см-дег/ эрштер еш кен)... Оге Ьагтуз303 ... (163 см-дегI эрштер ешш кеткен). (3). ЗиЬ аЬуп304 [2] ап1а ца1ту5у Ьос1ип оп щуиг 1оциг оуиг Оге гйг гу1 оШгтув305... [ (55 см-дегг эрштер еш кен)... а/е огцип о§йгс1е306 ... (156 см-дег/ эрштер еш'ш кеткен).... (4). Тйгйк [цу]Ьсац307 [3] еН§ оп308 ]у1 о1иппу8. Тйгк еНпе а11у о1иг га$ута [4] ус!иц [ ЬаЫа309... (70 см-дег! эрштер ошт кеткен)... гаЬуи сас! а1310ЬеШ. Ап1а Ьо^1а311... (157 см-дегл эрштер ешш кеткен)... (5). 2апа [ШбсП]. (юциг оуиг Ьос1ипутуп п т цоЬуга1у а к у т [4]. О ацут Кй1[Ы1]§е ц[ауа]п ... (б см-дег! эрштер ешкен) ... и [ (45 смдег! эрш еш кен)... Оге ... а1ци312... ( 189 см-дегл эрштер еш кен)... :<,и Г.И. Рамстедтте «Ь[еп]>>. 100 Устыннын опырылып белшген тусы. 1111 Г.И. Рамстедтте «кипи». Г.И. Рамстедтте «о[1игту§». >0’ Г.И. Рамстеягге « е т ш Ьагтуя». ,"4 Г.И. Рамстедтте «киЬ, ...пс1а». ’"5 Г.И. Рамстедтте «о1игир я». Г.И. Рамстедтте жок. >07 Г.И. Рамстедтте <аог. ..Ьсац». С.Р.. Маловга «Шгк дуЬсац». 1.И. Рамстедтте жок. ,от Г.И. Рамстедпе «ус1иц ч и1 у». 3111 Г.И. Рамстедтте жок. >п Г.И. Рамсгсл гге «Ьиц[ицГ’]». м’ Г.И. Рамстедтте жок. 253

(6). 511 ]огус!у. Огшшп оцге Ьуца Ьа8у у!(1)у. Ке]гес1е бцёеп 2ап1асу [...(1а Ш)1уу 1о1313... (222 см-дегл м э т ш тугел ш ен о ш т кеткен)... (7). 1С§епр гапа гогуёут. Кс]ге ЬаЗупёа йс Ьйгкйс1е [5] цап 8й$1 [ Ыг1е ца1уКут апёа ... (224 см-дег/ э р т т е р толы гы м еп о ш т к е т ­ кен)... (8). 1ги т. Рага д и т а5ту5 кб§йгс1е кбтйг 1аус1а 2аг б§йгс!е йс 1иу1у [ Тйгйк Ьосктца314 [6] ... (222 см-дег! м э т ш толы гы м еп ош;п кеткен) (9). 02шу5-1е§1П ^ап Ьо1ту5 цсд ту1ца гогуёут. Е к тй 5йцй5 Г1к1 [ щ аку Йа1зус]а 1оцус1ут ... (222 см-дегг м э т ш ош!п кеткен) ... 02т у 8- 1е§1ш§315 (10). Ш1с1ут. РаШпуп апёа а к у т. Тйгйк Ьоёип ап!а уцуаги гоц Ьоку. Ап1а [ к15ге 1ацууи 2у1ца ... (220 см-дег! м э т ш о ш кен )... ип йуир (11). у1 2у1ца316йс цаг1иц гаЫая 5ацупур 1еге Ьагс1у. 0>ица оп-оя(ц)а к!г!1. Ьаугуп | 2уЦа 1оцус1ут ... (112 см-дег1 м э т ш ошкен) ... Ьос1ип317 ... (104 см-дегг м э т ш о ш т кеткен)... 1а]-ЬИ§с 1и1ицуу [5] (12). гаЬуи а1ас!у. Ап1а к!5ге цацут цауап исс1у. (}ага Ьоёип цу]упту5318 [кй5§и гуЦа319... (90 см-дегг э р т т е р о ш т кеткен)... ип Ш]ир320.... 5апсус1ут321. (110 см -дег1 54 э р т о ш т кеткен)....п:в ( 13)322. У сты нны ц ж о га р гы ж а гы ж щ ш к е , то м е н г / ж а гы ж у а н ж асалгандьщ тан, м э тш д г ж огары дан 135 см т а с т а п ц атагап ... ап1а ... (32 см-дегл э р т т е р о ш т к е т к е н ).........т ... оЬ ... (30 см-дег/ э р т т е р о ш 'т кеткен) ... 1агцап ... (168 см-дег1 э р т т е р о ш т кеткен) ... (11 ... 1 ... а] ...т..иЬ .. (6 э р т ошкен) ШШцуу. (14)323. (М э т ш 13 ж о л сп яц ты ж огары дан 235 см т а с т а п то м е н г / ж агы нд а гы 100 см-ге цашалган. С ац талганы 4-5-ак, э р т кеск/ндер1): а1цас!ут ... п1 113 Г.И. Рамстедтте жок. зы Г.И. Рамстедтте «Ьоскт». 315 Г.И. Рамстедтте жок. Г.И. Рамстедтте жок. ,р Г.И. Рамстедтте жок,. ' |к Г.И. Рамстедтте «чу 1упСу». 314 Г.И. Рамстедтте «бкйь яи ]уI[чу]>>. 120 Г.И. Рамстедтте жок. Г.И. Рамстедтте «[5|]с1ип». Г.И. Рамстедтте бул жол мулле жок. 13:1 Г.И. Рамстедтте бул жол мулде жок. 254

Е к ш п п 0 С Т 1 (15). Ш1ё у т . Ап1а запсуёут324. О с т с 1 а] Ыг гаг)уца325апёа Ьйг§йке326 2с1ёпп. Юсе гагиц 1а 11аг327 егкШ видизсНт. А т а запсуёут. Кип цастуз328 Шп йгНпйз. Вйг§йкёе329 зек12 оуиг, 1оциг 1а1аг ца1таёиц. Ек1 гацуца кйп 1оуиги зйуйзсНт. (}и1ут кйцйт Ьоёипуу 1сг)Г1 (16). гег а]и Ьегй. Ап1а запсуёут. 2агиц1уу а(1ууу иг иёиг330 (ецп 1и1а Ьегй. [()ага щП Ьоёипуу гоц ц у1таёут. ЕЫп Ьагцуп гйцУзУп ги 1таёп т, яу)уп а]ёут. Тигуиги цо[ё]1у т [7]. КепШ Ьоёипут йёйп. Ш и кеНд Йё1т. (^оёир Ьагёут. Ке1теё1. гюе (17). 1гй т. Вигуиёа [8] ге1ёпп. Тбгйпсп а] 1оциг гщ у ц а зй ^ и зё т запсуёут апёа331. [2у1цузуп, Ьагутуп, цугуп, цоёигуп кеШгйт. В181ПС1 а] иёи кеШ. 8ек12-оуиг [9] (оциг-Шаг [10] ца1та1у кекк ЗеНус к 1 ё 1 п гу1ап-цо1332 Ьепёеп зуцаг зур Ьазууа 1е§1 сеп§ кёйп. (18). Когй§йп333 зацузуп зур Ьазуп гйге кеШ. Акип334 ису зеНуе сеп§ [ кёй В181ПС1 а} 1оциг оШгца зшзйзёпп, апёа запсуёут. 8еНг)1ке зуца запсуёут. 8еНг)е гагу ц укут. 0кйз1 зеНцс цоёу Ьагёу. Веп зсНце кесе иёи гогуёут. Зйуйзёе ШШр оп ег у1(1)ут. (19). Та] Ы1§е Шкц гаЫаяуп йсйп Ыг ек! [аёуу] гаЫацуп йсйп цага Ь о[ёи п ут бкй], гкёй], гапа Шк335 о1тес1 г к т е а зсп йёйп. гюе 131§ кйс1§ Ьйр1 йёйп. Ек1 а] кй кй т ке1теё1. 8ек1г т с 1 а] Ыг гацуца зи гогу1уп иё1т . Тиу 1азуцуг егкШ (20). ге1те еп кеШ. 2 ауу ке1йг Йёь 2аууп Ьазу 201*у)‘и кек!. 8ек1гтс1 а] [ екг гацуца асуу акут коке [11] цази] кегй 5йг|и5ё 1т , ап1а запсуёут, ап(а иёи гогуёут. 01 а] Ыз 21§ тш к е ке]‘ге Ьазу йс Ьйгкйёе Шаг Ыг1е ца1у Тоцуёут. Зуцагу Ьоёип (21). 1скё1, зуцагу Ьоёип....ца кйй. Ап1а гапа Шзёйп. ОШкеп т п [12] [яуз1аёут. 2ауёа Ьозапа Ьозапа1ёут. Ек! оуу1ута гаЬуи, заё а! Ы гйт, (агёиз, Ш1ез Ьоёипца Ы гйт. Апсур Ьагуз гу1ца С1к 1ара гогуёут. Е ктй а] 1оП 21§йпйке к е тё е (22). Юцуёут. 01 гу1 ОШкеп к1ёт336 ису ап1а 1е2337Ьазу ап1а ацзагуя 12,4 Г.И. Рамстедтте жок. 325 Г.И. Рамстедтте « .... Ы г ...... 12(' Г.И. Рамстедтте «[Ьикецйк?]е». 327 Г'.И. Рамстедтте «Ьашг». >21! Г.И. Рамстедтте «[вуЬ.....]гпу8». С.Е. М аловта «К ак цаСшуз». 32,> Г.И. Рамстедтте «[Ьикец]икс!е». ™ Г.И. Рамстедтте жок. 331 Г.И. Рамстедтте жок. " 2 Г.И. Рам стедпе «|у1ип-цо1». С.Е. М аловта <<]уIип ро1». Г.И. Рамстедтте «кегдйп». г'4 Г.И. Рамстедтте жок. 535 Г.И. Рамстедтте «1с1к». Г.И. Рамстедтте жок. Г.И. Рамстедтте жок. 255

огёи [ бги^т ап (а 1111сИпп. Су1 ап(а Ш яуёут. 2 а| ап1а гаЦаёут. 2аца аШа гац ак ёу т. В е1§й тт ЬШ§1т т апс1а гага1:у{ёут. Апсур о1 гу1 кй21ш II- §еги гогуёут. Та(:агуу а]у1ё у т , (аЬузуап гу1 (23). Ы з т а а]ца 1е§йт338. Ши гу1ца339 ОШкеп гуз Ьазупёа [ зйцйг340 ЬазуШа уёиц Ьаз к1с11п1е а]Ьаз341 1оциз ЬеШпп1е ап1а га ^ аё у т [13], бгй- § т ап1а гага1у1ёут. Су1 апёа 1ояу(ёут. Ьуц гу11уц Штеп кйпПк ЬШ§1- т т Ье1§йтт ап1а газу 1азца (24). гага1у1ё у т . Ти1ци {аэда3421оцу1;ёу т343... Ье§1еп ке1й. о.... щ ... 1 ... г е т е гш1уп344 гаууёуц ке1т13345 Огйу Ье§1§ цага Ьи1ацуу апу [14] о1игтуз. Оугцуг Шра ег у ёту з. 812 {азуяуу, С1к1§ {азууугуд йгшз. Меп (азуца]уп Ш тз. Кбг Ьоё цу1. Уёа (25). цаЬуза1ут йгтз. ОШ[кеп] 1пп346... (7 эрш ешкен) ... 1и игтз. 2 апа а1уу1347... [ (14 эр/п ешкен) ... гу1цу гу111611101 ар ^ о ц и г гацуяа зй гогуёут. Уция349 ШШя Ьазуп а к (ара Ьуца у1(1)у т. 1з1 гег 1ара аг ег у([ё]ут. Кбг (]ёпт1. Ругяуг цапу кб ^теп 1пп(е (26). (Усты нны ц .ж огаргы ж а гы ж щ п и ке твменг'г ж а гы жалпак, ж асалган дьщ тан ж огары дан 175 см т а с т а п м э т ш ца шал гаи) ... еЬ Ьагцупёа о1ишг епшз геЬ ш зт 131 гепдйги уёутуз. 2е1гшзт теш у ег ап1а Ьазтуз. Ту1 Ш(туз. (^апуца г... V 1ШН1Ш беТ1 (27)-М)* .(Усты нны ц ж о га р гы ж агы н а н то м енге царай 228 см т а с т а п т а с т ы ц цырына м э т ш цаш алган) ... 1цуп ... 2й§1ге§йпе 1§йН§351 Ье§1п1§Ьеп ... (12 см -д ег '16 э р 'т т е р ешкен), ... угуут .. (3 э р т ешкен). Шу ... (2 эр1п орны бар) ... пе!§ Ьеп ЬМёпп. Випса ЬШ&щ Ьеп Ь тёпп. цифиу] 1:аг[яап] зе1]ип352 Ьеп Л * (28)353*\ (Усты нны ц ж о га р гы ж агы н а н 182 см т а с т а п м э т ш " к Г.И. Рамстедтте «ге§ ...». 334 Г.И. Рамстедтте жок. 140 Г.И. Рамстедтте «...11312». Г.И. Рамстедтге «|аЬ৻. ч: Г.И. Рамстедтте «соц[иг оиуг]. 343 Г.И. Рамстедтте жок. 141 Г.И. Рамстедтте «^а^ата^уп(?)». 345 Г.И. Рамстедтте «|ауус1[и ег]гт§». ,4Л Г.И. Рамстедтте жок. 347 Г.И. Рамстедтте жок. 344 «гу!§у гу1 й стс а р сейлем Г.И. Рамстедтте жок. 340 Г.И. Рамстедтге жок. 35" И.Г. Рамстедт бул жолды ушшип беттш соцына «$.Ь.» дегеп нем1рмен белплеген. С.Е. Малое ушпшп беттщ соцыма койып. 39 жол деп белплеген. И.Г. Рамстедтте «,..§г1...». 3?: И.Г. Рамстедтге бул лауачым мулле жок. И.Г. Рамстедт бую жолды ушнпш бетпц соцыма «5.а.» дегем нвм1рмеи белплеген. С.Е. Мало в ушпигп беттщ соцына койып. 38 жол деп белплеген. 256

цашалган. Оныц э р т т е р ! е ш т кеткен. Орны са ц та л га н .)... (28 см-дег! э р т ешкен) ... ке кеШ. 2лее354 ауа аЬагп355 а(уп о1и1ту835л... (8 см-дег! э р т ешкен) ЬПтег ... (10 см-дег! э р т ешкен) ... у1уп Ьагса Шкйр 1еге [Ьагёу]357 (29). Ьа5т у 1358 15(1130) ег кеШ. Оаг1иц 15113с ке1тесШк 1кИ. ОШкеп т п зй цаг1иц 1ара [... (30 см-дегг эр ш те р ешкен) [... уу. ек1 Ьуд 8и уМ ут359. Егйз б§йгс1е агцаг Ьазу Шзу апГа ег ц а т у 5 аШупёа360 8а11ар кесскт. В1г 21§1г т 1ПС1 а] §ек12 21§ тш к е го1с1а361 го1ицс!ут. Во1си б§й2- с!е ис цаг1ицуу (30). апШ Ш цуёут апс1а гапа Ш5сНт. Слк Ьос1ипуу Ьуцут виге ке1- й [ (21 см-дег! э р т ешкен) 1ег362 Ьа§у су(теп 2а]1ас1у т . Тщ г. апс1а гаца1ас1ут. Слк Ьоёипца ШШц ЫгНт. УзЬагув 1агцаГ ап!а апси1ас1ут ... (45 см-дегг э р т е ш ке н )... ап1а ег кеШ. (}а21иц коке. (31). ... 1аус1а кбгй. 2ау1ацаг ег!1р363 а]и кеШ. Ве8 г о т и к е ... [ (24 см-дег! э р т ешкен) ... 1а]ууп коке йпШ т. В1(1§йС1 ег аШа у1(1ут. Ег кеШ. Оага гоЫуцуп кеспр кеИгй. Веп Шги гогудут ... (60 см-дег1 э р т т е р ешкен) ... Ьо11у. цаг1ис] (32). [1ара] егуётув. Ы ... птШ пш.18геЬепЬи1уазупй1Ш5,(у8(1уп1:ап [ (18 см-дегг 8 э р т ешкен) цаЬу8а]уп36411гт8. Ва5гпу1 гаус!ур еЫ тш Ъагс!у. Апу 1с§1гтескт. Ту8(1упШп ис цаг1иц йс ус!иц 1а1аг Штеп (74 смдег! эрги ешкен) Шг^ев ОШкеп1е Ьеп. (33). 2 е11365 Ьа§упс1а 1оцус1ут. В15111С1 а] Ыг366 оШ2ца 5й1]й8с11т . Ап1а 5апсус1ут. 1сш кес!р367 [ (18 см-дегл э р т ешкен) ..., [кй]п 1оуиги Бапеуёут. Ап(а б1гй Шг§е5 цаг1ицуу 1аЬагуп а]ур еЬ т ги!ур Ьагту§. ЕЫ те Ш51гт15 ... (100 см-дег! э р т т е р ешкен) ... (34). 2 ау у ту 2368Ьа5т у 1уу Ьо1си[с1а]369...(31 см-дегг э р т т е р ешкен) ... Шгур гепп 1ара Ьагйу. Апу ис!и[ ... (57 см-дег/ э р т т е р ешкен) ... гоуаги370гоуугаёцап ... зек12т с 1 а] Ьеп ис1и гогус1ут. Е Ы т т ег5е§йп1е го1акбке цо{ут. Ап1а 1111т ... (100 см-дег! э р т т е р е ш ке н )...... И.Г. Рамстедтте жок. 3,5 И.Г. Рамстедтте «Ь3а тзЧ'у». 356 И.Г. Рамстедтте «о1 1111113». 157 И.Г. Рамстедтте жок. 558 И.Г. Рамстедтте жок. 354 И.Г. Рамстедтте «ек| Ьуд зй у1с1у т» сейлем жок. зм) И.Г. Рамстедпе «а11уп Ца]гк1а>>. >м И Г. Рамстедтте жок. 1б: И.Г. Рамстедтте «1151/.». С.Е. Маловта «...$12». зм И Г. Рамстедтте «]ау...Л пр». ,'’4 И.Г. Рамстедпе «...«ууп». ■'л И.Г. Рамстедтте жок. ’'’6 И Г. Рамстедпе «аКу». 1(,? И.Г. Рамстедпе «к...§». ’ы‘ И.Г. Рамстедпе жок. '',ч И.Г. Рамстедтте «Ьо1...». И Г. Рамстедтте «иуги». 17-158 257

