Hanteu pantes ratu mashur, Tidak pantas ratu termashur
ayeuna katara dengki, sekarang terlihat dengki,
ngajulig ngabokong perang, licik mengajak berperang.
keur aya rama teu wani, Ketika ada ayahanda tidak berani.
ayeuna mah nya kapalang, Sekarang sudah tanggung,
rék diajar mandi getih. (saya) akan belajar mandi darah.
Paman Duryan na bet kitu, Paman Duryan mengapa begitu,
kuring taya dosa leutik, saya tidak berdosa sedikitpun
taya pisan kasalahan, tidak punya kesalahan
timbalan abdi geus yakin, Tadinya saya sudah yakin,
seja nurut ka paréntah, akan menuruti perintah
ahir mundut garwa kuring. (tapi) akhirnya meminta istriku.
Saméméh kaboyong Ningrum, Sebelum Ningrum terbawa,
diajar heula ngajurit, (aku akan) belajar dulu berperang,
teu acan perang tandingan, belum pernah berperang tanding.
Raja Duryan geura indit, Raja Duryan cepat berangkat,
urang ngadu kadigjaya, Mari kita mengadu kekuatan.
geura tempuh Banurungsit. Seranglah Banurungsit.”
Parantos serat sakitu, Begitu bunyi surat,
uni serat Banurungsit, surat dari Banurungsit.
kadangu ku Raja Duryan, Terdengar oleh raja Duryan,
purinding kumis melengking. merinding karena marah.
Sakitu anu diteda, “(Kalau) itu yang diminta,
Suryaningrat hayang mati. Suryaningrat ingin mati.
20 //Ayeuna para tumenggung, Sekarang para tumenggung,
geura tatakeun prajurit, siapkan prajurit!”
geus sadia sadayana, Telah siaga semuanya.
moal sajam ngadu jurit, “Berperang tidak sampai sejam!”
cédok nyembah sadayana, Semua menyembah,
ngumpulkeun kabéh perjurit. mengumpulkan semua prajurit.
- 42 -
Sabaladna seredadu, Semua tentara serdadu
geus cekap kabéh perjurit, sudah cukup semua prajurit,
geus sadia sadayana, sudah siap semuanya,
dalapan nagri geus baris, delapan negara sudah berbaris
tumbak bedil sadia, tumbak bedil tersedia
panah taméng golok keris. panah tameng golok keris.
Kendang goong béri tambur, Gendang gong beri tambur
sadaya enggeus tarapti, semua sudah tersedia,
raja-raja tunggang onta, raja-raja menaiki unta,
jeung sadaya para bupati. dengan semua bupati.
Raja Duryan tumpak gajah, Raja Duryan menaiki gajah,
diobéng para bupati. dikelilingi para bupati.
Mariem disundut jegur, Meriam sudah dibunyikan.
burubul perjurit indit, Prajurit lalu diberangkatkan,
ngaleugeudeut ti nagara, berbaris dari negara.
tambur tarompet maruni, Tambur terompet berbunyi,
kendang goong disarada, gendang gong ditabuh,
ngaguruh asa kaindit. gemuruh seperti ombak besar.
Kocap jengkar para ratu, Diceritakan para ratu berangkat,
sapungkureun perejurit, di belakang prajurit.
singgelebur panganggona pakaiannya berkilauan.
ti pungkur bandera jurit, Di belakang bendera perang,
bandérana para raja, bendera para raja.
kocap gancangkeun perkawis. Alkisah dipercepat cerita(nya).
Di jalanna teu kacatur, Di jalan tidak diceritakan,
henteu kendat beurang peuting, tidak berhenti siang malam,
geus nyorang wates nagara, sudah melewati perbatasan negara,
tepis wiring Banurungsit, perbatasan Banurungsit.
tuluy ka jero nagara, Lalu menuju pusat negara,
geus sumping ka sirah nagri. sudah tiba di ibu kota.
- 43 -
21 Mariem disundut jegur, Meriam sudah dibunyikan,
ger tatabeuhan //nu tarik alat musik berbunyi nyaring,
béréléng tambur disada, tambur dibunyikan,
kendang goong béri suling, gendang gong beri suling.
sawaréh nu masangrahan, Sebagian beristirahat.
geus kabudeur Banurungsit. Sudah terkepung Banurungsit.
Baladna salapan ratus, Pasukannya sembilan ratus.
guyur urang Banurungsit, Terkejut penduduk Banurungsit.
nu baris jero nagara, Yang berbaris di negeri,
ngadeugdeug kabéh perjurit, menyerang semua prajurit,
taya untupan ngalawan, tidak terbayang untuk melawan,
musuhna mangketi-keti. musuhnya beratus ribu.
Sadaya enggeus taraluk, Semua sudah takluk,
anut ka Duriyan nagri, mentaati negri Duriyan,
léknan kumandan jeung sersan, letnan komandan dan sersan,
milu ka balad mangketi, mengikuti tentara yang banyak.
Kocap Dén Suriyaningrat Dikisahkan Den Suryaningrat,
jeung Ningrumkusumah putri. dan putri Ningrumkusumah.
Manahna kaliwat langkung, Hatinya sangat bingung,
ngadangu guyur perjurit, mendengar perjurit gemuruh,
turug-turug wadya balad, serta bala tentara,
taya nu béla ka Gusti, tidak ada yang membela raja.
kabeh kapukul Duriyan, Semua kalah (oleh) Duryan,
taya anu béa pati. tiada yang setia.
Panasna kaliwat langkung, Hatinya sangat panas.
Kilangbara baé diri, Meskipun begitu,
Suryaningrat enggal dangdan, Suryaningrat lalu berdandan,
sadangdosan kaperjurit, mengenakan pakaian keprajuritan.
Ratnaningrum seug haturan, Ratnaningrum lalu berkata,
Engkang kuring milu jurit. “Kanda saya ikut perang”.
- 44 -
22 Radén Suryaningrat nyaur, Raden Suryaningrat berkata,
aduh Yayi anu geulis, “Aduh Dinda yang cantik,
Rayi tong milu juritan, janganlah ikut berperang,
perang kababuk perjurit, kuatir terkena (senjata) prajurit.
anggur dungakeun pun Engkang, Lebih baik doakan Kanda,
Engkang mélaan //ka Nyai. Kanda membela Dinda.”
Matur Radén Ratnaningrum, Berkata Raden Ratnaningrum,
leres mélaan ka kuring, “Betul membela hamba.
tapi kuring deui maksad, Tapi hamba berniat,
paéh hirup hayang ngiring, mati hidup ingin bersama.
anu dibélaan engkang, Yang Kanda bela,
bisi rata jadi bumi. kuatir rata dengan tanah.”
Suryaningrat matur imut, Suryaningrat berkata (dan)
tersenyum,
bener kituna mah Nyai, “Betul apa yang Dinda katakan.
Engkang percanten kacida, Kanda sangat percaya.
kieu ayeuna mah Nyai, Sekarang begini Nyai,
najan aya pangawasa, meskipun kuat,
wayahna heulaan Nyai. bersabarlah dulu Nyai.
Lamun beurang peuting puput, Apabila siang atau malam gugur,
mun apes sama sakali, bila sial sekali,
Rayi montong heulaanan, Dinda jangan dulu.
anggur kajeun engkang deui, Biarkanlah Kanda.
lamun engkang perang kalah, Bila Kanda kalah berperang,
di dinya nya mikir-mikir. barulah pikirkan.
Sugan kalah gé rahayu, Siapa tahu meskipun kalah tapi
kajaba ajalning tulis, selamat.
éta mah geus henteu beunang, Kecuali bila sudah waktunya,
najan urang mashur jurit, tidak dapat dihindari,
ngan Rayi sing pageuh nahan, meskipun kita unggul perang.
ulah pisan kéder pikir. Hanya Dinda harus kuat hati,
jangan tergoyahkan.”
- 45 -
V. DURMA V. DURMA
Kacarita raja nu sapuluh téa, Dikisahkan raja yang sepuluh,
ka alun-alun geus sumping, sudah tiba di alun-alun.
Raja Duryan Raja Salkam, Raja Duryan Raja Salkam,
nangtang ka Suriyaningrat, menantang Suryaningrat.
Suryaningrat geura bijil, “Suryaningrat cepatlah keluar!
jeung aing perang, Berperang denganku,
mawa panah ranté sami. bawalah rantai!”
23 Geus kadangu ku Perbu Anom Sudah terdengar oleh Raja Muda
Ningrat. Ningrat.
ti kadaton geus barijil. Sudah keluar dari keraton.
taya hiji-hiji acan, Tidak ada seorangpun,
réncangna Suriyaningrat, yang menemani Suryaningrat.
Ratnaningrum segruk //nangis Ratnaningrum menangis.
duh palangsiang, “Duh Kanda,
engkang ninggalkeun ka kuring. takut Kanda meninggalkanku.”
Kasigeugkeun nu nangis di Tunda yang menangis di padaleman.
padaleman,
kocap Radén Ningrat deui, Dikisahkan Raden Ningrat,
jeung raja sapuluh nangtang, menantang raja yang sepuluh.
Suryaningrat nyandak panah, Suryaningrat mengambil panah,
wasiat Salyanagari, wasiat Salyanagari,
jimat nagara. pusaka negara.
Raja sapuluh nu wani. sepuluh raja yang berani.
Nyigep bedil diwengkang bareng Menyiapkan senjata bersamaan.
sapisan,
bukbek pélor keuna tarik, Peluru keras mengenai
ka Suryaningrat, [kepada] Suryaningrat.
teu gimir bulu salambar, Tidak takut sedikitpun,
taya pélor makan getih, tidak ada peluru yang mempan,
neplik lir leutak, menempel bagaikan lumpur,
tiisna gé wani sami. dinginnya juga sama.
- 46 -
Para raja pusing pisan nyipat Para raja pusing lalu memanah,
panah,
temen sia teguh wani, “Kamu begitu berani!”
panah ranté ditingalan, Panah rantai hanya dilihat.
Suryaningrat miheulaan, Suryaningrat mendahului,
nyipat panah ngan sakali, memanah hanya sekali,
biur dilepas, lalu dilepaskan,
mabuk raja opat mati. memukul empat raja hingga tewas.
Tinggal Salkam Duryan reujeung Tinggal Salkam Duryan dan empat
opat raja, raja,
pusingna kaliwat saking, merasa sangat kesal.
kocap panah Suryaningrat, Dikisahkan panah Suryaningrat,
geus kitu lantaranana, menjadi penyebabnya,
milepas katebak angin, tertiup angin,
di nagara Nusantari. ke negara Nusantari.
Bingung Dén Suryaningrat, Suryaningrat kebingungan,
Raja Duryan leuwih pusing, Raja Duryan lebih kesal,
nyipat panah bareng pisan, memanah bersama,
jebrod ka Suriyaningrat, mengenai Suryaningrat,
ku panah genep kabeulit, terbelit enam panah,
geus taya polah, tidak berdaya.
rubuh Radén Ningrat nagri. Raden Ningrat tergolek.
24 //Surak balad eundeur lir sagara Bersorak tentara bagaikan laut
pasang, pasang.
Radén Ningrat segruk nangis, Raden Ningrat menangis,
kasipat pisan ku panah, terkena panah.
Raja Duryan atoh pisan, Raja Duryan sangat gembira,
nimbalan ka opat patih, memerintahkan (kepada) empat patih.
Suriyaningrat, Suryaningrat,
ku manéh panjara beusi. “Masukkan ke dalam penjara besi!”
Enggal baé Suryaningrat dipanjara, Lalu Suryaningrat dipenjara,
dijaga ku opat patih, dijaga oleh empat orang patih,
dina istal kuda, di kandang kuda.
saumur Suriyaningrat, Seumur Suryaningrat,
beurang peuting nyandang nu nyeri, siang malam merasakan sakit.
sinigeug heula, Tunda dahulu (Suryaningrat),
kocap Raja Duryan deui. diceritakan kembali Raja Duryan.
- 47 -
Wadyabalad dikumpulkeun ka nagara, Pasukan dikumpulkan di keraton,
ngaliud di jero nagri, bergerombol di keraton.
Sang Duryan ka padaleman, Sang Duryan ke padaleman,
diiring ku lima raja, diiringi lima orang raja.
geus kasondong Ningrum putri, Sudah tampak Ningrum putri,
di kartil ranjang, di tempat tidur.
Nyai Putri eukeur nangis. Nyai Putri sedang menangis.
Ayeuna mah carogé Nyai téh “Sekarang suami Nyai adalah Kanda,
Engkang,
ka si Ningrat montong éling, jangan mengingat si Ningrat.
Nyai téh mudu tarima, Nyai harus menerima,
kabawah ku diri Engkang. menurut kepada Kanda.”
