The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by muhammadhashabi, 2022-07-19 02:26:08

2019_Wawacan Ningrumkusumah

2019_Wawacan Ningrumkusumah

Tilu puluh kapalna sayagi, Tiga puluh kapal sedia,

lajeng budal méh kosong nagara, lalu semua berangkat (sehingga)

hampir kosong negara.

kabeneran anginna téh, kebetulan anginnya,

nganjangkeun ka nu berlaku, mendukung yang bepergian.

kapal nyemprung kawas mimis, kapal melaju cepat seperti mimis,

singkélébét bandérana, berkibaran benderanya,

anu beureum ngempur, yang merah menyala,

sisina ku sutra emas, pinggirnya dihias sutra mas,

matak waas kaera nu naringali, membuat terkenang yang

melihat(nya).

kapalna téh mani ngantay. kalanya berbaris (rapi).

Sang Sombali geus awas ningali, Sang Sombali sudah melihat
dengan jelas,
lapat-lapat siga réa kapal, dari kejauhan terdengar bunyi kapal,
wiatna arék dirampog, sepertinya akan menyerang.
lajeng mawarangan ngatur, lalu (ia) memerintahkan mengatur,
geura baris masing rapih, “Bersiaplah dengan rapi,
megatan anu ngaliwat, menghadang yang akan lewat.
sukur lamun eureun, Syukur kalau berhenti,
najan lain urang begal, meskipun bukan perampok.
lamun taluk pibatureun nempuh bila takluk jadi teman untuk
jurit, berperang.
mariem masing sadia. meriam sediakan.”

187 Patih Erum gugup liwat saking, Patih Erum gugup sekali,

tuluy majuna nya //ka barandal, lalu maju menuju prajurit.

pokona kuwas-kéwos, Katanya berteriak,

urang mana sia kecut, “Dari manakah kamu masam?

reujeung naon maksud deui, Serta handak apa lagi?”

némbalan pating saroak, Menjawab saling berteriak,

kami rék ngalurug, “Kami hendak menyerang,

rék béla ka Raja Duryan, hendak membela Raja Duryan,

Nu ayeuna di Erum dicidra putri, yang sekarang dihukum putri.”

Patih Erum ngawalonan. Patih Erum menjawab.

- 292 -

Enya kami balad Erum nagri, “Betul aku pasukan negeri Erum,
kabeneran papangih di jalan, kebetulan bertemu di jalan.
mémang aing musuh manéh, memang aku musuhmu!”
ti dinya patih téh undur, Lalu patih mundur,
Unjukan ka Kangjeng Gusti, laporan kepada raja.
nu sawaréh wadya balad, yang sebagian pasukan,
perangna enggeus dur, sudah memulai perang,
silibedil sili musuh lawan, saling menembak dengan musuh,
mani eundeur sagara képlok sehingga bergetar laut bergejolak.
téh teuing,
perangna téh rosa pisan. perangnya seru sekali.

Dua puluh kapal Erum nagri, Dua puluh kapal Erum negeri,

ti Sombali tilu puluh kapal, dari Sombali tiga puluh kapal,

tatapina wani baé, tetapi berani terus,

palinterna anu ngatur, pintar yang mengatur,

anu gagah dua patih, yang gagah dua orang patih,

ti Erum jeung Nusantara, dari Erum dan Nusantara,

ngangseg muru musuh, maju mendekati musuh.

ti Banurungsit perangna, Dari Banurungsit perangnya,

rada mogok sabab réa perbopati, agak tersendat karena banyak raja,

nu ngéwa ka Raja Duryan. yang membenci Raja Duryan.

Hiji pélor mender murangkalih, Sebuah pelor mengenai anak,
Aom Suryakanta keur diemban, Aom Suryakanta (yang) sedang
digendong,
Lajeng kapiuhan baé, Lalu pingsan.
Para putri geus tagiwur, para putri kebingungan,
Ratnawulan les teu éling, Ratnawulan tidak sadarkan diri,
Sang Perbu gé midangdam, Sang Perbu juga memanggil-
ka putrana nyuuh, manggil, kepada putranya memeluk,
sasambatna aduh tiwas, mengatakan, “Duh celaka, anak
anak ama anu jadi buah ati, ayahanda yang menjadi buah hati,
ayeuna bakal papisah. sekarang akan berpisah.

- 293 -

Ujang Mama anu seja bélapati, Ujang ayah akan membela sampai
Hanteu guna hirup lila-lila, mati.
Lamun ditinggal ku anom, tidak berguna hidup berlama-lama,
tanginas Dén Ratnaningrum, Bila ditinggalkan oleh Anom.”
Dengan gesit Dén Ratnaningrum,
muru putra diburaan gasik, memburu putranya lalu disembur
cepat,
nya ku kayu Singawalang, dengan kayu singawalang.
harita gé imut, saat itu langsung tersadar,
ka ramana roroésan, kepada ayahnya menggapai-gapai,
jeung gumujeng semu anu serta tertawa sangat gembira.
senang galih,
ku ramana diambungan. oleh ayahnya diciumi.

Rap digéndong diemban ku Lalu digendong oleh Ningrum putri,
Ningrum putri,
Cindungna ku kekemben [gendongannya] menggunakan kain
Turangga, Turangga.
biur ngawang-ngawang baé, Lalu mengangkasa,
Jembawati henteu kantun, Jembawati tidak tertinggal.
malah Darussalam patih, malahan Darussalam patih,
ngiring-ngiring Jembawati, mengikuti Jembawati,
nyamberan ti luhur, menangkap para raja,
néwakan perponggawa, (lalu) dihempaskan ke laut
dipangpéngkeun ka laut teu (sehingga) tidak terlihat lagi,
témbong deui,
lauk cucut nu nampanan. ikan cucut yang menangkap.

Geus diwengkang panah jimat Sudah dilepas panah pusaka
nagri, negeri,
beulah opat kapalna Sombala, belah (menjadi) empat kapal Sombali,
singkelekep eusina téh, tenggelam isinya,
taya hiji anu hirup, tidak ada satupun yang hidup.
jimat katambias deui, Pusaka kembali lagi,
ragragna di luhur makom, terjatuh di atas kuburan,
rama Perbu Marhum, ayah raja almarhum.
ngenes Dén Ningrumkusumah, Sedih Dén Ningrumkusumah,
lajeng ngapung muru kapal lalu terbang memburu kapal para
perbopati, raja,
disépakan bararejad. ditendang sehingga berantakan.

- 294 -

Ratnaningrum nepangan Ratnaningrum menemui Sombali,
Sombali,
bari nyangking pusaka nagara, sambil memegang pusaka kerajaan,
nu sabeulah nyangking Aom, (tangan) yang sebelah memegang Aom.
Radén Sombali ngaranjug, Raden Sombali terkejut,
mikirna kapalang aing, (sambil) berpikir tanggung aku,
ngiring béla téh ka rama, ikut membela ayahanda,
najan rama pulung, meskipun ayah angkat.
aing milu teu kapalang, Aku ikut tidak tanggung.”
lajeng baé gugup mentangkeun Lalu (dengan) gugup
jamparing, membentangkan panah,
tatapina hanteu keuna. tetapi tidak mengena.

189 Tujuh kapal mundur tina jurit, Tujuh kapal mundur dari medan
perang,
bandérana diganti ku //bodas, benderanya sudah diganti dengan
(bendera) yang berwarna putih,
nandakeun rék taluk baé, pertanda sudah menyerah.
ngan sakitu anu kantun, hanya itu yang tersisa,
nu tilu likur geus beresih, yang dua puluh tiga sudah habis,
tina médan jurit, dari medan perang.
kari ramé kaul, Tinggal ramai yang berpesta,
kakap cucut parebutan, kakap cucut berebut,
teri ngagulung sagedé pasir, teri bergulung sebesar bukit,
milu panén sadayana. ikut panen semuanya.