(35). Ъа§ту1уаш371 цоёир37271 1оя[иг]упсу373 а] Ыг оШгца цаНицуу ЬтпсИ [15] | ... (8 см-дег! э р т ошкен) ... уу гоуагу гагузёа 8й8т апёа запсуёут. ЕЬг оп кип бцге йгк]р Ьагтуз. Ап 1а гапа гогур Ш8сНт: ... гй... (100 см-дегI э р т т е р ошкен) (36). Ви ^ й г т к е ... (37 см-деп эр ттер ешкен)... ёапсуёут. КепШ оуиг374 Ьос1ипут [ [шЬуасца] к т г пШпП Ы цутупёа гекНт. Аёпицу СаЬуасёацу оуиг Шгк 1а§уцту8. Ап1а ца1у1туз. Ап1а Ье§1ег ... (100 смдег! э р т т е р ош кен) ... (37). Мепй] 8ш т йс ... (45 см-дегг э р т т е р ошкен) Ьеп Ы гйт375. То1уацу376(иу [ ... (3 э р т ош кен) ... Ьез гиг кШптпН^ гаёау Ыг ек1 §а§ур кеШ. К й д й т ци1ут Ьосктуу 1ег)п гсг ап1а а]'и ЬегЦ. Ап1а запсуёут ... (100 см-дег! э р т т е р о ш 'т кеткен) ... (38). ап1а Ьоёип 1§1к<Л1... (3 8 см -д е г!э р т т е р ошкен) §л... Ье§1еёйк377 [ С? э р т т 'щ орны бар) ис ц а г ^ 1ара 1ег1р к1гй. Ап1а гапа Ш81р огциип Ьа1уц1уу ЬеШппСе [16] с1 б г й § т т апса бгй§т378 кйсНт. Е1 еЫп ... (98 см-дегг э р т т е р о ш 'т кеткен ) ... (39). (Ескертюштщ жалпы шиши трапец формалы болгандыктан, жогаргы жагы сэл жчщшке жасалган. Устынныц бас жагындагы келденец сызыктан теменге карай 70 см тастап мэтш кдшаган. (30 см-дег! э р т т е р о ш т кеткен) ... 8е1ег)1 клёш379... бцёеп380 [ ... (21 смдег/ э р т т е р о ш 'т кеткен) ... цаё ... Ыг 21§птптс1 а] йс381 гщцгшке цага Ьи1иц бцёеп б о ц ^ го1у апёа С1§И ШШц ...(4 эрги ошкен) цапёа ... (100 см-дег! эр!птер ошкен) ... (40). (Устынныц жогаргы жагындагы колденен сызыктан томен 70 см тастап мэтш кашалган. Бул мэтшдер тугел о ш т кеткен.) ... [кй]п Соуигиууу кесгй еЫпе382Гутке383 [17] гогуёут384, запсуёут. Оаг1иц Ъа8ту1 Ьоскт385 игШр и1ип 1у§у386 [ 18]... (70 см-дегл э р т т е р ошкен) ... Ш8сНт. В азтуЦ а (41). ( Усты нны ц ж о гар гы ж агы ндагы колденец сы зьщ тан то м е н 120 см т а с т а п , т а с т ы н ц ы р ы н а м э т т цашалган.) ... 8и Ьазу Ьеп гйг 171 И.Г. Рамстедтте «Ьасту1уу». 172II.Г. Рамстедтте «ро...». ’7' И.Г. Рамстедтте «...пс». 474 И.Г. Рамстедтте жок. 175 И.Г. Рамстедтте «,..р[Ы т?]. '76 И.Г. Рамстедтте жок. 177 И.Г. Рамстедтте «.|Л§Шйк». 37“ И.Г. Рамстедтте «ог§1рт>>. ,79 И.Г. Рамстедтте «ке1... >>. ,8и И.Г Рамстедтте жок. И.Г. Рамстедтте жок. ',1С И.Г. Рамстедтте «?Ыг1». ш И.Г. Рамстедтте «.(IпI». Н.Г. Рамстедтте жок. И. Г. Рамстедтте жок. И.Г. Рамстедтте жок. 258

1еЬе387 Ъуу 211П1388 Штеп цо]389 еЫп390 Шк1ут. Ап1а запсуёут. ицишцуп аПауув391 [19] ... (28 см-дег! э р т т е р ош 'т кеткен) ... еЫ те392... (40 с м -д е г!э р т т е р о ш 'т к е т к е н )... сИ Шзскт ... (12 см-дегл э р т т е р о ш 'т кеткен ) ... ЬазтуЦа. Терт1нш1 бет1— (42). (Усты нны ц ж о гар гы ж агы ндагы колденец сы зьщ тан то м е н к;аран 120 см т а с т а п , усты н н ы ц цырын бо й л ата м э т ш Кашалган. М ундагы эр 'т кесктд е р ! тугелгмен виап калган. Ж олдыц ец соцындагы 8 э р т сгщ талган.) ... у т у у т к ек гй т394. (43). ... (4 э р т виап кеткен) ... к ... ке1й цаг1иц Ъа§ту1 Ьосктуу395 ... (75 см -д е г!э р т т е р вилкен)... ту§ ... уц ... тсПр апу396апсур 8ек12т с 1 а) йс гадаца 20гус1ут ... (105 см-дег! э р т т е р ош 'т кеткен) ... 1ут. (44). Опупсу а] ск1 /ацуца Ьагёут ... (52 см-дег! э р 'т т е р о ш ке н )... е1 :е1гт51 йс397... (30 см-дег! э р т т е р ешкен) ... уХ . ..уту$. ОШпПт398. ... уасу ... рП ... гуг ... гш81 ... о/и ... (30 см-дег! эр 'т т е р е ш т кеткен) ... бс1е$е 1оцус1ут ... (46 см-дегг э р т т е р ошкен) ... цаг1иц 1т §1 Ъагу Шг^евке кеШ ... гапа Ш81р (45). ... сус!а о1иг1ут399, /а)! ас] у т . Ы (60 см-дег! эр!птер ошкен) ... ту8. 1аЬуас цапу цауапута 1е21р400 Ьагту8:о [... 111181 еЪпд 1еге кек!401. Оуу1уп циШгуп402 §еЬег цуг403 [игуп404 оуу1уп Ш1с1ут] ... гапа ... (4 э р т ошкен) ... 1 к1 Ьоёипуу [а1ур {оцигупсу а]ца Ш8]скт405. Ап1а 1оуиш406104 Ьа8ту1 цаг1иц 2,о^ Ьоку. цоо] гу1ца (46). еЫ т ап1а с]ага Ьи1ацуу407 ЮЦ8уууп1а408 ... (5 э р т ешкен) 387 «&и Ьаяу Ьеп г и г геЬе» И.Г. Рамстедтте жок. ■""* «Ьуу/ипЫ ИЛ . Рамстедтте жок. л“в «гитепсо]» И.Г. Рамстедтте жок. ™ «еЫп» И.Г. Рамстедтте жок. 3.1 «Ап(1а 5апсс1ут Оцгас]....... аг(ауу§» И.1". Рамстедтте жок. 1.2 И.Г. Рамстедпе жок. Бшшип калган усгыпныц мэтшдершдеп жолдарды косып окыгапда И.Г. Рамстедт жолдарды ауыстырып алган. ?д4 Бул жол И.Г. Рамстедтте мулле жок. >д5 «Ьа$шу1 Ьос1ипуу» И.Г. Рамстедтте «Ьос1...ц...». 4 6 И.Г. Рамстедтте «...ту§.21'...т». 1,7 И.Г. Рамстедтте жок. И.Г. Рамстедтте жок. И Г. Рамстедтте «Ьёи.Л ут». И Г. Рамстедтте «цауап ... и м 1». 401 «1П181 еЬги1егеке111» И.Г. Рамстедпе жок. 402 И.Г'. Рамстедтте жок. '“'1 И Г. Рамстедтте «8ПМг1[с|у]г». 4,14 II I. Рамстедтте «$ек[|2игу]». 41,5 И Г. Рамстедпе жок. 4"'’ И.1. Рамстедтпц 43-жолыпда жок. 4117 П.Г. Рамстедпе «ц . цги», 4”1' И Г. Рамстедтте жок. 259

... Ьоёипуу цооёур409 ... (30 см-дегл эр 'т ошкен) ... ё у т . А1аусуп Ьи^гиц]410 | (30 см-дег! э р т т е р в ш т кеткен) ... еЫ те еклпй а] аку гадуца Шзёнп. Тацууи гуЦа гогуёут:411 Ьи ... (76 см-дег1 эрш ошкен) ... [дШ к]ет§4,2ихзуёут. ап1а о!игур Ьуда 111т . (^ии^ гаНау Шууп (47). 1аруу Ьегйт ... (18 см-дег\ э р т ешкен) ... Иг ... кип Ьагтуз. 1 зт413111 ... (25 см-дегг эр 'т ошкен) .л.. Ьагтуз о1 [ ... (36 см-дег! э р т в ш т кеткен) ... зогйце гагтазуп йёг 2аг)у1та]‘уп Нёь Ауусу Ьи аууп414112 ... (30 см-дегг эрги о ш т кеткен) ... екй ... (70 см-дег! э р т о ш т кеткен) ... йс о у Ш у ^Ь еп т игиузуп416гооя яу1туз. Апсур кеШ417. ек1 цугуп (48). ЦГё гу] Ыз[тс]1 а] ек14|821§нттке ап!а гапа ... (уш э р т ошкен) ... ге1гш511ег1р кеШ419 [... (56 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен) ... ёа ис 1иу1уу айууу420 цаЬузур кеШ ... (28 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен) ... Ыг оШгца те п . иу ... Ьегй[т]421. О ги§т буёеп422... (2 6 см -д ег '1 эр!птер в ш т кеткен) ... апсур ... (4 эр 'т ошкен) ... <л§т зоуёац ШЬуасца зе1е1]]ёе Ьа]Ьа1уц гару{ Ы гйт. (49). ... (113 см-деп эр ттер ешш кеткен) [ .,. йс Штеп ... (30 смдег! э р т о ш т кеткен) ... запсуёут. 2егёе ... (121 см-дег/ э р т т е р ешкен) ... йс оШгца ап1а запсуёут. 2агзуу ауи1иу ага гей Ьазупёа ага []• (50). ... (275 см-дег/ э р т т е р ешкен) ... е к тй а) а1*у г о т и к е йс 1иу1уу (51). Шгк Ьоёипуу ... (30 см -д ег '1 э р т т е р ошкен) ... зектг оуиг 1ос]иг оуиг423 ... (195 см-дегг э р т т е р ошкен) ... ца1ип 21§ е т бг Ы1§е Ьй]йп. (52). ... ципс[ц]] ... (250 см-дег! э р т т е р ошкен) ... зй Ьазу Ьеп]йг 1еЬе424 ЬуцгиШ цу1туз425. Ш теп цо] цу1узёут426... (53). Бул жолга мэтш кашалган. вк ш ш тс1 , б1рде б1р э р т кесюш сакхалмай ешш кеткен. 40-' И.Г. Рамстедтте «с]оо...)>. 410 И.Г. Рамстедтте «а1уасца Ьц)1...». 411 I I.Г. Рамстедтте жок. 112 И.Г. Рамстедтте «икеш§». 4|' «...11 г ... кип Ьагту§. 15111...» И.Г. Рамстедтте жок. 414 «Ауусу Ьи гу1» И.Г. Рамстедтте жок. 415II.Г. Рамстедтте жок. 416 И.Г. Рамстедтте «Ыг[гтн$(?)],о..у з'пу». 417 И.Г. Рамстедтте жок. ■"* у[ 2у1 Ызшё) аз ек|» И .Г. Рамстедтте жок. 419 «2е1гш511егт ке1{|» И.Г. Рамстедтте жок. 420 И.Г. Рамстедтге «гиууп...г'1'у.... 82». 421 И.Г. Рамстедтте жок. 422 И.Г. Рамстедтте жок. 421 И.Г. Рамстедтте «1а(аг». 124 И.Г. Рамстедтте «Ы...[ц]сеЬег». 425 И.Г. Рамстедтте жок. 42л И.Г. Рамстедтте «цаЬпуа». 260

Могойн Ш инэ-ус устын мэтш ш щ аудармасы Б ] р 1НШ1 б е Т 1 (1). Тэщрден болтан Ел-етм1ш Бшге каган мен ... (83 см-дегл э р т т е р ешкен) ... Телес ... (165 см-дег! э р т т е р о ш 'т кеткен) ... (2). 0тукен ел] оныц айналасындагы ел ез1мнщ (1) халкым ед] ... (81 см-дег! э р т т е р ошкен) ... устше барды ... (163 см-дегг э р т т е р о ш т кеткен) ... (3). Баба суында (2) калган он-уйгур, тогыз-огыз жуз жыл бойы билж жург13Д1 ... (53 см-дег! э р т т е р о ш т кеткен) ... Орхон дариясында ... (156 см-дег! э р т т е р ошкен) ... (4). Турж-кыпшак бес жуз жыл (3) билж журпздк Турж елше жиырма алты (4) жасымда Ыдук баста ... (70 см-дег! э р т т е р ошкен) ... жабгу, шад атак бердк Осында Бойла (157 см-дег! э р т т е р о ш 'т кеткен) ... (5). Кайта айналып келдь Тогыз-огыз халкымды жинап алдым. Экем Кул Бшге каган ... (45 см-дег! э р т ошкен) ... жогарыдан алкады... (161 см-дег! э р т ош кен)... (6). Кол жорыкка аттанды. 031МД1 алдыцгы мыцбасына тагайындады. Кейде оц жакган кабыргалас (косымша кол) [келд1] ... каЬарланган калыц топ... (222 с м -д е г!м э тш о ш 'т к е тке н )... (7). Тшкер1 кайта жорык жасадым. Кейде басында уш Буркуде (5) хан колымен осында шайкастым (224 с м -д е г!м э т ш о ш т кеткен)... (8). келд1м. Каракум астык, Кегурде Кем1р тауда, Жар езеншде Уш тулы Тур1к халкымен [6] [согыстык] ... (222 см-дегл м э т ш о ш т кеткен). (9). Озмыш-тегш хан болган кой жылы (743 ж) шабуылдадым. Ек1нин шайкас (осы жылы) б1ршш1 айдыц алты жацасында болып талкандадым. ... (222 см-дег! м э т ш о ш т кеткен) ... Озмыш-тепнд1 (10). устап алдым. Ханумыи осында алдым. Турж ел1 осылайша жок болды. Осыдан кей1н тауык жылы (745 ж) ... (220 см -д е г!м э т ш о ш т кеткен) ... содан кешн сезгщцм. (11). Ит жылы уш-карлук жаман ойлап бел1не кашып кетт]. Батыстагы Он-окка К1рд1. Доцыз жылы (747 ж) басып алдым. ... (112 см-дег! м э т !н о ш т кеткен) ... халык ... (104 см -дег '1 м э т ш о ш т кеткен) ... Тай Бшге Тутукты (12). жабгу атады. Кара халык бас коскан тышкан жылы (748 ж) Экем-каган кайтыс болды. ... (1 см-дег! м э т 'т о ш т кеткен) ... (90 см-дегг м э т ш о ш т кеткен) ... сонда сезнвдм ... (18 см-дег! э р т ошкен) ... найзаладым.

(13). (Ж огары дан 135 см т а с т а п м э т ш щ ш а л га н )......................... (31 см-деп эр ттер ешкен) ... сонда ... (31 см-дег/ э р т т е р о ш т к е т ­ кен) ... тархан ... (165 см-дег / э р т т е р о ш т кеткен) ... Д2...Л 1.. .Й ... (12 см-дегл э р т т е р ошкен) ... Тай Бшге Тутукты (14). ... (Ж огарыдан 235 см т а с т а п то м е н г! ж агы нд агы 100 см - г е м э т ш цашалган екен. Оныц э р т т е р г о ш т кеткен.) ... алкадым. ЕюНШ! бет! (15). басып алдым. Осында найзаласып жецд1м.‘ Ушшцп айдыц б!р жацасында осында Буркуге жетпм. Кешке кунбатар алдында татарлармен шайкастым. Осында найзаласып жецд1М. [Олар] кущцз кашып тунде [есш жинап] топтасып жиналды. Буркуде сепз-огыз, тогыз-татар [ею жакта] калмады. [Осы айдыц] ею жацасында кун шыга (тацсэрщен) шабуылды жалгастыра согыстык. Тэц1р1 кулым, ку Ц1м халкыма (16). аян бередь Осында шайкасып жещцм. [Олардыц] курметпс! (басшысы) жазыкты Уз-Удырды Тэщр менщ колыма бердь Карапайым халыкка тшспед1м. Ебш (кауымдаскан улкен база), гибадатханасын, жылкыларын талкандап тартып алмадым. [Оларга] катты ескертпм. [Аягынан] т1к тургыздым (7). Менщ ез халкым деД 1М. Артымнан ертш кел1цдер дед!м. [Озен бойлаи] ылдилап кетпм. [Артымнан] келмедг [Содан] кайта кайрылып (17). келд1м. Бургуда (8) куып жетпм. Тертшцп айдыц тогыз жацасында шайкастым. Сонда жещЦм. Жылкысын, дуние-мулюн, кызын, кодасын (сарлык) тартып алдым. Бесшпп айда [олар] ерш келдг Сепз-огыз (9), тогыз-гатар (10) [б!р1 де] калмастан барлыгы келд1. Селеш 1 солтусппндеп Жылан-колдын алдыцгы жагындагы [тау боктершен] Шып-басына дешн шержтерд1 орналастырдым. (18). К о р т келдшер (1зшшер), сакшылар Шып-басын с у зт келдг А л т ы н ушынан (тумсыгынан) Селецпге дешн шер1ктерД1 орналастырдым. Бесиши айдыц тогыз жацасында согысып, сонда жещцм. Селецп дариясына карай камап кысып талкандадым. [Осылайша] Селецгще жазым етпм. Кеб]С1 Селецпш ылдилай кетп. Мен Селецпш кешш отш, артынан куа жорык жасадым. Согыста оларды туткындап, он азаматын (ерш) [о дуниеге] ж1берд1м. (19). Тай Бшге тутуктыц опасыздыгы ушш б1рнеше атактыларыныц уждансыздыгы ушш карапайым халык олдщ, жлттщ, кайта елмеил, жггпенп дед^м. [Маган] кайтадан 1С1ЦД1, кунлщп бергейсщдер дсд1м. Ею ай кутпм келмедг Сепзшцп айдыц б1р жацасында кол аттандырайын дед1м. Дэл осы кезде ту толкытып 262