Ningrumkusumah seug tanghi, Ningrumkusumah lalu bangun,
bari ngandika, sambil berkata.
nya dikumahakeun kuring. “Apa yang akan dilakukan?
25 Enggeus takdir kuring téh mindo Sudah takdir diri saya dua kali
ngaraka, bersuami,
ngan nyuhunkeun témpo kuring, tapi saya minta tempo,
//kira-kira opat poé lima kira-kira empat sampai lima hari,
ulah pataréma tangan, jangan bersentuhan tangan,
jeung kulem nya kitu deui, apalagi tidur bersama,
karana nyegah, karena untuk mencegah
apes di Engkang di kuring. sial diri Kanda dan saya.”
Raja Duryan gumujeng Raja Duryan tertawa terbahak-bahak.
ngabarakatak.
Ratnaningrumsari. Ratnaningrumsari.
Ratnaningrum seug haturan, Ratnaningrum lalu berkata,
Engkang mangga engké peta, “Kanda nanti silahkan saja,
kaula diri sim kuring. (diapakan) diri hamba.”
Sang Duryan raja, Sang Duryan raja,
beuki bungah liwat saking. semakin gembira hatinya.
- 48 -
Nyai Putri rétép geus teu puguh Nyai Putri tidak menentu
rasa, perasaannya.
aduh Nyai montong ceurik, “Aduh Nyai jangan menangis.”
raja lima pada palay, Raja yang lima semua menginginkan,
ka Ratna Ningrumkusumah, kepada RatnaNingrumkusumah.
Sang Duryan téh ngusapan asih, Sang Duryan mengelus sayang,
ka Ningrum téa, kepada Ningrum.
meugeus Nyai montong ceurik. “Sudahlan Nyai jangan menangis.
Naon Nyai kahoyong Endén Apa saja kemauan Nyai akan
Sumangga. diikuti.”
Urang gancangkeun perkawis, Mari kita singkat cerita.
kocap raja geus sadia, Dikisahkan raja sudah sedia,
natakeun para ponggawa, menyiapkan para ponggawa.
kacaturkeun enggeus peuting, Diceritakan sudah malam,
pukul dalapan, pukul delapan.
pucung nu bakal jadi. Pucung yang akan jadi.
VI. PUCUNG VI. PUCUNG
Kacaturkeun perponggawa geus Dikisahkan ponggawa sudah
karumpul, berkumpul.
jedur éta mariemna, Meriam berbunyi,
ger tatabeuhan sakabéh, alat musik pukul sudah dibunyikan,
ronggéng topéng pélog ogél ronggeng topeng pelog ogel serta
jeung gamelan. gamelan.
Para raja sadayana geus karumpul, Para raja semua sudah berkumpul.
Raja Duryan Raja Salkam, Raja Duryan Raja Salkam,
jeung Ratnaningrumsari téh, serta Ratnaningrumsari,
hémpak bérés ngajajar mantri rapi berjajar (dengan) mantri
ponggawa. ponggawa.
Maén arak perponggawa Minum arak para ponggawa (dan)
tumenggung, tumenggung,
kabéh pada suka-suka, semua bersukaria,
ngaguruh kabéh di gedong, bergemuruh di dalam gedung,
singgoleah sawaréh nu weureu satu persatu tertidur karena mabuk
arak. arak.
- 49 -
Raja Duryan ka para ratu Raja Duryan berkata kepada para
ngadawuh, raja.
ayeuna sadaya raja, “Sekarang semua raja,
saksian kaula téh, saksikan aku,
moal balik di dieu rék ngarajaan. tidak akan pulang, di sini menjadi
raja.”
26 //Para raja sadaya pada Semua raja sudah mengiyakan.
sumuhun,
yén éta uninga pisan, Semua memahami,
kana dawuhan sang katong, akan perintah raja.
bari surak jeung deui seug ngarot Sambil bersorak dan meminum arak
arak. lagi.
Ngabéréléng tambur jeung Tambur dan meriam dibunyikan.
mariem jegur,
caturkeun Ningrumkusumah, Dikisahkan Ningrumkusumah,
ka Raja Duryan seug naros, bertanya kepada Raja Duryan.
Raka Prabu Banurungsit anu “Kanda Prabu Banurungsit yang
gagah. gagah.
Kuring naros Suriyaningrat téh Saya bertanya apakah Suryaningrat
pupus, meninggal,
atawana éta lumpat, ataukan kabur?
taya wartos meunang éléh. (Karena) tidak ada berita menang
(atau) kalah.”
Raja Duryan nyaur Néng geus Raja Duryan menjawab, “Sudah
dipanjara. dipenjara”.
Saumurna ku kakang arék Seumur hidup akan dipenjara,
ditutup,
sabab raja anu opat, karena empat orang raja,
ku Suryaningrat geus paéh, meninggal oleh Suryaningrat.
Kakang males dipanjara dina Kanda membalas memenjarakan di
istal. dalam istal.
- 50 -
Ratnaningrum nyaur salebeting Ratnaningrum berbicara dalam hati,
kalbu,
tuluy ngaos pangawasa, lalu membaca mantra,
bari ngebutkeun karémbong, sambil mengibaskan selendang.
bismillaahi sirep aing Bismillaahi sirepku jabangbayang.
jabangbayang.
Sadayana disirep ku Semua tertidur terkena mantra
Ratnaningrum, Ratnaningrum.
kocap éta Raja Duryan, Dikisahkan Raja Duryan,
ujug-ujug kérék baé, tiba-tiba mendengkur.
sadayana geus kasirep para raja. Semua raja kena sirep.
Tatabeuhan mangsana eukeur Tetabuhan yang sedang bergemuruh,
ngaguruh,
datang éta sirep téa, ketika kena sirep,
wani rep téh répéh kabéh, mendadak semua sunyi.
kuda munding ucing anjing Kuda, kerbau, kucing, anjing, semua
kasirep wani galemprah. tertidur.
27 Ganti ramé ku kérék pating Berganti dengan dengkur yang keras,
salegur,
sawaréh mah anu gundam, sebagian menggigau.
malah Raja Duryan ogé, Malah Raja Duryan,
//maké gundam Si Nyai menggigau, “Si Nyai mengapa
bet méré arak. memberi arak.”
Ratnaningrum lajeng nyarita Rataningrum bergumam sambil
jeung imut. tersenyum.
Sadayana ditingalan, Dilihat satu per satu,
bisi aya nu teu saré. kalau-kalau ada yang tidak tidur.
Geus dironda sadaya taya nu Setelah dilihat tidak ada yang
gugah. terbangun.
Énggal baé muka layar Lalu Ratnaningrum membuka layar,
Ratnaningrum,
gancang baé damel serat, cepat menulis surat,
sakedap éta parantos, sebentar (saja) sudah selesai.
ditapelkeun ka tarang Raja (Lalu) ditempelkan di atas dahi Sang
Duryan. Raja Duryan.
- 51 -
Jeung dibalur rarayna ku mangsi Serta dibalur mukanya penuh dengan
pinuh, tinta,
sareng éta Raja Salkam, serta Raja Salkam,
sakur para raja kabéh, dengan semua raja.
genep raja sadaya geus Enam raja semua sudah diolesi.
dibaluran.
Sanggeus nyerat lajeng angkat Setelah menulis lalu Ratnaningrum
Ratnaningrum, pergi,
éta kana istal kuda, menuju istal kuda,
rék ngalayad raja anom, hendak menengok Raja Muda,
barang gok téh tétéla geus ketika dilihat ternyata betul sudah
dipanjara. dipenjara.
Patih opat ngajagana téh di Empat patih yang menjaga di atas,
luhur,
tapina henteu uninga, tapi tidak menyadari,
wantu geus kasirep kabéh, karena sudah kena sirep semua.
Ratnaningrum mukakeun lawang Ratnaningrum membuka pintu
panjara. penjara.
Samalahan rakana kasirep terus, Begitu pula suaminya terus kena
mantra,
wantuning matih sirepna, karena manjur sirepnya.
énggalkeun baé carios, Secepatnya dikisahkan,
Suryaningrat geus bijil tina Suryaningrat sudah keluar dari
panjara. penjara.
Suryaningrat ku Ratnaningrum Suryaningrat dipangku oleh
dipanggul, Ratnaningrum,
ari éta panjarana, sedangkan penjara,
disépak geus paburisat, ditendang telah hancur.
sanggeus nyépak Ratnaningrum Setelah menendang, Ratnaningrum
lajeng angkat. lalu berangkat.
- 52 -
28 Ratnaningrum ti nagara enggeus Ratnaningrum sudah jauh dari
jauh, negeri,
//jalan turut-turut tegal, berjalan menelusuri tanah lapang,
kalangsu wantuna poék, tersesat karena gelap.
geus beurang kira-kira pukul Setelah siang kira-kira pukul lima.
lima.
Geus dibuka sirepna ku Sirep sudah dilepaskan oleh
Ratnaningrum, Ratnaningrum.
Suryaningrat enggeus gugah, Suryaningrat sudah terbangun.
manahna raosna ngimpén, Hatinya serasa bermimpi,
naha ieu saha aing anu mawa. “Siapakah yang membawaku?”
Ratnaningrum ngawalonan bari Ratnaningrum menjawab sambil
sujud, bersujud,
aduh ieu rai Akang, “Kakanda ini Adinda,
nu ngaran Ratnaningrum téh, yang bernama Ratnaningrum.
kuring pisan nu ngabantun ti Saya yang membawa dari penjara.”
panjara.
Suryaningrat ngarontok jeung Suryaningrat memeluk serta
ceurik segruk, menangis.
aduh ieu Nyai Engkang, “Aduh Nyai,
béla ka diri carogé, setia kepada suami,
rasa Engkang geus moal yasa padahal perasaan Kanda tidak akan
patepang. bertemu lagi.”
Raka rai sami nangis segrak- Suami istri sama-sama menangis
segruk, terisak,
pagulung-gulung duaan, berpelukan berdua.
urang kocapkeun carita, Kita kisahkan,
lajeng angkat geus mundur ti selanjutnya berangkat mundur dari
tegal lega. padang luas.
- 53 -
VII. PANGKUR VII. PANGKUR
Sinigeug Suriyaningrat, Tunda Suryaningrat,
anu angkat sareng éta tuang rai, yang pergi dengan istrinya.
malikan anu kapungkur, Kembali ke cerita semula,
nya anu disirep téa, yang disirep,
pada gugah kocap Raja Duryan terbangun. Dikisahkan Raja Dulyan,
ratu,
ningali ka Raja Salkam, melihat Raja Salkam.
gumujeng kocap ngagikgik. (Ia) tertawa tertahan.
29 Ningal raray Raja Salkam, Melihat muka Raja Salkam.
ku naon rarayna pinuh ku “Mengapa mukanya penuh dengan tinta?”
mangsi,
Raja Salkam matur imut, Raja Salkam berkata (sambil)
geuning Gamparan gé éta, tersenyum,
dina raray wani camerok kulawu, “Ternyata Baginda juga,
sareng éta aya //serat mukanya berwarna dicoreng kelabu,
dina tarang Kangjeng Gusti. serta terdapat surat,
pada dahi Baginda.”
Raja Duryan seug ngandika, Raja Duryan lalu berkata,
coba waca Raja Salkam masing “Coba baca Raja Salkam seteliti
apik, mungkin.
saha anu nyieun rusuh, Siapa yang membuat kerusuhan?”
énggal diaos ku Salkam, Lalu dibaca oleh Salkam.
basa surat dumatang sang Isi surat ditujukan kepada Sang Ratu
Duryan ratu, Duryan,
jeung sakabéh raja-raja, serta semua raja,
sakur nu dipérong kumis. yang kumisnya dicoreng.
Kaulanun nyieun surat, “Saya (yang) menulis surat,
Ratnaningrum garwa Ratnaningrum istri r
Suryaningrat nagri, aja Suryaningrat.
lamun sia mashur pamuk, Apabila betul kamu terkenal gagah,
aing susul anu minggat, susul aku yang kabur.
boro kocap sia téh digjaya Katanya kamu gagah dan kuat,
pamuk,
nanging beunang dicoréngan, tapi ternyata bisa dicoreng-moreng.
susul ku sia téh anjing. Susul olehmu besok, anjing!”
- 54 -
Parantos nu maca surat, Selesai yang membaca surat,
carindekul sadaya para bupati, termenung semua para raja.
sigeug di gedong para ratu, Tunda raja di keraton,
kacaturkeun patih opat, dikisahkan patih (yang) empat orang,
gugah ningal panjarana terbangun melihat penjara
amburadul, berantakan,
guneman pada baturna, saling bertanya dengan temannya,
sangkanna salamet diri. supaya badannya selamat.
