The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by muhammadhashabi, 2022-07-19 02:26:08

2019_Wawacan Ningrumkusumah

2019_Wawacan Ningrumkusumah

Suryaningrat matek keris Suryaningrat mencabut keris
panunggul naga, panunggul naga,
Perbu Guna matek deui, begitu pula Perbu Guna,
ngaran si peurah ganda, namanya si peurah ganda.
ari perwatek kerisna, Sedangkan watak keris tersebut,
basa perang éta getih, arti perang yaitu darah,
ganda mah kembang, ganda berarti bunga,
saba éta keris istri. karena kerisnya wanita.

Geura tadah keris aing “Terimalah kerisku
Suryaningrat, Suryaningrat.”
Suryaningrat pasang ginding, Suryaningrat bersiap-siap.
Jekok newek Perbu Guna, Lalu Perbu Guna menusuk,
Suryaningrat kapaéhan, Suryaningrat pingsan,
katibaan éta keris, terkena keris itu,
anggeus lat-latan, sudah tidak sadar.
janggélék geus éling deui. Lalu kembali tersadar.

Perbu Guna mésem barina Perbu Guna tersenyum sambil
ngandika, berkata,
Ség sia karaos teuing, “Rasakan olehmu.”
ség nyaur Suryaningrat, Lalu Suryaningrat menjawab,
Wet jamak sakitu mah, “Tidak apa-apa,
Cing héh ieu keris aing, Sekarang terimalah kerisku,
geura asaan, Rasakan!”
Perbu Guna pasang ginding. Perbu Guna bersiap-siap.

Jekok newek ka Perbu Guna Dén Lalu menusuk Perbu Guna Den

Ningrat Ningrat,

Perbu Guna les teu éling Perbu Guna tidak sadarkan diri,

karaos panunggul naga, terkena panunggul naga,

geus ngalungsar kapaéhan, sudah terbaring pingsan.

Suryaningrat lajeng ngibing, Suryaningrat lalu menari.

Sang Perbu Guna, Sang Perbu Guna,

jangélék geus éling deui. lalu kembali tersadar.

- 242 -

155 Jamak baé sakitu mah deui Tidak apa-apa seperti itu.
jamak, Setelah itu kembali menghunus keris,
geus kitu parasang keris, saling meusuk namun tidak kena.
geus cus cos pada teu keuna, Ramai prajurit bersorak,
éar surak wadya balad, Perbu Guna dengan Ningrat,
Perbu Guna Ningrat deui, tidak ada yang kalah,
taya kawonna, Berperang sama kuatya.
perang papak //perang tanding.

Perbu Guna ditewek ku Perbu Guna ditusuk oleh
Suryaningrat, Suryaningrat,
ditotogkeun ngajumpalik, didorong berjungkir balik,
amburadul makutana, mahkotanya berantakan,
leungit rupa Perbu Guna, rupa Perbu Guna menghilang,
galéong Nyi Jembawati, muncul Nyi Jembawati,
digelung malang, rambutnya disanggul malang
keupat barina ningali. melenggang sambil melihat.

Guyat-giyet ngabibita Melanggak-lenggok memancing
Suryaningrat, perhatian Suryaningrat,
kawas Serikandi ngibing, seperti Srikandi menari.
Suryaningrat kaimbangan, Suryaningrat terpesona,
ningal musuh salin rupa, melihat musuh berganti rupa.
naha ieu jadi istri, “Mengapa menjadi perempuan,
jeung geulis pisan, serta cantik sekali,
kinanti bet hayang teuing. kinanti ingin sekali.

XLIV. KINANTI XLIV. KINANTI

Suryaningrat énggal nyaur, Suryaningrat lalu berkata,
kutan lawan Engkang istri, “Ternyata lawan Kanda wanita.
saha Enung nya jenengan, Siapakah nama Enung,
Engkang téh bet asa ngimpi, Kanda seperti di dalam mimpi.”
Raja Putri seug ngandika, Raja Putri lalu menjawab,
bet ku matak bosen teuing. “Membosankan sekali.

- 243 -

Nya ieu Ratu Santaru, Ya inilah Ratu Santaru,
ngaran kuring Jembawati, namaku Jembawati.
coba deui ngadu jaya, coba mengadu kekuatan lagi,
bijilkeun kasaktén sakti, keluarkan semua kesaktian.
rék naon baé kahayang, Apa saja keinginan.
gedé genah haté kuring. Agar tenang hatiku.

Moal bet ngabaju butut, Tidak akan berpakaian buruk,
ngabigbrig kuring téh nyingkir, berjalan terus aku menghindar,
cadu mundur tina medan, Tidak akan mundur dari medan
(perang),
masih kénéh ngadal bilik, Masih ngadal bilik,
pecak heula Suryaningrat, coba dulu Suryaningrat,
urang sili tewek diri. Kita saling tubles badan.”

Suryaningrat tuluy imut, Suryaningrat lalu tersenyum,
Aduh Nyai Raja Putri, “Aduh Nyai Raja Putri,
sugan téh teu dénok lenjang, Tak disangka denok langsing,
Engkang téh babad ka Nyai, Kanda pasangan Nyai,
kacang péndék disayuran, Kacang pendek dibuat sayur,
engkang ngageremet pikir. Kanda penasaran pikir.

156 Babasaan kebo gunung, Ada ungkapan kerbau gunung,
sumeblak ningal ka Nyai, terpesona melihat Nyai,
kawas sumping mas duriat, Sepertinya datang rasa cinta,
cing paparin nyepeng Nyai, cobalah beri kesempatan memegang
Engkang Nyai //geus hanaang, Nyai, Kanda Nyai sudah haus.”
ngalieus Nyi Jembawati, Memalingkan muka Nyi Jembawati.

Tapi pabaur jeung uruy, Tapi bercampur dengan rasa tertarik
wantu bubuhanna istri, karena sesungguhnya wanita,
gedé pisan rasiahna, sangat banyak rahasia.
sabil manah Jembawati, Sambil berpikir Jembawati,
ningal ka Suryaningrat, Melihat kepada Suryaningrat,
bogoh pabaur jeung sedih. jatuh cinta bercampur sedih.

- 244 -

Éh sampéan téh bet kitu, “Hai anda mengapa begitu,
naha malik jadi asih, mengapa berbalik mencintai.
moal beunang dibanyolan, Tidak bisa diajak bermain-main,
masih kénéh hayang jurit, masih ingin berperang,
sareng teu niat lakian, serta tidak berniat mempunyai suami,
jeung teu bogoh ieu kuring. serta aku tidak mencintai.”