(20). тыщлылар келдк Жаулар кслс жатыр дед 1. Жаудыц баскы леп шабуылдап келдг Сепзшпй айдын сю жанасында тузды Алтыр келде (11) каша согыстым. Сонда найзаласып, сонда екшелсй куалап согыстым. Сол айдын он бес1 куш Кейре басында (Керулен дариясынын басында) Уш-Буркуде татарлармен катты согысып женд1м. Халкынын жаргысы маган (21). бершд1, жарты халкы [Кытанга] (Киданга) юрдг С ей тт, согыстан кайтып келдж. Отукен шебш (12) кыстадым. Айналамыздагы жйулардан босана азат болдык. Ею улыма жабгу жэне шад атак берд1м. Тардуш (он канат), телес (сол канат) халкына басшылык етуге берд1м. Сойтш, барыс жылы (750 ж) Чиктергс карай жорык жасадым. Еюнпп айдын он тертшип куш Кемде (22). жаулап алдым. Ол жылы Отукен жынысынын солтустж ушындагы Тез [езешнщ] басында аксары Ордамды, Сарайымды сонда Т1КТ1М. Сонда Чыт (хан Ордасынын тугыр фундамент]) жасаттым. Жазда сонда жайладым. Ел1мнщ шекарасын белг1лед1м. Елтацбамды (белг1), 61Т1Г1МД1 осында жасаттым. Сейтш, сол жылы кузде 1лгер1 жорьжка аттандым. Татарга нускау Ж1берд1м. Коян жылы (751 ж) (23). бесн-шн айда а!тандым. Улу жылы (752 ж) Отукен жыныс басында Сущз басында, Ыдукбастын солтуст1к жагындагы Айбас, Токуш [езендер1н1н] куйылысында осында жайладым (13). Хан Ордасын осында тургыздыртгым. Чыт (орда фундамент) орнагкыздым. Мынжылдык гумен кунд1к бгппмд1, Елтанбамды осында устын таска (2 4 ). к а ш а т т ы м т у г ы р т а с к а о р н а т к ы з д ы м (3 э р т е ш к е н ) б е к т е р 1 к е л д 1 ... ( 6 э р ш е ш к е н ) ж с м е ж у р т ы н ж а у л а п а л ы п келд1к. И гз б с к г 1кт е р К а р а б у л а к т а б а к ы л а п д а й ы н д а л ы п (1 4 ) ж а т т ы . К ы р г ы з г а к а р а й а д а м Ж1б е р 1п т 1. « С 'гзд ер к е т е р 1Л1Ц1э д е р , Ч 1к т е р д 1 к о т е р ]т п зд е р » , - д е - п т!. « М е н д е к е т е р 1Л1Ске а т т а н а й ы н » , - д е п т ь О с ы л а й ш а , к е р е с !н к е р с е т 1 п , б у т а р л ап т а л к а н д а й ы к . О р м а н д а (25). жолыгайык деп келктж. Отукен шеб1н ... (7 э р т ош кен) ... дестж. К,айтадан алгын ... (14 эр 'т ошкен) ... жылкы жылы (754 ж) уцпннп айдын тогыз жанасында кол аттандырдым. Укук-тутукты бас ет1п, Ч1кке карай мындыкты ж1берд1м. Шел жерге карай Аз ерш аттандырдым. Кер дед1м. Кыркыз ханы Кегмен шеб1нде (2 6 ). е з ж е р ш д е Е 6 1 м е н б а р к ы н д а (г н б а д а т х а н а с ы н д а ) о т ы р г а н б о л а р . Ш а б у ы л ш ы л а р д ы (а л д ь щ г ы г о п ) ш е л ж е р г е к а р а й Ж1б е р д 1м. М е н щ ш а б у ы л д а у ш ы а д а м д а р ы м с о н д а [о л а р д ы ] б а с ы п к а л д ы . Т1л у с т а п , х а н ы н а ... 263

Уипн 1111 бет! (27)427(Устыннын жогаргы жагынан теменге карай 228 см тастап барып мэтш кашалган) ... мен журепмде ип бекпктерд1 ... (6 э р т орны б а р )... ту ... (2 э р т орны бар) ... мен жаздым. Мунша жазуды (мэт1нд1) мен жаздым. Мен Кутлуг тархан Сенун. (28)428 (У сты н н ы ц ж о гар гы ж агы н а н 182 см т а с т а п м э т ш к,аталган. Ондагы эр тте р д гц квбг о ш т кеткен ) ... аттанды ... (23 см-дегг э р т т е р о ш кен)... га келдь Кайтадан ага, баба атын кайтарып алдык. ... (5 см-де?л э р т ошкен) ... бшмес ... (10 см-дегл э р т ошкен) ... барлыгы бытырап кашып кетп. (29). Басмыл одактастыкка ер келт1рд1. Карл ук одактастыкка [адам] келт1рмед1 дед1. Азаматы [мен] колды карлукка карай [аттандырдык] ... (30 см-дегг э р т ешкен) ... ею мын колды ж1берд1м. Ерпс езенш Аркарбасы тусы сондагы Еркамыстьщ алдьщгы жагынан салмен кенпп отпм. Он б1ршип айдьщ он сепз1 кун! жолыктым. Болчу езеншде Уш-карлукты (30). сонда жаулап алдым. Содан жорыктан кайтып келд1м. Чж халкын колым жаулап келд] ... (21 см-дегг э р т т е р ошкен) ... Тез басын Чытымда жайладым. Шекараларды белплед1м. Ч1к халкына тутук (екш басшы) бердгм. Сонда ышбара, тархан атактарды сыйга тарттым ... (45 см-дегг э р т о ш т кеткен) ... Сонда ер келд1. Кдзлуг келде (31). ... тауда кердг Амандасуга Иаглакар ертш келдг Он бесшде ... (24 см-дегл э р т т е р ошкен) ... Тайгын келде жиналдык. Б тм п н ер сонда Ж1берд1м. Кайтадан ер келдк Кара жаталыгын кенпп келТ1рд1. Мен алдынан карсы жорык жасадым ... (60 см-дегл э р т о ш т кеткен) ... болды. Карлукка (32). карай адам ж1берд1м ... (4 э р т ошкен) ... депть кшнен мен кетерш к жасайын депт1. (20 см-дегг эр 'т ошкен) Сыртынан косылып кол жасайык депт1. Басмыл жауласып еб1М13ге келд1. Оларды 1шке енг1збед1м. Сырттан уш-карлуж, аксуйек уш-татар, тумен ... (74 смдегл э р т т е р о ш ке н )... тургеш Отукенде мен (33). Жет1баста жауладым. Бесшнп айдьщ жиырма б1ршде согыстым. Сонда жёщцм. 1чуй (Шуи) езенш кенпп етш ... (18 смдегг э р т ошкен) ... Кун шыга согысып женд1м. Содан кешн, тургеш, карлуктардьщ табарын (дуние-мулюн) жаулап алып, ебш бузып талкандап кеттж. Еб1ме тус1рд1м. 4-: Бул жол будан бурынгы эерттеушшердш жарияланымыпла мулле аударылмаган. Бул жол ла букам дейш дурыс ауларылмаган. 264

(34). Жауымыз басмылдарды Болчу [езеншде] ... (31 см-дег! эриг о ш 'т кеткен ) ... турып ез жерше барды. [Оларды] бакылап артынан куа ... (31 см-дегг э р т т е р ешкен) ... Ыгыр болганша жауласкан сепзншп айда мен артынан куа жорык жасадым. Еб1мд1 (далалык, косын базасын) Ерсеген келшде жолай калдырып келд1м. (35). Басмылдарга карай шабуылдап тогызыншы айдын жиырма б1р1нде карлукпен бгпмге келд1м [15]. ... (8 см-дегг э р т ошкен) ... Жогаргы Жарыс [алкабында] колын жецд1м. Ебг (косын базасы) он кун бойы куркшд] болды. С'одан тагы да жорык жасап барып кайтып КСЛД1М. (36). Он б1р1нде ... (31 см-дег! э р т т е р ошкен) ... жснд1М. Менщ 031МН1Н огыз халкым [табгачка] юрд1. 1рлент1 Талкымда (Кытай корганы) [артынан] куып жетпм. Ец алдымсн габгачдагы огыз-турж карсы кетершдь Сонда согыстык. Сонда, бектер ... (100 см-дегг эргптер о ш т кеткен). (37). М е н щ к о л ы м у ш ... (32 см-дег/ э р т т е р ош 'т кеткен) ... м е н б е р д 1М. Т о л к ы г а н т у ... (6 см-де 3 э р т ошкен) б е с ж у з ж а я у ж а т а к б 1 р н еш е к а н а т к а бел1Н1п к а п т а п келд1. Тэн1р1, ж е р к у щ м , к у л ы м х а л к ы м а а я н бсрд1 (к о л д а д ы ). С о н д а , ш а й к а с ы п ж е ц д 1м! (38). Сонда, халкы багынды ... (38 см-дег/ э р т т е р о ш т к е т к е н )... билед1к (бект1к етпк) ... (3 э р т т щ орны бар) ... Уш-карлукка карай кашып барып юрд1. Осыдан кайта кайтып келш Орхон каласынын, алкабына [16] Ел ордасын осында [хан] ордасын (сарайын) орналастырдым. Ел ебш ... (98 см-дег/ э р т т е р о ш т кеткен) ... (39). ( Е с к е р т к ш т щ ж алпы п ш и й трапец к п е т т е с болгандъщт а н ж огаргы ж а гы сэл ж щ ш к е ж асалган. Усты нны ц ж огаргы ж агы ндагы колденец сы зъщ тан то м е н к,арай 70 см т а с т а п м э т ш цашалган. Соныц 70 см-дегг э р т т е р о ш т к е т к е н ).........Селецпнщ солтустж алдынан ... (21 см-дегг э р т т е р о ш ’т кеткен) ... Он б1ршШ1 айдын он уШ1 куш Карабулактьщ алдьщгы жагындагы Шогук жолында Ч1пл тутук ... (4 э р т ошкен) ... цап1а ... (100 см-дегг э р т т е р о ш 'т кеткен) ... (40). (Усты нны ц ж огар гы ж агы ндагы колденец сы зы ктан то м е н к;арай 70 см т а с т а п м э т т цашалган. Каш алган м эт'тн 'щ т а гы 70 см-дег/ э р т т е р о ш 'т кеткен) ... кун шыкканнан (танертеннен) кешке дешн ебше ушне [17] шабуылдап жещнм. Карлук, басмыл халкы жиналып уятсыз агын [18] ... (70 см-дегг э р т т е р ошкен) ... тусттм (кайтып келдтм). Басмылка 265

(41). (У сты нны н ж огар гы ж агы нд агы колденец сы зы ктан то м е н карай 120 см т а с т а п , т а с т ы ц цырына м э т ш каш алган) ... Колбасы мен жуз туйе, мыц жылкы, тумен (он мыц) кой, ебгн жаулап алдым. Осылайша жецд1м. Курыктап (кушпен басып) [19] артынып, тартынып ... (28 см -дег! э р т т е р е ш т кеткен) ... еб1ме ... (40 смдег! э р т т е р ошкен) ... да тус1рд1М. (14 см-дегг э р т т е р е ш т кеткен) ... басмылка Тертшип бет! (42). (У сты нны н ж о гар гы ж агы нд агы келденен сы зьщ тан то м е н Карай 120 см т а с т а п , усты н н ы ц кырын бо й лата м э т ш кашалган. М ундагы э р т кеск'тдер! тугел'ш ен е ш т кеткен. Ж олдыц соцында 8 э р т калган) ... кел п р д 1М. (43). ... (4 э р т о ш 'т кеткен) ... келд!. К,арлук, басмыл халкын ... (73 см-дегл э р т т е р еийп кеткен. Одан кей'тг / 78 см-дегл э р ’т т е р у з т - у з т ф рагм ент, окылмайды) ... Сойтш, сепзшпй айдыц уш жацасында жорыкка аттандым. ... (105 см-дегг э р т т е р оипп к е т ­ кен) ... дым. (44). Оныншы айдыц ею жацасында бардым ... (52 см-дег/ э р т т е р е ш т кеткен) ... е1 е1т15 уш ... (30 см-дегг э р т т е р е ш т к е т ­ кен) ... 0Т1НД1М ... (28 э р т т щ орны у зЫ -у зт ф рагм ент боп калган. Сез курап аудару м у м к т д т ж о к . Одан кей 'т г / 30 см-дег1 э р т т е р тугелгмен е ш т кеткен) ... ешгесе шабуылдадым ... (46 см-дегл э р т т е р е ш т кеткен) ... карлуктардыц т1р1 калгандары тургешке К1рд1. Содан [ел1ме] кайтып оралып (45). ... чыга кел1п коныстанып, жайладым ... (60 см-дег1 эр 'т т е р е ш т кеткен) ... дым. Табгач (кытай) ханы каганыма кашып келд) ... [613Д1Ц] ебке кашып келдг Улдарын, ханшаларын [20], сулу кыз, эулет улын туттым. Жэне ... (4 эр!п ешкен) ... халкын багындырып, тогызыншы айда [ел1ме] кайтып келд1м. Сонда тогуру, басмыл, карлук жок болды. Кой жылы (755 жылы) (46). Еб1м Карабулактыц куйганында (30 см-дег! э р т е ш т к е т ­ кен) ... дым. Алагчын колбасшы ... (20 см-дегг эр 'т е ш т кеткен) ... Еб1ме еюнпп айдыц алты жацасында кайтып келд1м. Тауык жылы (757 ж) жорыкка аттандым. ... (76 см-дег! э р 'т т е р е ш т кеткен) ... Отукенд1 шабуылдадым. Сонда отырып мыцдыгымды Ж1берд1м. Кут жараткан (дарыган) туын (47). табынып тэу етт1М ... (18 см-дег! э р т т е р е ш т кеткен) ... бардык. Одактасын ... (25 см-дег! э р т т е р е ш т кеткен) ... бардык. 266

Ол ... (36 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен ) ... Сез1мнен жазбайын дед1, жацылмайын дед1. Кдзынашы мундагы казынасын ... (100 см-дегг э р т т е р в ш т кеткен) ... уш улы бергм (с алы к) астыгын жок; кылды. Осыдан кешн [олар] келдь Ею кызын (16 см-дегг э р т ошкен). (48). Ит жылы (758 ж) бесшпп айдыц он еюсшде сонда тагы да ... (3 э р т ешкен) алдыцгы шабуылдаушылары кашьш кслд1 ... (56 смдегл э р т т е р о ш т к е т к е н )... уш тулыктардыц (турж-кыпшактардьщ) беделд1 адамдары б]р1пп келд1 ... (28 см-дегг э р т т е р о ш т кеткен) ... жиырма б1ршде мен ... берд1м. ОрданыН алдыцгы жагынан (26 см-дегг э р т т е р о ш т кеткен) ... Осыдан кейш (4 см-дегг эрги о ш т кеткен) ... Согдылар мен табгачтарга Селецп [бойына] Байбалык каласын орынатуга [руксат] берд1м. (49). ... (113 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен) ... уш тумен (30 мыц) ... (30 см-дегг э р т т е р в ш т кеткен) ... жещцм. Жерде (121 см-дегг э р т т е р ешгп кеткен) ... жиырма ушшде онда жецд1м. Ярыш пен Агулыг арасындагы Жет1бас (Жет1су езен1) [21] (50). (275 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен) ... екшпп айдыц он алтысында уш гулы (51). Тур 1 к халкына ... (60 см-дегл э р т т е р о ш т кеткен) ... сепзогыз, тогыз-огыз ... (195 см-дегг э р т т е р о ш т кеткен) ... кагын (ханум) жиеш ез-Бшге Буйун (52). ... ханша ... (250 см-дегг э р т т е р о ш т кегпкен) ... колбасшы мен жуз туйе, мыц жылкы тус1рш алдым. Тумен (он мыц) кой, ебш олжаладым. (53). Бул жолда мэтш болган. Окшшгпс!, эргптер! сакталмаган. 267

Могойн Ш ииэ-ус устын МЭ ПН1НЩ аудармасына тусжжтеме 1. Осы жолдардыц авторы будан бурынгы жарияланымында («Объединенный каганат тюрков» Астана. 2002. С.75, 83) С.Е. Маловтыц ецбегшщ (Малов С.Е. 1959. С. 30, 34) эсер1мен « е к т ага о1иггау8» деп окыган едж. Осы окылымга куджтешп 2003, 2004, 2006 жылдары Могойн Шинэ-ус кешеншде болып осы жолдарды кайта-кайта тексерш сараптаганымызда тупнуска мэтш деп эрш кескшдер1 112[^ " Т 10]^9[)8^ 7]>6^5;М4|13г^2У1 болып шьщты. Далалык экспедиция кезшде ко пир ген бул мэтшдерд! И.Г. Рамстедтщ 1913 жылгы жарияланымымен (КатвСесК ОЛ. Ъуые1 ш§ип5сЬе Кипептзспйеп 18РОи. XXX, 3, 1913) салыстыра караганымызда 1, 2, 3, 4 эрш шрифт1лер1 бхрдей болып шьщты. И.Г. Рамстедт 2 эрштщ аягындагы кайырмасын байкамай Г деп кеппргеш аныкталды. Ол 5 эр1ггп > деп кателескен. 5, 6, 9, 12 эр ттер ешюн де болса кершш тур. Ал, 7, 8, 10, 11 эрштер мулде ешш эрозияга ушыраган. Бул эрш кесюндерд] сездщ магынасын сарантай отырып жацгырттьщ. Мундагы 9, 12 эр ттер кашалган табы таста тым ешюн калган. Б1з бул ею э р п т кашаудыц табыныц 131мен таныдык. 2. «$иЪ аЬуп» пркесш И.Г. Рамстед, С.Е. Малов аудармаган. Себеб1, олар МЭТ1НД1 толык кеппрш улгермеген. Осы жолдардыц авторы 2002 жылгы ецбепнде «на своей земле, воде» (Сарткожа К2002. С.83), - деп аударган. Б1з бул аудармамызга кайта карауды жен кердж. «АЬа» ана (МК.55,4), баба, ата-баба, туп, тек (ОВН.100^; ДТС.1; ЭСТЯ. 1974.С.54-55). Олай болса, бул т1ркес «ана су», «баба суы», «ата-баба суы» деген магына бередь 3. И.Г. Рамстедт «Шг...Ьасац еН§ зу1 оШппуз» - деп транслитерация жасап, «Шгк [цу]Ьсак еН§ ]у1 о1игту$» деп транскрипциялап, «Когда турки-кипчаки властвовали [над ними] пятьдесят лет» (Как был найден «Селенгинский камень». Перевод надписи «Селенгинский камень» // ТТКО. ИРГО. СПб. 1914. Т.1У. Вып.4. С.34-49), - деп аударган. «Турж» сезшен кешн сызыкша койып, «кыпшак» этнонимш жалгап жазган. И.Г. Рамстедттщ бул жацгыртпасын (конъектура) элемнщ беделд1 галымдары б!р ауыздан куптап, ецбектсршде пайдаланды. Осы жолдардыц авторы Могойн Шинэ-ус мэтшшдеп «кыпшак» атауын кайта карап алгашкы жацгыртпасын, онымен катар Турю каганатыныц билеунн тайпасы кыпшак екенш дэлелдеп, 1984 жылы арнайы макала жариялады (Сарткожа К. 1984.С. 19-21). 268