Ngadeuheusan sadayana, Semuanya menghadap,
enggeus sumping di payuneun sudah tiba di hadapan raja yang
raja linggih, sedang duduk,
Raja Duryan kebat nyaur, Raja Duryan lalu berkata,
Radén Patih naon béja, “Raden Patih ada kabar apa?”
cédok nyembah patih opat lajeng Empat patih lalu menyembah (dan)
nyaur, berkata.
kaulanun Kangjeng Raja, “Hamba Baginda Raja,
mawi marek jisim abdi. alasan hamba menghadap.
30 Nguningakeun Suryaningrat, Memberitahukan Suryaningrat,
nun sumuhun leupas ti panjara melarikan diri kabur dari penjara
beusi, besi.
beusina gé amburadul, Besinya juga hancur.
ari ku abdi ditéwak, Ketika ditangkap,
pada nangkep manéhna malikan mereka melawan meninju.
numbuk,
//abdi disépak nangkarak Saya ditendang (hingga) terlentang,
sadayana henteu éling. semuanya pingsan.
Barang abdi-abdi rebah, Ketika kami semua kalah,
Suryaningrat ti dinya lumpatna Suryaningrat melarikan diri kencang,
tarik,
jigana ka gedong asup, rupanya masuk ke dalam keraton,
ari panyana rék pasrah, Tadinya saya kira menyerahkan diri,
ka salira Kangjeng Gusti kepada Baginda.
kaulanun,
sim abdi kangeungeunahan, Kami tenang-tenang,
ngararasakeun kanyeri. (sambil) merasakan sakit badan.
- 55 -
Urut dicabok ku Ningrat, Bekas ditampar oleh Ningrat.”
Raja Duryan pusingna wani Raja Duryan sangat marah,
ngagidir,
dada beureum bari nyaur, dadanya merah, sambil berkata,
moal teu si Suryaningrat, pasti si Suryaningrat,
anu nyérongan ka aing jeung yang mencoreng-moreng mukaku
para ratu, dan para raja.
ka Ningrum teu percaya, Tidak mungkin Ningrum,
ngan ditandakeun ka putri. hanya ditimpakan kepada putri.
Ayeuna sadaya raja, Sekarang semua raja,
kudu susul beunangkeun Ningrat harus menyusul (dan) mendapatkan
jeung putri, Ningrat dan Putri,
jeung seratkeun unggal ratu, serta kirim surat semua raja,
ka nu sapuluh nagara, [kepada] yang sepuluh negara.
lamun beunang beuheungna Apabila tertangkap lehernya harus
mudu ditaruk, dipenggal.
sahiji patih geus angkat, Seorang patih sudah berangkat,
nyeratkeun ka unggal nagri. mengirim surat kepada setiap raja.
Kacaturkeun Raja Salkam, Diceritakan Raja Salkam,
seug unjukan kaulanun Kangjeng lalu menghadap.
Gusti, “Baginda Paduka,
sim abdi rék nyusul Ningrum, saya akan menyusul Ningrum,
eujeung si Suriyaningrat, dengan Si Suryaningrat.
lamun tacan kateukteuk Apabila belum terpenggal lehernya,
beuheungna rampung,
abdi moal waka mulang, saya tidak akan pulang.
jeung lamun kénging ku abdi. Serta apabila saya berhasil,
31 Perkawis Ningrumkusumah, masalah Ningrumkusumah,
lamun beunang ku abdi badé apabila berhasil oleh saya akan
dikawin, dinikahi.”
Raja Duryan seug ngadawuh, Raja Duryan lalu berkata,
kop baé lamun beunang mah, “Silahkan kalau berhasil,
jieun garwa lamun Dén Ningrum jadikan istri apabila Den Ningrum
katangkep, tertangkap.”
//Raja Salkam cédok nyembah, Raja Salkam lalu menghaturkan
sembah,
tunggang onta semprung indit. Menaiki unta lalu berangkat.
- 56 -
Nyandak sanjata jeung pedang, Membawa senjata dan pedang,
henteu nyandak balad sahiji tidak membawa teman seorangpun.
perjurit,
Dén Salkam ngajugjug gunung, Den Salkam menuju gunung.
geus sumping ka gunung téa, Sudah tiba di gunung,
ngira-ngira pijalaneun anu yang diperkirakan akan dilalui untuk
kabur, melarikan diri.
sinigeug Sang Raja Salkam, Tunda Raja Salkam,
kocap Raja Duryan deui. diceritakan kembali Raja Duryan.
Miwarang patih jeung demang, Menyuruh patih dan demang.
ari patih ngagiringkeun perejurit, Sedangkan patih mengiringi prajurit,
susul Suryaningrat Ningrum, menyusul Suryaningrat (dan)
Ningrum.
mun kapanggih Suryaningrat, “Apabila Suryaningrat ditemukan,
tong dibawa teukteuk jangan dibawa, penggal lehernya di
beuheungna di ditu, sana.
ari putrina mah bawa, Sedangkan putrinya bawa.
tong mulang mun can kapanggih. Jangan kembali sebelum bertemu.
Sanajan meunang mulanan, Meskipun berbulan-bulan.”
cédok nyembah sanggeus tutus (Lalu) menyembah, setelah selesai
patih indit, patih berangkat,
ngumpulkeun kabéh serdadu, mengumpulkan semua serdadu.
sakabéh perjurit dangdan, Semua prajurit berdandan.
opat sersan geus cekap kabéh Empat orang sersan sudah cukup
serdadu, (memimpin) semua serdadu.
perjurit dibagi duit. Prajurit dibagi uang.
Kocap budal ti nagara, Dikisahkan semua keluar dari negeri,
seja nyusul Suryaningrat sareng hendak menyusul Suryaningrat
putri, dengan putri.
perjurit dalapan tambur, Prajurit (dengan) delapan tambur,
enggeus jauh ti nagara, sudah jauh dari negara.
perjurit enggeus nyorang turun Prajurit sudah menempuh gunung,
gunung,
turut-turut pangalasan, menelusuri hutan,
matrol tibeurang tipeuting. memeriksa siang malam.
- 57 -
32 Sinigeug anu néangan, Tunda yang sedang mencari,
balad Kangjeng Raja Duryan (yaitu) pasukan Kangjeng Raja
Banurungsit, Duryan Banurungsit.
aya deui nu dicatur, Ada lagi yang dikisahkan,
ngaran nagara Dursélan, nama negara Durselan,
nagri jembar sugih mukti ratu // negara kaya raya rajanya terkenal,
mashur
jenengan sang Raja Jengga, bernama Sang Raja Jengga,
patihna Dén Indrabumi. patihnya (bernama) Den Indrabumi.
Harita téh di paséban, Saat itu di paseban
dideuheusan ku patihna disembah oleh patihnya Indrabumi,
Indrabumi,
sarengna Demang Langlaung, bersama Demang Langlaung.
sakabéh ponggawa hémpak, Seluruh ponggawa berkumpul.
Raja Jengga ka Radén Patih Raja Jengga berkata kepada Raden
ngadawuh, Patih,
héy Radén Patih ayeuna, “Hey Raden Patih sekarang,
kudu nyiar baris nyai. harus mencari calon istri.
Kira tilu opat lima, Kira-kira tiga empat lima orang,
lamun meunang putri lenjang kalau mendapatkan putri langsing
sarta geulis, serta cantik,
buat pigarwaeun aku, untuk istriku,
jeung sakabéh ponggawana, serta semua ponggawa.
lamun meunang putri geulis Kalau mendapatkan putri cantik
putra ratu, putra ratu,
ku kami tangtu dibayar, olehku tentu dibayar,
disérénan hiji nagri. diserahi sebuah negri.”
Cédok nyembah sadayana, Semuanya menghaturkan sembah,
sanggeus putus timbalna setelah selesai perintahnya,
Kangjeng Gusti, Kangjeng Gusti.
kocapkeun Demang Langlaung Dikisahkan Demang Langlaung,
sanggeus didawuhan raja, setelah diperintahkan raja,
manéhna téh hayang naék ia ingin naik
pangkat ratu, pangkat (menjadi) raja,
angkat jauh ti nagara, (lalu) pergi jauh dari negeri,
nyiar pigarwaeun Gusti. mencari calon istri (untuk) raja.
- 58 -
Ki Demang seug migunungan, Ki Demang lalu pergi ke gunung,
tuluy matrol dina tepis wiring lalu memeriksa pinggir hutan.
nagri, Pekerjaan Demang Lalaung,
damelna Demang Langlaung, membantu menyeberangkan orang
meuntaskeun anu ngaliwat, yang lewat,
cai gedé sarta dihapit ku gunung, di sungai besar serta diapit gunung,
Cibandarusa ngaran bangawan, Cibandarusa nama sungainya,
cai gedé liwat saking. Airnya besar sekali.
33 Arang jalma nu ngaliwat, Jarang orang yang lewat,
wantu leuweung gedéna kaliwat karena hutannya yang sangat lebat
saking, sekali,
mun lain jalma nu kabur, jika bukan orang yang melarikan diri.
kasigeugkeun Radén Demang, Tunda Raden Demang,
anu matrol malikan deui yang sedang memeriksa tadi,
kapungkur,
//nyarioskeun Suriyaningrat, diceritakan Suriyaningrat,
tambuh polah nu prihatin. bingung apa yang dilakukan.
VIII. GAMBUH VIII. GAMBUH
Kacaturkeun Ratnaningrum, Dikisahkan Ratnaningrum,
keur di leuweung luwang-liwung, sedang di hutan belantara,
sarengna raka jeung rai, suami dengan istri,
sarua pada pahatu, sama-sama tidak punya orang tua,
Radén Ningrat Prabu Anom. Raden Ningrat (dan) Prabu Anom.
Seug nyaur Den Ratnaningrum, Lalu berkata Den Ratnaningrum,
semu nalangsa kalangkung, merasa sedih sekali,
nyaurna téh bari nangis, berkata sambil menangis,
kumaha Engkang Perbu, “Bagaimana Kanda Prabu,
urang téh ka mana nya los. ke mana kita pergi.
Reujeung kuring hayang nginum, Serta saya ingin minum.”
Radén Suryaningrat nyaur, Raden Suryaningrat berkata,
di mana nu aya cai, “Di mana ada air.
Engkang hayang kalangkung, Kanda haus sekali.”
barang ningali ka kulon. Ketika melihat ke barat,
- 59 -
Lenyap sajeroning kalbu, terkejut di dalam hati,
mendak patamanan alus, melihat taman yang bagus,
katingal caina putih, nampak air yang bening.
Dén Ningrum palay kalangkung, Den Ningrum lelah sekali.
ka raja seug nyaur alon. Lalu berkata perlahan kepada raja.
Mangga Engkang urang jugjug, “Kanda mari kita tuju.”
lajeng angkat Ratnaningrum, Lalu pergi Ratnaningrum,
geus ka pungkur leuweung kai, sudah berada di belakang hutan kayu.
béh jalan gedé kalangkung, tampak jalan yang sangat besar.
Radén Ningrat pelang-pelong. Raden Ningrat saling memandang.
Seug nyaur ka Ratnaningrum, Lalu berkata kepada Ratnaningrum,
Rai taman téh bet kitu, “Dinda taman kok seperti itu,
caina kaliwat putih, airnya sangat jernih.
coba Rai urang maju, Mari Dinda kita maju.”
lajeng deui Prabu Anom. Lalu Prabu Anom,
Sareng éta Ratnaningrum, serta Ratnaningrum,
palay cai liwat langkung, haus sekali.
kana taman enggeus sumping, Ka taman sudah sampai,
tuluy ngarot Ratnaningrum, lalu minum Ratnaningrum,
seug siram di taman resik, lalu mandi di taman yang indah.
caina tiis kalangkung, Airnya sangat dingin.
pada sili ruru tonggong. (Mereka) saling membersihkan
badan.
34 Kocap //siram enggeus putus Diceritakan mandi sudah selesai.
sanggeus siram Ratnaningrum, Setelah mandi Ratnaningrum,
nganggo-nganggo geus tarapti, berpakaian sudah selesai,
nya éta Dén Ratnaningrum, [yaitu] Den Ratnaningrum,
matur mangga Engkang anom. berkata kepada Kanda muda.
- 60 -
IX. SINOM IX. SINOM
Sinigeug Suriyaningrat, Tunda Suriyaningrat,
geus angkat ti tamansari, sudah pergi dari tamansari.
kocap utusan Dursélan, Dikisahkan utusan Durselan,
Raden Patih Indrabumi, (yaitu) Raden Patih Indrabumi,
nyiar baris garwa Gusti, mencari calon istri raja.
nu diseja nagri Kanjung, Yang dituju negeri Kanjung.
patih angkat turut taman, Patih pergi menelusuri taman,
diiring ku para mantri, diiringi para mantri.
barang ningal ka payun kagét Ketika melihat ke depan terkejut
manahna. hatinya.