Suryaningrat ngajelengut, Suryaningrat termenung,
Ngadangu saur Nyi Putri, mendengar perkataan Nyi Putri.
Aéh putri Nusantara, “Hai putri Nusantara,
geura tewek awak kami, tusuklah badanku,
paéh ogé suka pisan, meninggalpun saya suka,
kakarék ditampik istri. baru sekarang ditolak perempuan.

Di dunya saumur hirup, Di dunia seumur hidup,
tacan aya nu teu asih, belum ada yang tidak mencintai.
ayeuna di Nusantara, Sekarang di Nusantara,
ditampik ku Jembawati, ditolak oleh Jembawati. Sekarang
ayeuna mah nya kapalang, sudah tanggung,
raja putri sia malik, raja putri kamu berbalik.”

Jembawati matek duhung, Jembawati menarik keris,
Suryaningrat kitu deui, Suryaningrat begitu pula.
barang rék newek Jembawata, Ketika hendak menusuk Jembawati,
Nyi Putri némbongan pingping, Nyi Putri memperlihatkan paha,
Suryaningrat nyeblak manah, Suryaningrat terkesiap,
rék newek ngahuleng deui. hendak menusuk jadi terpana.

Anggur salirana lesu, Badannya menjadi lesu,
ningali ka raja putri, melihat raja putri,
sirindil ratu Jembawat, Ratu Jembawat lalu menyerang,
rék newek Suriyanagri, hendak menusuk Suryaningrat,
agag-agagan karunya, ragu-ragu merasa kasihan,
da puguh bogoh Nyi Putri. karena mencintai Nyi putri.

- 245 -

Seug digugahkeun dicium, Lalu dibangunkan dan diciumi,
Suryaningrat ku Nyi Putri, Suryaningrat oleh Nyi Putri.
Raja Erum kitu pisan, Raja Erum begitu pula,
Sili cium jeung Nyi Putri, saling mencium dengan putri.
tungtungna éta nu perang, Akhirnya yang berperang,
perang sili cium sami. perang sambil saling mencium.

157 Wadya balad pada binggung, Wadyabala menjadi bingung,
ningali ka Raja Putri, melihat kepada Raja Putri,
Purwaganding //Darussalam, Purwaganding Darussalam,
Pusing ningali nu jurit, pusing melihat yang berperang.
Purwaganding seug narajang, Purwaganding lalu menyerang,
ngagada Suriyanagri, memukul Suryanagari pakai gada.

Jebrod digada sang Erum, Lalu digada sang Erum,
Suryaningrat hanteu gimir, Suryaningrat tidak takut.
pusing Nyi Déwi Jembawat, Pusing Nyi Déwi Jembawat,
ditéwak Dén Purwaganding, ditangkap Den Purwaganding,
dicabok kukurilingan, ditempeleng beberapa kali,
utah getih Purwaganding. muntah darah Purwaganding,

Darussalam tuluy muru, Darussalam lalu memburu,
nyandak éta Purwaganding, menarik Purwaganding,
murukusunu manahna, hatinya marah,
sedih ka Nyi Jembawati, sedih melihat Nyi Jembawati,
nya gélo Si Jembawata, begitu gila Si Jembawata,
nu asih dipulang tai. yang mencintai malah disakiti.

Sinigeug nu perang pupuh, Tunda yang sedang bertarung,
Sareng Darussalam patih, dengan Darussalam patih.
kocapkeun Ningrumkusumah, Dikisahkan Ningrumkusumah,
nyaksian nu perang jurit, melihat yang sedang berperang,
diiring Jaya Sanusa, diiringi Jaya Sanusa,
sarengna Jaya Sanusi. dengan Jaya Sanusi.

- 246 -

Dén Ratnaningrum seug nyaur, Den Ratnaningrum lalu berkata,
Coba sing awas Sanusi, “Coba perhatikan Sanusi,
itu lampah anu perang, itu yang sedang berperang, membuat
matak bosen teuing aing, bosan diriku,
hanteu patut teu perenah, Karena tidak pantas dan tidak layak,
itu téh diinang putri. itu yang diinangi putri.”

Timburuan Ratnaningrum, Cemburu Ratnaningrum,
rétép bawaning ku pusing, gatal karena sangat pusing.
lajeng Ratnaningrum dangdan, Lalu Ratnaningrum berdandan,
diampog Turanggajati, memakai ampog Turanggajati.
saksian aing Sanusa, “Saksikan aku Sanusa,
nya aing lawanna putri. akulah lawan putri.”

Melesat Dén Ratnaningrum, Dengan cepat Dén Ratnaningrum,
sumping ka nu eukeur jurit, menghampiri yang sedang
ditongtak Suriyaningrat, bertempur,
dipeclengkeun pung ka gigir, lalu ditarik Suriyaningrat,
kagét Den Suriyaningrat, dilemparkan ke pinggir.
ditegeskeun lambang putri. Terkejut Den Suriyaningrat,
diperhatikan lambang putri.

XLIV. LAMBANG LAMBANG

158 Kagét putri Nusantara, Terkejut putri Nusantara,

ningal ka Ningrumkusumah, melihat Ningrumkusumah.

Jembawati ség ngandika, Jembawati lalu berkata,

Saha ieu // istri datang, “Siapa perempuan ini yang datang,

gurudug tanpa larapan, datang tanpa permisi.

eukeur ngeunah-ngeunah perang, Aku sedang enak bertarung,

ieu aya nu ngagémbang, ini ada yang mengganggu.

ieu istri urang mana. Wanita ini dari mana?”

- 247 -

Ratnaningrum seug ngandika, Ratnaningrum lalu berkata,
Aéh Raja Nusantara, “Hai Raja Nusantara,
ieu gerwa Suryaningrat, ini istri Suryaningrat,
kakasih Ningrumkusumah, bernama Ningrumkusumah.
anu matak aing datang, Alasanku datang,
sebel ningali nu perang, bosan melihat yang berperang,
laku lampah cara dayang kelakuannya seperti pelacur,
teu pantes nu mangkudenda. tidak pantas sebagai penguasa.

Lain tata dina médan, Bukan cara yang berperang,
bet perang sili ciuman, karena perang saling menciumi.
ayeuna kula gantina, Sekarang akulah gantinya,
nya ieu musuh sampéan, inilah musuhmu,
ulah jeung salaki kula, Jangan dengan suamiku.
loba nu rék nyiuman mah, Banyak yang ingin mencium,
kahayang-kahayang andika. keinginanmu,
ngotélan salaki kula mengencani suamiku.