Б13ДЩ осы макаламыздан кейш 1986 жылы зерттеупп С.Г. Кляшторныйдщ «Кипчаки в рунических памятниках» атты макал асы жарык керд1 [99.301-312]. С.Г. Кляшторный макаласында: «Эстампаж надписи из Шине-Усу, изготовленные Рамстедтом, ныне хранятся в Рукописном отделе Санкт-Петербургского филиала Института Востоковедения РАН. Обращение к ним не прояснило чтения начальной части четвертой строки. От предполагаемого цЬсац ([цу]Ьсац) сохранились лишь два последних знака: сц. Поэтому во время полевых работ в Монголии 6 1974-1975 гг. вместе с моим монгольским коллегой М. Шинеху я ревизовал чтение надписи. Мы обе пришли к заключению, что чтение первого слова как Шгк, безусловно, верно, а реконструкция [цу]Ьсац, судя по следам знаков, сохранившихся в подвергшейся эрозии части строки, вполне обоснована» (Кляшторный С.Г. 1986. С.153-164). Санкт-Петербургтагы Г. Рамстедтщ эстампажын С.Г. Кляшторныйдыц кемепмен 1982 жылы мен колга устап керген ед1м. Эстампаж курап, сынып, белшш, опырылып жатыр екен. Кейб1р белшектер1 колга устауга келмейдк Эстампажга пайдаланган кара туст1 бояуы кеппп, ешш кетштг Сейтш, бул эстампаждан ешкандай нэтижеге жетпедш. Окитын, пайдаланагын мумкшдж жок екен. Могойн Шинэ-ус ескерткппшде 12 рет болып, тупнуска мотщад колыммен кенирш, элденеше вариантын жасап, жаца мэтш, жаца окылуы, аудармасын жариялаган едж (Сарткожа К- 2002.С.55-98). С.Г. Кляшторный мен бгздщ тупнускадан кеилрген жазуда айырмашылык байкалып отыр. Тупнуска мэпннщ тертшил жолында: 1*Н.1>\М)>Г[>6УНАи ** !ВТМК деп жазылган [карацыз: эстампаж фотосы К-Сарткожа. 2002.С.95; фотосурет №1]. Сонда, С.Г. Кляшторный [цу]Ьсац (НАЛ) сезшщ 6 (Ь) тацбасы эрозияга ушырамаган деп кате пш р айткан. Ал [ду] Ьсац - тан кейшп «еН§ ]у» (П>€У) сезден сон юшкентай эршпен жазылган )> сезш неге кермей кеткешне тацкаласыз. Бул деректер С.Г. Кляшторный Могойн Шинэ-ус мэтшшдеп «цуЬсац» сезш тупнускадан кайта карап тсксерд1м дегенше кудж тудырады. Тас бетшде Н тацбасыныц ек1 аягы * *; 6 тацбасыныц и деген догасы калган. Жогаргы жагы эрозияга ушыраган. И.Г. Рамстедтщ окуы (транскрипциясы) туралы С.Г. Кляшторный теменп шк1рд1 айтады. Онда: «Хотя предложенное Рамстедтом слитное чтение «турки-кипчаки» граматически правомерно, оно вряд ли приемлемо (разрядка моя, С.К.). Надпись не знает случаев слияния 269

или отождествления в унитарном написании двух этнонимов. Более того семантика каждого этнического имени строго определена и не расширительного значения. Поэтому, видимо, следует предпочесть обычное для рунических текстов чтение стоящих подряд этнонимов как самостоятельных имен: «тюрк и кыпчаки» (Кляшторный С.Г. 1986.С.154; 2003.С.302). И.Г. Рамстедгщ транскрипциясынан грамматикалык кате таба алмай отырып, нелжтен «кел1су мумюн емес?» (Оно вряд ли приемлем о )-д ей д ь Автор, орщтер1 жалгасып кете беретш байыргы турю руна жазуынан ею этнонимд] б1р]кт1рш немесе шендест1рш жазганын айыру мумюн ем есппн айта отырып, катар келген ею этнонимд! жеке дара атау ретшде окуга кецес бередк С’онан соц, катар жазылган этнонимдердщ арасына буюл бупн сез косуды уйгарады. С.Г. Кляшторныйдьщ бул тэсш н баска галымдар уйгара ма? Эрине, жок. Мэтшде жок С63Д1 ойдан енпзш келуд1 гылым кетермейдь Осы жагдайда мэтшнщ буюл магынасы езгерш шыга келген. Оныц сыртында Сергей Григориевич турю тш нде косарланып келген ею атау б1рщ-б1р1 толыктырып, б1р1не-б1р1 аныктауыш болып беретш ерекшелнш тусшбеген. «Турю - кыпшак» т1ркестеп ек1 атау б1р!н-б1р1 аныктап бер1п тур. Турю каганаты кыпшактардьщ орнаткан мемлекет1 деген угымды беред1. Ары карай С.Г. Кляшторный турж, кыпшак емес, кыпшак турю емес, сир (сйеяньто) дегешм13 - кыпшак, кыпшак сир (сиеяньто) деген тайпамен аралас-куралас ом1р сурген деген тужырым жасай отырып, сйеяньто (сир) тайпаеын 13 тузсгз жогалтып ж1беред1 [сонда. С. 155-162]. С.Г. Кляшторный ойдан шыгарган сирлер1 (сйеяньто) бупнп тур1к халыктарынын б1реушщ арасында ем1р сурмейд1. Сондыктан, Кек турю империясын курушы тайпалардьщ урпагы жойылып кеткен дегенге келт1ред1. Кек турк1 империясын осылайша иес1зденд1р т , олардыц жасаган мэдениет1н согдыларга апарып телуд1 кездейд1. Б1з С.Г. Кляшторныйдыц бул П1К1р 1Н НеГ13С13, гылымга жат П1К1Р р е т 1н д е караймыз. О й т к е г п , гылыми дэйег] жок. Неге? И.Г. Рамстедттщ «Тйшк» сез1нен кеЙ1н сызыкша кою ете дурыс. Турк1 каганат атауы. Ол саяси атау. Кыпшак - тайпалык б1рлест1к немесе тайпальщ одак атауы. Каганаттыц билеуий тайпасы (носитель власти) - кыпшактар. Осы 4 жолдагы деп жазшлган танбаны И.Г. Рамстедт байкамай кеткен. Тас устынга эр1птерд1 кашаушы шебер мунда кате ж1берген. 270

Демек, ол катесш Г[> деген ею эрш п гас бетше кашап туаргеннен кешн сезшш токтаган. Алдын ала дайындаган мэтш бойынша ^У сезшен кейш )>• - он сез1 жазылуга тш еп. «Он» сезш тастап кеткен б т п ш - шебер катссш тузеу ушш «]у1» сезшщ ^ танбаларынан кешн )>■ сезш кашап тусгрш, сонан сон барып Г&-дын калган эрип и-(Ь) эршш ойып кашаган. Мэтшде «еН§ оп» - деп жазылган. Буны 613 «50x10» - деп туешш «500» деп окыдык. Демек, 760 жылдары йс }йг - 300; ею )йт. - 200; Ьез - 500 деп сан есчмдерд1 сезбен жазган мысалдар мол. Неге «бес жуз» демей «ел1г он» - деп жазды деген сурак туады. Байыргы турюлердщ ежелп дэу!рлерде 30-ды «йс оп», 40 - «1бп оп», 80 - «сеюг оп» - деп атаган. Онын б]рцен б!р тугыр мысалы бупнп венгр Т1Л1. Венгрияга барган гундердщ тип. Олар «80 - сексон», «90 - токсон», т.с.с. атайды. Олай болса «ел1г он» - 500 деген сез боп шыгады. Казак тш н д еп сексен - сегтз он, токсан - тогыз он сездершщ езгерген турз. Ойтсе, 013Д1Ц талдап отырган мэтшдеп сейлем «турж - кыпшак бес жуз жыл отырды», - деп аударылады. 4. Терюн мэтшшде Тур-айын (Моюн-чур) жылан жылы (741 жыл) экеа Кул Бшгемен б1рге Турж-кыпшактарга карсы кетершш тогыз-огуздар ез бшипн колга алганын паш етед1. Ал Могойн Шинэус мэтшшщ осы жолында Ыдук-баш деген жерде 26 жасында тогызогыздардьщ басын б1р1кт1р1п жинап алганын сез етедь Ойтсе, 741 жылы немесе жылан жылы 28 жаста болган Ел-етм1ш Бшге Тур-айын (Моюн-чур) каган 713 жылы туып, 759 жылы 46 жасында кайтыс болганына кез жетюзем1з. 5. «ке]ге Ьазуп1а йс Ьйгкйёе» - Кейре басында уш Буркуде. «УшБурку» атты шагын езен. Кснтай жотасынан бас алады. Куш бупнге дешн ж ерплж п халык «Уш-Бурку» - деп атайды. Осы Уш-Бурку, уш шагын езен б1р1пп етекке тускенде Керулен дариясын курайды. Байыргы турю тш нде Ьазу - бас (голова), е1 Ьазу - елбасы, зй Ьазу - колбасы, 1ау1аг Ьазу - таулардын басы, зи Ьазу - езеннщ басы, кайнар кез1 (истоки) (МК.99,,; 32427; ТТ.Н.А,2; ОВН.24719; ДТС.86; ЭСТЯ. 1978.С.85-88), - деген магына бередк Ойтсе, байыргы турюлер Кентай жотасын жэне Керулен дариясын да «Кейре» деп атагандыгы осы жолдардан белгш болып отыр. 6. «йс Шу1уу Тйшк» - Уш тулы турж. Мунда бштж журпзуий турж-кыпшак б1рлест1пнщ уш тайпалы екенш сез етш, солармен согысканы туралы акпарат калдырган.

или отождествления в унитарном написании двух этнонимов. Более того семантика каждого этнического имени строго определена и не расширительного значения. Поэтому, видимо, следует предпочесть обычное для рунических текстов чтение стоящих подряд этнонимов как самостоятельных имен: «тюрк и кыпчаки» (Кляшторный С.Г. 1986.С.154; 2003.С.302). И.Г. Рамстедтщ транскрипциясынан грамматикалык кате таба алмай отырып, нелжтен «келку мумюн емес?» (Оно вряд ли приемлемо) -ДСЙД1. Автор, эрштер1 жалгасып кете беретш байыргы турю руна жазуынан ею этнонимд1 б1р1к п р т немесе ш ен десп рт жазганын айыру мумюн ем есппн айта отырып, катар келген ею этнонимд1 жеке дара атау ретшде окуга кенес бередг С'онан сон, катар жазылган этнонимдердщ арасына буюл бутш сез косуды уйгарады. С.Г. Кляшторныйдын бул тэсшш баска галымдар уйгара ма? Эрине, жок. Мэтшде жок сезд1 ойдаи енпзш келуд1 гылым кетермейдй Осы жагдайда мэтшнщ буюл магынасы езгерш шыга келген. Онын сыртында Сергей Григориевич турю тш нде косарланып келген ею атау б1р1н-б1р1 толыктырып, б1р1не-б1р1 аныктауыш болып беретш ерекшел1пн тусшбеген. «Турю - кыпшак» т1ркестеп ею атау б1р1н-б1р1 аныктап бер1п тур. Турю каганаты кыпшактардыц орнаткан мемлекет1 деген угымды беред1. Ары карай С.Г. Кляшторный турк, кыпшак емес, кыпшак турю емес, сир (сйеяньто) дегешм1з - кыпшак, кыпшак сир (сиеяньто) деген тайпамен аралас-куралас ем1р сур ген деген тужырым жасай отырып, сйеяньто (сир) тайпасын 13 тузс1з жогалтып Ж1беред1 [сонда. С. 155-162]. С.Г. Кляшторный ойдан шыгарган сирлер1 (сйеяньто) буг1нг1 тур1к халыктарыныц б1реу11Йн; арасында ем1р сурмейд1. Сондыктан, Кек турк1 империясын курушы тайпалардьщ урпагы жойылып кеткен дегенге келт1ред1. Кек турк1 империясын осылайша иес1зденд1р1п, олардьщ жасаган мэдениетш согдыларга апарып телуд1 кездейд1. Б13 С.Г. КлЯШ ТОрНЫ ЙДЬЩ бул П1К1р1Н НеГ13С13, ГЫЛЫМГа Жат П1К1р рет1нде караймыз. Ойткен!, гылыми дэйег] жок. Неге? И.Г. Рамстедттщ «Тйгйк» сезшен кешн сызыкша кою ете дурыс. Турю каганат атауы. Ол саяси атау. Кыпшак - тайпалык б1рлест1к немесе тайпалык одак атауы. Каганаттьщ билеуш1 тайпасы (носитель власти) — кыпшактар. Осы 4 жолдагы )>^ деп жазылган танбаны И.Г. Рамстедт байкамай кеткен. Тас устынга эрштерд] кашаушы шебер мунда кате жтберген. 270

Демек, ол катесш Г[> деген ею эрнгп гае бетше кашап тус^ргеннен кешн сезшш токтаган. Алдын ала дайындаган мэтш бойынша СУ сезшен кейш )>• - он сез1 жазылуга тшетг «Он» сезш тастап кеткен б т г н и - шебер катесш тузеу ушш «з'у1» сезшщ ГЕ> тацбаларынан кешн )>^ сезш кашап туарш , сонан сон барып Г1)-дын калган эрнп -МЬ) эршш ойып кашаган. Мэтшде «еН§ оп» - деп жазылган. Буны 613 «50x10» - деп тусшш «500» деп окыдык. Демек, 760 жылдары йс ]\Хх - 300; ею - 200; Ьев ]йт. - 500 деп сан ес1мдерд1 сезбен жазган мысалдар мол. Неге «бес жуз» демей «ел1*г он» - деп жазды деген сурак туады. Байыргы турюлердщ ежелп дэу1рлерде 30-ды «йс оп», 40 - «1бй оп», 80 - «сеюх оп» - деп атаган. Онын б1рцен б1р тугыр мысалы бугш п венгр Т1Л1. Венгрияга барган гундердщ тип. Олар «80 - сексон», «90 - токсон», т.с.с. атайды. Олай болса «ел1г он» - 500 деген сез боп шыгады. Казак тш н д еп сексен - сепз он, токсан - тогыз он сездершщ езгерген турь Ойтсе, б1здщ талдап отырган мэтшдеп сейлем «турж - кыпшак бес жуз жыл отырды», - деп аударылады. 4. Терюн мэтшшде Тур-айын (Моюн-чур) жылан жылы (741 жыл) экес1 Кул Бшгемен б1рге Турж-кыпшактарга карсы кетерш п тогыз-огуздар ез бшнпн колга алганын паш етедг Ал Могойн Шинэус мэтшшщ осы жолында Ыдук-баш деген жерде 26 жасында гогызогыздардьщ басын б1р к т 1рш жинап алганын сез етедг Ойтсе, 741 жылы немесе жылан жылы 28 жаста болган Ел-етм1ш Бшге Тур-айын (Моюн-чур) каган 713 жылы гуып, 759 жылы 46 жасында кайтыс болганына кез жетюземп. 5. «кезге ЬавуШа йс Ьйгкйёе» - Кейре басында уш Буркуде. «УшБурку» атты шагын езен. Кснтай жотасынан бас алады. Куш бупнге дейш жершпкт1 халык «Уш-Бурку» - деп атайды. Осы Уш-Бурку, уш шагын езен б1р1г1п етекке тускенде Керулен дариясын курайды. Байыргы турю т1Л1ндс Ьаву - бас (голова), е1 Ьаву - елбасы, вй Ьаву - колбасы, 1ау1аг Ьаву - таулардын басы, ви Ьаву - езеннщ басы, кайнар кез1 (истоки) (МК.99П; 324,7; ТТ.Н.А,2; ОВН.247)9; ДТС.86; ЭСТЯ. 1978.С.85-88), - деген магына бередг Ойтсе, байыргы турюлер Кентай жотасын жэне Керулен дариясын да «Кейре» деп атагандыгы осы жолдардан белгш болып отыр. 6. «йс Шу1уу Тйшк» - Уш тулы тур1к. Мунда бшпк журпзуип турж-кыпшак б1рлест1пнщ уш тайпалы екенш сез етш, солармен согысканы туралы акпарат калдырган. 271

7. «Шгуиги чо[с1]1ут» т1ркест1 С.Е. Малов «я назначил (на них) наказание и оставил их жить (по прежнему)», - деп аударган (Малов С.Е. 195.С.39). «С)ос1у» лексиконды байыргы турю тшшщ «цоёу» созшщ магынасымен «оставил» - деп аударган. Бул сездщ ондаган ауыспалы магынасы жэне бар. Демек, бул жердеп «цо[с!]1у» созшщ «<1» дыбысы кешн «2»-га ауыскан. Кдз1рп казак, каракалпак, ногай, кыргыз, орта гасырдагы шагатай тшдершде «цоги» деген формага ауысып, «эсерлену, эб1герлену, мазасыздану, дурлку, тынышсыздану, кобалжу» (раздражаться, возбуждать, возмущать, встревбжать, возрожить, ростревожать и др.) магына беред1 (ЭСТЯ.2000, С.21). Осы магыналарын сараптай отырып жогарыдагы т1ркесп созбе соз аударсак, «тургызып мазалады, тургызып коздырды, тургызып эб1герге салды» деген магына беред1. Бул бупнп казак тыш деп «аягынан тш тургызды» деген фразеологизмнщ пкелей коне тур1. Бул неш корсетед1? Ерте орта гасырдагы Орхон турюлершщ дуниетанымы, айналасындагы козгалысты кабылдау ерекшелгп, оны корытып, ой орамынан огюзш, созбен беру ер екш ел т каз1рп кыпшак Г1ЛД1 халыктармен б1рдей екешн корсетедг Онымен катар, Орхон турюлер1 мен кыпшак тш тобыныц соз орамыныц психокабаттары улкен озгсркке туспегенш дэлелдейдг 8. Рашид-ад-Диннщ ецбепнде Кентай жотасындагы Шьщгыс ханньщ туган жер1, онын Тэщрден тшек тшейтш кезде шыгатын Бурхан-халдун тауын «Ъгиуёи» (Ьигуаёи) деп белплеген (Раишд-адДин. Т.1, ч. 2. С. 10. Прим.8). Оныц сыртында куш бупнгс дешн Бурхан-халдун тауынан бас алатын Онон дариясыныц б1р булагын Бурха (Бурга) деп атайды (Рашид-ад-Дин. Т.1, ч. 2. С.74. Прим.З). Ойтсе, 613 соз етш отырган «Бургу» Бурхан-халдунныц УП-УШ гг кезшдеп байыргы турюше атауы болмак. 9. «Сепз-огыз» атауы Теркш мэтшшде «сеюз-байырку» деген атпен белгшенген (Терюн.27). Ел-етм1ш БшгеТур-айын каган каганатты оц (тардуш), сол (толес) канаттарга жэне 1шю Ордалык (орталык) деп б о л т, баскару реформасын журпзген кезде сеюз-огыздарды тардуш (оц канатка) енпзген (Теркш.27). Ал тогыз-огыздарды сол канатка (толес) енпзген. Сепз-огыздарды кешн кидандар (924 жылдан) монгол тшше аударып «найман» деп атады. Осыдан кешн сепзогуздар «найман» атанды. 10. «Сояиг Шаг» (тогыз татар) - моцгол тект1, монгол тшд1 тайпа. 11. «Асуу акуг ко1» -тузды Алтыр кол (Алтыр тузды кол). Моцгол Республикасыныц шыгыс жагындагы Керулен (Кейре) дариясыныц 272