Ngadawuh ka perponggawa, Berkata kepada para ponggawa,
kebat ieu putri geulis, ”Tuh (itu ada) putri cantik,
mancur temen cahayana, berbinar cahyanya,
jeung diiringkeun lalaki, serta diikuti laki-laki.
tada teuing Kangjeng Gusti, Pasti gembira Kangjeng Raja,
lamun mendak putri kieu, bila mendapat putri (cantik) ini,
moal teu tetep manahna, sudah tentu senang hatinya,
jeung ka aing tada teuing, serta kepadaku tentu saja
ngaganjarna tinangtu bakal bakal memberi hadiah negeri.”
nagara.
Perponggawa seug haturan, Para ponggawa lalu berkata,
kaulanun Juragan Patih, “Juragan Patih,
da gamparan mah kawasa, kan Tuan berkuasa,
masingna boga salaki, meskipun punya suami.
saupama éta putri, Andai putri tersebut,
salakina lamun itu, suaminya (menghalangi),
pundut baé masing beunang, pinta saja sampai berhasil,
ngalawan baé dipeuncit, (bila) melawan sembelih saja.”
Radén Patih gancang kana putri téa. Raden Patih cepat menuju putri.
- 61 -
35 Enggeus sumping kana taman, Sudah sampai di taman,
Ratnaningrum geus ningali, Ratnaningrum sudah melihat.
Indrabumi téh mariksa, (Lalu) Indrabumi memeriksa,
eukeur naon ieu istri, “Sedang apa wanita ini,
bet aya di tamansari, berada di tamansari.
ieu téh larangan ratu, (Taman) ini larangan ratu,
nya ieu anu ngajaga, serta yang menjaga ini,
papatihna ti nagari, patihnya dari negeri.”
Ratnaningrum brek diuk //jeung Ratnaningrum terduduk dengan
Suryaningrat Suryaningrat.
Radén Patih ngalelekan, Raden Patih menanyai,
mariksa ka Ningrum putri, memeriksa kepada Ningrum Putri,
na Nyai téh urang mana, “Dari manakah Nyai,
jeung ieu satria ginding, dengan satria tampan ini,
semu eukeur perihatin, seperti yang sedang bersedih.
naha naon nu dimaksud, Apa maksudnya?
Nyai téh garwa satria, Apakah Nyai istri satria
ka dieu atawa lain, ini atau bukan?”
cédok nyembah Ratnaningrum Ratnaningrum menyembah dan
ngawalonan. menjawab.
Nuhun pariksa Gamparan, “Terima kasih ditanya Tuan,
ka dinya lain salaki, kepada orang itu bukan suami,
jadi dulur teges pisan, jadi saudara dekat sekali.
sim abdi terahing patih, Saya turunan patih,
sareng ngaran jisim abdi, serta nama saya,
Ratnaningrum enggeus matuh, Ratnaningrum sudah tentu.
ari ieu Suryaningrat, Sedangkan ini Suryaningrat,
ka kuring téh kapiadi, kepada saya pernah adik.
ari kuring ti Banurungsit nagara. Saya berasal dari Banurungsit
negara.
Mawi dongkap ka panduka, Alasan menghadap paduka,
jalma kabur jisim kuring, saya melarikan diri.
anu mawi abdi leumpang, alasan saya pergi,
asal diperangan abdi, saya dimusuhi,
ari rék diboyong abdi, saya hendak diboyong.
jeung dulur abdi téh kabur, Dengan saudara saya melarikan diri,
rék ngajugjug ka Karsinah, Hendak menuju Karsinah.
di dinya té h paman abdi, Ia adalah paman saya.
ari abdi anu mawi kana taman. Mulanya saya sampai di taman
- 62 -
Jisim abdi teu uninga, Saya tidak mengetahui,
ku abdi dipaké mandi, saya ikut mandi,
sugan téh lain larangan, saya kira bukan terlarang,
neda malum jisim abdi, Minta maaf saya.”
Patih Indrabumi nyaur, Patih Indrabumi berkata,
kajeun kitu ayeuna mah, “Tidak apa sekarang,
Nyai téh enggeus pasti, Nyai sudah tentu,
bakal jadi garwa ratu di nagara. akan menjadi permaisuri raja di keraton.
36 Karana Kakang téh nyiar, Karena Kanda mencari,
pigarwaeun Kangjeng Gusti, calon istri Kangjeng Gusti,
nya ayeuna Nyai pisan, sekarang Nyai,
anu lenjang sarta //geulis yang ramping serta cantik.
hayu ayeuna ka Gusti, Mari sekarang menghadap Gusti,
jadi garwa Kangjeng Ratu, menjadi permaisuri Kangjeng Ratu,
ulah bon téh lengoh pisan, Jangankan sendiri,
sanajan boga salaki, meskipun punya suami,
yén dibedol mun nyarékan Nyai akan dipaksa apabila menghalangi.”
éta.
Ratnaningrum matur nyembah Ratnaningrum menghaturkan sembah
kulanun Juragan Patih, “Hamba Juragan Patih,
jisim abdi lain baha, saya bukannya menolak,
kana lahirna Jeng Gusti, [akan] ucapan Tuan.
teu acan niat sim abdi, Saya belum berniat,
wantu aya nu dimaksud, karena ada yang diinginkan.”
Indrabumi walon keras, Indrabumi menjawab keras,
sarta bari matek keris, serta sambil mencabut keris.
temen sia ka aing henteu “Keterlaluan kamu tidak menurut
ngawula. kepadaku.
Keris aing enggeus ngabar, Kerisku sudah dicabut.”
Ratnaningrum walon manis, Ratnaningrum menjawab manis.
kaulanun atuh mangga, “Baiklah Tuanku,
supaya ulah dibasmi, asal jangan dibunuh.”
Radén Patih nyaur deui, Raden Patih berkata lagi,
hayu ayeuna mah atuh, “Mari sekarang juga.”
urang gancangkeun carita, Kita singkat cerita.
geus bral angkat Nyai Putri, sudah berangkat Nyai Putri,
diiringkeun ku patih sareng diiringi patih dan ponggawa.
ponggawa.
- 63 -
Suryaningrat jeung ponggawa, Suryaningrat dengan ponggawa,
pungkureun putri Dén Patih, di belakang putri Den Patih.
patih diiring ponggawa, Patih diikuti ponggawa,
geus sumping ka srimanganti, sudah tiba di srimanganti.
Raja Jengga geus ningali, Raja Jengga sudah melihat,
kagét ningal Ratnaningrum, terkejut melihat Ratnaningrum.
Radén Patih hiap geuwat, “Raden Patih cepatlah kemari,
calikeun baé na korsi, supaya duduk di kursi.”
Ratnaningrum énggal dicalikkeun Ratnaningrum lalu disuruh duduk.
pisan.
37 Kangjeng Raja seug mariksa, Baginda Raja lalu memeriksa,
nya éta ka Radén Patih, yaitu kepada Raden Patih.
ieu putri urang mana, “Putri berasal dari mana,
mana geulis-geulis teuing, betapa cantik sekali,
jeung deui éta lalaki, serta laki-laki itu,
salaki atawa dulur, suami atau saudara.
mun dulur saha namina, Bila saudara siapa namanya?”
//Dén Putri énggal ngalahir, Den Putri cepat menjawab,
nu pameget jenengan “Yang laki-laki bernama
Suriyaningrat. Suriyaningrat.
Nyai Putri sadérékna, Nyai Putri (adalah)saudaranya,
kakasihna Ningrumsari, namanya Ningrumsari.
tuluy dilantaskeun pisan, Lalu dijelaskan
perkawisna Nyai Putri, masalah Nyi Putri,
ditetek sahiji-hiji, dijelaskan satu persatu,
ku Patih henteu kalarung, oleh patih tidak ada yang terlewat,
asalna ieu jelema, awal mulanya orang ini.
barang kadangu ku Gusti, Ketika terdengar oleh Raja,
aduh Patih sukur bagja “Aduh Patih bersyukur gembira tak
kumayangan. terhingga.
Ki Patih geura tetebah, Ki Patih cepat siapkan,
kaula téh badé kawin, aku akan menikah,
dina poe ieu pisan, hari ini juga,
ulah diisukkeun deui, jangan ditunda sampai besok.”
Ratnaningrum seug ngalahir, Ratnaningrum lalu berkata,
Aduh Gusti panuhun, “Aduh Gusti permintaanku,
sim abdi teh tempo heula, saya minta tempo,
wates lima genep peuting, antara lima enam malam.”
raja nyaur duh Nyai hayang Raja berkata, “Duh Nyai ingin
ayeuna. sekarang.
- 64 -
Jeung deui Suriyaningrat, Lagipula Suriyaningrat,
badé dijenengkeun mantri, akan dijadikan mentri,
dina poé ieu pisan. hari ini juga.”
Ratnaningrum lahir deui, Ratnaningrum berkata lagi.
kaulanun Kangjeng Gusti, “Kaulanun Baginda Raja,
mugi Gamparan sing luntur, dimohon Paduka bersabar,
kuring mugi diidinan, saya harap diijinkan,
ulah waka rusuh teuing, jangan terlalu cepat.”
Kangjeng Raja seug ngalahir Baginda Raja berkata sambil
bari tanggah. mendongak.
Kajeun teuing rék dipaksa, “Kalau begitu akan dipaksa,
sapira tanaga putri, tidak seberapa tenaga putri.”
Ratnaningrum matur nyembah, Ratnaningrum menghaturkan
mangga atuh Kangjeng Gusti, sembah,
engké téh kuring sakatil, “Kalau begitu silahkan Gusti,
nanging aya deui maksud, nanti tidur bersama, tapi saya punya
gamparan kudu diarak, keinginan. Paduka harus minum
aya geugeut ka sim kuring, arak, tanda sayang padaku.”
Kangjeng Raja ngadangukeun Kangjeng Raja mendengarkan
wani niba. sampai terjatuh.
38 Sukana //kabina-bina Sangat gembira sekali,
dénok modél anu geulis, “Sayangku yang cantik,
beubeureuh engkang sorangan, kekasihku sendiri,
wani asa dapet diri, (rasanya) seperti mendapatkan dunia,
nyaurkeun sakatil Nyai, mengatakan tidur bersama Nyai,
dengan engkang Nyai tidur, dengan Kanda Nyai tidur
dengan Nyai jangan gusar, dengan Nyai jangan marah,
Nyai punya laki Gusti, Nyai punya suami raja,
Nyai suruh engkang misti makan Nyai suruh Kanda supaya meminum
arak. arak.
- 65 -
Peuting engké engkang pésta, Malam nanti Kanda akan pesta,
ngumpulkeun para manteri, mengumpulkan para mantri,
makanan masing sadia, makanan supaya sedia.”
Ratnaningrum lahir deui, Ratnaningrum kembali berkata,
lamun aya idin Gusti, “Bila Paduka mengizinkan,
abdi badé anu nyuguh, saya akan menyuguhi,
abdi osok nyieun arak, saya suka membuat arak,
eukeur di nagri sim kuring, ketika di negeri saya
enggeus mashur kuring téh nya sudah terkenal saya dalam membuat
nyieun arak. arak.”
Raja atoheun kacida, Raja sangat gembira.
sukur baé éta Nyai, “Syukurlah Nyai.”
Nyai putri lajeng dangdan, Nyai Putri lalu berdandan,
mawa botol dua siki, membawa botol dua buah,
seug dibawa ka nu buni, lalu dibawa ke tempat sepi.
Suryaningrat ogé milu, Suryaningrat juga ikut,
tuluy pakepuk duaan, lalu sibuk berdua, yang dibuat (arak
nu dijieun darubeusi, dari) racun, setelah siap lalu dibawa
geus sadia tuluy dibawa ka méja. ke (atas) meja.
Baruang geus dilumuran, Racun sudah dimasukkan ke dalam gelas,
Suryaningrat mawa cai, Suryaningrat membawa air,
sarta beunang ngalumuran, serta dimasukkan ke dalam gelas.
kacaturkeun enggeus peuting, Diceritakan sudah malam,
sakabéh enggeus caralik, semua sudah duduk,
tuluy baé pada nginum, lalu sama-sama minum.
Suryaningrat oge dahar, Suryaningrat juga (ikut) makan,
tapi nu dileueut cai, tapi yang diminum air.
kabéh mabok raja jeung patih semua mabuk raja dan patih
ngajopak. terlentang.
39 Ratnaningrum énggal dangdan, Ratnaningrum sudah dandan,
sareng Suryaningrat deui, serta dengan Suryaningrat.
mangga //ayeuna mah engkang “Sekarang mari kita Kanda,
meungpeung raja keur ngaguling, mumpung raja sedang tergeletak.”
Suryaningrat ngejat gasik, Suryaningrat cepat pergi,
sareng Ratnaningrum kabur, dengan Ratnaningrum melarikan diri,
tipeuting pukul dalapan, malam hari pukul delapan.
nu ngajaga balawiri, Yang menjaga bolak-balik,
teu uninga nu kabur Ningrum tidak tahu yang melarikan diri
jeung Ningrat. Ningrum dan Ningrat.