Kaula mah anu boga, Aku yang memiliki,
lebar-lebar nyaah pisan, sayang sekali.
sigeug ieu nu sakedap, Tunda ini sebentar,
nu keur pada rék paséa, yang sedang berkelahi.
nu nguping nyuhunkeun maap, Yang mendengarkan saya meminta
ka istri pameget bujang, maaf, kepada perempuan dan laki-
ka kuring sareng Juragan, laki yang belum menikah,
bakal aya saur cohag. kepada rakyat dan pejabat,
karena bakal ada perkataan kasar.

Jembawati seug ngandika, Jembawati lalu berkata,
Ambu kutan salakina, “Aduhai ternyata suaminya,
nya geus poho dikieuna, sampai sudah terlupakan,
mati salaki keur perang, suami meninggal ketika berperang.
ditongtak baé ti médan, Ditarik dari medan perang.
da moal jinah kaula, Aku tidak akan berjinah,
montong teuing timburuan, jangan cemburu,
tulang siki gedong sia. tidak akan merebut panutan kamu.”

- 248 -

Ngaranjug Ningrumkusumah, Terkejut Ningrumkusumah,
Emban sia bet omongan, “Emban kamu berkata begitu.
anu matak aing datang, alasanku datang,
lian ti béla ka ratu, tidak lain membela ratu,
silaing kalah nyarekan, kamu malah memarahi,
bet sia teu tumarima, kamu tidak menerima.
sia téh ngajulig panah, kamu mencuri panah,
ayeuna deui ngabangsat. sekarang mencuri lagi.

159 Sok jeung aing ayeuna mah, sekarang denganku,
istri sarua istrina, sama-sama perempuan.
sia raja aing raja, Kamu raja aku raja,
//babad sarua babadna, sama tandingannya,
moal éra lamun kalah, tidak malu bila kalah.
upama sia jeung Ningrat. bila kamu dengan Ningrat,
jadi meunang kadongdora, bila menang percumah.”
Jembawati pusing pisan, Jembawati pusing sekali.

Montong ngomong sia inang, “Jangan berkata kamu pelacur,
aing ogé moal ngejat, aku tidak akan menghindar,
cadu kana mundur perang pantang mundur dari perang.
ayeuna gé sia modar, Sekarang juga kamu mati,
sakiceup deui matana, dalam sekejap mata.
bet balikanan mata sia, Sekaliknya kamu.”
Ratnaningrum seug ngandika, Ratnaningrum lalu berkata,
kajeun teuing tangkurak sia “Masa bodoh tengkorakmu kamu
sia gé nyebut nu hina juga mengatakan yang hina.,

Jembawati sia ingan, Jembawati kamu pelacur,
sia meunang goréng ucap, Kamu menang dalam berbicara
buruk,
abong biwir Nusantara, mentang-mentang bibir Nusantara,
euweuh pisan kasarehan, tidak ada tatakrama.”
Jembawati seug ngandika. Jembawati lalu berkata,
Kajeun teuing gedong sia, “Masa bodoh urusanmu,
sia ogé nyebut inang, Kamu juga mengatakan pelacur,
reujeung ngangaranan bangsat. Serta menyebutku pencuri.

- 249 -

Geura indit tulang sia, Pergilah tulangmu,
hayoh teu boga kaéra, ayo kamu tidak punya malu.
lamun wani hayoh sia, Bila berani majulah,
sia rék ngabangsat panah. kamu yang akan mencuri panah.”
Ratnaningrum deui némbal, Ratnaningrum berkata lagi,
bari nyurilam Jembawat, sambil menarik bibir Jembawat.
bet balikan sia kunyang, “Sebaliknya kamu kunyang,
nu nyebut bangsat téa mah, Yang mengatakan pencuri.”

Ningal deui Jembawati, Menengok lagi Jembawati,
geura indit sia inang. “Pergilah kamu pelacur,
Gelung sia jiga runtah, sanggulmu seperti sampah.”
Ratnaningrum deui némbal, Ratnaningrum menjawab lagi,
sia ogé jiga runtah, “Kamu juga seperti sampah.
geuning kawas sayang manyar, kan seperti sarang burung manyar.”
Jembawati gabrug néwak, Jembawati lalu menangkap,
Ningrum mungkur sadia. Ningrum mundur bersedia.

XLVI. PANGKUR PANGKUR

Der perang ramé kacida, Lalu bertarung sangat ramai.
Ratnaningrum nyandak keris Ratnaningrum mengambil keris
Suryanagri, Suryanagri.
Jembawati seug ngadawuh, Jembawati lalu berkata,
Ratnaningrum geura pasang, “Ratnaningrum cepat bersiap,
coba-coba héh tampanan ieu cobalah terima keris ini!”
duhung
Ratnaningrum gancang néwak, Ratnaningrum cepat menangkap,
ditewek Nyi Jembawati. lalu ditusuk Nyi Jembawati.

160 //Jembawati leungit musna, Jembawati menghilang musna.
Ratnaningrum culang-cileung Ratnaningrum menengok ke sana ke
alak-ilik, mari,
surak balad Nusantaru, bersorak pasukan Nusantaru.
Suryaningrat ngeprok nanggap, Suryaningrat bersorak menonton,
Jembawati ana bijil bet ti Jembawati ketika keluar muncul dari
pungkur, belakang,
nyiuman ka Suryaningrat, menciumi Suryaningrat.
Ratnaningrum tambah pusing. Ratnaningrum bertambah pusing.

- 250 -

Nangis bawaning amarah, Nangis karena marahnya.
séat muru ditéwak ngaleungit Lalu ditangkap tetapi menghilang
deui, lagi.
Ratnaningrum langkung benda, Ratnaningrum sangat marah,
Seug nyaur ka Suryaningrat, lalu berkata kepada Suryaningrat.
Engkang Ningrat nanggap téa “Kanda Ningrat pergilah menjauh,
masing jauh,
kula ulah dihalangan, saya jangan dihalangi,
matak teuing kagok jurit. membuat canggung yang bertarung.

Hiling nyingkah masing anggang, Pergilah menjauh,

da Engkang téh moal aya anu karena Kanda tidak akan ada yang

muji, memuji,

aya dina perang pupuh, berada di medan perang,

da puguh bogoh itu mah, karena orang itu jatuh cinta.

engké ogé upami kuring Nanti bila saya terbunuh,

kasambut,

jodona meureun ka Engkang, jodohnya mungkin kepada kanda.

kuring ulah kagok jurit. Saya jangan terhalangi bertarung.

Geuwat nyingkir masing Cepatlah pergi menjauh.”
anggang,
Suryaningrat melesat ka luar Suryaningrat berlari cepat keluar
jurit, medan perang,
satengah bendu ka Ningrum, Setengah marah kepada Ningrum,
geus linggih di pasanggrahan, telah sampai di pesanggrahan.
Sigeug Ningrat kocap deui Tunda Ningrat dikisahkan lagi
Ratnaningrum, Ratnaningrum.
Jembawati geus némbongan, Jembawati sudah memperlihatkan diri,
leumpang jeung ngeupatkeun berjalan sambil menggerakkan
keris. keris.