Tilu raja sarujud ka Gusti, Tiga (orang) raja bersujud kepada

raja,

dipariksa hal lampahna perang, diperiksa perihal perang,

jeung kaayaan nagri téh, dengan keadaan negeri.

sadayana miunjuk, Semuanya menyampaikan,

kakusutan jero nagri, kekacauan (di) dalam pemerintahan,

ruksak ka abdi-abdina, rusak sampai bawahannya,

réh rajana palung, karena rajanya gila.

langkung ngenes Suryaningrat, Sangat sedih Suryaningrat,

welas watir ka sadaya perbopati, merasa kasihan kepada para raja,

korban si Duryan geus samar. korban si Duryan sudah tersamar.

- 295 -

LVII. ASMARANDANA LVII. ASMARANDANA

Abdi-abdi Banurungsit, Abdi-abdi Banurungsit,
geus pada meunang carita, sudah mendapatkan kabar,
yén Gusti Suryaningrat, bahwa Raja Suryaningrat,
bade sumping ka nagara, akan mengunjungi negeri,
sareng Dén Ningrumkusumah, dengan Dén Ningrumkusumah,
jumeneng ratu linuhung, menjadi raja besar,
nyandak pirang-pirang raja. membawa beberapa raja.

Saban poé singalabring, Setiap hari berjalan-jalan,
marapag kapalabuan, menjemput ke pelabuan,
heurin usik jalan gedé, sampai berdesak-desakan di jalan
besar,
susah pulisi nu nyaram, susah polisi yang mengatur,
jalma nambahan lobana, (karena) manusia bertambah banyak.
kocap sumping Kangjeng Ratu, Dikisahkan tiba Kangjeng Ratu,
abdi ogé sami suka, para abdi [juga] gembira.

Sarurak saruka teuing, Bersorak gembira sekali.
hatur bagéa Jeng Raja, “Selamat datang Jeng Raja,
sareng ka Sang Ningrum anom, dengan Sang Ningrum muda.”
ratu sakalangkung bungah, Ratu sangat gembira sekali,
seug miwarang karumpul, lalu memerintahkan berkumpul.
ka karaton masing kumpul, “Berkumpullah di keraton,
pésta kula masing suka. mari kita pesta bergembira.”

190 Gumbira manah Jeng Gusti, Gembira hati Jeng Gusti,
sumawonna opat méswara, begitu pula empat permaisuri,
ningal jalma-jalma kabéh, melihat rakyat semua,
anu ngiring suka bungah, yang ikut bergembira ria.
réa nu ngawuran kembang, Banyak yang menaburkan bunga,
kana karéta Sang Perbu, pada kereta Sang Perbu
Erum //malati campaka. Erum melati campaka.

- 296 -

Geus sumping ka jero puri, Sudah tiba di dalam istana,
lajeng pésta suka-suka, lalu berpesta suka ria,
di pancaniti ngabérés, di pancaniti berberes,
para mantri jeung ponggawa, para mantri dan ponggawa,
perjurit di pasangrahan, prajurit di pasangrahan,
di dua paséban agung, di dua paséban agung,
jejel abdi sadayana. penuh (oleh para) abdi semua.

Kumpulan para pamili, Berkumpul sanak famili,
anu geus didamel susah, yang sudah dibuat susah,
ku Raja Duryan dirampog, oleh Raja Duryan dirampok,
anu teu aya rasrasan, yang tidak ada perikemanusiaan,
miceunan patina jalma, membuang nyawa manusia.
ku Suryaningrat Perbu, Oleh Suryaningrat Perbu,
badé dililipur heula. hendak dihibur dahulu.

Kocap Suryaningrat nagri, Dikisahkan Raja Suryaningrat,
nyarios ka sadayana, berkata kepada semuanya.
ayeuna maksud kami téh, “Sekarang maksudku,
tetep di dieu ngaraja, tetap di sini menjadi raja,
sadayana gerwa-gerwa, semua para istri.
ari bopati di Erum, Adapun raja di Erum,
rama Perbu Mangkurat. Ayahanda Perbu Mangkurat.

Tetep deui nyakrawati, Tetap menjadi raja,
itung-itung ngawakilan, anggap saja mewakili.
ari pibakaleunna téh, Adapun yang akan dicanangkan,
nya éta Suriyakanta, yaitu Suriyakanta,
di mana enggeus déwasa, apabila sudah dewasa.”
reujeung deui lamun rempug, Serta sudah disetujui,
hal nagara Nusantara. perihal negara Nusantara.

Radén Darussalam patih, Radén Darussalam patih,
nu diangkat jadi raja, yang diangkat menjadi raja,
patihna Kandana kahot, patihnya Kandana yang tua,
matuh tuluyna ngaraja, menetap menjadi raja,
ulah aya kuciwana, jangan mengecewakan.
anu tilu belas ratu, (Adapun) yang tiga belas ratu,
tetep ka kami ngawula. tetap mengabdi kepadaku.

- 297 -

Sadayana perbopati, Semua para raja,
saur manuk ngiring kersa, sepakat menyetujui,
sadayana téh ngadérék, semua menjadi saudara,
sumeja ngiringan pisan, hendak mengikuti.
anggeus tetep kumawula, setelah semua tetap mengabdi.
nyaur deui Kangjeng Ratu. Berkata lagi Kangjeng Ratu,
sukur atuh para raja. “Syukur para raja,

191 Jeung kami deui wéwéling, Serta saya memberi nasihat,
perkarana Raja Duryan, perihal Raja Duryan,
lamun //keukeuh baha baé, apabila tetap membangkang,
antep baé salilana, biarkan saja selamanya,
sina betaheun disiksa, supaya kerasan disiksa,
jalma teu beunang dibunuh, (karena) tidak bisa dibunuh,
boga élmu pancasona. memiliki ilmu pancasona.

Ngan sugan baé kapikir, Tetapi siapa tahu berfikir,
lila-lila daék pasrah, lama-kelamaan mau mengalah.
geuwat kami béré nyaho, cepat beritahu aku.
ayeuna pék sing sarenang, Sekarang bersenang-senanglah.”
sadayana para raja, Semua raja-raja,
sakarep-karep dijurung, keinginannya diikuti,
rasa mungkurkeun kasusah. membuang rasa susah.

LVIII. PANGKUR LVIII. PANGKUR

Kocapkeun nagri Dursélan, Dikisahkan negara Dursélan,

Raja Jenggi harita langkung Raja Jenggi saat itu sangat prihatin,

prihatin,

Kédanan ku Dén Ningrum, tergila-gila oleh Dén Ningrum,

anu ngabaruang tea, yang meracuni.

ti harita hanteu beunang dililipur, Sejak saat itu tidak bisa dihibur,

tetep hanteu gaduh garwa, tetap tidak punya istri,

da ngantosan anu geulis. karena menunggu yang cantik.

- 298 -

Sang Raja tambah nalangsa, Sang Raja bertambah nelangsa,
réh rakana hanteu kabar hanteu karena kakaknya tiada kabar berita,
angin,
nya eta Demang Langlaung, yaitu Demang Langlaung,
anggeus aya sataunna, sudah setahun.
geus weléh ditaréangan, Sudah dicari terus-menerus,
wuwuh ngangluh Kangjeng sehingga bersedih Kangjeng
Gusti. Gusti.