бойындагы «Аврага тосун» кель Бул кол куюргп. Онда арасон бар. Бупндер1 ол жер дэршейтш алып сауыктыру орнына айналган. Кезшде (XIII г.) Шынгыс Ордасы болган жер. 12. «Отукен 1рш» - Отукен кыры. Саян-Алтай жотасында бупнге дешн «Отукен 1рш» деген атпен сакталган жер атауы (Потонов Л.Г. Народы Бёкленской степи /ТИ, М-Л., 1963.С.282-891). 13. Осы сез етш отырган ескертюштщ сыртында Тэс устынында «Суцуз жерЬ> (Тэс.Ш.17), Теркш устынында «Суцуз Баш-хан, Ыдукбаш солтустйтнде» (Теркш. 17) деп жазылган. Сез етш отыргай Могойн Шинэ-ус устынында жогарыдагы ек1 ескертюштеп сейлемд1 нактылап, толыктырып «Суцуз басында, Ыдукбас (касиегп таудьщ) солтустж жагындагы Айбаш, Токуш езендериин куйылысына жайладым», - деп таска кашап туры и калдырган. Мундагы Суцуз-баш каз1рп Тарбагатай тауы, Ыдук-баш (касиегп тау) бупнп Баясгалан аталатын тау екенш, Айбаш, Токуш езендер1 Алдыцгы жэне Арткы Теркш езендер1 екенш будан бурыцгы зерттеу1м1здс керсеткен ед1к (Карацыз. Сарткожа К- 2002.С.28). 14. «огй1] Ъе§]’§ цага Ьи1ацу апу о1игту5» С.Е. Малов «В местности Благородный - бег Черный Булук он проживает» - деп аударган. Бул аударма келеа сейлемдермен логикасы кабыспайды. Ойтсе, «бг» - жогаргы, ип, курметп ((}ВНЛ53,; ТТХ438; 1% 1.43 ; ТТ.УН.4039); -щ /'-'щ , -у)), -г) уипнип жактыц тэуелдж жалгауы. О г щ - игшердщ, Ье§1% - бекпк, апу - бакылау, ацду (Ц$р98?; ДТС.45). К,аз1рг1 моцгол плшде апу (апаци) - бакылау, ацду (Цэвэл Я. 196, с.43), казак тшшде «ацду» (КТТС. 2008,49-6.). Турк1 тшдершдеаус/у, а п с/у -карауылдау, бакылау, тосу, куту, ацду (ЭСТЯ. 1974, с. 153-154). Ойтсе, жогарыдагы сейлем «Ип бекпктер Карабулакта бакылаи, дайындалып жатты», - деп аударылмак. 15. «Ы11пс11» - кел1С1мге келд1, б т м жасады (Тугушева С.Л. Деловое письмо уйгуров из коллекции А.Г. Грюнведеля // История и культура Центральной Азии. -М ., 1983. С.212-215), реи Ы й /т 1, Ьи1 - 61т, б|‘ту (СЭТЯ. 1974, с .152-153), -ш - ездйч етгс (Кононов А.Н. ГрТРП. 1980, с. 174-175). Тагы да карацыз «Ьй§йсЬ> - келю1мге келунп, б тм и п (МШУ.35). 16. «О ^ип Ьа1уц1уу ЪеШпгйе». «Ьа1уц-1уу» - калалык -/уу катыетык сын ес1м жасаушы жалгау (Кононов А.Н. 1980. Гр.ТРИ. С. 110). Сезбе сез «Оркун к?палык алкабына», - деп аударылады. Магыналык тургыдан «Оркун кала алкабына» деген угым беред1. Мотшдеп «Огцип Ьа1уц1уу ЪеЖпп^с е1 б ги § т т апёа ШсШт» сейлем 18-158 273

«Оркун кала алкабына Елордасын осында Ордасын орнаттым», - деп аударылмак. Ойтсе, Ордабалык атанган бул кала Б1р1ккен турж каганаты (Уйгур) орынамас бурын Кек гурж дэу1ршен бер1 Елордасьт болып келген Ел астанасы екешн дэлелдейдг 17. «ЕЫпе й]1пке» - ебше, ушне. Б1зге дейш «еЬ» - уй деген аудармасы калыптаскан едг Осы жолдардьщ авторы бутан сын кезбен карап жана аудармасын усынган. ЕЬ - лагерь, улкен кауымнын адамдары, мал-мулю топтаскан эюмшшжтщ бас кару орны, эр1 далалык корганыс базасы екенш будан бурьщГы енбепмгзде дэлелдеген едж (Караныз «Орхон ескертюштершщ толык атласы». Астана, 2005, 95 бет; Сарткожаулы К- 2002. С.92). «ир> - уй (юрта) деп аудардык. Ок1Н1шт1С1 б1зге дейш турютанушы галымдар «йр> лексиконы байыргы турж т1Л1нде колданылмаган деген тужырым жасап келген (Севортян Э.В. 1974.С.512-513). Демек, бул сез турю тшдершщ лексикасында толык колданыста болганын томендеп тупнускалардан керуге болады. «б1/и|» - уй турк., кыр., каз., ккал., ез. диал., курам., алт., сойот., караг., са^геп., хак., тув., Р1.1171, 1172, 1616, 1617, 1799, 1800. Осы тшдердщ барлыгында «уй (юрта)» деген магына беред! (ЭСТЯ. 1974. С.513). Бул дэлел «щ» (уй) сез1 тым кенеден турю тшдершщ лексикасынан орын алгандыгын керсетедг Онымен катар «еЪ»-тен «ир> болып езгермеген. «ЕЬ» сез1мен катар колданыста болганын дэлелдейдь 18. «и1ип а1уп...», «Шип» - жаман, зулым, гурпайы, дерею (ОВН7 830; 1Л§.11.77?5; ДТС.619) «Шип1уср> - турпайлык, дереюлж (ОВИ952; С}ВМ197|0). Ойтсе, бул т^ркес «зулым (дерею) атын...» - деп аударылады. Сейлем б1тпсй мэтш е ш т кеткен. Мэтшде жиналып топтаскан басмылдыктар зулым (дерею) кылык керсеткеш туралы соз болган болуы мумюн. 19. «ицигицуп айауув». Мундагы «ицигицуп» сезш М Дашкари сездп ш деп «1аууу ицигицуп е^тев, 1ещ2Ш яа]уууцуп Ъбктез» - Тауды арканмен ид1рмес, тещзд1 кайыкпен бегемес (МК.1.100; 111.215, ДТС. 613), - деген улпмен белгшенген. Мундагы «ицигицуп» сезш В. Аталай алгаш рет «аркан» деп аударган. Кешн «Байыргы турю С63Д1ГШ» (ДТС) курастырушылар В. Аталай аудармасына сын кезбен карай алмаган. 1. «Агцап» сезшщ туб!р1 «аг». Кдраныз «аг-1» (арту) (МК.1.244),«аг-1уп» - жук аргу (МК.1.250). Бул мысалдарда жукп келжтщ устше бос коя салмайды. Арканмен байлап беютедь Сондыктан да жогарыдагы ею мысалда жукт! арканмен байлап беюткеш туралы 274

акпарат коса бершген. Бул аз десещз каз1рп т1р1 турю тшдершдеп формасын алып каралык: Агцап - турк. диал. Амансарыев Емут277; Куренов Ставр.П182; ктат.; кир.; каз.; ног.; уз.; ккал.; тат.; баш.; алт.; РЛ28Ц (кыр., каз., казан., чаг., ктат.); гепкег 1,8; агуап - тур., а(г)цап - уйг.; а]‘цап - лоб.; агуап - уз. диал. Абдуллаев Хор.Ш20 (ЭСТЯ. 1974. С. 175). Осыншама турю тшдершде «агцап/агуап» лексикасынын сакталуы, эр1 МК-дагы когнативтш формасы «агцап» сез1 ежелп жэне ерте орта гасырдан турю тшдершде колданыста болган, калыптаскан лексикон екенш дэлелдейдг 2. «ицигиц» - турк. диал. Аразкулыев Дертгул|87, кир.; оцигия - уйг. Малов УЯ172, Меп§е$ 0 1 ,м; оушгц - ЯК.; оцгиц - Е1-ШГ.36; ицгиц - кум. диал. Керимов Кайтак. 344, Р. 1.1659 (бар), ДТС.613, Вгоске1тапп.231, МК.1.100, 111.215; йгиц (иуигиц) - Р. 1.1659 (тел); игиц - сюг. Алт. ГАЯ.283, тув., Р.1.1658 (тел., алт., шор., сап, койб., кач.), игих - хак. саг.; угуц - алт. конд.; цигиц - кбал., уйг., Р.11.930 (казан); цогиц - уз.; ципц - баш., цигуц - каз., ног., ккал., тат.; игу а (иуигиуа) - монгол (Цэвэл. Я. 1966. С.606) (ЭСТЯ. 1974, с.585). Осыншама турю тшдер1 мен диалекткпнде б1р гана «курык» деген магына бередг 3. Турю халыктарыньщ ом^р сурген анмактарында томендепдей 3 турл 1 фонологиялык озгерюке ушыраган. Онда: а), ицигиц ~ ицгиц ~ йгиц ~ игиц ~ игих - угуя. э). ицигиц ~ очигиц ~ оуигиц ~ иуигиу ~ инк} ~ игу а. б), ицигиц ~ ицшя ~ цигиц ~ цигуу. «ицигиц» курык лексиконынын ен коне формасы. Бул накты деректер байыргы турю тш н д еп «ицишц» созш «аркан» - деп аударуга болмайтынын тайга тацба баскандай дэлелдеп бердь Ойтсе, мэтгндеп Т1ркеске оралалык. «11цигицуп апауув» - курыктап артып... тартынып... (содан сон мэтш фрагмент болып бузылып кеткен) деген магына бередг Бул арадагы «курыктап» деген создщ когнитивпк магынасы кушпен басып алып, кушпен багындырып, дуние-мулюн алып, артынып-тартынып кеткенш мэл1мдейд1. 4. Арканнан шалма жасайды. Шалма дегсшм1з 8-10 м аркан. Жылкынын мойнына тусетш, кишепн ушы коксаланып (догаланып) тузак жасалынады. Жылкыга шалманы тастаган кезде кокса жылкыныц мойнына ш недь Сол кезде аса шюмд1 шаншацдыкпен шалмагер арканный колындагы ушын тартып жылкыны устайды. Курык деген1М13 4 м-ден кем емес узын сырыктын басына 2- 2,5 м жттен (орген аркан) тузак жасап коксалап байлаган курал. Жылкыны куып барып, мойнына ш п, коз шеспес шапшацдыкпен курыкты айналдырып Ж1берт буындыра, жылкынын сагагыньщ 275

астына сырыктын ушын юрпзш ттреп тура калады. Осы кезде жылкы бук тусш жатып калады. Сондыктан казактар: «Шалмамен жылкыны устайды, курыкпен букт1редЬ>, - деп сез саптайды. Ойтсе, жогарыдагы М. Кашкари сезднш деп мэтшдк «Тауды курыкпен букт1рмес, тен;13Д1 кайьщпен бегемес», - деп аудару жен болар. Казак тьпшдеп «курыктау» деген сез фразеологияга айналып «басып алу», «т1зе буютру», «колга туару» деген ауыспалы магына бередг Мше, осы ауыспалы магынасы каз1рп казак тш нде гана емес, осыдан 1200-1500 жыл бурынгы Орхон жазбаларында дэл сол магынада колданыста болганына куэ боп отырмыз. Ойтсе, осыдан 1200 жыл бурынгы сез саптау, сездщ психикалык ой-орамы, лингвопсихологиялык колданысы езгерместен буг1нге жет1п отыр. 20. Бул арада Тан империясында Ань Лушань квтерш1С1 кез1нде кытай патшалыгы тарапынан Б1р1ккен тур1к каганатынан кемек сурап келгеш туралы сез болып отыр. Ойтсе, кытайлар ол дэу1рде кодас (сарлык) колданбаганын назарга алуымыз жен сиякты. Мунда, «циШг» - деп ханым-каншалар туралы сез болып отырган сиякты. Б1з осы магынасын устап аударма жасадык. 21. «]ей Ьаву» - Жетюу (Карацыз Сарткожаулы К- 2002. С.92). 276

П а й д а л а н ыл га н ад еб и етте р 1. Кляшторный С.Г., Лившиц В.А. Открытие и изучение древнетюркских и согдийских эпиграфических памятников Центральной Азии // Археология и этнография Монголии, - Новосибирск, 1978,-С . 37-59. 2. \Уквеп М.К. 1\[оогё еп оо$1 ТаПагуе. Атз&гёаш , К.ё.1: 1692, её. 2.1705. З45.р.р. 3. Голденберг А.А. Семен Ульянович Ремезов // Сиб. Картограф и географ. 1620 после 1720 г.-М ., 1965.-115 с. 4. Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России. -Л ., 1972.-272 с. 5. Кызласов Л.Р. Начало Сибирской археологии // Историко-археологический сборник. А.В. Арциховскому 60 лет со дня рождения.-М . 1986. С.45-60. 6. Новлянская М.Г. Даниил Готлиб Мессершмидт и его работы по исследованию Сибири. -Л., 1970. -131 с. 7. Радлов В.В. Сибирские древности. Вып.1. МАР, - СПб., 1888, -№3. 8. Штернберг Л.Л. Кастерн - алгайст этнограф // «Памяти М.А. Кастерна. К 75 легию со дня смерти». -Л., 1972. -72 с. 9. Аако Р. Опеп1а1 51иё1е5 т Рт1апё 1828-1918. -НеЫпкл. 1971. - 120р. 10. Ядринцев Н.М. Отчет экспедиции на Орхон, совершенной в 1889 году//СТО Э. СПб. 1892. -Вып.1. -С.79-81. 11. Не1ке1 А.0.1п5сп'р1юп ёе Ь’ОгкЬоп гесиеНПез раг Гехреёкюп Р т - по18е1890 е1 риЬПйез раг 1а Зос1е1е Ртпо-Ои§пеппе. -Не1$т§Гог$, 1892. 12. Ооппег О. 8иг Ь 'о п § т е Га1рЬаЬе1 Шге ёи Ыогё ёе А$1е // Р8РОи, 1896, XIV, рр -5-44 е1. 13. Радлов В.В. Атлас древностей Монголии // СТОЭ. Том. I, II, III, IV, V - С П б, 1892-1897. -538 с. 14. Самойлович А.К. Вильгельм Томсен как тюрколог. - ТТКО. ИРГО. 1912. т. 15. Вып.1. С. 16-34. 15. Мелиоранский П.М. Памятник в честь Кюль-тегина // ЗВОРАО. -СПб. 1899. т.ХГ 16. Радлов В .В , Мелиоранский П.М. Древнетюркские памятники в Кошо-Цайдаме // СТОЭ.тЛУ. - СПб., 1897, - Вып.4. - С Л-65. 17. К.аё1о1Т\\^. 01е акШгк15сКеп ЫзсЬпйеп ёег Моп§о1е1 / / АТ1М,Ы§ !.Оа$ Оепкта! ги ЕЬусп ёа$ Рппгеп К и ке^т. 8рЬ, 1984. 277

18. НасНой* XV. С1е ёепкшд1ег уоп КовсЬо -Х еМ ат /7 АТ1М, 2, 1984; -8.1-205. 19. КасИоГГ^. 01е акШгк15сЬсп 1п8сЬпЙеп с1ег Моп§о1е1. Р§.3 81.РЙ). 1895. 20. К.ас11о1Т V/. 01е а1ийгк18сЬеп 1п8сЬпйеп с!ег Моп^оЫ // АТ1М. §1. Ре(ег5Ьиг§ Ы.Е. 8рЬ.,1897. 21. Яас11о1:Т^. 01е 1п8сЬпЛ ёев Тогу’икик // АТ1М. 2\уХ, 8РВ, 1899. - 8. 1- 122. 22. Огапх 1.0. АгсЬдо1о§18сЬе ВеоЬасЬШп§еп уоп т е т е г Ке15е т 8йс1- овйЫпеп ипд с1ег п о гр ев ! Моп§о1е] 1т ]‘аЬге 1909. -Не181п§Гог8. 1910. 23. Огапо О Л. 11Ьег с11е §со§гарЫвсЬе УегЬгекип^ ипс! Рогтап с1ег АкегШтег т с1ег Ыогёу/езШюпёок!. ,18РОи, 1912,1.28. 24. ТЬотвеп V. Типлса. Е1и(1е8 сошегтаШ Ь’т^егргеЫюп с1е8 твспрЬоп8 1огцие8 с1е МопдоНа е1 с1е 1а 81Ьепа,-КоЪепЬауеп. Вс1.3.1922. -8.1-107. 25. Напзеп О. 2иг 80§ЬсН8сЬеп твсЬгШ аиГ с1ет ёге18ргаЫ§ет Оепкта1 уоп КагаЬа1§а8ип // 18РО., 1930, уо1.44, р1.3, -РР.3-39. 26. Н еппт§ \\\В.Аг§! апс! 1Ье ТокЬапсиз" // В 808, 1938, уо1.9, р*.3, р.550, п.2. 27. МйПег Р.ХУ.К. 1Л§ипса 111 1Л§ип8сЬе Ауаёапа-ВгисЬзШске (1-УШ) /7АРА^, 1922. -№2. 28. МиПег Р Ж К . Щ ^ипса IV. Негаив^е^еЪеп уоп А.уоп. ОаЪат // 8РА\У, 1931. XXIV. -8.675-727. 29. 8Ые§е1 О. СЫпезюЬе 1п8сЬпйаи1 с1ет ш§ип8сЬеп Э е п к та 1 т КагаЬа1§а8ип. -Не18т§Гог8, 1896. М 8РО и.-141 5 30. 8Ые§е1 О. Ьа з1с1е Рипегаце ёи Те§Ып Сю§Ь е1 8ез сор18{ев е11гас1ис1еиг8 сЫпо15, гиввев е! аПетапз /7 М8РОи, 1892,1. 3. -8.1-57. 31. Рагкег Е.Н. ЬЧпвспрйоп сЫпо18е (1и то п и теп ! I /7 М8РОи уо1. V. 1896, -РР. 212-216. 32. РеШо{ Р. Ь 'о п ^ т е с1е Т'ои-кше; п о т сЫпоз ёе8 Тигкв /7 ТР. уо1. XVI. 1915. рр. 687-698. 33. Васильев В.П. Китайские надписи на орхонских памятниках в Кошо-Цайдаме и Карабалгасуне // Сборник трудов Орхонской экспедиции, вып. 3, -СПб., 1897. 34. Мелиоранский П.М. По поводу новой археологической находки в Аулиатинском уезде // ЗВО. -СПб. 1899. т. 12. с.271-272. 35. Мелиоранский П.М. Два серебряных сосуда с енисейскими надписями /7 Записки Восточного отделения РАО. Т.Х1У, 1902. С. 17-20. 278