- 66 -
Sinigeug Raja Dursélan, Tunda Raja Durselan,
henteu kacarita deui, tidak dikisahkan lagi.
lantaskeun Ningrumkusumah, Lanjutkan Ningrumkusumah,
sareng Suryaningrat deui, dengan Suryaningrat,
kocap geus jauh ti nagri, Dikisahkan sudah jauh dari negeri,
geus beurang mendakan gunung, setelah siang menemukan gunung.
Ratnaningrum Suryaningrat, Ratnaningrum Suryaningrat
geus asup ka leuweung kai, sudah masuk ke hutan kayu,
récét manuk ngakanan kembang ramai burung memakan bunga
hambérang. hamberang.
X. Wirangrong X. Wirangrong
Suryaningrat seug ngalahir, Suryaningrat lalu berkata,
aduh rai geulis Enung, “Aduh Dinda cantik Enung,
heman tiheula ka ditu, duluan berjalan,
wantuning di leuweung kai, karena di hutan kayu.
ulah angkat réréndéngan, Jangat berjalan bersamaan,
pamali saur sepuh mah. tabu kata orang tua.
Seug tiheula Nyai Putri, Lalu lebih dahulu Nyai Putri,
angkat dina leuweung ganggong, berjalan di hutan lebat,
Suryaningrat mah ti pungkur, Suryaningrat di belakang,
ngiringkeun Dén Ningrum putri, mengikuti Den Ningrum putri,
angkatna tareuneung pisan, berjalan dengan berani.
ngaguruh manuk disada. Bergemuruh burung bernyanyi.
Surili pating jarerit, Surili menjerit-jerit,
singrarényoh monyét nénjo, monyet melihat sambil
kawas ngahalangan nu maju, menggerakkan mulutnya,
tuluy manuk disada tarik, lalu burung berbunyi keras,
bur ber nyamberan ka Ningrum menyambar Ningrum (dan) Ningrat,
Ningrat,
julang disada hag-hagan. julang berbunyi menakut-nakuti.
- 67 -
40 Tuweuw wani bulak-balik, (Burung) tuweuw bolak-nalik,
pikir manuk nu ngaromong, pikir burung yang berbicara,
//manusa ulah rék maju “Manusia jangan maju,
di payun aya balahi, di depan ada bahaya.”
dudut disada léhléhan, Dudut berbunyi lehlehan
gung manuk goong disada. gung burung goong berbunyi.
Kareueung manah Nyi Putri, Merasa ketir hati Nyi Putri,
bari angkatna téh alon, sambil berjalan perlahan,
hiliwir angin ti kidul, angin bertiup dari selatan,
tariis salira putri, kedinginan badan putri,
lar macan teu ngahalangan, macan berjalan tidak menghalangi,
tapi lain arék ngakan. tapi bukan akan memangsa.
Macan ngomong jero pikir, Macan berkata dalam hati,
manusa ulah rék jongjon, “Manusia jangan tenang,
balahi éta di payun, bahaya menghadang di depan,
éta jalma kudu nyingkir, orang itu harus menyingkir.”
jol cangéhgar balakatak, Datang (burung) cangehgar,
aul wani ulah-ulah. melarang berkali-kali.
Récét manuk ngéling-ngéling, Ramai burung mengingatkan,
jeung sakabéh sato-sato, serta semua binatang.
Suryaningrat keueung kalbu, Suryaningrat ciut hatinya,
lalémpoy semu teu nangan, berjalan perlahan seperti tak berdaya,
nahnay barina nalangsa, lemas sambil bersedih,
nyaur sajeroning manah. berbicara dalam hati.
Kareueung teuing nya pikir, “Merasa takut pikiran,
rasa dina leuweung langgong, perasaan di hutan lebat,
teu genah teuing nu kabur, tidak enak orang melarikan diri,
mana nyeri teuing ati, betapa sakit hati,
ngarasa siksaan dunya, merasakan siksaan dunia,
da pareng diri sangsara. karena kebetulan diri sengsara.
- 68 -
Jeung éling ka jimat nagri, Serta teringat pusaka negara,
sanjata saha nu nyokot, senjata siapa yang mengambil,
baréto keur perang pupuh, dulu ketika perang.”
Suryaningrat semu nangis, Suryaningrat hampir menangis,
ras téh inget kana panah, lalu teringat akan panahnya,
teu aya sabab sangsara. [karena tidak ada] menyebabkan
sengsara.
41 Urang gancangkeun perkawis,
Ratnaningrum Radén Anom, Mari kita persingkat cerita,
turun gunung unggah gunung, Ratnaningrum Raden Anom,
sangsara kabina-bina, turun gunung naik gunung,
panjang di leuweung Dursélan, sangat sengsara,
//geus mungkur ti manuk loba lama di hutan Durselan,
telah mundur dari kumpulan burung.
XI. PANGKUR XI. PANGKUR
Sinigeug Suriyaningrat, Tunda Suriyaningrat,
kacarios Raja Salkam nu rék dikisahkan Raja Salkam yang akan
julig, mencelakakan,
muru-muru nyusul Ningrum, memburu menyusul Ningrum,
keur matrol di leuweung éta, sedang berjaga di hutan itu,
ngan nyalira henteu nyandak hanya sendiri tidak membawa
serdadu, serdadu,
nyandak pedang jeung senjata, membawa pedang dan senjata,
katilu onta sahiji. ketiganya seekor onta.
Dina leuweung pangpoékna, Di hutan yang paling gelap,
Raja Salkam ludeungeun kaliwat Raja Salkam sangat berani,
saking, yang tergila-gila Ratnaningrum.
nu kasengsrem Ratnaningrum, Ketika melihat tempat lewat, (ia
barang ningal pangliwatan, berkata):
lakadalah biang-biang “Itu dia Ratnaningrum,
Ratnaningrum, kebetulan saya (mendapat)
kabeneran aing bagja, kebahagian,
kapanggih ieu Nyi Putri. bertemu Nyi Putri.
- 69 -
Bakal tulus jadi garwa, Akan terlaksana menjadi permaisuri,
kontol mengok hadé teuing diri kemaluan berdiri betapa mujurnya
aing, diriku,
isuk mah kulem jeung Ningrum, esok akan tidur dengan Ningrum.”
kacarita Suryaningrat, Dikisahkan Suryaningrat,
rada anggang jeung putri teu agak berjauhan dengan putri lemas
nangan lesu, tak berdaya,
Ratnaningrum jongjon angkat, Ratnaningrum tenang berjalan,
Suryaningrat ti pandeuri. Suryaningrat di belakang.
Raja Salkam top sanjata, Raja Salkam mengambil senjata,
disipat gondéwa tarik jamparing, dipasang busur tarik panah,
seug ngadodoho ti pungkur, lalu mengintai dari belakang.
Suryaningrat teu uninga, Suryaningrat tidak mengetahui,
Raja Salkam nu ngadodoho ti Raja Salkam mengintai dari
pungkur, belakang.
biur jamparing dilepas, Panah dilepaskan,
jetot Radén Ningrat guling. mengenai Raden Ningrat (lalu)
terguling,
42 Kapanggang pisan ku panah, terpanggang oleh panah,
wani parat kana patuangan niir, sampai menembus perut,
Radén Ningrat ngarumpuyuk, Raden Ningrat terjatuh,
rubuh pisan ku senjata, terkena senjata,
taya tangan tanaga nyeri tidak berdaya sakit sekali.
kalangkung, Ratnaningrum tenang berjalan,
Ratna//ningrum jongjon angkat tidak melihat suaminya terguling.
teu ningal raka ngaguling.
Engkang kembang naon bodas, “Kanda bunga apa yang berwarna
seungit naker Suryaningrat teu putih,
ngalahir. Betapa harumnya?” (tapi)
Nyaur deui Ratnaningrum, Suryaningrat tak menjawab.
naha engkang téh ka mana, Berkata lagi Ratnaningrum,
rérét ngétan rakana katingal “Mengapa Kanda (dan) ke mana?”
rubuh, Begitu melihat ke timur (ternyata)
Raja Salkam gancang ngudag, suaminya tergeletak.
geus linggih ka payun putri. Raja Salkam lalu mengejar,
sudah tiba di hadapan putri.
- 70 -
Raja Salkam seug ngandika, Raja Salkam lalu berkata,
dénok lenjang garwa Engkang “Denok, langsing, istriku yang
anu geulis, cantik.
Suryaningrat enggeus rubuh, Suryaningrat sudah tergeletak,
dipanah ku kakang modar, dipanah oleh Kanda, mati.
cing kumaha ayeuna Nyai rék Apakah sekarang Nyai akan
nurut menurut?
mun baha tangtu cilaka, Kalau menentang tentu celaka,
mun teu nurut ka salaki. kalau tidak menurut kepada suami.
Ayeuna Nyai dipedang, Sekarang Nyai dipedang,
meureun mawa kakang téh nya jadi yang Kanda bawa adalah leher
beuheung Nyai, Nyai,
disanggakeun ka sang ratu, diserahkan kepada ratu,
jeung hulu Suryaningrat dengan kepala Suryaningrat,
lamun Nyai ka kakang hanteu rék bila Nyai kepada Kakang tidak
nurut, menurut.
coba pilih mending mana, Coba pilih lebih baik mana,
hayang paéh hayang hurip. Ingin mati ingin hidup.”
Ratnaningrum seug ngandika, Ratnaningrum lalu berkata,
ayeuna mah engkang takdir diri “Sekarang takdir diriku,
abdi,
mindo ngaraka geus tangtu, dua kali bersuami sudah tentu,
bukti ayeuna gamparan, buktinya sekarang Paduka.”
Raja Salkam sukana kaliwat Raja Salkam gembira tak terhingga.
langkung,
duh Nyai bandéra Akang, “Duh Nyai bendera Kanda,
terus teuing kana diri. terus mendekatlah pada diriku.
Geura nitih kana onta, Naiklah ke atas unta,
dina onta ku engkang dilahun di atas unta Nyai akan Kanda
Nyai, pangku.”
Ratnaningrum seug ngadawuh, Ratnaningrum lalu berkata,
kaulanun Raja Salkam, “Duh Raja Salkam,
mun tumpak di payun mah kuring apabila berdua di depan saya
cadu, pantang.”
Raja Salkam seug ngandika, Raja Salkam lalu berkata,
mangga ti pungkur gé Nyai. “Di belakang juga boleh.”
- 71 -
43 Énggalna téh Raja Salkam, Lalu Raja Salkam,
Ratnaningrum ngadua ti pungkur Ratnaningrum berdua naik di
nitih, belakang,
digitik //ontana semprung digitik unta berlari.
Ratnaningrum seug haturan, Ratnaningrum lalu berkata,
Raja Salkam onta ulah sina “Raja Salkam unta jangan disuruh
nyemprung, berlari,
sok lanjung kuring teu paya, saya suka pusing tidak biasa,
leumpangkeun baé sing nyirig. berjalan biasa saja.”
Raja Salkam narik onta, Raja Salkam menarik unta,
leumpang ngadéon onta téh unta berjalan perlahan,
kawas nu nyirig, seperti yang menunjukkan
Ratnaningrum unjuk hatur, kebolehannya.
kaulanun Raja Salkam, Ratnaningrum berkata,
kuma kuring wani bareuh ieu “Kaulanun Raja Salkam,
punduk, tengkuk saya sampai bengkak,
kababukan buntut onta, terpukuli ekor unta.
lamun aya idin gusti. Bila Tuan mengijinkan,
Urang potong buntut onta, kita potong ekor unta.”
Raja Salkam ngalahir jeung semu Raja Salkam berkata sambil
manis. tersenyum.
Enéng bisi ngagurubug, “Eneng (jangan) nanti takut kaget,
jeung karunya ieu onta, dan kasihan unta ini.”
Ratnaningrum ngawalonan bari Ratnaningrum berkata sambil marah,
bendu,
komo mun ménta ontana, “Apalagi bila meminta unta,
buntutna ogé celedig. (minta) ekornya saja dilarang.”
Kadangu ku Raja Salkam, Terdengar oleh Raja Salkam,
seug gumujeng ngalahir ka Nyai lalu tertawa berkata kepada Nyai
Putri, Putri,
duh Nyai Engkang téh ma’lum, “Nyai Kanda memaklumi,
poho téh kabina-bina, sangat lupa.
mangga waé buntut onta geura Silahkan saja ekor unta dipotong,
bunuh,
sanajan ogé ontana, untanya sekalipun,
da meureun ajang Néng Nyai. kan untuk Nyai.
- 72 -
Teukteuk baé ayeuna mah, Sekarang silahkan potong,
nyekel baé kana cangkéng Nyai memegang pinggang Kanda.”
engkang Nyai,
onta ditarik teu maju, Unta ditarik tidak maju.