Hiji mangsa magelaran, Suatu hari berkumpul,
dideuheusan ku sadaya patih dikunjungi oleh semua patih
mantri, mantri.
énggalna sadaya nyaur, Lalu semua berkata,
Héy patih para ponggawa, “Hai semua para ponggawa,
kami meunang béja aku mendapat berita,
sidik Raja Erum, yakin Raja Erum,
anu ngaran Suryaningrat, yang bernama Suryaningrat,
bojona Dén Ningrum putri. istrinya Dén Ningrum putri.

Teu nyana kabina-bina, Tidak disangka sama sekali,
manahoréng eta Raja ternyata Raja Banurungsit,
Banurungsit,
anu baheula kalabur, (adalah) yang dahulu melarikan diri,
nu ka urang ngabaruang, yang meracuni kita,
ayeuna téh geus unggul perang sekarang sudah unggul berperang di
di laut, laut,
tetep deui ngarajaan, tetap menjadi raja
di nagara Banurungsit, di negara Banurungsit,

Kami banget kaédanan, Aku sangat tergila-gila,
ku Nyi Putri gerwa Raja oleh Nyi Putri istri Raja
Banurungsit, Banurungsit,
ayeuna patih diutus, sekarang patih diutus,
maling Nyi Putri Kusumah, mencuri Nyi Putri Kusumah,
sing kabawa lamun nepikeun ka harus terbawa apabila tidak berhasil,
luput, manéh patih ulah mulang, kamu Patih jangan kembali,
hanteu sudi nampa deui. tidak mau menerima kembali.”

- 299 -

Nyembah Indrabumi patya, Menghaturkan sembah Patih

teges dawuh sim abdi Indrabumi.

nyuhunkeun pidu’a “Saya terima perintah dan minta

sareng jangji kaulanun, duanya, serta saya berjanji,

upamana Ningrum gagal, apabila Ningrum gagal,

manah baé margina sadaya lucu, pikirkan saja karena semuanya lucu,

jumlahna téh aya opat, (istri raja) berjumlah empat,

perméswari Banurungsit, permaisuri Banurungsit.”

Lahir raja hadé pisan, Kata Raja, “Baik sekali,
mana baé asal anu lucu manis, mana saja asalkan yang lucu (dan)
manis.
naha batur mah ku mujur, Mengapa orang lain beruntung,
mani anggeus boga opat, sampai bisa dapat empat,
ari ninggang ka rai hiji gé luput, sedangkan Dinda satupun tidak
buru-buru masing gancang, berhasil.
didagoan beurang peuting Cepatlah, ditunggu siang malam.”

Kocap deui anu pésta, Dikisahkan lagi yang berpesta,
ramé nayub tunil golék ramé ramai tayub tunil golek ramai sekali,
teuing,
anu keprok geus ngaguruh, yang bersorak sudah gemuruh.
gerah kabéh suka manah, semua bersuka ria,
nu lalajo heurin usik di kadatun, yang menonton berdesakkan di
keraton,
di alun-alun baranang, di alun-alun benderang,
damar séwu kembang api. damar séwu kembang api.

Méswari Ningrumkusumah, Permaisuri Ningrumkusumah,
lebet pésta manahna téh memasuki pesta hatinya merasa
lungleng ati, pusing,
tugteg paranas tiris teu puguh, panas dingin tidak menentu,
hareudang reujeung gerah dan kepanasan,
bayeungyang,
réa laleur nyamberan kana hulu, banyak lalat menyambar kepala,
cop manah Ningrumkusumah, perasaan Ningrumkusumah,
palangsiang aya maling. mungkin ada pencuri.

- 300 -

193 Ningal deui ka nu pésta, Melihat lagi yang berpesta,

ngadak-ngadak singgolépak réhé mendadak berjatuhan sehingga sepi,

jempling,

//keuna ku sirepna musuh, terkena mantra penidur.

lajeng Ratnaningrum angkat, Lalu Ratnaningrum berangkat,

badé megat pijalaneun anu asup, hendak menghadang jalan masuk.

sadaya taya nu gugah, semua tidak ada yang bangun,

ngan anjeunna anu nyaring. hanya ia yang terjaga.

Maling geus di padaleman, Pencuri sudah ada di keraton,
tempa-tempo bisi aya anu melihat-lihat takut ada yang
nyaring, terbangun,
kana unggal kamar asup, memasuki setiap kamar,
béh mendak putri nu éndah, terlihat putri yang cantik,
leuwih manis eukeur kulem dina sangat manis tertidur di bangku.
bangku,
Jembawati geus diemban, Jembawati sudah digendong,
dibawa kaluar bijil. dibawa ke luar.

Dén Ningrum awas ningalan, Dén Ningrum jelas melihat,

lajeng baé dicentok anu diais, lalu ditarik yang digendong.

nu maling nangkarak ripuh, Yang mencuri telentang repot.

seg dijejekan dadana, Lalu diinjak dadanya,

gerang-gerung muru deui ka Dén mengerang (lalu) mengejar Dén

Ningrum, Ningrum lagi.

kocap Jembawati gugah, Dikisahkan Jembawati terbangun,

kagét ningal Ningrum jurit. terkejut melihat Ningrum bertarung.

Aceuk ieu téh di mana, “Kanda di mana ini,
na kumaha abdi téh bet linglung mengapa saya menjadi linglung
teuing, begini?”
Radén Ningrum gugup nyaur, Radén Ningrum gugup berkata,
kapan ieu aya bangsat, “Lihatlah ini ada pencuri,
anu maling rai ti jero kadatun, yang mencuri Dinda dari keraton.”
Jembawati lajeng nyandak, Jembawati lalu meraih,
beuheungna maling dijingjing. leher pencuri dijambak.

- 301 -

Diséréd ka tempat pésta, Ditarik ke tempat pesta.
raja para taranghi, Raja-raja terbangun.
Ratnaningrum nyeluk-nyeluk, Ratnaningrum berteriak,
pokna ulah dipaéhan, katanya, “Jangan dibunuh.
tanya heula éta maling masing Tanyakan dulu pencuri dengan
puguh, jelas,
tangtu aya anu nitah, tentu ada yang menyuruh.”
tuluy dibanda Ki Maling. Lalu diikat si pencuri.

194 Kocap éta Suryaningrat, Dikisahkan Suryaningrat,
ség mariksa ka anu maling, lalu memeriksa pencuri.
Patih Dursélan pok matur, Patih Dursélan lalu berkata,
abdi utusan Dursélan, saya utusan Dursélan,
titah maling putri endah diperintahkan mencuri putri cantik
Ratnaningrum, Ratnaningrum,
ieu abdi papatihna, saya adalah pepatihnya,
nu ka//telah Indrabumi. yang disebut Indrabumi.

Kangjeng Raja kaémutan, Kangjeng Raja teringat,
eukeur waktu ditangkep di ketika ditangkap di tamansari,
tamansari,
sareng ngabaruang ratu, serta meracuni ratu,
reujeung balad-baladna dengan pasukan Dursélan.
Dursélan,
nya manéhna tangtu hayang Ia tentu saja ingin membalas
males hukum, dendam,
lajengna miwarang nyerat, lalu menulis surat,
ditangtang sama sakali, ditantang sekalian.

Kocap Indrabumi patya, Dikisahkan patih Indrabumi,
matak watir dicukuran godég menimbulkan rasa kasihan dicukur
kumis, brewok dan kumis,
tapi ngan beulah katuhu, tapi hanya bagian kanan,
sirahna saparapatna, kepalanya seperempat,
jeung diculat-colét mangsi serta dicurat-coret dengan tinta serta
reujeung apu, kapur,
leungeun dibanda ka tukang, tangan diikat ke belakang,
serat panangtang ngagawing. surat tantangan menggantung.