36. Малов С.Е. Древнетурецкие надгробия с надписями бассейна р.Талас // ИАН, отд. Гуманитарных наук. 1926. №10, С.50-95. 37. Малов С.Е. Таласские эпиграфические памятники /7 Материалы УЗКОМСТАРИСА. 1936, вып. 6-7, с. 17-38. 38. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии. - М-Л., 1959. -108 с. 39. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности (тексты и иследование). -М .-Л., 1951. —451 с. 40. Батманов Н.А., Арагачи З.Б. Бабушкин Г.Ф. Современная и древняя енисейка //-Ф рунзе, 1962.-247 с. 41. Батманов Н.А. Таласские памятники древнетюркской письменности/ / -Фрунзе. 1971.-65 с. 42. Жумагулов Ч. Эпиграфика Киргизии. -Фрунзе, 1963. Вып. 1. -150 с. 43. Жумагулов Ч. Эпиграфика Киргизии. -Фрунзе, 1983. Вып. II. -296 с. 44. ЫешеСЬ I. 01е кокШгк1$сЬеп ОгаЬ т з сЬлЙеп аи$ ё е т Та1е <3е$ Та1а§ 1п Тигке§1ап // КСбА. 1926. Вс1. II. Н. 1-2, 45. Макаренко Н.Е. Археологические исследования 1907-1909 годов // ИАК. Вып. 43. СПб., 1911. С 22-21. 46. Артамонов М.И. Надписи над баклажках Новочеркасского музея и на камнях Мачцкого городище // СА. 1954, 19, с. 263-268. 47. Кузнецов С.А. Надписи Хумаринского городища // СА. № 1. 1963. С. 14-25. Рис.1-4. 48. РиПеуЫапк Е.С. А Зо^сНап со1опу т ёег Моп^оНа // ТР, уо1. 41, 1952, -РР.317-356. 49. Байчоров С.Я. Древнетюркские рунические памятники Европы // -Ставрополь, 1989. -250 с. 50. Кызласов И.Л. Древнетюркская руническая письменность Восточной Европы. Новые аспекты изучения // Проблемы на прабългарската история и культура. -София. 1989. С.54-61. 51. Кызласов И.Л. Древнетюркская руническая письменность Евразии. -М ., 1990. -179 с. 52. Щербак А.М. Тюркская руника СПб. 2001.-147 с. 53. Кубарев В.Д. К истории изучения древнетюрской эпиграфики Алтая // Проблемы изучения истории и культуры Алтая и сопредельных территорий. Горно-Алтайск, 1992. С. 68-73. 54. Кызласов И.Л. Новая руническая письменность Южной Сибири /7 Археология Горного Алтая. Горно-Алтайск, 1988. С.42-72. 279

55. Кызласов И.Л. Памятники рунической письменности в собрании Горно-Алтайского республиканского краеведческого музея // Древности Алтая, 2000. №5. Горно-Алтайск. С.51-55. 56. Кызласов И.Л. Новости тюркской рунологии /У -М ., 2003, - 109с. 57. Тенишев Э.Р., Новоградова Э.А. Новые рунические надписи в горах Монгольского Алтая /У История и культура Центральной Азии. -М., 1976. С.205-208. 58. Тенишев Э.Р. Руническая надпись на утесе р. Ч&рыша (Алтай) // Э В , 1958, XII, с. 62-66. 59. Тенишев Э.Р. Древнетюркская эпиграфика Алтая // Тюркологический сборник. -М , 1966, С. 262-265. 60. Сейдакмагов К. Древнетюркские надписи в Горном Алтае У/ 1964. 95-101 с. 61. Рамстедт Г.И. Как был найден «Селенгинский камень». Перевод надписи «Ссленгинского камня» /У ТТКО. ИРГО. 1912. т. 15. Вып. 1. с.8-16. 62. Аако Р. Ма1епа1еп ш ёеп аПШгклзсЬеп Тпвскпйеп ёег Моп^о1е1 // .13РОи, уо1.60.1958.рр.3-91. 63. Котвич В Л . Хушо-Цайдаме // Тр. ТКПОРГО. 1912 года. СПб., 1914. т. ХУ. Вып. 1.С. 50-54. 64. Тгу]аг$к1 Е. Оп 1ке агсЬаео1о§1са11гасез оГОШ Тигкз 111 Моп§оНа // Еав1 апс! Ше8Ш.8. Коша, 1971. -уо1 . 2. -№1-2. -150 8. 65. Тгу]аг8к1 Е. 2иг пеиегеп ОезсЫсЬке (1е8 Оп§т-Оепкта18 // 8сЬпГ- {ептиг Ое8сЫсЬ1е ипс! Кикиг ёе8 Акеп Опеп18.М.8. ВегНп, 1974. -8.31-47. 66. Кызласов Л.Р. Новая датировка памятников енисейской письменности. - СА. 1960. №3. С. 93-94. 67. Кызласов Л.Р. О датировке памятников енисейской письменности. - СА. 1965. №3. С. 38-49. 68. Кызласов И.Л. Орфографические признаки манихейских рунических надписей /У Вопросы тюркской филологии. Вып. IV. -М . 1999. С .17-24. 69. Кызласов И.Л. Особенности Азиатского проторунического письма // Тюркология. 2004, №1 (9) С. 3-27. 70. Кормушин И.В. Тюркски енисейские эпитафии // Тексты и исследования /У - М , 1997. -300 с. 71. Кормушин И.В. К основным понятиям тюркской рунической палеографии // СТ. 1975. №3, 25-27. 280

72. Васильев Д.Д. Корпус тюркских рунических памятников бассейна Енисея /У - Л., 1983. -126 с. 73. Васильев Д.Д. Графический фонд памятников тюркской рунической письменности азиатского ареала (Опыт систематизации) //-М ., 1983.-158 с. 74. Шинэхуу М. Орхон - Сэлэнгийн руни бичгийн шинэ дурстал. -УБ., 1975.-83 с. 75. Сарткожаулы К. Ихэ-Асгат жазуы // Байыргы турне мураларыказак йюдениетшщ кайнар кезг -Астана. 2003. -С. 175-185. 76. Сарткожаулы К- «Орхон» экспедициясынын есебг ЕУУ. Эпиграфика кол жазба фонд. -Астана. 2002. -20 б. 77. Сарткожаулы К. Онгин кешен! // Байыргы турю муралары-казак мэдениетшщ кайнар коз1. - Астана. 2003. -С. 9-23. 78. Сарткожаулы К- Култепн киел! кешеш (археологиялык сипаттамасы, жазу тупнускасы, танскрипциясы, аудармасы, туашктемесО // «Туркология». -Турюстан, 2004. - №1. - С. 1-60. 79. Харжаубай С. 1979-1980 оны хээрийн шинжилгээний тайлан /7 ТХГБС. -32 б. 80. Харжаубай С. 1981-1983 оны хээрийн шинжилгээний тайлан // ТХГБС. -45 б. 81. ТЬотзеп V. 1п8спр1:юп5 (1е ГОгкЬоп // М етопез ёе 1а 8оае1е Ртпо-Ои§пеппе.(М8РОи).У. -Н е^т^Гогз, 1896. -240 8. 82. Аманжолов А.С. К генезису тюркских рун // Вопросы языкознания.-М ., 1978. №2.С. 76-87. 83. Рп15ак О.Тигко1о^у апс11Ье сотрегасйуе 8Шёу оГАкаю Гап§иа§е5 /7 .1ита1 оГТигк!зЬ 81исИе5. Уо1. 4. Нагуагё 11шуег8ку Рпп1т§ 01- йсе.1980. 84. ОаШЫо* К. Езза! с1е §гатшаге 8о§сНеппе. Ргеппег рагйе: РНопеС1цие.-Рапз, 1914-1923. 85. Ко88 Е.Б. е1 Саи1Ыо1 К. Ь'а1рЬаЬе1 8о§ёюп ё'аргез ип 1е т о 1§па§е ёи XII 81ек1е. -1А, 1913 (М аь .1шп), р. 525-526. 86. Л и в ш и ц В.А. О происхождении древнетюркской рунической письменности // Археологические исследования древнего и средневекового Казахстана. -А-А., 1980, С.3-13. 87. Клоссон Г. Происхождение тюркского рунического алфавита // Зарубежная тюркология. 1986. С. 136-157. 88. Щербак А.М. О некоторых спорных вопросах реконструкции фонологической системы тюркского языка // Тюркологические исследования. -М., 1976. С. 237-248.

89. Аристов Н.Я. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности // ЖС. 1896. Вып. 3-4. С. 277-456. 90. Щербак А.М. Енисейские рунические надписи. К истории открытия и изучения // ТС. - М. 1970. С. 111-134. 91. Соколов Н. От камня печатному станку // Культура и писменность Востока. Баку, 1928, II. С. 23-39. 92. Кляшторный С.Г. История Центральной Азии и памятники рунического письма. СПб. 2003. -559 с. 93. Махмутов А. Как возник древнетюркский алфавит // Исследование по тюркологии. -А-А. 1969. 94. Поливанов Е.Д. Идеографический мотив в формации орхонского алфавита // Бюллетень Среднеазиатского государственного университета. № 9. -Ташкент, 1925. С. 177-181. 95. Е тге А.С. 5иг Г /о п ^ те с!е Ь’а1рЬаЬе1 у1еих-1ига (И* а1рЬаЬе1 гишцие ёе $1Ъепе). 51атЬи1. 1938. -2 4 5. 96. Гузев В.Г, Кляшторный С.Г. Проблемы происхождения древнетюркской руники в свете общей теории письма (К столетию дешифровки) // Вести. СПб.ГУ. Сер. 2 1993. Вып. 4 (23), С. 57-62. 97. Ргкзак О. Баз АЙШг&зсЬе // НапёЬиЬ ёег Опеп^аПзйк В1.У. 98. Гузев В.Г. К вопросу о слоговом характере тюркского рунического письма /У ВЯ. 1994. №5. С. 67-72. 99. Аврутина А. Фонологическая система языка древнетюркских рунических памятников // Тюркология. 2004. № 1 (9). С. 84-97. 100. Кудерина Н. Коне турю графикасындагы графема, фонема катынасы // Кене турю жазба ескертюштерк жазу мэдениетшщ бастаулары, тшдщ даму к^былыстары. - А , 2005. -92-100 б. 101. Бичурин Н.Я. (Иакиеф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т.1. - М .-Л , 1950. -380с. 102. Сухбаатар Г. Монголчуудын эртний евег. -УБ. 1980. -281 с. 103. \Уаге ТЯ. \Уе1 зНои оп ВиёёЫзш // ТР. 1933.р.р. 100-181. 104. 811ге1Ьег О. ШзШгу оГ 1Ье Гогшег Уеп Оупаз1;у // Мопишеп! Зепса. 1оигпа1 оГ опепЫ зикНез. Токю. 1956. уо1.Х1У. рр. 374-480; уо1. XV. рр. - 1-144. 105. Сагто1 Э. Ассоип! о!' 1Ье Ти-уьЬип т 1Ье ЫзШгу о!' 1Ье СЫп Оупаз{у. Вегке1еу, Ьо5-Ап§е1ез. 1953. -645 з. 106. Сэр-оджав Н. Баянлигийн хадный зураг (Баянлиг петроглифО. -УБ., 1987.-162 с. 282

107. Кляшторный С.Г. Древнетюрские рунические памятники как источник по истории Средней Азии // -М ., 1964. -254 с. 108. Доржеурэн Ц. Умарт хунну. -У Б., 1961.-120 б. 109. Дамидинсурэн А. Археологий ншинжилгээгээр олдсон хуннутийн бичгий дурегалууд // 8А. Т.У.Разе.3-13, -У Б., 1972. Тал. 99-111. 110. АкЬе1ш Р. ОевсЫсЫе с1ег Ниппеп. Егв1ег Вап(1. ВегПп. 1969. - 118р. 111. Окладников А.П. Петроглифы Монголии // -Л ., 1984. - 265. 112. Ядринцев Н.М. Отчет экспедиции на Орхон, совершенной в 1889 году. // СТОЭ.СПб. 1892.вып. 1 .с.79-81. 113. Ядринцев Н.М. Путешествия на верховья Орхона, к развалинам Каракорума. // ИВСО Геогр.общ-во. 1899.Т.26. вып. 4. с.257- 272. 114. Радлов В.В. Предварительный очет о результатах снаряженной с высочайшего соизволения императорской АН экспедиции для археологического исследования р.Орхона, // СТОЭ,СПб. 1892. вып.1. с .1-12. 115. Радлов В.В. Атлас древностей Монголии, // СТОЭ. Том. 1,И,11ЦУ,У СПб. 1892-1897. 116. Яас11о1Т\У. 01е акШгЫвсЬеп 1п8сЬпйеп <1ег Моп§о1е1, //АТ1М,ЬГ§1. Оав Оспкша1 т ЕЬуеп дав Рппгеп К ике§т. 8рЬ., 1984. 117. Котвич В.Л. Хушо-Цайдаме//Тр.ТКПОРГОЛ912 года. СПб. 1914.Т. XV.вып. 1,с.50-54. 118. Кашгарий М.Девону лугот-ит турк. Аударган С.М. Муталлибов. Ташкент. 1960-1967. Т: 1,11,III,IV. 119. Рамстедт Г.И. Как был найден «Селенгинский камень».Перевод надписи «Селенгинского камня» // ТТК0.ИРГ0.1912.Т.15. Вып. 1.с.8-16. 120. Сэр-оджав Н. Эргний турэгууд. УБ., 1970. 121. Лв1 Ь. У угкит КйНе§тоуа рата1шки V Моп§о1вке 1л(1оуе ЯериЪНве, // «АгсЬео1о§]$ке гагЫеду» . РгаНа. 1960. ХН.№1.рр. 86- 115. 122. Лв1 Ь. УогЪепсЬ! иЬег сНе агсЬдо1о§овсЪе ЕгГогвсЬип^ (1ев Кй1-1е- §т-Оепкта1в ёигсЬ (Не 18сЬесЬов1о\уак18с11 топ§оН8сЬе ЕхресИйоп ёев ^Ьгез 1958 / / IIАЛ Вс1.ХХХН.1960.Н. 1-2.8.65-77. 123. ТЬотвеп V. ОесЫЙгетеп! ёев твепрпопв с!е Ь’ОгкЬоп с1 с1е Ь^етзвеШ ойсе ргеПтишге, /7 Ви11е1еп с1е Асас1ет1е (1ев заепев е1 с1е Оапетагк, 1893.рр.285-299 283

124. Мэнэс Г. 1983 оны бичээс судлалын хээрийн шинжилгээний тайлан. // ТХГБС УБ., 1983.36 б. 125. Жолдасбеков М. Асыл арналар./У А. 1986. 126. Айдаров Г. Култепн ескерткпш. А., 1995. 127. Т ект Т.А. Кизеу то§оН81апёа ^ешЫг иу§иг апШ: Тагауа! (Тегк т ) КкаЬез1Дигк 1апЬ Кигиши Ва81теУ 1. Апкага. 1983. УХХУЬ. Рр.795-838. 128. ОаЬе1еп!г О.у.ё. Ь’тзспрСюп сЫ тнзе (1и 1-г топитеп* ,- т [Неь ке1], 1п8спрйоп8 ёе ГОгкЬоп. РР. ХХУ-ХХУГНе18т§1ог8. 1892. с.ХХУ-ХХУИ. 129. Огкип ГШ . Езк1 1йгк уа2к1ап.181апЪи1. 1986. 130. 8Ые§е10. СЫпезюЬе 1п8сЬпЙаи1 ё е т ш^ипвсЬеп О е п к т а 1 т КагаЬа1§а8ип, Не18т§й)Г5. 1986. М8РОи. 131. Васильев В.П. Китайские надписи на орхонских памятниках в Кошо-Цайдаме и Карабалгасуне, // в кн. Сборник трудов Орхонской экспедиции, вып.З,С-П., 1897. 132. Сарткожаулы К. Орхон муралары.т.1. //.Астана.2003. 133. НакЫ Азип . Уеаг 2000 ехсауайоп оГ ВИ§е КЬап топитепС, // Мо§оН81апёак1 Тигк АпШап Рго]е81 2000уШ ОаН5та1ап. Т1КА. Анкара. 2000. рр.65-126. 134. Т ек т Т.А. § г а т т а г оГОгкЬоп Тигкз. ЬкНап Шшуегзку. 1968. 135. КаЬтей А.К. (^иСаё^и ЫП§. 181апЬи1.1947,1979, 1991. 136. Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности Монголии и Киргизии.М.-Л., 1959. 137. А1а1ау Везпп. Опуапй Ьи§а1-к-Тйгк Сегзетезк I. I.II.III.IV. Апкага. 1985-1986 (перездание). 138. Древнетюркский словарь.Л., 1969. 139. Севортян Э.Ю. Этимологический словарь тюркских языков. М., 1974. 140. Сарткожаулы К. Древнетюркские рунические надписи и тюрско-уйгурские этнокультурные связи в УП-1Х вв. (Автореферат. Дисс.на поискание уч.степени канд.ист.наук) АЗ, 1988. 141. Севортян Э.Ю. Этимологический словарь. М., 1978. 142. Сарткожаулы К. Объединенный каганат тюрков. Астана 2002- 201.с. 143. Кляшторный С.Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии.М., 1964. 144. Тугушева Л.Ю. Об интерпретации некоторых данных орхонских рунических текстов, // <<Байыргы турю оркенистк жазба ескертюштер>>, Алматы. 2002. С.396-401. 284