- 251 -

Ratnaningrum seug ngandika, Ratnaningrum lalu berkata,

Jembawati lamun manéh teguh “Jembawati jika kamu kuat

jurit, berperang,

éta perang ulah kitu, kelakuan perang jangan begitu.

urang sing perang tandingan, kita berperang tanding.”

geus nyirindil newek deui ka Dén Sudah menyerang lagi Dén

Ningrum, Ningrum.

Dén Ningrum néwak Dén Ningrum menangkap lagi

kerisna, kerisnya,

bubuk keris Jembawati. hancur keris Jembawati.

161 Hookeun Ratu Jembawat, Tercengang Ratu Jembawat,
emas-emas kutan manéh teguh “Emas-emas ternyata kamu kuat
jurit, berperang,
keris aing wani bubuk, kerisku sampai hancur,
nya ewis sama jurit juga, ya sudah berperang juga,
//coba-coba aing jurit coba-coba seranglah aku
Ratnaningrum, Ratnaningrum.”
Ratnaningrum geus kek néwak, Ratnaningrum sudah menangkap,
kecos newek Raja Putri. lalu menusuk raja putri.

Jembawati néwak kerisna, Jembawati menangkap keris.
hanteu kungsi makan tuan éta tidak sampai memakan korban keris
kris, tersebut,
Karebut keris Dén Ningrum, terambil keris Den Ningrum,
éta keris ku Jembawat, keris itu oleh Jembawat.
Ratnaningrum pasang eujeung Ratnaningrum bersiap sambil
bari nyaur, berkata:
coba aing geura tinggang, “Cobalah aku tumbuk,
balikeun deui ka aing. kembalikan kepadaku.”

Ditéwak Ningrumkusumah, Ditangkap Ningrumkusumah,
cos ditewek Dén Ningrum ku lalu ditusuk Dén Ningrum oleh
Jembawati, Jembawati.
salira Ningrum meledug, Badan Ningrum berasap,
wedukna tanpa wilangan, kebal tiada tara.
si Panunggulnaga keris kalah keris si Panunggul naga malah
ngeluk, bengkok,
semu ajrih makan tuan, seperti malu memakan tuannya,
mustika baraja asih. mustika baraja asih.

- 252 -

Katéwak deui kerisna, Tertangkap lagi kerisnya,

tina éta tanganna téh Jembawati, dari tangan Jembawati,

cos ditéwak geus meledug, lalu ditangkap sudah keluar asap.

Jembawati leungit musna, Jembawati menghilang musnah,

nyapatala ka Siti Buntala Nyapatala bersembunyi di siti

nyumput, buntala.

sasa siti éta lemah, Sasa siti yaitu tanah,

buntala lebeting bumi, buntala di dasar bumi.

Ratnaningrum tambah marah, Ratnaningrum bertambah marah,
éléh pinter nyaur salebeting kalah pintar berkata di dalam hati.
galih,
nya ayeuna bakal rubuh, “Sekarang aku bakal roboh,
aing téh ku Jembawati, aku oleh Jembawati.”
Jembawati teu kanyahoan ti Jembawati tanpa diketahui muncul
pungkur, dari belakang.
Ratnaningrum kek ditéwak, Ratnaningrum lalu ditangkap,
dibawa ku Jembawati. dibawa oleh Jembawati.

Ratnaningrum tampa polah, Ratnaningrum tidak berdaya,
kerisna mah dipiceun ku kerisnya dibuang oleh
Jembawati, Jembawati,
belesur dibawa ngapung, lalu dibawa terbang,
geus nepi ka méga duta., hingga tiba di mega duta.
Ratnaningrum pangacian asa Ratnaningrum ingatannya seperti
kabur, hilang,
dibawa ider-ideran, dibawa berkeliling,
na méga ku Jembawati. di atas mega oleh Jembawati.

162 Geus kitu gancang dilepas, Setelah itu lalu dilepaskan.
Ratnaningrum diragragkeun // Ratnaningrum dijatuhkan sangat
langkung tarik, keras,
geus taya taksiran hirup, sudah tidak ada perkiraan dapat
hidup.
kersaning Allah Ta’ala, Karena takdir Allah Ta’ala,
jol galudra ti luhur muru ka datang burung garuda memburu
Ningrum, Ningrum.
geus katéwak ku galudra, sudah tertangkap oleh garuda,
kayaning galudra paksi. sepertinya burung garuda.

- 253 -

Caturkeun éta galudra, Dikisahkan burung garuda tersebut,
arék maling putri kota sanagari, hendak mencuri putri kota senegara,
numawi aya di luhur, karena itu berada di atas,
sarengan éta téh raja, serta raja itu,
tina sabab sadérékna galudra karena saudara garuda menghilang,
lapur,
jadi titihan Kodaka, menjadi tunggangan Kodaka.
anu mawi jadi pusing. karena itu menjadi pusing.

Kocapkeun lampah galudra, Dikisahkan kelakuan burung garuda,
ka pulo leumpangna ka menuju pulau berjalan di hutan kayu.
leuweung kai,
galudra paksi geus ngupuk, Garuda paksi sudah ngupuk,
Ratnaningrum geus ditunda, Ratnaningrum lalu ditunda,
dina guha pinggir Bandaruta di guna di pinggiri gunung
gunung, Bandaruta.
ari éta si galudra, Adapun burung garuda itu,
hiber deui anggeus muntir. terbang lagi sudah berputar.

Sinigeug lampah galudra, Tunda kelakuan burung garuda.

kocap deui Dén Ningrumkusumah Dikisahkan lagi Dén

putri, Ningrumkusumah putri,

geus éling kersa Yang Agung, sudah sadar akan nasibnya,

éling kana borogodna, teringat pada tali ikatannya.

digeubigkeun borogodna ku Dén digoyangkan ikatannya oleh Dén

Ningrum, Ningrum.

borogodna geus paregat, tali ikatan sudah putus,

udulan geus lulus deui. lepas sudah terbebas lagi.

Sujud sukur ka Yang Maha, Sujud sukur kepada Yang Maha
Ratnaningrum angkat dina (Kuasa).
leuweung kai, Ratnaningrum berjalan di hutan
barang ningali ka payun, kayu.
aya anu katingalan, Ketika melihat ke depan,
di nu poék manahoréng sekar ada yang tampak,
diyun, di kegelapan ternyata sekar diyun,
basa sekar éta kembang, bahasa sekar yaitu bunga,
basa diyun buta sari. bahasa diyun yaitu raksasa.