- 302 -

Unina lebeting serat, Bunyinya isi surat,
héy Dursélan geuwat sadia “Hai Dursélan cepat siapkan
perjurit, prajurit,
lamun hayang putri lucu, bila ingin putri lucu,
papagkeun baé ti medan, jemput saja di medan perang.
tanda kami Suryaningrat Tanda aku Suryaningrat
Ratnaningrum, Ratnaningrum.”
lajeng patih sina mangkat, Lalu patih disuruh berangkat,
nu anom saruka ati. orang muda bergembira.

LIX. SINOM LIX. SINOM

Kocap di nagri Dursélan, Dikisahkan di negeri Durselan,
geus lumpuh perbopati, sudah lumpuh para raja,
nu opat puluh nagara, yang empat puluh negara,
taluk ka Duryan nagari, takluk kepada Raja Duryan,
geus sadia baris jurit, sudah siap akan berperang,
sadayana para ratu, semua para raja,
yén bakalan peperangan, bahwa akan terjadi peperangan,
sabab arék males nyeri, karena hendak membalas sakit hati,
ka Dén Ningrum nu baréto (karena) kepada Den Ningrum
ngabaruang. dahulu meracuni.

195 Ayeuna eukeur ngantosan, Sekarang sudah menanti,
patihna nu maling putri, patih[nya] yang mencuri putri.
raja geus teu ngeunah rasa, raja tidak enak hati,
kesel nunggu datang patih, kesal menunggu kedatangan patih.
kacipta //baé nu geulis, sudah terbayangkan yang cantik,
Ningrumkusumah nu lucu, Ningrumkusumah yang lucu,
siang wengi dipicangcam, siang malam terbayang-bayang,
nu geulis sakolong langit, wanita cantik seantero dunya.
eukeur kitu ngaranjug sadaya saat itu kaget semua raja.
raja.

- 303 -

Aya sétan anu datang, “Ada setan yang datang!”
torojol marek ka Gusti, muncul menghadap raja,
kumisna anu sabeulah, kumisnya [yang] sebelah,
godégna nya kitu deui, godegnya begitu pula,
sirahna diculang-caling, kepalanya dicoreng-moreng.
lajeng haturan ka ratu, Lalu menghadap ratu.
ieu abdi Gusti tiwas, “Gusti saya celaka,
apes waktu maling putri, sial ketika mencuri putri.”
Sang Dursélan ngenes ningali Sang Dursélan merasa kasihan
patihna. melihat patihnya.

Kutan manéh téh Ki Patya, Ternyata kamu Ki Patih,

naha kaniaya teuing, mengapa begitu teraniaya,

jeung éta ngagantél serat, serta tergantung surat.”

lajeng diaos ku Gusti, Lalu dibaca oleh raja.

benduna kaliwat saking, marahnya tiada tara,

nepak méja wani rubuh, memukul meja sehingga rubuh.

ati-ati Suryaningrat, “Hati-hati Suryaningrat,

lamun tacan jadi cai, bila belum menjadi air, yaitu

enya éta ayeuna nampiling jalma. sekarang menempeleng manusia.

Héy sakabéh raja-raja, Hai semua raja-raja,
geura sadia perjurit, cepat siapkan prajurit,
masing réa mawa balad, banyaklah membawa pasukan,
buat nempuh Banurungsit, untuk menyerang Banurungsit,
lamun acan burak-barik, bila belum berantakan.
hayoh geura kepung bakul, Cepat kepung dari segala penjuru,
buhaya mangap ayeuna, seperti buaya membuka mulut
moal sabaraha deui, sekarang. tidak akan seberapa,
tanagana raja nu abur-aburan. tenaganya raja yang melarikan diri.”

Acan tamat sasauran, Belum selesai berbicara,
geus jol deui anu sumping, sudah muncul lagi yang datang,
satria gagah nonoman, satria gagah dan muda,
teteg patangtang-pitingting, tegap menolak pinggang,
dedeg adegan bopati, badannya seperti raja,
nulak cangkéng payun ratu, menolak pinggang di hadapan raja,
jalang-jéléng jeung susumbar, mondar-mandir sambial berkata
keras,
bari muntir-muntir kumis, sambil mempermainkan kumisnya.
raja-raja barengong baé sadaya. Raja bengong semuanya.

- 304 -

Héy manéh Raja Dursélan, Hai kamu Raja Dursélan,
jeung sakabeh perbopati, serta semua para raja.
ieu Raja Nusantara, aku ini Raja Nusantara,
Radén Darussalam kami, aku Radén Darussalam,
ngajadi utusan Gusti, menjadi utusan raja.
dua perméswari nu nunggu, dua permaisuri yang menunggu,
geus aya diluar kota, sudah berada di luar kota,
Den Ningrum jeung Jembawati, Den Ningrum dan Jembawati,
nu ku manéh rék dipaling teu yang olehmu dicuri (tapi) tidak
kabawa. terbawa.

Ayeuna geura ayonan, Sekarang cepat hadapi,
Ulah ngandelkeun perjurit, jangan memerintahkan prajurit,
karunya taya gawéna, kasihan tiada pekerjaan,
ngan miceunan baé pati, hanya membuang nyawa.
pilihan baé nu sakti, Pilih saja yang sakti,
anu gagah anu pamuk, yang gagak dan kuat,
tangkep dua perméswara, tangkap dua permaisuri.
mun enya kabéh lalaki, bila betul semua laki-laki,
hég koroyo ieu kami Dursélan, silahkan keroyok aku Durselan!”

Singpolohok raja-raja, Terbengong-bengong para raja,
Radén Darussalam indit, Radén Darussalam pergi.
Raja Dursélan sosoak, Raja Dursélan berteriak.
héy sakabéh perbopati, “Hai semua raja,
naha bet jantungan teuing, mengapa seperti punya penyakit
jantung,
lain ditéwak garebug, bukannya ditangkap dan dipukuli!”
lajeng budal sadayana, Lalu keluar semuanya,
ngabujeng utusan putri, mengejar utusan raja,
dibedilan jongjon baé anu ditembaki tetapi tetap yang
angkat. berjalan.

Dén Ningrum jeung Jembawata, Dén Ningrum dan Jembawata,
tanginas muru bopati, Dengan gesit memburu para raja,
panangan sampéan molah, tangan dan kaki bergerak,
nu keuna patinggaruling, yang kena terguling,
réa nu utah getih, banyak yang muntah darah.
para raja sami ripuh, para raja sama-sama repot,
metakeun pakarang cumah, menggunakan senjata juga percumah,
teu aya guna saeutik, tidak berguna sedikitpun,
hanteu teurak kalah parotong tidak mempan malah patah dan
raruksak, rusak.

- 305 -

197 Anggeus laleuseuh nu perang, Sudah lelah yang berperang,
tungtungna sasambat ceurik, Akhirnya memanggil-manggil
(sambil) menangis.
mangga baé anu lenjang, “Silahkan saja Ramping,
geura paéhan sakali, bunuh sekalian.
saumur //kakara manggih, Seumur hidup baru bertemu,
aya musuh putri punjul, ada musuh putri unggul,
hésé arék katéwakna, susah ditangkapnya,
lindeuk japatieun teuing, jinak-jinak merpati.
Ratnaningrum ngebutkeun Jati Ratnaningrum mengebutkan Jati
Turangga. Turangga.

Lalesu sadaya raja, Lesu semua raja,
rampohpoy teu bisa usik, lesu tidak bisa bergerak,
sasambatna neda waras, memelas meminta sembuh.
ka Gusti sumeja abdi, “Kepada Gusti hendak berbakti,
taluk deuk caos upeti, takluk hendak menyerahkan upeti.
sadayana para ratu, Semua para raja,
ku Dén Ningrum ditarima, oleh Dén Ningrum diterima.
lajeng dicageurkeun deui, lalu disembuhkan lagi,
kantun Raja Dursélan sareng tinggal Raja Dursélan dengan
patihna. patihnya.