145. РиПеуЫапк Е.С. А 8о§сНап со1опу т с1ег Моп^оНа, /У ТР, уо1.41,1952, рр.317-356. 146. Кононов А.Н. Способы и термин определения стран света у тюркских народов, // ТС.1974.М,1978.с.72-89. 147. Рашид-ад-дин.Сборник летописей (Пер.с персидскогоЛ. А.Хетагу-рова) М-Л,1952.т. 1 .ч.1. 148. Кляшторный С.Г. Эпиграфические работы в Монголии, // АО. 1977. М .1978.с.575-576. 149. Ата - Малик Жувейни. Ертогщийн байлдан дагуулалчийн туух. Хох-хот. 1988.Т.1. 150. Зуев Ю .А , Агелеуов Г. Буд-тенгри-Божество древнетюркского пантеона, /'/' Известия АН Республика Казахстан. Алмагы. 1998.№1. с.47-58; 151. Бичурин Н.Я.(Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена т. 1.М-Л.Д950. 152. Жолдасбеков М. Камни заговорили. // А.2003, 153. Косвен М.О. Аталышества, // СЭ.1935,№2.с.41-62. 154. Клп1сЬеп В.Ьез ёеззт^пз р1с1о§гарЫциез е11ез тзспрйоп зиг 1ез госЬегз е1 зиг 1ез з1е1ез еп Моп^оНе гесиеНПз.Шап-Ва^ог. 1968. 155. Аако Р. Опеп1а1 зШсНез 111 Рт1апс1 1828-1918. Не1зтк1. 1971. 156. Владимирцев Б.Я. Эгнолого-лингвистические исследования в Урге, Ургинском и Кентайском районах. // СМ.вып.П.Л.1927. с. 1-42. 157. Аако Р. Кжпз^есЙ ипё тзсЬ п й уоп Топ]икик//«Деап ёепу Аггпа- §ап». Апкага. 1958.3.19-24. 158. Харжаубай С. 1981-1982 оны хээрийн шинжилгээний тайлан, // ТХГБС. 159. Харжаубай С. 1984-1989 оны хээрийн шинжилгээний тайлан, // ТХГБС. 160. Сэр-оджав Н. Монголын эртний гуух. У Б , 1977. 161. Баяр Д. Монголын тов нутаг дахь турэгийн хун чулуу.УБ.,1997. 148 б. 162. К о1ш1с2 XV, 8апкн1оуПсЬ А. Ье шопигпеп!; 1игс (ПкЬе-кисЬоШ еп Моп§оНе сеп1га1е, // КО. 1928.Т.4,р. 60-107. 163. Тгу]агзк1 Е. Оп 1Ъе агс1шео1о§ка11гасез оГ01с1 Тигкз т Моп§оНа, // Еаз1 апё \\^ез1.Ы.5.Яоша. 1971. уо1. 2. №1-2. 164. С1аизоп О , Тгу)агзк1 Е., ТЬе 1п8спр1юпа1 1кЬе КЬисЬоШ, // ЯО. XXX1V /1. ^агз2а\уа. 1971. 8.7-33. 285

165. Харжаубай С. 1979-1980 оны хээрийн шинжилгээний тайлан, // ТХГБС. 166. Тгу]аг§к1 Е. Аако Р.. Тшо 01с1 Тигк1с топитеШ в оГ Моп§оНа, // МЗРОи. НеЫ пкг 1973. 167. Костюков В.П. Тюркские поминальные комплексы на Южном Урале//Этнокультурные процессы в Южной Сибири и Центральной Азии в 1-Н тысячелетии н.э.Кемеров.1994.с.138-158. 168. Войтов В.В. Онгинский памятник. Проблемы кульгуроведческой интерпретации, // СТ.Баку,1989,№3.с.34-50. 169. Харжаубай С. Тогуз-огуз ба он-Уйгур, // АС.,т.Х1,с.23-50. 170. Харжаубай С. Тюркская община <<еЪ>>. // Природные условия, история и культура Западной Монголии и сопредельных регионов. /Тезисы докладов IV Международной научной конференции. Томск., 1999г.//. с. 121-122. 171. Наваан Д. 1976 оны хээрийн шинжилгээний тайлан//ТХГБС. д. 12.№6. 172. Нлёегт Опо§оша. О п § т ЫЪип уакисЬй (Онгин жазуыныц аудармасы жэне тусшжтемес!), // А81айс ЗШсНев т Нопоиг 1оги Ьапес1а оп *Ье Оссазюп о1'Ы8 8121ле{Ь В1г1Ьс1ау Мау 15. МОМХЫ1, Куо1о. 1950.8.431-451. 173. Щербак А.М. Огуз-наме, мухаббат-наме. М. 1959. 174. Вап§ \\^.ипс1 А.УОп.ОаЪат.Тигк1зсЬе ТигГап-Тех{е.1У//8РА\У.ВегНп. 1930.ХХ1Ус. 432-450. 175. Рагкег Е.Н. ЬЧшспрйоп сЫпо18е с1и то п и теп ! Л // М8РОи уо1. V I 896, рр.212-216. 176. Адрианов Л. В. К археологии Западного Алтая,//ИАК. СПб. 1916. вып.62;с.2 - 91. 177. Айдаров Г.Тоникук ескертюшшщ тип. А.,2000. 286

УШ1НШ1 Б0Л1М МОНГОЛИЯДАГЫ МАЙДА ЖАЗУЛАР Б 0 М Б 0 Г 0 Р (КУМБЕЗ) ЖАЗУЫ Орны: N 46°07’ 07,9” Е 99°ЗГ 51,6” тещз денгешнен - 1525 м. Монголия Рсспубликасы, Баян-К,онгор (Байконыр) аймагынын Бомбегор (Кумбез) сумынынын жер1. Сумын (елд1 мекен) орталыгынын онтустж жагындагы Шивээт деп аталатын аласа белдщ устшдеп обанын ортасына орналаскан. Осы оба мен сумын (елд! мекен) орталыгынын арасы - 12 км. Бомбегор сумыны Батыс Монголияга баратын куре жолдыи бойына орналаскан. Сумын орталыгынын батыс жагында Байдарак езеш агып жатыр. Озенге салынган кегпр мен сумын арасы - 35 км. Бембегер жазуы туралы алгашкы акпаратты Монгол елшщ белил! когам кайраткер!, атакты жазушы Лодонгийн Тудэв аксакал 1987 жылы осы макаланьщ авторына берген едь Л.Тудэв Монголия Республикасыньщ Жастар Одагыньщ Бас хатшысы лауазымын аткарып журген кезшде (1980-1985 жж.), Монголия ел1н1н барлык жерше жур1п, жер бет!ндег1 тарихи муралар мен кене жазбаларды 1здест1рш, кезбен кер1п, фотога тус1румсн айналыскан ед1. Ел аралап акпарат жинап, тарихи мураларды 1сдест1р1п жургенде Бембегер сумынындагы б1рлест1кт1н (колхоз) кадр бел1мшщ менгеруш1С1 болган Тундэвийн Загды деген азамат Л.Тудэвт! ерт1п барып осы ескертк1шт1 керсеткен екен. Л.Тудэв агамыз осы энпмен1 айтып 1987 жылы кыста маган Бембегер жазуынын кол кеппрмес1н берген ед1. Эртурл! жагдайлардан болып кеш1Г1п ескерткшке 1990 жылы барып кеипрме жасап, фотога тус1р1п алган ед1м. Жариялауга асыкиадык. Себеб1, бгр жолгы кеш1рмен1 жариялап ж1беруге батпадым. Э р1, белд1н уст1не орнатылган обаны казып керу кажет болды. 1990 жылы барып кергешмде ескертк1ш орнатылган обаньщ батыс жагында гастан калап, катарластыра орнатылган кора юпеттес корган бартын. 287

Корганныц би!кт1Г1 б1р метр денгейшде едь Бул кора кпеттес корган сонгы жылдары орнатылгандай эсер калдырды. Тургын малшылардан сурастырып керш ед1м, олар бул ескертюш жанындагы корган туралы толык жауап бере алмады. Елд1 мекен орталыгына барып Л.Тудэвке жол керсеткен Т.Загды деген азаматты сурастырып ед1м ол азаматтьщ кырдагы ауылдарды аралап кеткендпш айтты. Сейтш, 1990 жылы Т.Загдымен жолыга алмадым. 2004 жылы Казакстан Республикасынын Астана каласындагы Еуразия Улттык Университет! тарапынаН жасакталган экспедицияны баскарып МоцгОлия Республикасында болды м. Осы жолы Бембегер жазуын екшнп мэрте кеппрш, 1здеп журген Т.Загды деген азаматты таптым. Бембогор сумыныньщ Хуралынын бастыгы боп кызмет жасап жур екен. Жасы 50-ге келшп. Т.Загды ескертюшпц жанында болган корган туралы темендеп мэл1метп бердг Онда: 1970-гш жылдары ескертюш тас орнатылган обанын тастарын алып, жанына денгелек гпшшд] кора тургызган. Ол корага жылкыларды айдап келш камайтын ед1. Кешн 1980-Ш1 жылдары осы кораньщ тастарын алып сумын орталыгына монша тургызган. Тас обанын тастарын алган кезде устын соныц оргасынан шыккан. Тургын халык сол орнынан козгалткан жок. Жазуы бар киел1 тас деп кер1п, кесапатына урынудан корыкты, - деген акпарат бердГ. Монгол халкы жазуы бар мураларды киел1 деп керш кол типзбей коргаштайды. Осындай жаксы касиетт1н нэтижес1 кептеген кене мураларды сактап калуга улкен эсер еткенш айтуымыз жен болар. Зерттелук 1984 жылы жазушы Л.Тудэв ескертк1ш тасты алгаш рет керш жазуын кенпрш, фогога тус1рген. 1990 жылы К-Сарткожаулы жазуын кенпрш, фотога тус1рт, сипаттамасын жазган. 2004 жылы КР Л.Н.Гумилев атындагы Еуразия Улттык Университет! тарапынан жабдыкталган «Монголия экспедициясы» зерттед1 (Экспедиция есебк Астана. 2004. 25 б.). 2005 жылы Монгол археологтары тасты тауып жариялаган (2.117-124). Сипаттам асы : Шивээт белшщ уст1ндег1 обанын диаметр1 — 18 м., устынтастыц би1КТ1Г1 - 139 см. (корым ортасынан ашык кер1Н1П турган бшюпп), тастыц теменп жагыныц жалпактыгы - 46 см , жогаргы жагыныц жалпактыгы - 25 см , тастан калындыгы (еш) - 16-18 см. Еш мен 288

алдыцгы бет! майда табиги гранит тасты пайдаланган. Тастыц жалпак бетшщ (он бетше) жогаргы жагына 26 см жерге 4 жол жазу жазылган. Терт жол жазудыц аяк жагына 34 танба кашалган (карацыз. Фото жэне сызба суреттер). Устынныц жщинке (енше) жагына б1р жол жазу кашалган. Мэтшнщ узындыгы - 89 см. Эрш кескшдсршщ бшкт1п - 2-3 см. Мэтшнщ магынасына байланысты устынныц кырындагы узын жолдагы жазуды б1ршип бет деп нем1рлед1к. Жалпак бетш деп жазуды екшип бет деп нем1рлед1к. Буган дейш осы жазуды окумеТн айналыскан Ц.Баттулга екшип беттеп жазудыц жолын жогарыдан теменге карай ном1рлеген. Байыргы туркшер тастыц томенп жагынан жолды бастап, жогарыга карай сатылап жазатын дэстур1 бар. Ц.Баттулга осы ерекшел1кт1 бшмегенджтен кателескен. Мэтш: Б1ршцп бет: Екшип бет1: Н Н >АН 1 * Н (4 ) ГУ*1УеШ\У1у (3) и ч Н Н П М К (2) (1) Транскрипциисы: Б]р1нш1 бет1: 1) Оге [1е1]1гк]е: азуга гегке[1]: ;ш ктйк1т Ьаг ей! [2]: га^уМ ицут 20ц: Ьа5ту1уу Ьосктуу Екшип бетк 1) цооЬугар [3] Шк1апу1с1[у] [4]1 2) 1и1с1апу1и2 цаг1иц 3) ПЫн еН§ ципс^у^ [5] 4) А1 о* ар агсигуг)[6]3 19-158 289

Аудармасы: Б1рш1ш бетк 1) Жогарыдагы Тэщрге, темендеп [киел1] жерге [1] жупнш, жалбарынуга [2] тш ст1мш. Жанылганым-жазганым жок. Басмыл халкын Екшнп бетк 1) Жинап хул даны л ды. 2) Тулданылушы Карлук 3) 1л бю Ел 1г ханшайымын 4) Кызыл от алып аласгалынды. Т усш ш тем еа: [1 ]. М этшдеп «а$уга 2(]‘)егке» деген сездщ астарында «киел1» дегеи магына жатыр. Жай б!р карапайым кара жер деп керш отырган жок. Сондыктан да 61зд1н тарапымыздан «кнел1» деген сезд1 косып аудардык. [2]. «гйктикпп Ьаг еШ» т1ркестеп гйкт-жугш у, жалбарыну, (ДТС.285; МК. 111.84; КТ. 1.18) -ик / -ия, -у я, Ч к, -ая, -ек, -я , -к етютштен сын ес1м тудыратын жалгаулар. Мысалы: Ьи/ик (Ъигбузу) - бузык, ЯУ^УЯ (ЯУ^ылу, ютеу) - кылык, 1ег:ик (1ег-тез, жылдам) - жуйрж, асия (ас-ашу) - ашык т.т.с.с. Олай болса бул т1ркест! «жугшш жалбарынуга т ш с т й н » , - деп аударуды жен кердш. [3]. Екшнн беттщ б1ршил «яооЬугар» деген сез, б1ршил беттщ сонгы «Ьа$ту1уу Ьос1ипуу» (басмылдын халкын) деген т1ркестщ Т1- келей жалгасы. [4]. «1и1(1апу1с1у» сезш Ц.Баттулга 1и1 - жес1р, 1оп - тон кшм, аШу - алды деп эр сезд1 жеке-жеке алып «ж еар кшмш алды» (4. с. 123) - деп аударган. 1. Ц.Баттулга «1и11опу а1с1у» (4.123). 2. Ц.Баттулга «Ш11опу а1и» (4.123). 3. Бул жолды Ц.Баттулга кепи'ре алмаган. Байыргы турштер XV кесюнд1 —11/—Ш деп окиды. Бул арада Ц.Багтулганын «шЫапуМу» сезш деп турж тш н щ грамматикалык ерекшелптн тусшбеген. «Ти1» - жесЧр, -с!ап/-с1еп, - 1ап/-1еп, - 1уп/-Пп ездж етктж тщ курдел1 косымшасы. Мысалы: огипёип (огип - место), ет§екпп (ет^ек - енбек), асЫуп (ас1а - бакыт). 290

—у]/—П ырыксыз СТ1СТ1КТ1Ц косымшасы. 1с-эрекет, кимылдыц 0зд1пнен орындалатын мэнш бередь -с!у (—(у, -й , -сП) озгслж етютжпн косымшасы. Кимыл, юэрекеггщ тжелей субъектшщ 031 аркылы емес, екшип б1р субъект! (агенс) аркылы аткарылатынын, юке асатындыгын б1лд1ред1. Мысалы: ЪШпсН (ЪШ-жазу), апси1апс!у (апси1а - мадакта), ас1угу1с1у (ас!уг - айырыл), г(|)ау1ас1у (гау1а - жауласу), т.т.с.с. [5]. Устынныц екшип бетшдеп 3-жол дэстур бойынша оннан солга карай багытталып жазылуга тшст!. М этшдеп баска жолдардын барлыгы байыргы турю жазу грамматикасынын ережес1 бойынша оцнан солга карай жазылган. Демек 3-жол солдан оцга карай тер1С багытталып жазылган. Онымен коймай 8, 9, 10, 11 э р т кесюндерш тоцкайтып жазган. Бул 61111 кашаушыныц катес1 емес. Турюлердщ улттык салт-дэстур1 бойынша осылай жасалган. 3-жолдагы «ПЫ$ е!!§ ципсщу]]» 1лбю Ел!г ханшаны осы жазудыц екшип жолында «шШапуИу» (гулданылды) - деп ашык жазган. Тулдану деген не? Осыган жауап гздешк. Турю халыктарында олген адамнын бэаре атын тулдайтын дэстур XXI гасырга дешн жетт!. Казак халкында бул дэстур сакталган. Иес! олген соц, онын бэаре атыныц кекш н, куйрыгын шорт кесш, ушрше коя бередь Эруактыц жылдыгына дешн оны ешюм мппп пайдаланбайды. Жылдыгы болганда осы атты экелш сойып, жиылган кауымга ас бередг Олген адамныц эйел1 «тул катын» аталады. Оныц озшдж ерекше дэстур! тагы бар. Бул дэстур Абак керейлердщ ортасында сакталган. Куйеу] олген эйел уйдщ казан жагында, ошактыц немесе пештщ касына отыра калып, ею бетш тырнагымен орып ж1б ер т, канын судай агызып, ец!реп жоктау айтып жылайды. Колына кесеу немесе от косейтш кыскашын алып оттыц басын сабалап ещрейд!. Жиылган кауым, агайын туысы оны уатып жонге келт1рген сон, ерген шашын жайдырып, кара кшм кипзед1. Бул онын байы елш, багы тайган каралы катын - тул катын екенш корсетед!. Осылайша тулдаган каралы ки!мш, каралы бейнесш куйеушщ жылдыгына дешн жалгастырады. Бгздщ соз етш отырган нысанныц мэтшшде 1лбю Ел!г ханша Басмыл тайпалык ^дагыныц жес!р1. Басмыл тайпалык одагыныц адамдары жин алып* келш ханшаны тулдаган. Ханша Карлук тайпалык одагыньщ тумасы, немесе тепюш Карлуктар. Басмылдардыц бул тулдау дэстур! бупнп Керей-казактардыц тулдауынан да ауыр болган сиякты .рган дэлел: 291

1. Бупнп казактар (керей, наймандар) елжтщ денесш уйден алып шыга бере тымагын тер]е каратып киедк Суйект1 жерге берш кемш б1ткен соц, куран окылып, келжтерше мшедь Осы кезде бастарындагы тымагын дурыетап он каратып киед1. 2. Б упнп казактар (керей, наймандар) бэаре атты тулдаганда ерш терю каратып ергтеп турып, кекш мен куйрыгын шорт кеседг Ежелп Сак (Скифтер) ер1 (кесем1) кайтыс болса ханымын, кемекшшерш тулдап, елйрш коса кемепн дэстур болганын археология гылымында аныкталган акпарат. Бул туралы коптеген мэл1меттер келт1руге болады. Осы аталган анологтарды б1здщ сез етш отырган Бембегер жазуынын акпаратындагы тулдауга байланысты дерекпен салыстыра саралай отырып темендеп корытындыларды жасауга болатын сиякты. Онда: 1. Тулданушы 1лб1с Ел1г ханша жай б1р карапайым адам емес, аса жогары лауазымды Басмыл тайпалык одагыныц (хандыгыныц) кесемдершщ б1ршщ ханымы болган сиякты. 2. Бул адамныц куйеу1 елгеннен кешн тулдау р эам ш етюзген. Онда жай б1р агымдагы рэс1м еткгзш кана коймаган. 1лб1с Ел1г ханым езш ел п р ш тулдауды калаган сиякты. Онын дэлел1 осы ханымныц ес1М1 терю багытпен жазылып, эрш кескш дерш щ тоцкайтылып жазуы дэлел болмак. Сондыктан теркш жагынын Карлук тайпалык одагы, куйеу жагыныц Басмыл тайпалык одагыныц адамдары жиналып, ханымныц тш епн орындап, ем1рш тулдап, жерлеп басына устынтас (ескерткпп) орнатып, К,арлукБасмыл тайпалык одагыныц ру басшыларыныц танбасын ойып жазып, сол окигага куэл1 екенш куэландырган. Егер мундай ауыр ритуал жасамаган болса осыншама 1с-кимыл жасап, басына ескертк1ш тас койып, тайпалар мен руларыныц касиегп тацбасын кашап, куэландырудыц не кереп бар ед1. [6]. 1987 жылы Бембегер жазуыныц кеппрмесш жазушы Л.Тудэв ага жасап, маган бергенде, екшпп беттщ 4-жолыныц жазуы ешкандай эрозияга ушырамаган бутш ед1. Одан соц ^99,0 жылы ез1м барып кепирме жасаганымда бул жол тагы да бут1н болатын. 2004 жылы кайта барып кергешмде 4-жолдыц 1, 5, 6, 7, 8$ррш кесюндер1 эрозияга ушырап, сынып бузылып кетйгп. 2005 жылы^Ц.Баттулга барып кеппргенде эрозияга ушыраган нускасын кемпргей. Баттулганыц кеппрмесшде де 1, 5, 6, 7, 8 э р т кескшдер! болмаган. 292