- 254 -

163 //Sundana téh kembang buta, (Bahasa) Sundanya bunga raksasa,
Ratnaningrum nyaur salebeting Ratnaningrum berkata di dalam hati.
galih,
Naon éta anu hurung, “Apakah itu yang menyala?”
dideukeutan beuki awas, Didekati semakin jelas,
geus tétéla mata buta anu sudah jelas mata raksasa yang
hurung, menyala.
geus pasti kersaning Allah, sudah pasti takdir Allah,
Ratnaningrum hanteu gimir. Ratnaningrum tidak takut.

Ditarajang éta buta, Diserang raksasa tersebut,
ari anggeus dideukeutan téh bet tetapi ketika didekati menjadi
leungit, menghilang.
manahoréng éta batu, Ternyata benda itu batu,
anu siga buta téa, yang seperti raksasa.
mana horéng éta téa pendet ternyata merupakan penutup dari
batu, batu,
enya éta panto guha, yaitu pintu gua.
aya nu tapa sahiji. di dalamnya ada seorang petapa.

Nu basa waktu katukang, Yang ketika di masa lalu,
nu maparin jimat téa ti Séh yang memberi pusaka dari Séh
Rukmin, Rukmin,
waktu sangsara kapungkur, ketika sengsara dahulu.
kocap nu di jero guha, Dikisahkan di dalam gua,
awas ningal ka putri Kusumah jelas melihat putri Kusumah
Ningrum, Ningrum,
Assalamu héy ya putra, “Assalamu hai ya putra,
Nyi Putri si putu sumping, Nyi Putri cucuku datang.

Ieu téh pun éyang téa, Inilah cucu Eyang,
nu maparin ka Enéng Turangga yang memberi kepada Enéng
jati, Turangga jati.”
Ratnaningrum seug ngawangsul, Ratnaningrum lalu menjawab,
wa’alaikum salam, “Wa’alaikum salam,
jisim abdi hanteu pisan ma’lum, saya sama sekali tidak tahu.”
pék sujud Ningrumkusumah, lalu bersujud Ningrumkusumah,
kana sampéan Sang Rukmin. mendekati kaki Sang Rukmin.

- 255 -

164 Séh Pandita seug mariksa, Séh Pandita lalu memerikssa,

Na ku naon mawi Enung balik “Ada apa cucuku kembali lagi?”

deui, Menghaturkan sembah

Nyembah matur Ratnaningrum, Ratnaningrum,

Kaulanun Kangjeng Éyang, “Kaulanun Kangjeng Éyang,

geus teu langkung anu uninga ka sudah tidak ada yang lebih

putu, mengetahui cucu.

Pandita mindo ngandika, Pendeta berkata lagi,

bener ku Eyang ka//harti. “Betul Eyang mengerti.

Enéng téh kalah juritan, Eneng kalah berperang.
ayeuna mah masing gedé Enung Sekarang Enung harus berbesar hati,
galih, daripada dilanjutkan,
tibatan ngeureuyeuh maju, meskipun seperti menabrak batu
sanajan upama cadas, cadas,
bangsa teuas katinggang cai ti barang yang keras ditimpa air dari
luhur, atas,
kalah ku leukeun ngucurna, karena terus mengalir,
teu burung legok ku cai, akhirnya berlubang oleh air.

Coba Éyang méré surat, Coba eyang memberi surat,
méré kaos ngaranna pun Pawa memberi kaos yang bernama pawa
paksi, paksi,
perwatekna bisa ngapung, wataknya bisa terbang.
ari basa pawa téa, Adapun bahasa pawa,
éta angin basa paksi éta manuk, yaitu aingin basa paksi berarti
burung,
tempatna di awang-awang, tempatnya di angkasa.
héh tampanan ieu geulis. terimalah ini Cantik.”

Ratnaningrum seug nampanan, Ratnaningrum lalu menerima,

Jeung ditiup mastakana Ningrum serta ditiup kepala Ningrum putri.

putri,

los Enung anggeus dibayu, “Pergilah Enung sudah ditiup,

sing teteg baé nya manah, kuatkan hati,

masing lungsur-langsar Enung mudah-mudahan berhasil Enung

nya lumaku, berjalan,

ulah juwet mamanahan, jangan bingung,

masing kasamaran galih. semoga tersamar hati.”

- 256 -

XLVII. ASMARANDANA ASMARANDANA

Ratnaningrum matur amit, Ratnaningrum berpamitan,
bari munjung ka pandita, sambil menyalami pendeta.
anggeus munjungkebat baé, Setelah menyalami lalu berangkat,
énggal dianggo kaosna, cepat dikenakan kaosnya,
lajeng diwatek isimna, lalu dibaca isimnya.
Ratnaningrum biur ngapung, Ratnaningrum melayang terbang,
ngalayang di awang-awang. melayang di awang-awang,

Angkat saluhuring bumi, berjalan di atas bumi.
kocapkeun deui galudra, Dikisahkan lagi burung garuda,
di awang-awang pasangrok, di angkasa bertemu.
Dén Ratna Ningrum iatna, Dén Ratna Ningrum waspada,
turgajatina diwejang, Turgajatinya disiapkan,
galudra nyabet ka Ningrum, garuda menyerang Ningrum,
ku Ratna Ningrum ditepak. oleh Ratna Ningrum disentuh.

Galudra lumpuh geus muntir, Garuda lumpuh sudah berputar,
taya tangan pangawasa, tidak bertenaga,
ti luhur muih ngagoéng, dari atas memutar,
ragrag ka sisi sagara, terjatuh di pantai.
sinigeug lampah galudra, Tunda perjalanan burung garuda,
kebatkeun lampah Dén Ningrum, dilanjutkan perjalanan Dén Ningrum,
geus ngungkulan Nusantara. sudah di atas Nusantara.

Pék dangdan Nyi Ningrum putri, Lalu berdandan Nyi Ningrum putri,
ngaos sabda kahémengan, membaca doa untuk menghilang.
sato manusa teu nenjo, Binatang manusia tidak melihatnya,
geus lungsur ka urut perang, Sudah turun di tempat bekas perang.
kasondong Suryaningrat, Tampak Suryaningrat,
tapi éta Ratna Ningrum, tapi Ratna Ningrum,
teu katingal ku sadaya. tidak tampak oleh semuanya.

165 //Sadaya keur pada nangis, Semua sedang menangis,
nangisan Ningrumkusumah, menangisi Ningrumkusumah.
mantri ponggawa sakabéh, Semua mantri ponggawa,
enggeus puguh Suryaningrat, apalagi Suryaningrat,
nangis bari sasambat, menangis sambil meratap,
aduh Nyai Ratna Ningrum, “Aduh Nyai Ratna Ningrum,
Engkang teu dicandak kalah. Kanda tidak dibawa kalah.