Narajang ka tengah médan, Menyerang ke tengah medan
huak-haok sanget pusing, (perang), berteriak karena marah,
héy manéh Ningrumkusumah, “Hai kamu Ningrumkusumah,
rasakeun pangbales aing, rasakan pembalasanku,
perang cidara eujeung maling, perang licik serta mencuri.
kapan éta para ratu, Karena semua para ratu,
ka kami anggeus ngawula, sudah berbakti kepadaku.”
lajeng nyaur Ningrumputri, Lalu berkata Ningrumputri,
masing éling sia raja ulah “Ingatlah kamu raja jangan berkata
gundam. sambil tidur.”

Héy raja sésa baruang, “Hai raja sisa diracun,
hendeuk males sia anjing, Hendak membalas kamu anjing?
Demang Langlaung katiir, Demang Langlaung tertusuk,
ku rucuk baruang aing, oleh ranjau beracunku,
bongan aki-aki palung, karena kakek-kakek tak tahu malu,
banget hayang jadi raja, sangat ingin menjadi raja,
hayoh geura bales aing, silahkan balas aku.
moal ngejat mun sia tacan tidak akan menghindar bila kamu
kabandang. belum terkalahkan.”

- 306 -

Sang Dursélan matek pedang, Sang Durselan menarik pedang,
potong ditepak ku putri, patah ditepis oleh putri,
tuluy ngamang-ngamang gada, lalu mengulangkan gada,
disintreuk ku Jembawati, disentil oleh Jembawati,
gadana wani tibanting, gadanya sampai terbanting.
ngahuleng Dursélan ratu, Termenung Dursélan ratu,
ieu putri duanana, putri ini keduanya,
nyata sakti pilih tanding, betul-betul sakti tiada tanding.
matak héran keur geulis sarta membuat heran sudah cantik
gagahna. ditambah gagah.

198 Duh dunungan nu lalenjang, “Duh tuanku yang semampai,
//meugeus baé montong jurit, sudahlah jangan berperang,
ieu engkang seja pasrah, Kanda ini sudah pasrah,
nyanggakeun badan jeung ati, menyerahkan jiwa dan raga,
samalah eusi nagari, malah seisi negara.
aduh mustikaning kolbu, duh permata hatiku,
engkang lawas kaédanan, Kanda sudah lama tergila-gila,
ti barang pisah jeung Eulis, sejak berpisah dengan Eulis.
ayeuna mah ulah kapalang nya sekarang jangan tanggung membela.”
béla.

Imut Dén Ningrumkusumah, Tersenyum Dén Ningrumkusumah,
Aduh Engkang mangga tampi, “Aduh Kanda silahkan terima,
ieu kekemben Turangga, ini kekemben Turangga,
lumayan ti tuang rai, lumayan dari dindamu.
dikebutkeun ngan sakali, dikebutkan hanya sekali,
Raja Dursélan ngagerung, Raja Dursélan merintih,
malah sareng papatihna, malahan dengan patihnya,
kapiuhan hanteu éling, pingsan tidak sadarkan diri,
pada nanggap ku sadaya raja, dilihat oleh semua raja.

Jembawati sasauran, Jembawati berkata,
Héy Raja Dursélan tanghi, Hai Raja Dursélan bangunlah,
geura hendeuk deui nyambat, Silahkan lagi panggil,
ka putri nu lenjang geulis, [kepada] putri yang cantik.”
ger gumujeng perbopati, tersenyum semua raja,
resep heureuy anu lucu, “Suka bergurau putri yang cantik,
surup pisan jeung gagahna, sesuai dengan kegagahannya,
nyintreukna gé matak jungkir, menyentilnya membuat terjungkal,
komo lamun nampiling mah apalagi bila menempeleng
kapaéhan, menyebabkan pingsan.

- 307 -

Sasambatna Sang Dursélan, Rintihan Sang Dursélan,
Sareng Patih Indrabumi, dengan Patih Indrabumi,
Duh Gusti Ningrumkusumah, “Duh Gusti Ningrumkusumah,
Pun paman sumeja abdi, paman seja berbakti,
dék taluk nyaos upeti, hendak takluk menyerahkan upeti.
sumpah moal kumawantun, Sumpah tidak akan berani.
ditampi ku Ningrum téa, Diterima oleh Ningrum.
ayeuna perbopati, “Sekarang para raja,
kudu budal ka Banurungsit harus pergi semua ke Banurungsit
nagara. nagara.”

199 Lajeng budal sadayana, Lalu keluar semuanya,
ti nagri Dursélan kerid, dari negeri Durselan bersama-sama.
kosong di jero nagara, kosong di dalam negara,
sepi eusi jero puri, seisi keraton,
samalah mah dua putri, malahan dua orang putri,
sadérék Dursélan ratu, saudara Dursélan ratu,
//diajak ku Ningrum téa, diajak oleh Ningrum,
nitih tandu pada ngiring, naik tandu mengikuti.
arangkatna siang wengi hanteu perjalanan siang malam tidak
pegat. berhenti.

LX. MAGATRU LX. MAGATRU

Urang kocap anu pésta para Kita ceritakan yang berpesta para
ratu, ratu,
di nagara Banurungsit, di negara Banurungsit,
harita setop teu terus, saat itu dihentikan tidak terus,
ngiring sedih ka nu jurit, ikut bersedih pada yang berperang,
mugi unggul ulah kawon, mudah-mudahan unggul jangan kalah.

Kangjeng Ratu manahna téh rada Kangjeng Ratu hatinya agak

nguyung, bersedih,

ditilar dua méswari, ditinggal dua (orang) permaisuri,

anu garagah nu punjul, yang gagah dan ungguh,

sareng Darussalam deui, serta Darussalam [lagi],

Raja Nusantara Jago. Raja Nusantara (yang) jago.

- 308 -

Panedana nu jurit muga unggul, Permintaannya yang berperang
mudah-mudahan menang,
sareng énggal-énggal mulih, serta cepat-cepat kembali,
sing kaboyong pararatu, mudah-mudahan terkalahkan para
ratu.
keur kitu jol tuang rai, Saat itu datang istrinya,
Darussalam anggeus mando, Darussalam sudah berada di
hadapannya.

Ku Sang Ratu disambat satata Oleh Sang Ratu diajak duduk
lungguh, bersama.
Aéh Nusantara Aji, “Eh Nusantara Aji,
bagéa kumaha pupuh, apa kabar bagaimana berperang,
Sang Dursélan naha hasil, Sang Dursélan apakah berhasil?”
Darussalam nyembah walon. Darussalam menyembah perlahan.

Nun sumuhun aya hibar ka Betul ada berita baik kepada perbu,
perebu,
Dursélan parantos abdi, Durselan sudah terkalahkan,
sareng opat puluh ratu, serta empat puluh ratu,
malah ayeuna kairing, malah sekarang terbawa,
di luar kota keur ngantos. di luar kota sudah menanti.

Lajeng budal sadayana pararatu, Lalu keluar semua raja,

ngiring Perbu Banurungsit, mengiringi Perbu Banurungsit,

mapag rai nu tas pupuh, menyambut istrinya yang habis

berperang.

Sumping ka serimanganti, tiba di srimanganti,

ramé anu singharaok. ramai yang berteriak.

Ngahaturkeun wilujeng réh Mengucapkan selamat datang karena
unggul pupuh, ungul berperang,
sadaya para bopati, semua para raja,
sasalaman sareng tamu, bersalaman dengan tamu,
sili bagéakeun sumping, saling menyambut,
ramé anu sili taros. ramai yang saling bertanya.