Ratnaningrum seug ngandika, Ratnaningrum lalu berkata,
ka dieukeun éta pedang geura “Berikan pedang segera cabut.”
cabut,
mangga ku Nyai seug candak, “Silahkan ambil oleh Nyai.”
pedang dicabut ku putri. Pedang dicabut oleh putri.
44 Raja Salkam seug ngandika, Raja Salkam lalu berkata.
masing pageuh kana cangkéng “Berpegangan erat pada pinggang
bisi geubis, supaya tidak jatuh.”
//enggal nyandak Ratnaningrum Ratnaningrum cepat mengambil,
kana cangkéng Raja Salkam, kena pinggang Raja Salkam.
Ratnaningrum ngulang pedang Ratnaningrum memukulkan pedang
dongkap rusuh, cepat-cepat.
lain ngadék buntut onta, Bukan memotong ekor unta,
jekok Raja Salkam guling. (melainkan) memotong Raja Salkam
(dan) terguling.
Beuheungna Raja Salkam Lehernya Raja Salkam putus,
rangkas,
mastakana enggeus pisah kepalanya terpisah dari badannya.
reujeung diri,
Ratnaningrum enggeus lungsur, Ratnaningrum sudah turun.
barangna enggeus kasampak, Ketika sudah terdiam,
Ratnaningrum lajeng nangis. Ratnaningrum lalu menangis.
Aduh Engkang Suryaningrat, “Aduh Kanda Suryaningrat,
tuang rai antosan dék ngiring mati, istrimu tunggu hendak ikut mati.”
Suryaningrat seug ngadawuh, Suryaningrat lalu berkata.
aéh rai ulah reuwas, “Dinda jangan kaget,
diri engkang masih kénéh aya diri Kanda masih hidup.
umur,
anggur cabut ieu panah, Lebih baik cabut panah ini,
dina diri kakang nyeri. diri Kanda merasa sakit.”
- 73 -
Ratnaningrum teu kaduga, Ratnaningrum tidak kuat,
ningal panah paksina téh parat melihat panah paksinya tembus.
bijil,
duh Engkang kumaha atuh, “Duh Kanda bagaimana,
tuang rai teu kaduga, Dinda tidak kuat,
nyabut panah Suryaningrat, mencabut panah Suryaningrat.”
cabut baé ieu panah, “Cabut saja panah ini.
kajeun paéh ku jamparing. tidak apa mati karena panah.”
Ratnaningrum nyabut panah, Ratnaningrum mencabut panah,
bari peureum socana henteu sambil memejamkan matanya
kacabut, berebey darah (namun) tidak tercabut.
panah kacabut, Suryaningrat Darah keluar ikut tercabut,
ngalenggerek kapaéhan, Suryaningrat pingsan.
Ratnaningrum nyuuh marukanna Ratnaningrum merangkul,
pupus, dikiranya meninggal,
geus lila éling ngandika, setelah lama ingat (lalu) berkata.
engkang kuring milu mati. “Kanda saya ikut mati.”
45 //Éling deui Suryaningrat, Suryaningsat sadar lagi.
Ratnaningrum ngadamel tékték Ratnaningrum membuat sebuah
sahiji, lipatan sirih,
ka rakana bari nyaur, sambil berkata kepada suaminya.
Engkang ieu tékték tuang, “Kanda makan ini tektek.
lamun bijil cai kana raheut bila keluar air mengenai luka (yang)
ngucur mengucur,
kuring kari ngantos wapat, saya tinggal menunggu kematian,
arék newek manéh kuring. akan bunuh diri.”
Tékték téh enggal dituang, Tektek lalu dimakan,
seug diteureuy bijil kana raheut lalu ditelan keluar airnya melalui
cai, luka.
Ratnaningrum lajeng nyuuh, Ratnaningrum lalu menelungkup
ka pangkon Suriyaningrat, ke pangkuan Suriyaningrat.
Ratnaningrum lajeng ngandika Ratnaningrum lalu berkata sambil
nangis segrak-segruk, menangis.
geus taya taksiran mulya, “Sudah tidak ada harapan hidup,
ngan kari ngantosan mati. hanya menanti ajal.”
- 74 -
Pinasti marga lantaran, Sudah dipastikan menjadi jalan,
datang dua oray tina luhur kai, datang dua ular dari atas pohon,
oray cindé nu tipayun, ular cinde yang di depan,
diiring ku oray sutra, diikuti ular sutra.
éta oray kersaning Allah Nu Ular itu karena Allah Yang Maha
Agung, Besar,
ngalantarankeun ka Ningrat, menyebabkan Ningrat,
piwaraseun deui diri. sembuh kembali.
Kocap éta oray sutra, Dikisahkan ular sutra tersebut,
miheulaan ka oray cindé ka gigir, mendahului ular cinde ke pinggir.
hayangeun angkat ti payun, ingin berangkat lebih dulu,
oray cindé henteu suka, Ular cinde tidak mau,
seug dipacok oray sutra lajeng lalu dipatuk ular sutra lalu mati.
pupus,
harita mah semu suka, Saat itu seperti yang gembira.
geus lila semu kapikir. Setelah lama lalu terpikir.
46 Oray cindé bingung pisan, Ular cinde kebingungan,
henteu aya pibatureun anu tidak ada teman beriring.
ngiring,
oray cindé ngajelengut, Ular cinde termenung,
luak-lieuk ngalér ngétan, menengok ke utara timur.
tampa polah barang ningali ka Ketika melihat ke selatan,
kidul,
mendak kayu singawalang, menemukan kayu singawalang,
//ku oray cindé disigit. oleh ular cinde digigit.
Tuluy diburakeun pisan, Lalu dimuntahkan,
kana urut basa dipacokna tadi, mengenai bekas dipatuk.
oray sutra lajeng hirup, Ular sutra lalu hidup,
tuluy indit duanana, serta keduanya pergi.
seug dimanah ku Rahadén Lalu direnungkan oleh Rahaden
Ratnaningrum, Ratnaningrum,
naha éta oray téa, “Mengapa ular itu,
kawas ngingetan ka aing. seperti yang mengingatkanku.”
- 75 -
Ratnaningrum lajeng angkat, Ratnaningrum lalu berjalan,
seug nurutan kana lampah oray lalu menuruti perbuatan ular,
tadi,
suganna méré pituduh, mungkin memberi petunjuk.
tuluy nyempog singawalang, Lalu mengambil singawalang,
lajeng baé dibeuweung ku lalu dikunyah oleh Ratnaningrum,
Ratnaningrum,
tuluy diburakeun pisan, lalu diludahkan,
kana urut panah tadi. mengenai bekas panah.
Kersaning Allah Taala, Atas kekuasaan Allah Ta’ala,
Suryaningrat ti dinya walagri Suryaningrat kembali sembuh,
deui,
ningali ka Ratnaningrum, melihat kepada Ratnaningrum,
tuluy angkat sasarengan, lalu berjalan bersama,
dina leuweung turun gunung di hutan turun gunung naik gunung,
unggah gunung,
béh wates nagri Dursélan, nampak perbatasan negara Durselan,
pamegatan nu rék julig. tempat mencegat orang yang jahat.
XII. MAGATRU XII. MAGATRU
Nyaritakeun éta Ki Demang Mengisahkan Ki Demang Langlaung,
Langlaung,
piwarangan Raja Jenggi, diperintah Raja Jenggi,
néangan istri nu alus, mencari istri yang baik,
buat pigarwaeun Gusti, untuk calon istri raja,
nu geulis sartana anom. yang cantik serta muda.
Gawéna téh tukang meuntaskeun Pekerjaan menyeberangkan perahu,
parahu,
welahna enggeus malagi, dayungnya sudah sedia,
panyekelan maké dayung, pegangan menggunakan dayung,
beunang ngahaja ku beusi, sengaja dari besi,
wantuna niat ngabajo. apalagi niat membajak.
- 76 -
47 Tatapina éta Ki Demang Tapi Ki Demang Langlaung,
Langlaung,
sadérékna Kangjeng Gusti, saudaranya Kangjeng Gusti,
jadi ieu anu sepuh, jadi ini yang tua,
//tapi jenengan geus nyingkir tapi sudah pensiun,
maréman wantu geus kolot. istirahat karena sudah tua.
Tatapina kahayangna jeneng Tapi keinginannya menjadi raja,
ratu,
nu mawi matrol di cai, karena itu menunggu di kali,
enggeus aya lahir ratu, sudah ada perkataan ratu,
lamun meunang putri geulis, bila mendapatkan putri cantik,
bakalna nyangking karaton. bakal menguasai keraton.
Kacaturkeun Ningrat Dikisahkan Ningrat Ratnaningrum,
Ratnaningrum,
kana peupeuntasan sumping, tiba di penyeberangan,
katingal ku Ki Langlaung, terlihat oleh Ki Langlaung.
atoheun kaliwat saking, Gembira tak terhingga,
manggih putri geulis anom. menemukan putri cantik muda.
Ratnaningrum ka tukang Ratnaningrum berkata kepada orang
meuntaskeun nyaur, yang menyeberangkan,
paman neda meuntas kuring, “Paman tolong saya disebrangkan,
reujeung deui paman kudu, serta paman harus janji,
masing pait méré duit, dalam pembayaran.
ngan mungguh paman geus Karena paman sudah tua,
sepuh,
seja tumulung ka jalmi, berniat menolong orang,
bisi meuntas ngagaléong. kuatir menyeberang terbawa air.
Tatapina moal kuat mun ku tilu, Tapi tidak akan kuat bertiga,
sabab parahuna leutik, karena perahunya kecil,
mun ku tiluan ngelebuh, bila bertiga terbenam,
parahuna sok tibalik, perahu suka terbalik.”
Ratnaningrum seug ngawalon. Ratnaningrum lalu mejawab.
- 77 -
Saha heula atuh Paman ka “Siapa yang lebih dahulu ke perahu
parahu, Paman?”
Ki Langlaung seug ngalahir, Ki Langlaung lalu berkata,
tuang raka heula kudu, “Suamimu dulu,
Enéng mah engké pandeuri. Eneng belakangan.”
Gancangna nu dicarios. Singkat cerita
Suryaningrat enggeus nitih ka Suryaningrat sudah naik perahu,
parahu,
Ki Langlaung ti kamudi, Ki Langlaung mengemudi.
diwelah parahu maju, Didayung perahu maju,
tapi tuluyna ka hilir, tetapi menuju hilir.
ka Nyi Putri geus teu témbong. Sudah tidak melihat Nyi Putri.
48 Ki Langlaung jengkat Ki Langlaung menggulingkan
ngungkedkeun parahu, perahu.
//Raden Suryaningrat gesit, Raden Suryaningrat gesit,
kana cai tikecebur, mencebur ke dalam air.
Langlaung top kana beusi, Langlaung mengambil besi,
Suryaningrat bet dicabok. Suryaningrat dipukul.
Eukeur geubis diruyung ku Ki Sudah jatuh dipukul oleh Ki
Langlaung, Langlaung.
Suryaningrat henteu éling, Suryaningrat pingsan,
sangsara deui kalangkung, sangat sengsara.
kahilirkeun ngagaléong. terbawa ke hilir.
Ari éta tukang dengki Ki Sedangkan Ki Langlaung yang
Langlaung, dengki,
atoheun kaliwat saking, sangat gembira sekali.
aing bakal jadi ratu, “Aku bakal menjadi raja,
panarima Kangjeng Gusti, hadiah dari Kangjeng Gusti,
sabab beunang putri anom. karena mendapat putri muda.”
Seug diwelah parahuna Ki Perahu lalu didayung oleh Ki
Langlaung, Langlaung,
ka Ratnaningrum geus tepi, sudah sampai kepada Ratnaningrum.
nangtung di sisi parahu, Berdiri di sisi perahu,
Ratnaningrum seug ka sisi, Ratnaningrum lalu ke pinggir.
Ki Langlaung seug ngawalon. Ki Langlaung lalu menjawab.
- 78 -
Enéng mangga geura nitih ka “Eneng silahkan naik perahu.”
parahu,
Ratnaningrum énggal nitih, Ratnaningrum lalu naik.
diwelah parahu maju, Perahu maju didayung,
maju ka girang tarik, kencang menuju (ke) hulu,
tatapi nyolonong ngulon. tapi menyelonong ke barat.
Ratnaningrum ka tukang Ratnaningrum berbicara kepada yang
meuntaskeun nyaur, menyeberangkan.
naha Paman béda teuing, “Kenapa Paman berbeda sekali,
meuntaskeun pasial laku, menyeberangkan berbeda arah,
salaki kuring ka hilir, suami saya ke hilir,
ari kuring los ka kulon sedangkan saya ke barat.