- 257 -

Diri engkang keueung teuing, Diri Kanda sangat ketakutan,
najan nimu ogé pantar, meskipun menemukan yang
menyamai,
nu dénok mapakan Enéng, yang denok menyerupai Eneng,
Engkang moal geureuhaan, Kanda tidak akan beristri,
nyieun tinun panganggeusan, membuat tenun terakhir.
manuk beureum saba gunung, Burung merah menuju gunung,
haté asa didudutan. hati seperti dicabut.

Emh Allah kumaha kuring, Ya Allah bagaimana saya.”
Suryaningrat kaédanan, Suryaningrat tergila-gila.
Dén Ningrum mah imut baé, Den Ningrum hanya tersenyum,
Sadayana teu uninga. semua tidak ada yang tahu.
Sigeug anu perlaya, Tunda yang kalah,
kocap ratu Nusantaru, dikisahkan Ratu Nusantaru,
Jeung baladna susurakan. bersorak-sorai dengan prajuritnya.

Ngaguruh di médan jurit, Gemuruh di medan perang,

Jembawati seug nimbalan, Jembawati lalu berkata,

Puragading manéh jago, “Puragading kamu jagoan,

geura tangtang Engkang Ningrat, tantanglah Kanda Ningrat,

beubeureuh aing perang jaya, pacarku hingga berhasil.”

Puragading nyembah mundur, Puragading menyembah lalu mundur.

geus sumping ka médan perang. sudah tiba di medan perang.

Sosoak ka urang Rumi, Sesumbar kepada prajurit Rumi,
coba aing menta lawan, “Cobalah lawan aku!
Suryaningrat geura jol, Suryaningrat datanglah!
Kokoér eujeung nonggengan, Menghentakkan kaki dan
menunjukkan pantat,
bari jeung ngéra-ngéra, sambil mempermalukan.
humayua sia ngarurug, kamu terlalu takabur,
tanggelan sia geus modar. yang kamu andalkan sudah mati.

Nu ngaran si Ningrum putri, Yang bernama si Ningrum putri,
patina tengah sagara, mati di tengah lautan,
bangkena enggeus ngaléong, bangkainya sudah hanyut,
keur dilebokan buhaya, sedang dimakan buaya,
coba kari salakina, sekarang tinggal suaminya,
ayeuna jeung aing hayu, sekarang bertarunglah denganku,
urang silih cabak jiwa. mari kita saling meraba jiwa.”

- 258 -

Urang Erum beuki nyeri, Prajurit Erum semakin sakit hati,
ngadangu nu nangtang perang, mendengar yang menantang,
ka Ningrum pikir hawatos, kepada Ningrum merasa kuatir,
maruringkak dék ngalawan, merasa takut hendak melawan.
Ningrum nguping nu nangtang, Ningrum mendengar yang
menantang,
Marudah manah kalangkung, hatinya sangat gelisah.
nyaur sajeroning manah. berkata di dalam hati

Nya geus tampolana teuing, Sudah keterlaluan,
taya nu hudang haténa, tidak ada yang tersadar hatinya,
anggur pada menyéng kabéh, malah semua menanggis,
ngan tinggal diri sorangan, hanya tinggal diri endiri.
anggur nangis itu Engkang, Kanda juga hanya menangis,
tayoh kontol dina punduk, ternyata penakut,
bet kawas jalma arédan. semua seperti orang gila.

Dén Ratnaningrum ras éling, Den Ratnaningrum lalu teringat,
ka tumenggung di panjara, kepada tumenggung di dalam
penjara.
kebat angkat ka karaton, Lalu menuju keraton,
sumping kana kori lawang, tiba di pintu gerbang.
disépak éta kuta, bentengnya ditendang,
rebah kabéh jadi lebu, semua rubuh menjadi abu,
kuta bénténg Nusantara. benteng Nusantara.

Rét kapendak para bopati, Lalu terlihat para bopati,
dipanjara sadayana, semua di dalam penjara,
sadaya sasambat kabéh, semua memanggil-manggil,
nangisan Ningrumkusumah, menangisi Ningrumkusumah,
kumaha ieu téh urang, “Bagaimana kita semua,
eukeur cara anu burung, seperti orang gila,
bet katambah ku karunya. ditambah lagi merasa kasihan.

Gusti urang Raja Putri, Panutan kita Raja Putri,
carios kalebuh wapat, ada berita meninggal tenggelam.
raja téh kabéh hawatos, Semua raja merasa kuatir.
Ningrum nguping para raja, Ningrum mendengarkan para raja.
seug dicandak panjarana, lalu penjaranya diambil,
ditepakan amburadul, ditepuki berantakan.
Dén Ningrum medal ajina. Den Ningrum mengeluarkan
mantranya.

- 259 -

Ratnaningrum bari mikir, Ratnaningrum sambil berpikir,
maksudna rék kana médan, maksudnya hendak ke medan perang,
Ratnaningrum rarat-rérét, Ratnaningrum melirik ke sana ke
ningalian Jembawati, mari, mencari jembawati,
teu acan pisan kapendak, belum bertemu sama sekali.
tunda anu keur di luhur, Tunda yang sedanng di angkasa,
kocap nonoman di médan. dikisahkan pemuda di medan
pertempuran.

XLVIII. SINOM SINOM

165 Kocap nu di médan perang, Dikisahkan yang berada di medan
perang,
balad Rum sedih pirhatin, tentara Rum sedih prihatin,
réh mendakan //parantos tiwas, karena mendengar sudah tewas,
Dén Ningrumkusumah putri, Den Ningrumkusumah putri,
pupus apes perang tanding, meninggal sial ketika berperang,
dialungkeun tengah laut, dilemparkan di tengah laut.
sadayana seja béla, Semuanya hendak membela,
anggeus ihlas kana pati, sudah ihlas menerima pati,
badé maju perang nyieun hendak maju berperang sampai titik
panganggeusan. penghabisan.

Lajeng haturan ka raja, Lalu menghadap raja,
anu keur lesu teu éling, yang sedang lemah tak sadarkan diri,
nangisan Sang Ningrum téa, menangisi Sang Ningrum,
dina handapeun caringin, di bawah pohon beringin.
kagét ningal perméswari, Terkejut melihat permeswari,
wadyabaladna ngagimbung, balatentaranya berkumpul.
sadia kabéh pakarang, serta sedia senjata.
lajeng Sang Raja ngalahir, Lalu Sang Raja berkata,
héy sakabéh ponggawa geura “Hai semua ponggawa berhentilah.
eureunan.