200 Para putri sadayana sami Para putri semuanya turun,
lungsur,
//marunjung ka raja Gusti, bersalaman dengan raja,
sareng sadaya nu taluk, dengan semua yang takluk,
sujud ka sampéan Gusti, bersujud di kaki Baginda,
lajeng ngabujeng karaton. lalu menuju keraton.

- 309 -

Sasumpingna pésta taruang Sesampainya (lalu) pesta makan-
ngaguruh, makan (sampai) bergemuruh,
sami suka-suka ati, sama-sama bergembira.
kocap deui Ratnaningrum, Dikisahkan lagi Ratnaningrum,
nyaur Dursélan bopati, memanggil Dursélan bopati,
duh paman manawi cocog, “Duh paman barangkali cocok,

Tuang rai Sekar Kancana nu Adikmu Sekar Kancana yang lucu,
lucu,
urang aprokkeun ka salaki, kita jodohkan dengan laki-laki,
ka ieu Sang Raja Kanjung, kepada ini Sang Raja Kanjung,
jenengan Talkanda Aji, namanya Raja Talkanda,
ngaduda abdi hawatos. menduda aku kasihan.

Ari éta hiji deui anu bungsu, Adapun itu seorang lagi yang
bungsu,
anu ngaran Sekarasih, yang bernama Sekarasih,
ka Sang Darussalam ratu, kepada Sang Darussalam ratu,
rai putri Jembawati, adik putri Jembawati,
di Nusantara ngaraton. di Nusantara mendiami keraton.

Saur raja paman bungah liwat Kata raja, “Paman bergembira sekali,
langkung,
najan paman peribadi, meskipun paman pribadi,
kapan saha anu gaduh, kan siapa yang punya,
pati hurip kersa Gusti, hidup mati tergantung gusti,
pun paman darma lalakon. Paman hanya melakoni.

Kocap deui dua pangantén geus Dikisahkan dua pengantin sudah
lulus, bersatu,
lastari kénging nu geulis, gembira mendapatkan wanita cantik,
langkung bungah Raja Kanjung, sangat gembira Raja Kanjung,
umat-imut suka seuri, tersenyum tertawa-tawa,
ramé jadi sempal guyon, ramai berkelakar.

Hanteu beunang dasar bagja nu (Tadinya) tidak berhasil tetapi
panutup, berakhir bahagia,
alus milih hahay sisit, rejeki baik,
meunang putri geulis punjul, mendapat putri sangat cantik,
laksana repokning ati, laksana berjodoh, rajin berpuasa
nyenén kemisna gé getol. setiap hari Senin dan Kamis.

- 310 -

201 Saur putri Ratnaningrum bari Kata putri Ratnaningrum sambil
imut, tersenyum, “Begitulah kalau rijki,
éta kitu ari milik, kepada yang sabar tidak terburu-
ka nu sobar hanteu rusuh, buru, mau mengalah,
tarima ngéléhan diri, walaupun terlambat tetapi hasilnya
kendor-//kendor gé ngagémbol. memuaskan.”

Anu mésta tambah ramé liwat Yang berpesta semakin ramai sekali,
langkung,
tutug suka-suka ati, memuaskan kegembiraan,
sababna pésta panungtung, karena pesta terakhir,
sosonoan perbopati, melepaskan rindu para raja,
meungpeung manis araranom. selagi manis yang muda-muda.

LXI. DANGDANGGULA LXI. DANGDANGGULA

Tutug anu suka-suka ati, Puas yang bergembira,
hanteu aya harungan halangan, tidak ada halangan sedikitpun,
napsuna kaanteur kabéh, keinginannya terpenuhi semua.
seug sarujud para ratu, lalu bersujud para ratu,
lobana sawidak nagri, sejumlah enam puluh negara,
anu bakti kumawula, yang berbakti,
ka Sang Ratu agung, kepada Sang Ratu agung,
nu mulya Suriyaningrat, yang mulia Suriyaningrat,
tambah adil palamarta sugih semakin adil palamarta bertambah
harti, ilmu,
nya asih sabar darana. begitu sayang dan sabar.

Ratna Ningrumkusumah méswari, RatnaNingrumkusumah permaisuri,

nu ngarangkep jumeneng yang bersama patihnya,

patihna,

nalukkeun raja sakabéh, menaklukkan semua raja,

istu istri leuwih luhung, sesungguhnya perempuan yang

nurun rama gagah sakti, sangat sakti,

dedeg kandel perkosa, turunan ayahnya yang perkasa,

taya deui ratu, tidak ada lagi,

kekentongna para raja, tokoh para raja,

pamageuhna nu ngadeudeul penguat yang menegakkan

Banurungsit, Banurungsit,

kawentar unggal nagara. terkenal setiap negara.

- 311 -

Lamun aya rerepet di nagri, Bila ada kesulitan di negara,
Ratnaningrum jadi pamutusan, Ratnaningrum yang memutuskan,
panasaran nagri kabéh, penasaran semua negara,
istuna jadi sesepuh, sesunggunya menjadi yang dituakan,
tur anjeunna sedeng geulis, serta ia sangat cantik,
sartana nonoman pisan, serta masih muda,
yuswa dua puluh tahun, usia dua puluh tahun,
bukti kageulisanana, terbukti kecantikannya,
loba raja anu geus jaradi mayit, banyak raja yang sudah menjadi
nu kasengsrem ku anjeunna. mayat, yang tergila-gila kepadanya.

202 Hiji mangsa Suryaningrat Aji, Suatu hari Suryaningrat Aji,

nyaur alon //karumpul, memanggil untuk berkumpul,

héy raja-raja sakabéh, “Hai semua raja,

réh ayeuna anggeus tutug, karena sekarang sudah usai,

ieu lampah suka ati, kegiatan bersuka ria,

masing aringet di tukang, ingatlah masa lalu,

nagri suwung bisi aya di negara kosong takut ada sesuatu,

kumaonam, geuwat buru bébérés cepat bereskan sampai rapi,

masing rarapih, sekarang cepat kembali.

ayeuna geura marulang.

Sing sadia sadaya bopati, Siapkan semua raja,

didu’akeun sing salamet di jalan, didoakan supaya selamat di jalan,

bisa aprok deui téréh, bisa berjumpa lagi dengan cepat.”

lajeng nyaur para ratu, Lalu berkata para ratu,

sawangsulna kitu deui, “Begitu pula kami,

kantun wilujeng nu lenggah, tinggal selamat yang ditinggal,

ku abdi dikantun, oleh saya ditinggalkan,

lastari saputra garwa, selamat sekeluarga,

jisim abdi moal lepat siang saya tidak akan lupa siang malam,

wengi, mituhu salalamina. setia selamanya.

Émbar maap Ratnaningrum Meminta maaf Ratnaningrum putri,
putri, langkung sedih ningal anu sangat sedih melihat yang berangkat,
angkat, meswari para sadérék, permaisuri (dan) saudara.
nya anu ka Kébar ratu, ada yang ke Kebar ratu,
Ka Usam ka Kutabeusi, ke Usam ke Kutabeusi.
aeh aceuk pileuleuyan, “Duh Kanda selamat berpisah,
rai téh pahatu, nyiruan genteng dinda tidak ada siapapun,
cangkéngna, masing sering atuh tawon yang langsing pinggangnya,
aceuk pulang anting. harus sering kanda menengok.