Осы 4-жолдагы Ь кесющн б'хз «а1» - кызыл (ДТС.31; ЭСТЯ. 1974.125-126) - дсп окыдык. Одан кешнп «А1 о1 ар агсигуд» т1ркестершщ эрш кескшдер! анык болгандыктан киындык тудырган жок. Мундагы «агси-тазалау, аластау» (Моцгол-орыс создк 2006ж. с. 75; «агзу» - тазалау, аршу (Кдзак-орыс создк. Алматы. 2002 ж. 70 б>.)). -иг/-иг, -уг, —1г, -аг, —ег салт етютншщ косымшасы. Мысалы: Ы1иг (Ы1 - биту), г(])а5иг (]аз - жасыру), ке1йг (ке1 - кел), ке(;ег (ке{ - кет), цу!иг (цу1 - кЬш, юте) т.т.с.с. -у д /-1д, -ид, -ид, -ад, -ед ет1стктщ буйрык райынын 2 жактын косымшасы. Кобшде 1зет, курмет корсеткен магына бередг Мысалы: 8бг1ед (вбгк - сейле), з’етед (]ете - жеме), Ьегйд (Ьег - беру, кайтару) т.т.с.с. Осы сараптамаларды синтездей келе жогарыдагы «А1 о1 ар агсигуд» сейлемш «ал кызыл от алып аласталды (тазаланды)», - деп аудардык. Ойгсе, бул ханымды ею оттын оргасынан еткгзш, огнен аластап, тазалап алып жанын алган сиякты. Осылайша, жерге берш, каб1р жасап, устше тас ескерткпп орнаткан сиякты. Кыскартылган атаулар ДТС - Древнетюркский словарь. М-Л. 1969. МК - М.Кашкари созднг ЭСТЯ - Этимологический словарь тюркских языков. Пайдаланылган эдебиеттер 1. Сарткожаулы К- Эпигафика экспединиясынын есебг Монголия. Баян-Олгей аймак. Казак-турктану гылыми-зерттеу орталык архив!. 1990ж. 31 б. 2. Сарткожаулы К,. Монголия экспедициясынын есебг Астана. ЕУУ-нщ эпигафика бол]мшщ колжазба коры. 2004 ж. 74 б. 3. Баттулга Ц. Бембегерийн бичээс//Ак1а Моп§оНса. Уо1.4 (236). УВ., 2005. 88.117-124. 4. Баттулга Ц. Монголын руни бичгийн бага дурсгалууд.УБ., 2005. худ. 122-128. 293

ДЭЛ-УЛА (КЫРАТ ТАУ) Ж АЗУЫ Орны: Онтустж Монголия, Дундговь (Орта Гоби) аймагыныц 0лзит1 сумыныныц жер1 Дэл-ула (Кырат тау) тауынын Барун-билу (Батыс кайракты) деген саласынан байыргы турк1 жазуы табылган. Батыс Кайрактыныц жартастарынын жаратылыс б т м 1 тым ерекше. Батыс Кайракты оцтустж жактан солтустжке карай келденец орналаскан б1рнеше кырат тау сшемдершен турады. Осы кырат таулардын онтустж жагынан Барун-билуге (Батыс кайрактыга) суы тартылып калган жылганы куалап ю р т келгенде алдыныздан есю будда лпркеушщ кирандысы кездеседг Осы жерден Батыс Кдйракты кыраттарынын келденецшен келбей орналаскан жалжал жартастарга коз туседь Тау уш жал жартастан куралган. Осы жартастардыц б1ршпп жэне еюнпп жалын асканда кулаган коне тас оба кездесед]. Осы тас обанын шыгыс жак етепнде жаткан жалпак кара таска Дэл-уланыц б1ршпй жазуы сызылган. Б1ршш] жазудын тура батыс жагында 2,5м. жердеп кара таска екшпп жазу сызылган. Осы ушшип жал жартасты жагалап батыска карай жургенде 20-дай метр жерде ушшип жазу, одан соц 150-дей метр жерде тортшип жазу табиги тастарга кашалган. Торт1нш1 жазу уш1нш1 жалдыц кулама акырына (соцына) орнаткан обаныц шыгыс он жагындагы биж пп - 70 см кара-курен тастыц бет1не сызылып жазылган. Зерттелук 1988 жылы Моцголияныц Мемлекеттж университет1- Н1Ц Ерге орта гасыр тарихы кафедрасыныц мецгеруш1С1 Д.Хухэнбатыр, Монголия ГА-ныц тарих гылыми-зерттеу институтыныц ага гылыми кызметкер! Т.Санжмятавтар бастаган гылыми экспедиция Дэл-ула тауындагы петроглифтсрд1 зерттеп б!р ай бойы жумыс жасаган. Сол кезде Т.Санжмятав Дэл-уланыц I, II жазуын тауып, осы жолдардын авторьгна жегк1зген ед1 [1. х.48]. Б13 калькага тучпрген эр]п кеск1ндер1мен танысып керген1М13де б^рший жазудыц б1р1ний жолдагы 22 эр1п кеск1ндер1н1ц оннан солга карай санаганда 18,21,22 эр1птер1Н1ц кеш1рмес1 дурыс емес екеш аньжталды. Ек1нш1 жолдагы 5, 7, 28, 29, 41, 42, 43, 44, 46, 47-эрштердщ дурыс кенпрш мегендт белг1л1 болды. Дэл-улага арнайы барып жумыс жасауга мумкшдж болмады. Бгз тек 2003 жылы гана Дэл-ула жазуын кезбен кер1п кеш1руге мумкшдж туды. Алгашкы экспедициянын курамында болган студент Ю.Болдбатыр кеЙ1н 2000 жылы Дэл-уланыц б1ршип жазуыныц алгашкы окылымын (транскрипция), аудармасы мен тупнускасын жарияла294

ды [3. х.219-226]. Ю.Болдбатыр б1рппш жолдагы 16 эрпгп, еюнпп жолдагы 5, 26, 40-шы эрштсрд1 дурыс копире алмаган. Онымен катар 1, 2-жолдардыц аудармасы дурыс болмаган. 1998 жылы Ц.Баттулга Дэл-ула II, III жазуын [4.x. 109-115], 2005 жылы I, II, III, IV жазуынын [5.x. 141-157] коппрмесш, транскрипция, аударма, тусшжтемес1мен б1рге жариялаган. Ц.Баттулга б1рппш жазудыц II жолындагы 5 эршт! тер1с коппрш, 58-эрш кссюшн тастап кеткен. Ц.Баттулга б1ршии жазудыц коппрмесш дурыс жасаганмен аудармасынан айрылган. II, III, IV жазулардыц окылымыда (транскрипция), аудармалары да дурыс болмаган. Ц.Баттулганыц тагы б] р ксмшш1Г1 Дэл-ула жазуыныц тупнускасын бермсгсн. Тек гана компьютерлж тер1Л1М1н усынган жэне орнын дурыс корсете алмаган, сипагтамасын жасамаган. 2005 жылы Казакстан Республикасыныц Л.Н.Гумилев атындагы Еуразия Улгтык Университет! тарапынан жасакталган экспсдицияны осы жолдардыц авторы баскарып, Дэл-ула жазуынын жаца коппрмесш, тупнуска фотосын алып, зерттеу жасап, туркология орталыгынын корына енпзд1 [5.45 б.]. Сипаттамасы: Б1ршпп жазудыц еюнпп жолы жалпактастыц онтуетж жагынан басталып садакша догалана иш п барып тастыц солгу с пк басына барып аякталган. Куд.лы батыска карай багы ггалып курылган садак юпеттес. Осы б1ршпп жазудыц б1рпшп жолы жалпактастыц шыгыс жагына садактыц огын еске туаретш гпппнде оцнан солга карай жазылган. Б]ршпп жолдыц астыцгы жагына узындыгы - 60 см-дей болатын сызык тартылган. Сызык пен б1ршпп жолдын ортасында адам бейнесшщ схематикалык сурет1 жэне садактыц огы, садак устаган адам бейнеей кос коз жэне жалкы коз тацба кашалган. Осы б1ршпп жазу жазылган тас бетшде: С Х Ьо-; ^ . у , / / ю с . к э ь , тацбалары кашалган. Бул танбалар турю дэу1ршщ муралары. Еюнпп жазудыц басына тэуешюнщ 15 дана сурет1 кашалган. Бул петроглифтер тем1р дэу]ршщ муралары. Мундагы тэуешю бейнелерш таска урып тацбалаган. Жазудыц устщ п жагындагы к е к т у р ж т е р д щ н ы ш а н ы б о л г а н т э у т е к е т а ц б а < п т у р ж ДЭу1р1НДС к а ш а л г а н ы а н ы к б а й к а л ы п т у р . О й т к е ш б а с к а т э у е ш ю л е р г е К а р а г а н д а к у н г е т о т ы к п а г а н т у с 1 а к . А с т ы ц г ы ж а г ы н а н ж о г а р ы г а к а р а й 4 - ж о л д ы ц ж а н ы н д а а т к а м ш г е н а д а м б е й н с с ! с ы з ы л г а н . 795

ДЭЛ-УЛА (КЫРАТ ТАУ) ЖАЗУЫ Орны: Онтустж Монголия, Дундговь (Орта Гоби) аймагыныц Олзип сумыныныц жер1 Дэл-ула (Кырат тау) тауыныц Барун-билу (Батыс кайракты) деген саласынан байыргь[ турк1 жазуы табылган. Батыс Кайрактыныц жартастарыныц жаратылыс б т м 1 тым ерекше. Батыс Кайракты оцтуспк жактан солтустжке карай колденец орналаскан б1рнеше кырат тау сьпемдершен турады. Осы кырат таулардыц оцтустпс жагынан Барун-билуте (Батыс кайрактыга) суы тартылып калган жылганы куалап юрш келгенде алдыцыздан еск1 будда ннркеушщ кирандысы кездеседг Осы жерден Батыс Кайракты кыраттарыныц келденецшен келбей орналаскан жалжал жартастарга коз туседь Тау уш жал жартастан куралган. Осы жартастардыц б1ршцп жэне екшпп жалын асканда кулаган коне тас оба кездеседг Осы тас обаныц шыгыс жак етегшде жаткан жалпак кара таска Дэл-уланыц б1рпшп жазуы сызылган. Б^ршип жазудыц тура багыс жагында 2,5м. жердег1 кара таска екшгш жазу сызылган. Осы уш1нш1 жал жартасгы жагалап батыска карай жургенде 20-дай метр жерде ушппш жазу, одан соц 150-дей метр жерде торт1нш1 жазу табигн тастарга кашалган. Торт1нш1 жазу уиннип жалдыц кулама акырына (соцына) орнаткан обаныц шыгыс оц жагындагы бш кпп - 70 см кара-курен тастыц бет1не сызылып жазылган. Зерттелук 1988 жылы Моцголняныц Мемлекетт1к университет1- Н1ц Ерге орта гасыр тарихы кафедрасыныц мецгеруш1С1 Д.Хухэнбагыр, Монголия ГА-ныц тарих гь[лыми-зерттеу институтыныц ага гылыми кызметкер! Т.Санжмятавтар бастаган гылыми экспедиция Дэл-ула тауындагы пстроглифтсрд1 зерттеп б1р ай бойы жумыс жасаган. Сол кезде Т.Санжмятав Дэл-уланыц 1, II жазуын тауып, осы жолдардыц авторына жетюзген ед1 [1. х.48]. Б1з ка^тькага тус1рген э р т кескшдер1мен танысып корген1М13де б1р1нпп жазудыц 01р1нип жолдагы 22 эр1п кесюндершщ оннан солга карай санаганда 18,21, 22 эрттерш щ кош1рмес1 дурыс емес екеш аныкталды. Екшш1 жолдагы 5, 7, 28, 29, 41, 42, 43, 44, 46, 47-эрш тердт дурыс коппрш мегендт белг1л1 болды. Дэл-улага арнайы барып жумыс жасауга мумюндж болмады. Б1з тек 2003 жылы гана Дэл-ула жазуын кезбен керш кеипруге мумюнд1к туды. Алгашкы экспсдицияныц курамында болган студент Ю.Болдбатыр кеГнн 2000 жылы Дэл-уланыц б1ршш1 жазуынын алгашкы окылымын (транскрипция), аудармасы мен тупнускасын жарияла294

ды [3. х.219-226]. Ю.Болдбатыр б1ршгш жолдагы 16 эрштй еюнпп жолдагы 5, 26, 40-шы эрштсрд1 дурыс копире алмаган. Онымен катар 1, 2-жолдардын аудармасы дурыс болмаган. 1998 жылы Ц.Баттулга Дэл-ула II, III жазуын [4.x. 109-115], 2005 жылы I, II, III, IV жазуынын [5.x. 141-157] кеппрмесш, транскрипция, аударма, тусшжтемеЫмен б!рге жариялаган. Ц.Баттулга б1ришй жазудын II жолындагы 5 эршт! терю кепнрш, 58-эрш кесюнш тастап кеткен. Ц.Баттулга б1ршпн жазудыц кеппрмесш дурыс жасаганмен аудармасынан айрылган. II, III, IV жазулардыц окылымыда (транскрипция), аудармалары да дурыс болмаган. Ц.Баттулганыц тагы б]р ксмш1Л1Г1 Дэл-ула жазуыныц тупнускасын бермсген. Тек гана компьютерлж терш м ш усынган жэне орнын дурыс керсете алмаган, сипагтамасын жасамаган. 2005 жылы Казакстан Республикасыныц Л.Н.Гу милев атындагы Еуразия Улттык Университет! тарапынан жасакталган экспсдицияны осы жолдардыц авторы баскарып, Дэл-ула жазуынын жаца кеппрмесш, тупнуска фотосын алып, зерттеу жасап, туркология орталыгыныц корына енпзд1 [5.45 б.]. Сипаттамасы: Б1ршин жазудыц екшпп жолы жалпактастыц оцтуетж жагынан басталып садакша догалана И1Л1П барып тастыц солтустж басына барып аякгалган. Кудды батыска карай багы ггалып курылган садак 1спеттес. Осы б1р1нш1 жазудыц б1рппш жолы жалпактастыц шыгыс жагына садактыц огын еске тус1рст1н шшшде оцнан солга карай жазылган. Б1рпшп жолдыц астыцгы жагына узындыгы - 60 см-дей болатын сызык тартылган. Сызык пен б1р1нШ1 жолдын ортасында адам бейнес1н]ц схематнкалык сурет1 жэне садактын огы, садак устаган адам бейнеа, кос кез жэне жалкы кез тацба кашалган. Осы б1рпшп жазу жазылган тас бетшде: оо-. о-,-/4. У;//'^ со~-'ст>. <>1, тацбалары кашалган. Бул танбалар турю дэу1ршщ муралары. Ек1нш1 жазудыц басына тэуешк1Н1ц 15 дана сурет1 кашалган. Бул петроглифтер тем1р дэу]ршщ муралары. Мундагы тэуешк1 бейнелер!н таска урып танбалаган. Жазудын уст1нг1 жагындагы к е к т у р ж т е р д щ н ы ш а н ы б о л г а н т э у т е к е т а ц б а V . т у р 1 к ДЭу1р1НДС к а ш а л г а н ы а н ы к б а й к а л ы п т у р . О й т к е н 1 б а с к а г э у е ш ю л е р г е К а р а г а н д а к у н г е т о т ы к п а г а н т у с 1 а к . А с т ы ц г ы ж а г ы н а н ж о г а р ы г а к а р а й 4 - ж о л д ы ц ж а н ы н д а а т к а М 1н ген а д а м б е й н с а с ы з ы л г а н . 795

Ушшип жазудыц астьщгы жагына деген бейнел1 танба кашалган. Бул да турю дэу1ршщ мурасы. Тертшлн жазу жазылган тас га тацба жок. Дэл-ула тарихи-мэдени кундылыктар сакталган алып кешен 1Спет-тес. Осы тауда (50 км-ге жалгаскан тау тгзбеп) б1рнеше мыцга жуык петроглифтер, байыргы турю, кытай, монгол, тивет жазулары кашалган. Оныц сыртында ондаган кене корымдар (Сак (Скиф), турш тл.) сакталган. Дэл-уланыц петроглифтерш археолог Т.Санжмятав «Моцголиядагы петроглифтер» атгы ютабына аздап узш-жулып енпзген. Осы кггапка Дэл-уланыц 1, II жазуын да енпзген (2.40-43; 120- 145). Б1рпшп жазу жазылган тастыц келем! - 165-180 см. Б1ршип жолдыц узындыгы - 80 см. Эрштершщ бш кп п - 1,5-4,5 см. Жазуды ушюр ушты етюр сайманмен сызып жазган. Екшип жолдын узындыгы - 180 см. Эрштершщ бш кп п - 1,5 - 4,0 см. Сез арасын белетш кос нуктенщ орнына а кесющЦ пайдаланган. Еюнпп жазудыц жолдары эр турль Жалпылай алганда жолдарыныц узындыгы - 5-20 см келемшде. Ек1нш1 жазу 5 жолдан турады. Онын 1-жолынын эр1п кеск]ндер1н дурыс тану киын болды. Э р1птер1н сызып жазган. 2-5 жолдагы эрш кесюндерш ушюр ушты карумен егеп тус1рген. УШ1НШ1 жазу б1р жолдан турады. 11 эрш кесюш, б!р кос нукте бар. Жолдын узындыгы - 20 см эрштершщ бш кп п - 1 см-ден басталып улкейте-улкейте - 2,5 см-мен аякталады. Ушюр ушты етюр карумен сызып жазган. Алгашкы ею эрш кесюнш ^ (ГУ) - деп тоцкайтып темен каратып жазган. 4-эр1пт1ц ^ жогаргы ашасын кайталап б1рнеше мэрте сызган. Терт1нш1 жазу 5 жолдан турады. Б1ршип жолыньщ узындыгы - 15 см, екишл жолдыц узындыгы - 50 см, уипнип жолдыц узындыгы - 60 см, тертшпп жолдын узындыгы - 7 см, э р т кесюндердщ бшкТ1Г1 - 1,5-2,5 см. Сез арасын белетш кос нукте пайдаланган. 296