- 260 -

Ulah waka maju perang, Jangan dulu maju perang,
tunggu heula Ningrum putri, tunggu dulu Ningrum putri.
najan aya kabar tiwas, Meskipun ada berita terbunuh,
kapan éta tacan yakin, tapi belum yakin.”
seug sarujud para mantri, Lalu para mantri bersujud,
jeung ramé pating salegruk, serta ramai menangis.
abdi Gusti hanteu tahan, “Duh Paduka saya tidak tahan,
badé ngiring béla pati, hendak ikut membela,
Radén Ningrum ayeuna aya di Radén Ningrum sekarang ada di
mana. mana?”

Aralum sadaya balad, Berduka semua tentara,
ngiring sedih perihatin, turut sedih prihatin,
di pasanggrahan maséban, di pesanggrahan berkumpul,
wungkul samagaha pikir, semua gelap pikiran.
wengina téh sepi jempling, Malam hari sepi sekali,
ngan sarwa pating araduh, semua merasa bingung.
kaniaya Nusantara, keterlaluan Nusantara,
kumaha petana diri, apa yang harus dilakukan,
bisa males béla ka membela Ningrumkusumah.”
Ningrumkusumah.

Kocapkeun Ningrumkusumah, Dikisahkan Ningrumkusumah,
anu eukeur ngintip-ngintip, yang sedang mengintip,
kumaha polah rakana, bagaimana kelakuan suaminya,
sinareng sadaya abdi, serta semua rakyatnya,
nangis hanteu katingali, menangis tidak terlihat,
margi lebet ngahalimun, karena tertutup kabut.
hanteu aya anu terang, tidak ada yang tahu
manah putri langkung ngerik, Hati putri sangat sedih,
nyata bener ka aing marilu béla. Nyata betul kepadaku ikut membela.

- 261 -

166 Teu tahan Ningrumkusumah, Tidak tahan Ningrumkusumah,
//cisoca murubut bijil, air mata deras mengalir,
sanget sedih lajeng medal, sangat sedih lalu keluar,
niat ngabujeng ka puri, berniat menuju puri,
ningalian perbupati, melihat-lihat para raja,
opatan anu ditutup, empat orang yang dipenjara.
sadongkapna keur talibra, Ketika tiba (terlihat) sedang tidur
nyenyak,
karulem patumpang tindih, tertidur bertumpuk.
Raja Kanjung kundang nyembah Raja Kanjung berdiri menghaturkan
ka anjeunna. sembah kepadanya.

Aya nu kundang ka raja, Ada yang berdiri menghadap raja,
sasambatna ngajak misah, memanggil-manggil mengajak pisah.
mésem Ratnaningrum putri, Tersenyum Ratnaningrum putri,
anu Kundang Raja Kandi, yang berdiri Raja Kandi,
euweuh kasusah kabingung, tidak merasa susah dan bingung,
ngan ngurut diri sorangan, hanya menguruti badannya sendiri,
hayang baé ka nu geulis, terus menginginkan wanita cantik,
hanteu ngurus kaperluan nu tidak menguruskan kepentingan lain.
séjénna.

Énggalna Ningrumkusumah, Lalu Ningrumkusumah,

ngaruksak panjara beusi, merusak penjara besi.

anggeus lebur arucutan, sudah hancur berantakan,

digugahkeun sadayana perbupati, Dibangunkan semua raja.

sadaya anggeus taranghi, semua sudah terbangun,

karagét ningal Dén Ningrum, terkejut melihat Dén Ningrum,

sadayana marunjungan, semua menghaturkan sembah.

aduh-aduh Kangjeng Gusti, “Aduh-aduh Kangjeng Gusti,

naha yaktos ieu téh betulkan ini Ningrumkusumah?

Ningrumkusumah.

- 262 -

Wiréhing abdi sadaya, Karena kami semua,
nguping wartos apes jurit, mendengar kalah berperang?”
lahir Putri enya kula, Kata putri, “Betul aku,
Ningrumkusumah nu nyakti, Ningrumkusumah yang pasti,
pangdu’ana perbopati, berkat doa para raja,
masih kénéh aya umur, masih ada umur.
ayeuna geura darangdan, sekarang semua berdandan,
réh geus liwat ti janari, karena sudah hampir pagi,
isuk-isuk kudu nangtang pagi-pagi harus menantang
Nusantara. Nusantara.”

167 Ratnaningrum lajeng angkat, Ratnaningrum lalu berangkat,
kana panjara papatih, menuju penjara para patih,
sarawuh perponggawa, serta para ponggawa,
nu diburu raja putri, yang dituju raja putri,
panjarana burak-barik, penjaranya dihancurkan,
disépakan ku Sang Ayu, ditendang oleh Sang Ayu,
patihna dicaritaan, patihnya diperintahkan.
//paman buru-buru milih, Paman cepat memilih,
deuheus ratu nu matih di Kunjungi ratu yang kuat di
pasangrahan. pasangrahan.

Ulah waka cacarita, Jangan dulu berbicara,
yén kami masih walagri, bahwa aku masih sehat,
bébéja baé maringgat, katakan saja melarikan diri,
patih sareng para mantri, patih dengan para mentri.”
matur mangga para mantri, Mengiyakan para mentri.
lajengna sami marunjung, Lalu sama-sama bersalaman,
barudal ka pasangrahan, keluar menuju pesanggrahan,
sakalangkung bungah ati, sangat gembira,
waktu hayam kongkorongok milu ketika ayam berkokok ikut gembira.
bungah.

- 263 -

Subuh-subuh opat raja, Ketika subuh empat raja,
geus aya di médan jurit, sudah ada di medan jurit,
tamba kesel nunggu pajar, daripada jenuh menunggu pagi hari,
ngahariring senang ati, bersenandung senang hati,
rasana taya karisi, perasaannya tidak ada rasa takut,
réh geus aya jago pamuk, karena sudah ada jagoan gagah.
lajeng baé nangtang perang, Lalu menantang perang,
dilagukeun nyeluk tarik, dilagukan memanggil keras,
cepil dua ditutup auk-aukan. telinga dua ditutup memanggi-
manggil.

Nu masih di pasangrahan, Yang masih berada di pasangrahan,
kagét tanghi Raja Putri, terkejut terbangun Raja Putri,
ieu téh wayah kumaha, “Ini jam berapa,
geus aya nu nangtang jurit, sudah ada yang menantang perang?”
raja opat téh barijil, Raja yang empat orang keluar,
naha saha anu nulung, “Siapa yang menolong?
istuning helok-helok pisan, Sungguh aneh,
teu percaya diri aing, tidak percaya diriku.”
lajeng muru panjara geus Lalu menuju penjara yang sudah
paburisat. berantakan.