- 312 -

203 Aduh rai Gusti geulang alit, Aduh dinda raja gelang kecil,
ulah lali deui sawangsulna, jangan lupa sebaliknya,
da aceuk arék ngalakon, karena kanda juga melakoni,
pileuleuyan béas ngeprul, selamat tinggal beras lembut,
mugi ditepungkeung deui, semoga dipertemukan lagi,
jeung matak ngadulang léah, serta membuat dulang leah,
waasna kalangkung, terkenang sekali. Hai eulis selamat
aéh Eulis salamet nya tinggal, tinggal.” Kata adiknya, “Selamat
//saur rai salamet jalan ceuk jalan“ kata putri. Lalu saling
putri, lajengna patinggarupay. melambaikan tangan.

Raja Kanjung dumareuda nangis, Raja Kanjung tersendu-sendu

aduh Gusti perméswara, menangis,

nyuhunkeun jiadna baé, “Aduh Gusti perméswara,

sumeja abdi dék wangsul, minta doanya saja,

satadina niat mukim, saya hendak pulang.

wiréh hanteu kinten betah, tadinya berniat menetap,

ngadérék Sang Perbu, karena dipastikan betah,

Ratnaningrum ngawalonan, bersaudara dengan Sang Perbu.”

hih teu umum lila ninggalkeun Ratnaningrum menjawab,

nagari, ayeuna geus “Tidak pantas meninggalkan negeri,

beubeunangan. sekarang sudah berhasil.

Didu’akeun lulus laki rabi, Didoakan mulus berumah tangga,

gede bagja sarta reuay anak, mendapat kebahagiaan besar dan

silih ayunkeun nya haté, banyak anak,

Darussalam gé nya kitu, saling menuruti kehendak.

Sujud dumareuda nangis, Bersujud tersendu menangis,

Perméswari sadayana, Permaisuri semuanya.

Putri anomlucu, Sang Jembawati tidak tahan,

Sang Jembawati teu tahan, ikut menangis karena berpisah

Ngiring nangis réh pisah ti tuang dengan adik,

rai, Jeung kelar ka nagarana. serta pergi ke negaranya.

- 313 -

Aduh rai Darussalam Aji, “Aduh Dinda Darussalam Aji,
masing sobar ngolahkeun bersabarlah mengurus negara,
nagara, sing koloteun nyekel harus bisa memimpin pekerjaan,
gawé, jeung ulah rasa pahatu, serta jangan merasa tidak punya
teu kudu dibanting teuing, orang tua, tidak perlu terlalu
jeung geuwat sili béjaan, dikerjakan sendiri. serta saling
mun aya pakéwuh, memberi tahu secepatnya,
masing sering ngadeuheusan, bila mendapat bencana. sering-
ka Sang perbu ngarah luang nu seringlah menghadap, kepada Sang
utami, ilmu ngolahkeun nagara. Prabu supaya mendapat ilmu yang
utama, ilmu mengolah negara.

204 Anggeus jengkar sadaya bopati, Setelah berangkat semua raja.
hanteu kocap lamina di jalan, tidak dikisahkan lamanya di jalan,
catur sarumpingna baé, diceritakan sudah tiba [saja],
geus taretepdi kadatun, sudah menetap di keraton.
//raja-raja unggal nagri, Raja-raja setiap negara,
ayeuna teu kacarita, sekarang sudah tidak dikisahkan,
lalakon geus tutup, cerita sudah ditutup,
teu aya pisan tuluyna, tidak ada lanjutannya,
jisim abdi atoh weléh ati mikir, saya gembira di dalam hati,
tos séép dangdinganana. sudah tamat karangannya.

LXII. KINANTI LXII. KINANTI

Sakitu anu kahatur, Hanya itu yang disampaikan,
Sejarahna Ningrumputri, sejarahnya Ningrumputri.
héy dulur-dulur sadaya, hai saudara semua,
pameget sarawuh istri, laki-laki dengan perempuan,
masing tenget ngamanahan, cermatlah memikirkan,
picontoeun urang pasti, untuk contoh kita semua.

Hiji istri anu lucu, Seorang istri yang lucu,
ilmu jeung pangarti, ilmu dengaan pengetahuan,
soleh sartana jeung sobar, soleh serta dengan sabar,
teu aya pisan kanyeri, tidak ada rasa sakit sama sekali,
bumela ka pada bangsa, membela sesame bangsa,
terutami kasalaki, terutama kepada suami.

- 314 -

Taya mamanahan hasud, Tidak ada pikiran dengki,
éstuning haté beresih, hatinya sungguh bersih,
pajauh jeung lampah urang, berjauhan dengan kelakuan kita,
lalampahan Ningrumputri, kelakuan Ningrumputri.
mangga émut-émut pisan, Silahkan dipikirkan,
tah kitu ngaran isteri. begitulah namanya seorang istri.

Istri sajati nu kitu, Istri sejarti seperti itu,
hadé rupa bersih ati, baik rupa bersih hati,
hadé tata hadé basa, baik budi bahasa.
kumaha istri kiwari, bagaimana wanita sekarang:
alus rupa goréng ahlak, baik rupa buruk akhlak,
tatabasa teu diaji. tata bahasa tidak dipelajari.

205 Budi pekerti geus tangtu, Budipekerti sudah tentu,
éta téh kudu diaji, itu harus dipelajari,
//tatabasa kasopanan, tatabahasa kesopanan,
ilmu lahir ilmu batin, ilmu lahir ilmu batin,
prak anggo salalawasna, silahkan gunakan selamanya,
kanggo ngahargaan diri. untuk menghargai diri (sendiri).

Tah sakitu nya pihatur, Itulah yang disampaikan,
sim abdi tamat nya nulis, saya selesai menulis,
mugi agung pangampura, semoga dimaafkan,
dina sagalaning rupi, dalam segala hal,
seueur pisan kalepatan, banyak sekali kesalahan,
terutami ieu nulis. terutama tulisan ini.

Mugi-mugi ageung ma’lum, Semoga banyak memaklum,
diajar ieu sim abdi, saya belajar,
aksarana kirang jelas, aksaranya kurang jelas,
curat-corét enggeus pasti, curat-corét sudah tentu,
sing apik bae macana, teliti saja dalam membacanya,
ulah gancang sing taliti. jangan terlalu cepat harus teliti.

- 315 -

Dupi wasta anu tangtu, Adapun nama yang tentu,
jisimabdi anu nulis, saya yang menulis,
sin maéh wau péésan, sin mati wau dipéés,
dal dijabar anggeus pasti, dal dijabar sudah pasti,
tungtungna ré paéh nyata, akhirnya ra dimati,
ka jeung ulah salah harti, cermati jangan salah arti.

Malah tambahan geus tangtu, Malah tambahan sudah tentu,
Sin maeh nun anu yakti, sin mati nun yang pasti,
jim maké alip jabaran, jim memakai alif memakai jabar,
tungtungna téh enun deui, akhirnya enun lagi,
sarta maké dijabaran, serta memakai jabar,
tah kitu ngaran sim abdi itulah nama saya.

Wassalam Wassalam.

- 316 -

Glosarium

No. Teks Jenis Ungkapan Makna
Bait babasan
Menceritakan
11 kawas macan nu teu perempuan yang
nangan berjalan dengan anggun
Marah sekali
39 ngembang beureum Wawangsalan,
jawabannya wera Tidak ada yang ditakuti

39 teu sacéngék pisieuneun Babasan
ku si Ningrat.

383 dulang tinandé Perempuan hanya Pasrah,

menerima

422 ngiuh ka payung, sama dengan nyalindung Sandang pangan

ka gelung tergantung kepada istri

422 imut ka gelung malang, babasan, sama dengan Hidup menumpang

nyalindung ka gelung pada istri

610 pileuleuyan kebo wawangsalan,

gunung, jawabannya badak

ulah nyeblak

mamanahan

610 hayam leuweung pondok wawangsalan, Uyuhan,kok mau sih

buntut, uyuhan wawuh jawabannya puyuh

jeung Bapa, ka diri

kuring tumulung.