Ki Langlaung ngawalon ka Ki Langlaung menjawab kepada
Ratnaningrum, Ratnaningrum.
saterangna Nyai geulis, “Sesungguhnya, cantik,
tuang raka mah geus pupus, suamimu sudah meninggal,
dikeceburkeun ka cai, diceburkan ke kali,
ka hilir geus ngagaléong. menuju hilir sudah hanyut.
49 Ari Enéng rék dipaké garwa ratu, Sedangkan Eneng akan dijadikan
istri raja,
montong éling ka salaki, jangan mengingat suami,
najan nyaah gé geus pupus, Meskipun sayang sudah meninggal.
anggur jadi //gerwa gusti, Lebih baik menjadi istri raja,
sugih dunya réa keton. kaya dunia banyak harta.
Di nagara Dursélan jumeneng ratu, Di nagara Durselan menjadi raja.”
Ratnaningrum seug ngalahir, Ratnaningrum lalu berkata,
Nya dikumahakeun atuh, “Apa boleh buat,
takdir pisah jeung salaki. takdir berpisah dengan suami.
Ayeuna taya sawios. Sekarang tidak apa.
Sukur-sukur sim kuring jumeneng Berbahagia saya menjadi raja.
ratu,
ngan aya maksud sim kuring, Hanya saya punya keinginan,
mun aya loa nu luhur, bila ada pohon loa tinggi,
sarta buahna téh mihpril, serta buahnya lebat,
kudu ngala pikeun landong. harus mengambil untuk obat.”
- 79 -
Ki Langlaung ngawalon ka Ki Langlaung menjawab kepada
Ratnaningrum, Ratnaningrum.
kapan itu aya Nyai, “Kan itu ada,
tangkal loa gedé luhur, pohon loa besar tinggi,
tuh geuning di sisi cai, tuh di pinggir kali,
buahna arasak ongkoh. buahnya sudah matang.
Barang dongkap ka sisi cai Ketika tiba perahu di pinggir kali,
parahu,
Ratnaningrum seug ngalahir, Ratnaningrum lalu berkata,
mangga pangalakeun atuh, “Tolong ambilkan,
loa paman geura hencik, loa, cepat paman.
tuh di luhur loba koroy. Tuh di atas banyak.”
Hatur mangga tuluy naék Ki “Baiklah”, lalu naik Ki Langlaung.
Langlaung,
Ratnaningrum pinter indit, Ratnaningrum pintar pergi
kana tangkal loa tuluy, menuju pohon loa.
nu naék teu katingali, Yang memanjat tidak melihat.
Ratnaningrum nyandak bedog. Ratnaningrum mengambil golok.
Seug nyacaran sagala rupaning Lalu memotongi berbagai duri.
cucuk,
tangkal loa dikuriling, Pohon loa dikelilingi,
ngaburangan Ki Langlaung, menghalangi Ki Langlaung,
sagala seuseukeut awi, berbagai macam ranting bambu,
geus ngaburangan ngaléos. Setelah selesai lalu pergi.
Ki Langlaung di luhur loa seug Ki Langlaung di atas (pohon) loa lalu
nyaur, berkata,
mangga ieu loa Nyai, “Nyai ini (buah) loa,
asakna wani amucuy, merah warnanya karena ranum.”
lumpatna teu katingali, Lari tidak terlihat,
Nyi Putri lumpat ngaléos. Nyi Putri kabur melarikan diri.
- 80 -
50 Ki Langlaunag ti luhur turunna Ki Langlaung dari atas turun tergesa-
rusuh, gesa,
arék ngudag Nyai //Putri, hendak mengejar Nyai Putri.
luhur kénéh tuturubun, Masih di atas menjatuhkan diri,
gebrus kana cucuk guling, terjatuh ke atas duri (lalu) berguling.
Langlaung dengék ngagero. Langlaung berteriak.
Aduh biyung nyeri teuing ieu “Aduh biyung sakit sekali kena
cucuk, duri.”
Langlaung teu lila deui, Langlaung tidak lama,
golér baé tuluy pupus, tergeletak lalu mati.
kocap Ratnaningrum deui, Dikisahkan (kembali) Ratnaningrum,
kumambang nangis hawatos. menangis meratap-ratap.
XIII. MASKUMAMBANG XIII. MASKUMAMBANG
Ratnaningrum sasambatna bari Ratnaningrum meratap sambil
nangis, menangis.
aduh Engkang Suryaningrat, “Duh Kanda Suryaningrat,
antosan baé sim kuring, tunggulah saya.
ieu Kang Rai nyusulan. Dinda menyusul.”
Ratnaningrum nangis turut-turut Ratnaningrum menangis (sambil)
cai, mengikuti arus air,
nuturkeun rakana, mengikuti suaminya,
tapi weléh teu kapanggih, tapi tetap tidak bertemu.
nalangsa kabina-bina. (Hatinya) sedih tak terkira.
Aduh engkang kumaha diri sim “Duh Kanda bagaimana diriku,
kuring,
patinggal jeung raka, tertinggal oleh Kanda.
leuwih hadé kuring mati, Lebih baik saya mati,
hirup gé ari sorangan. hidup juga hanya sendirian.”
Ratnaningrum neda-neda ka Ratnaningrum berdoa kepada Yang
Yang widi, Kuasa,
hayang ulah tinggal, jangan sampai ditinggalkan.
raka mati kuring mati, “Kanda mati saya mati.”
angkatna turun bangawan. (Lalu) berjalan menuruni sungai.
- 81 -
Geus sapoé lalampahan Nyai Sudah seharian perjalanan Nyai
Putri, Putri,
néangan rakana, mencari suaminya.
kacaturkeun enggeus peuting, Dikisahkan sudah malam,
poék mongkléng buta rata. gelap tidak terlihat apapun.
Angkat baé dina turut-turut cai, Berjalan terus mengikuti arus air.
caturkeun isukna, Diceritakan keesokan harinya,
béh gawir di sisi cai, menemukan tebing di pinggir kali,
cadas pinggir bandaruta. (pinggir) cadas bandaruta.
Manahoréng leuweung lega Ternyata hutan kayu luas dan
gunung kai, gunung.
Dén Ningrumkusumah, Den Ningrumkusumah,
angkat kapegat ku gawir, berjalan terhalang tebing,
tuluy baé leuleuweungan. lalu masuk ke hutan.
Liwat langkung kaya kieu-kieu “Jika terus seperti ini,
teuing,
hirup gé sangsara, hidup pun sengsara,
papisah reujeung salaki, berpisah dengan suami.
seug baé nyébakeun awak. Saya menyerahkan diri.
51 Maung badak geuwat ka dieu ka Harimau badak datanglah
aing, menghampiriku.
ka darieu hiap, Datanglah!
//naon baé anu beuki Apa yang kau sukai,
geuwat aing geura hakan. cepat makanlah aku.”
Barang rérét Radén Ningrum teh Ketika Raden Ningrum menengok ke
ka gigir, pinggir,
béh naga calawak, menemukan naga menganga,
huntuna sagedé patik, giginya sebesar kapak.
horéng calawak sadeupa. Ternyata menganga sedepa.
Ratnaningrum nyaur salebeting Ratnaningrum berbicara dalam hati,
galih,
paéh téh ayeuna, “Sekarang (aku) mati,
enggeus nepi kana jangji, sudah sampai saatnya,
paéh dihakan ku naga. mati dimangsa naga.”
- 82 -
Éta naga ditarajang ku Nyi Putri, Naga itu diserang oleh Nyi Putri.
naga téh seug ngangah. Naga menganga.
Nyi Putri teu témpo deui, Nyi Putri tidak membuang waktu,
ninggangkeun ka sungut naga. menjatuhkan diri ke dalam mulut
naga.
Barang gebrus naga leungit Ketika menjatuhkan diri, naga
tanpa lebih, menghilang.
bieu éta gogoda, Tadi itu ternyata godaan,
ngarancana be putri, mencoba putri.
nu siga naga téh guha. Ternyata naga itu (adalah) gua.
Ratnaningrum olohok seug tuluy Ratnaningrum bengong lalu
calik terduduk.
kocap guha tea, Diceritakan (di dalam) gua tersebut,
aya nu tapa sahiji, terdapat seorang pertapa,
Séh Rukmin ti nagri Arab. Seh Rukmin (berasal) dari negeri
Arab.
Enggeus lami tapana éta Séh Seh Rukmin telah lama bertapa,
Rukmin,
dina éta pangtapaan, di pertapaan tersebut,
dalapan puluh taun ahir, delapan puluh tahun terakhir,
tara kasorang ku jalma. tidak bertemu manusia.
Geus pinasti aya putri perihatin, Sudah takdir bertemu dengan putri
Séh pandita ningal, (yang sedang) prihatin.
ka éta putri keur calik, Seh Pendeta melihat,
ngalahir ku manis pisan. kepada putri yang sedang duduk.
(Seh Pendeta) berkata manis.
- 83 -
XIV. DANGDANGGULA XIV. DANGDANGGULA
Séh pandita mariksa ka putri, Seh Pendeta memeriksa putri,
nu ti mana ka dieu bet datang, “(Putri) dari mana datang ke tempat
saumur nya di dieu téh, ini?
geus dalapan puluh taun, Selama (tinggal) di tempat ini,
ayeuna kakara manggih, sudah delapan puluh tahun,
aya jalma nyorangan, sekarang baru bertemu,
istri leuwih alus, ada manusia seorang diri,
naon Enung nu dimaksud, perempuan sangat cantik,
geura jawab ayeuna Éyang ku apa yang dimaksud Enung?
Nyai, Jawab pertanyaan Eyang oleh Nyai.”
Ratnaningrum seug ngandika. Ratnaningrum lalu berkata.
52 //Kaulaunun sembah baktos abdi, “Kaulanun sembah sujud hamba,
perkawis Éyang téh mariksa, Perihal pertanyaan Eyang,
najan abdi teu nyarios, meskipun saya tidak mengatakan,
Éyang anu leuwih weruh, Eyang yang lebih tahu,
kana ieu lampah abdi, akan perjalanan hamba.
purwana sim abdi dongkap, Mulanya saya tiba.”
Séh Pandita nyaur, Seh Pendeta berkata,
bener Éyang geus uninga, “Betul Eyang sudah tahu,
lampah Enung papisah reujeung perjalanan Enung berpisah dengan
salaki, suami.
ayeuna eukeur sangsara. Sekarang sedang sengsara.
Kudu pasrah ka Gusti Yang Widi, Harus pasrah kepada Yang kuasa.
saneskanten asup kana paribasa, Segalanya masuk ke dalam
nu babari jeung nu hésé, peribahasa, yang mudah dan susah,
najan anu beunghar kitu, meskipun orang kaya, mencari
maparah heula rék sugih, jalan kemakmuran, sesungguhnya
mungguhing terahing raja, walaupun turunan raja,
méméh jadi ratu, sebelum menjadi ratu,
sangsara payah masakat, sengsara serta miskin,
ana hajat tangtu meunang sugih jika banyak memberi tentu mendapat
diri, kekayaan,
reujeung adil palamarta. serta adil bijaksana.
- 84 -
Geus pinasti jeung Éyang Sudah takdir bertemu dengan Eyang,
papanggih,
tina éta jalanna lantaran, dengan jalan seperti itu.
najan gogodana gedé, Meskipun godaannya banyak,
yén henteu beunang dikitu, tidak kalah karenanya,
tina kitu nu geus ihlas diri, karena sudah iklas diri,
kakara urang rék meunang, barulah kita akan berhasil,
dipasihan alus, diberi nasib baik,
yén kudu aya lantaran, bahwa harus ada jalan,
ulah aral lamun urang eukeur jangan putus asa bila mendapat
peurih, kepedihan.
ulah ceurik keur sangsara. Jangan menangis ketika sengsara.
53 Tina éta urut perihatin, Karena merasakan prihatin,
meunang panjang élingan salira, mendapat peringatan panjang,
awon kapegat ku saé, buruk terpotong baik,
tina nu geus kapungkur, karena tadinya,
sangsara masakat diri, sengsara sekali,
ahirna téh saé manah, akhirnya baik hati,
sujud ka Yang Agung, bersujud kepada Yang Agung,
loba gé nu teu sangsara, meskipun banyak yang tidak
jol jumeneng beurat beunghar sengsara,
sugih mukti, langsung kaya raya,
//mun mendak teu kasaéan. bila bertemu dengan keburukan,
Arang-arang nyegah téh ka diri, jarang yang bisa menjaga diri,
ti nu henteu aya pisan cacad, yang tidak cacat sama sekali,
napsuna kadalon-dalon, napsunya tidak terbendung,
henteu éling ka Yang Agung, tidak mengingat Yang Agung,
rijki pasihan ti Gusti, rizki pemberian Tuhan,
nya eta anu kagungan, yaitu yang memiliki,
ana kurang kolbu, bila hati kurang (mengingat),
loba-loba geus mendakan, banyak yang sudah dijumpai,
diri Éyang tina geus ngarasa diri Eyang karena sudah merasa
nyeri, sakit,
mawi aya dina guha. karena itu berada di gua.