633 Hayam leuweung Wawangsalan, Uyuhan,kok mau sih

pondok buntut, wawuh jawabannya puyuh

gé uyuhan teuing,

633 Kapinis di mana Paparikan, bagian dari

mandina, dina pantun

pangguyangan munding,

kuring di mana jangjina,

jangjina dina guguling.

634 Manuk tukung ulam
padung,
boro-boro teuing diri,
nya lakian ka satria,

- 317 -

No. Teks Jenis Ungkapan Makna
Bait

634 hayam leuweung saba Wawangsalan,

eurih, jawabannya dudut

dumuruduh mamanahan,

arum-arum mayangsari

635 Ciung dina kayu pugur,

gagak dina kirancani,

kalayar dina kiara,

rék nyium can puguh

jadi,

tacan tepi ka waktuna,

sedek palér ka sim

kuring.

636 upama kayu angsana,

gedé dahan daun leutik,

gedé-gedé teu buahan,

iraha da pareng diri.

637 Manuk puter imah Wawangsalan,

panggung, jawabannya japati

bopati hayang ngajadi,

637 carulang di kajuaran,

cing atuh laleungeun

teuing,

637 untun tipung tambang Wawangsalan,

béas, jawabannya laksa

geura laksanakeun diri.

638 Kuring boga manuk Wawangsalan,

lembut, jawabannya pedet

silokana manuk leutik,

kurungna muntiran

jagat,

hargana dua //saduit

sumérédét mamanahan,

emh Allah kareueung

teuing.

- 318 -

No. Teks Jenis Ungkapan Makna
Bait

638 montong sok nyerdadu Wawangsalan,

Turki, jawabannya ambon

umambon hayang

ngarasa, sareng midang

peuting diri.

642 Ngan bati ngajukut laut, Wawangsalan,

bageur gé kurungan jawabannya ager

diri,

644 Emh Engkang ngabiul

usuk, Engkang asa

perejurit,

644 Ngocok bogo ka sagara, Paparikan, bagian dari

ngala penyu ka basisir, pantun

nya bogoh ulah katara,

nyimpen semu dina pikir

648 Ngalana sok nitih kasur, Sangat mesra

disangga ku ranjang

kartil, mun geus

meunang buah berlan,

méméh dituang dibedil,

sampurna ana dituang,

énak pameget jeung

istri.

718 jogjog neureuy buah loa. Babasan, artinya sesuatu

yang tidak mungkin

786 siluman jeung mayang Tidur bersama

sekar.

787 Kawas injuk sumanding Sangat membara dan

geni, saperti ucing tidak mau diganggu

ngabanding paisan,

963 Moal bet ngabaju butut, Wawangsalan,

ngabigbrig kuring téh jawabannya bebegig

nyingkir,

- 319 -

No. Teks Jenis Ungkapan Makna
Bait

964 kacang péndék Wawangsalan,

disayuran, engkang jawabannya gemet

ngageremet pikir.

965 Babasaan kebo gunung, Wawangsalan,

sumeblak ningal ka jawabannya badak

Nyai,

1021 nyieun tinun Wawangsalan, Mau tapi malu
panganggeusan, jawabannya puyuh
Paparikan, artinya isin
1021 manuk beureum saba pabaur jeung hayang
gunung, haté asa Wawangsalan,
didudutan. jawabannya papanting

1144 pisin pabaur jeung Wawangsalan,
pinggan, ngolécérna ati jawabannya tipung
kami

1239 nyiruan genteng
cangkéngna, masing
sering atuh aceuk
pulang anting.

1240 Aduh rai Gusti geulang
alit, ulah lali deui
sawangsulna,

1240 pileuleuyan béas
ngeprul,
mugi ditepungkeung
deui,
jeung matak ngadulang
léah, waasna
kalangkung,

- 320 -

Daftar Pustaka

Ayatrohaedi, 1992. ‘Citra Wanita dalam Sastra Sunda’ dalam Jurnal Lembaran
Sastra Jakarta: FSUI.

Behrend, T. 1998. Katalog Induk Naskah-naskah Nusantara Jilid 4A Koleksi
Perpustakaan Nasional. Jakarta: The Ford Foundation.

Daftar Naskah-naskah PNRI Koleksi Peti 1-142. 1994. Jakarta: Perpustakaan
Nasional Republik Indonesia.

Departemen Pendidikan Bahasa Daerah. 2017. Palanggeran Ejahan Basa
Sunda. Bandung: FPBS UPI.

Djajanegara, Soenarjati. 1995. Citra Wanita dalam Lima Novel Terbaik Sinclar
Lewis dan Gerakan Wanita di Amerika. Depok: FSUI.

Ekadjati, E. Suhardi. 1988. Naskah Sunda. Bandung: Toyota Foundation
bekerjasama dengan Universitas Padjadjaran..

Ruhaliah. 1999. “Wawacan Barjah: Sebuah Kajian Filologis”. Tesis pada
Program Pascasarjana UNPAD. Belum diterbitkan.

Ruhaliah. 2002. “Fisik Naskah Sunda Koleksi Perpustakaan Nasional RI”.
Belum diterbitkan.

Ruhaliah. 2006. “Wawacan Amir Hamzah” (disertasi). Bandung: Program
Pascasarjana UNPAD. Belum diterbitkan.

Ruhaliah. 2007. “Wawacan Ningrumkusumah: Transliterasi dan Terjemahan”.
Bandung: Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah FPBS UPI. (belum
diterbitkan).

Ruhaliah. 2018. Wawacan Sebuah Genre Sastra Sunda. Bandung: Pustaka
Jaya.

Tessier, Vivianne Sukanda dan Hasan Muarif Ambary. 1991. Katalog Raisonne
Naskah Jawa Barat I Naskah Islam. Bandung: EFEO.

- 321 -

Riwayat Hidup Penulis

Dr. Ruhaliah, M.Hum. lahir di Bogor, 10 Nopember 1964. Saat ini
tercatat sebagai dosen di Pendidikan Bahasa Daerah, Fakultas Pendidikan,
Bahasa, dan Seni, Universitas Pendidikan Indonesia, Bandung. Menyelesaikan
pendidikan S1 di IKIP Bandung pada tahun 1987. Program S2 dan S3
ditempuhnya di Departemen Ilmu Sastra (Filologi) Universitas Padjadjaran
Bandung. Gelar magister diraih tahun 1999, sedangkan gelar doktor diperoleh
tahun 2006.

Berbagai jabatan yang pernah diduduki: Sekretaris Jurusan Pendidikan
Bahasa Daerah FPBS UPI (2007), Ketua Program Studi Pendidikan Bahasa
dan Budaya Sunda SPs UPI (2009-2013), Ketua Departemen Pendidikan
Bahasa Sunda FPBS UPI (Pengganti Antar Waktu, 2017-2019).

Ia aktif melakukan penelitian, baik yang didanai oleh instansi tempatnya
bekerja (UPI) maupun dari pihak lain, seperti APBD Dinas Kebudayaan dan
Pariwisata Jawa Barat dan Dikti. Selan itu, ia juga aktif menulis buku ilmiah
dan mempublikasikan karya ilmiah berupa artikel. Beberapa judul buku
ilmiah terbarunya yang dipublikasikan: Sejarah Sastra Sunda (2017, Cetakan
Kedua), Wawacan: Adegan Basa Sunda Kuna (2017), Sebuah Genre Sastra
Sunda (2018), Sejarah Sastra Sunda (2019, Cetakan Ketiga).

- 322 -

Penerbit
PERPUSNAS PRESS
Jl. Salemba Raya No. 28A Jakarta
h p://press.perpusnas.go.id


Click to View FlipBook Version