- 85 -
Sakadarna geus réa nu Sekedarnya banyak yang ditemukan,
kapanggih,
ku Kang Éyang mungguhing oleh Eyang sesungguhnya Tuhan,
Pangéran,
teu kurang kamurahan téh, tidak kurang kemurahannya,
nu awon reujeung nu alus, yang buruk dan baik,
nu niat goréng jeung dengki, yang berniat buruk dan dengki,
dianteur pisan lampahna, diikuti kemauannya.
mungguhing Yang Agung, Sesungguhnya Yang Agung,
geus puguh niat saé mah, apalagi niat baik,
ku deungeun sareng ku diri, oleh orang lain dan diri sendiri,
hampang jeung raosna meunang. ringan dan enak bila menang.”
Ratnaningrum tungkul teu Ratnaningrum tertunduk tidak
ngalahir, berkata,
ngadangukeun piwuruk Séh mendengarkan petuah Seh Rukmin,
Rukmin,
énggal ngawuruk nu saé, yang memberi petunjuk (hal)
élmu sarengna panemu, kebaikan,
titi surti lahir batin, “Berbagai ilmu,
murta murti lawanna, perilaku lahir batin,
basa murti catur, murta serta murti,
niat leutik gedé rupa, murti artinya ucapan,
niat kecil besar wujud,
54 Purwa jiwa guna sekar mawat
galih, basa purwa jiwa éta. awal jiwa guna bunga manfaat hati.
Wiwitan jeung Éyang panggih
ari éta basa guna téa, Mulanya dengan Eyang bertemu,
gawé anu leuwih ahéng, sedangkan artinya guna,
basa sekar kembang bungur, pekerjaan yang lebih hebat,
nya éta gandaning putri, sekar berarti bunga ungu,
basa ganda seungit kembang, yaitu gandaning putri,
gelung malang Ningrum, ganda berarti wangi bunga,
pasti baé nyangking jaya, sanggul malang Ningrum,
basa jaya éta pasti, pasti mendapat keberhasilan.
//kuat nalukkeun pakarang Jaya pasti berarti,
kuat menaklukkan perang.”
- 86 -
Warna-warna piwuruk Séh Macam-macam pepatah Seh Rukmin.
Rukmin,
Ratnaningrum tungkul teu Ratnaningrum menunduk tidak
ngalahir, menjawab.
Tuan Séh Rukmin ngawalon, Tuan Seh Rukmin berkata,
hey Enung Ratnaningrum, “Hey Enung Ratnaningrum.
putra patih Banurungsit, putra Patih Banurungsit,
Éyang téh ngawasiatan, Eyang memberi wasiat,
geus pasti tumurun, sudah pasti turun.
héh tampanan kamurahan, Terimalah hadiah,
kembang jimat éyang ngaran bunga pusaka Eyang (yang) bernama
Turanggajati, Turanggajati,
kekemben ieu buktina. ikat pinggang inilah buktinya.”
Ratnaningrum nyembah langkung Ratnaningrum menghaturkan sembah
ajrih, dengan penuh hormat,
jeung nampanan kekemben serta menerima turangga.
turangga, Ratnaningrum berkata perlahan,
Ratnaningrum matur alon, “Hamba menghaturkan beribu terima
sim abdi nuhun sarébu, kasih,
disanggakeun ku lisan galih, disampaikan dengan lisan (dan) hati,
salaksa lumiring pisan, terima kasih tak terhingga
berkahing Yang Agung, berkat Yang Maha Agung.”
sareng deui ieu putri, Serta putri ini (bertanya),
kira-kira pitepangeun deui abdi, “Kira-kira saya bertemu lagi (atau
jeung salaki abdi téa. tidak), dengan suami saya.”
Séh pandita ngalahir anaking, Seh Pendeta berkata, “Anakku,
putu Éyang mun Enung néangan, cucu Eyang, bila Enung mencari,
yen sangsara deui baé, akan menemukan kesengsaraan.
Enung kudu rupa nyamur, Enung harus menyamar,
ayeuna jadi lalaki, sekarang menjadi laki-laki.
lamun istri kénéh rupa, Bila masih berwujud perempuan,
réa nu takabur, banyak yang takabur,
réa-réa nu ngagoda, banyak yang menggoda,
sabab Enung jadi istri geulis karena Enung perempuan yang
teuing, sangat cantik,
loba jalma kaédanan. banyak orang tergila-gila.
- 87 -
55 Ayeuna mah rupa geura salin, Sekarang berganti rupalah.
éta anggo kekemben turangga, pakailah ikat pinggang turangga,
udengkeun ka mastaka téh, ikatkan di kepala.
reujeung deui ieu anggo baju, Serta pakailah baju ini,
ngaran Sutra Jénarmoni, bernama Sutra Jenarmoni.”
Ratnaningrum enggal dangdan, Ratnaningrum lalu berdandan,
panganggo ngagebur, pakaiannya berkilauan.
leungit istri jadi lanang, Hilang wujud perempuan menjadi
laki-laki.
Séh Pandita maparin sahiji //keris Seh Pendeta memberi keris yang
ngaranna si Bantalnaga. bernama si Bantalnaga.
Ieu keris nu dipaké jurit, Keris ini digunakan perang,
kudu pageuh nyekel landéanana, harus kuat memegangnya,
mun manggih musuh montorot, bila menemukan musuh melorot.”
geus ditampa ku Dén Ningrum, Sudah diterima oleh Den Ningrum.
pandita ngalahir deui, Pendeta berkata lagi,
Enung téh digentos nama, “Enung diganti nama,
asal Ratnaningrum, diberi nama Eyang,
diturunkeun ngaran éyang, supaya terus tidak lupa kepada
aya henteu petot ka éyang téh Eyang,
éling, Radén Jaya Rukmantara. Raden Jaya Rukmantara.
Tatapi nya éta ayeuna indit, Tetapi sekarang pergilah,
ulah nyusul raka Suryaningrat, Jangan menyusul suami Suryaningrat.
ayeuna Enéng angkat téh, Sekarang Eneng pergi,
jugjug baé nagri Erum, menuju negeri Rum,
sugan dipareng Yang Widi, siapa tahu ditakdirkan,
aya kasinugrahan, mendapat anugerah.
los Enéng dijurung, Pergilah Eneng didoakan,”
jeung diusap mastakana, serta diusap kepalanya.
Radén Jaya Rukmantara Raden Jaya Rukmantara,
nyembah amit, menyembah (lalu) pergi,
bari munjung ka pandita. sambil menghaturkan sembah kepada
Pendeta.
- 88 -
Tanghi sujud Rukmantara aji, Bangun dari sujud Rukmantara aji.
Séh pandita mindo ngalahiran, Seh Pendeta berkata lagi,
didungakeun ku Éyang téh, “Didoakan oleh Eyang,
tujuh léngkah masing tungkul, tujuh langkah harus menunduk,
ulah ningali ka gigir, jangan melihat kiri kanan.”
cédok nyembah Rukmantara, Lalu menyembah Rukmantara.
angkatna enggeus jung, sudah berangkat,
angkat keupat ngalageday, berjalan melenggang,
matak lucu kayungyun anu membuat senang yang melihatnya,
ningali,
kinanti kebat nyarita. kinanti lalu berkata.
XV. KINANTI XV. KINANTI
Dén Rukmantara enggeus jung, Den Rukmantara sudah berangkat,
ti pangtapaan enggeus jung, pergi dari pertapaan,
kira jauhna lima pal, kira-kira jauhnya lima pal,
angkat dina leuweung kai, berjalan di hutan kayu,
turut-turut pangalasan, menelusuri hutan lebat,
teu mendak jalma sahiji. tidak bertemu manusia seorangpun.
56 Ngajugjug nagara Erum, Lalu menuju negeri Rum,
//kareueung di leuweung kai merasa takut di hutan kayu,
ngaguruh manuk disada, gemuruh burung berbunyi,
jaralang lutung surili, jaralang lutung surili,
oa monyét ngarényohan, oa kera seperti meledek,
lur lar dina luhur kai. lalu lalang di atas pohon.
Sato héwan pabaliut, Berbagai binatang ditemui,
warna-warna katingali, macam-macam terlihat,
manuk méong balagadnya, burung harimau balagadnya,
gajah macan singa wedi, gajah macan singa menakutkan.
Radén Jaya Rukmantara, Raden Jaya Rukmantara,
angkatna kalangkung ngerik. berjalan cepat-cepat.
- 89 -
Barang ningali ka payun, Ketika melihat ke depan
aya anu katingali, ada yang terlihat,
riab-riab aya jalma, banyak orang,
manahoréng perejurit, ternyata prajurit,
piwarangan Raja Duryan, diperintah Raja Duryan,
nagarana Banurungsit. negri Banurungsit.
Kocap Arya Patih nyaur, Dikisahkan Arya Patih memanggil,
ka Demang Mandalagiri, kepada Demang Mandalagiri.
héy rék ka mana urang, “Hey, ke mana tujuan kita,
lalampahan nyusul putri, menyusul putri,
henteu béja-béja acan, tiada kabar berita,
sumawonna mun kapanggih. apalagi ditemukan.
Na ka mana Ratnaningrum, Ke manakah Ratnaningrum,
kabur téh bet yasa teuing, pintar melarikan diri,
reujeung éta Suryaningrat, bersama Suryaningrat.
urang matrol lila teuing, Kita sudah lama mengawasi,
jeung bekel urang geus béak, serta bekal kita sudah habis,
rék balik ayeuna sieun ku Gusti. hendak pulang takut oleh raja.
Sakitan tacan katimu, Terpidana belum ditemukan.
barang eukeur catur warti, ketika sedang berbincang,
sumping Jaya Rukmantara, datang Jaya Rukmantara.”
perjurit kabéh ningali, Perjurit semua melihat.
Juragan itu satria, “Tuan itu ada kesatria,
bijil tina leuweung kai. keluar dari hutan kayu.
Jiga Suryaningrat itu, Sepertinya Suryaningrat.”
kagét Ariya ningali, Terkejut Arya melihat,
dideukeutan Rukmantara, didekati Rukmantara,
seug dipariksa ku patih, lalu diperiksa oleh patih,
éh manéh téh urang mana, “Hey kamu dari mana,
bijil tina leuweung kai. keluar dari hutan kayu.
Kawas jalma anu kabur, Seperti yang melarikan diri,
sorangan di leuweung kai, sendiri di hutan kayu,
jeung saha silaing ngaran, serta siapa namamu.”
Dén Rukmantara ngalahir, Den Rukmantara menjawab,
ngaran kula Rukmantara, “Nama saya Rukmantara,
ari imah ti basisir. rumah di pesisir.
- 90 -
57 Numawi di //luwang-liwung, Alasan berada di hutan lebat,
kuring mentas néang rijki, saya mencari rejeki,
ngeuradan mencek jeung uncal, berburu rusa dan kijang,
tapi weléh teu kapanggih, tapi tidak bertemu satupun,
porog tacan meunang kidang, belum mendapat kijang,
jadi ayeuna rék balik. jadi sekarang hendak pulang.”
Arya Patih mindo nyaur, Arya Patih berkata lagi,
éh silaing sugan manggih, “Hey siapa tahu kamu bertemu,
atawana hawar béja, atau mendengar berita,
saréh manéh urang sisi, karena kamu dari pinggiran,
teu manggih jalma duaan, tidak melihat dua orang,
awéwé reujeung lalaki, perempuan dengan laki-laki.
Jenenganana Dén Ningrum, Namanya Den Ningrum,
Suryaningrat nu lalaki. Suryaningrat yang laki-laki.”
Rukmantara cédok nyembah, Rukmantara lalu menjawab,
Kulanun Juragan Patih, “Tuan Patih,
jisim kuring mendak pisan, saya bertemu,
asal urang Banurungsit. dengan orang Banurungsit.”
Arya patih mindo nyaur, Arya Patih berkata lagi,
sukur éta lamun sidik. “Syukurlah kalau betul begitu,
tuduhkeun mun anteur heula, tunjukkan serta antar dahulu,
mangké diburuhan duit, nanti diberi uang,
pék nyarita heulaanan, ceritakanlah lebih dahulu,
purwana nu matak sidik. asal mulanya sampai tahu.”
Jaya Rukmantara nyaur, Jaya Rukmantara berkata,
purwana nu matak sidik, asal mulanya sampai tahu,
aya lain di nu lian, bukan dari orang lain,
tegesna yén di sim kuring, dari diri saya sendiri.
manéhna niat bubujang, Ia berniat menjadi kuli,
geus lila aya di kuring. sudah lama ada di rumahku.
- 91 -