Lajeng diriksa sadaya, Lalu diperiksa semuanya,
boyongan taya nu ngari, tawanan tidak ada yang tersisa.
tambah héran manah raja, Semakin heran hati raja.
ku aing hanteu kaharti, “Olehku tidak dimengerti,
naha Ningrum téh walagri, apakah Ningrum masih hidup?
éh mustahil da geus putus, mustahil karena sudah terputus,
geus paéh waktu harita, sudah mati saat itu,
hésé kana hirup deui, susah untuk hidup lagi.”
lajeng dangdan ngabujeng nu Lalu berdandan menuju raja yang
opat raja. empat.

- 264 -

168 Angkat gancang ngagandéngan, Berjalan cepat membuat bising,
keupatna diatur manis, gerak tangannya diatur manis,
keur geulis tambah cetaan, sudah cantik ditambah banyak gaya.
opat raja hemar-hemir, Empat raja merasa takut,
ngadadak paranas tiris, mendadak merasa panas dingin,
sapeti nu ka//duyung, seperti yang terkena sihir,
pating deregdeg kasima, gemetar terpana.
brek dariuk semu isin, lalu duduk karena malu,
dideukeutan anggur tarambah didekati malah tambah kasmaran.
kasmaran.

XLIX. ASMARANDANA ASMARANDANA

Kocap Suryaningrat deui, Dikisahkan Suryaningrat lagi,
sareng sadayana balad, dengan semua pasukan,
di pasangrahan karagét, di pesangrahan terkejut,
kadatangan ku patihna, didatangi patihnya,
sareng sadaya ponggawa, dengan semua ponggawa.
tuluy dipariksa gugup, Lalu diperiksa sambil gugup,
saha nu nulung ngudaran, “Siapa yang menolong melepaskan?”

Radén Patih matur ta’dim, Radén Patih menjawab lembut,
abdi ogé Gusti hilap, saya juga lupa Paduka,
duka saha nu ngudaran téh, entah siapa yang melepaskan.
lajeng abdi sadayana, lalu kami semua,
budal baé mararinggat, keluar melarikan diri,
sareng lebah alun-alun, serta menuju alun-alun,
nguping anu eukeur nangtang. mendengar yang menantang.

Soara opat bupati, Terdengar suara empat orang raja,
kakuping ti katebihan, terdengar dari kejauhan,
nangtangna pating haraok, menantang saling berteriak,
ménta bijil Nusantara, meminta keluar raja Nusantara.
lajeng ku raja dimanah, Lalu oleh raja dipikirkan,
boa-boa Ratnaningrum, “Siapa tahu Nusantara,
hayu ayeuna taréang. Mari kita cari!”

- 265 -

Tebih kénéh katingali, Dari jauh sudah terlihat,
dua istri geus nepangan, dua perempuan saling bertemu,
raja opat mah kaleprok, raja yang empat bertepuk,
kitu gé ti kaanggangan, itu juga dari kejauhan.
lajeng baé kangjeng Raja, lalu Kangjeng Raja
nangis ka rai pok matur, menangis kepada istrinya lalu
bagya teuing anu lenjang. berkata,
“Senang sekali si langsing.”

Ratnaningrum matur ta’dim, Ratnaningrum berkata ta’zim,

sarta bari cumalimba, serta meneteskan air mata.

duh Engkang jeung mantri kabéh, “Duh Kanda dan semua mentri,

engké deui sosonoan, nanti kita melepaskan rindu,

réhna ieu eukeur perang, karena sedang berperang,

anu bergantung jeung umur, yang menaruhkan umur,

rék pondok atawa panjang. hendak pendek atau panjang umur.”

169 Jembawati nyaur bengis, Jembawati berkata bengis,
Héy kutan sia si ladak, “Hai ternyata kamu si ladak,
matak dipikir kami téh, karena pikiranku,
nyangka lelembutanana, menyangka arwahnya,
da geus hajat ka tujuhan, karena sudah hajat tujuh hari,
//ayeuna ti jero kubur, sekarang di dalam kubur.
sia ngaruksak panjara. Kamu merusak penjara!”

Ratnaningrum nyaur bengis, Ratnaningrum berkata bengis,
Sia montong loba ucap, “Kamu jangan banyak bicara,
ngabangus ku omong kosong, mengeluarkan omong kosong.
si culika perang cidar, Si licik dalam berperang,
kapan mah perang tandingan, Karena berperang tanding!”
Jembawati nyentak nyaur, Jembawati membentak keras,
hanteu maké perjangjian, “Tidak ada perjanjian!

Papinter pawani-wani, Mengadu kepandaian dan
tah kitu baé ayeuna, keberanian, begitulah sekarang.
lajeng ka Ningrum ngarontok, Lalu kepada Ningrum merangkul,
dicekel lebah cangkéngna, di pegang pinggangnya,
dibalangkeun tarik pisan, dilemparkan keras sekali.
ragragna Sang Ratnaningrum, ketika terjatuh Sang Ratnaningrum,
masih ngadeg teu barobah. masih berdiri tidak berubah.

- 266 -

Disusul deui jamparing, Diikuti panah,
jimat pusaka sagala, jimat pusaka bermacam-macam.
teteg manah Dén Ningrum téh, Tenang hati Dén Ningrum,
ditakis Bantalnaga, lalu dihindari Bantalnaga,
panahna anggeus katéwak, panahnya sudah tertangkap,
tuluy dipake ngagebug, lalu dipakai memukul.
Jembawati pinter luncat. Jembawati pandai meloncat.

Ditéwak ku Ningrum putri, Ditangkap oleh Ningrum putri,
dicentok pananganana, ditarik tangannya.
Jembawati mah ngalonjor, Jembawati terlentang,
dialungkeun tarik pisan, dilemparkan keras sekali.
geus tangtu jauh ragragna sudah tentu jauh jatuhnya.
nanging Jembawati terus, Nangis Jembawati terus,
kaburna ti awang-awang. melarikan diri dari angkasa.

Disusul ku Ningrum putri, Disusul oleh Ningrum putri,
diudag ka awang-awang, dikejar menuju angkasa.
surak balad Erum kabéh, Bersorak semua pasukan Erum,
mangga Gusti sing kacandak, “Terus Paduka sampai tertangkap,
éta raja Nusantara, raja Nusantara itu.”
beuki lila beuki luhur, Semakin lama semakin tinggi,
tandingan kapal udara. menandingi kapal udara.

Méh kasusul Jembawati, Hampir terkejar Jembawati,
tapi terus pangkaburna, tapi terus melarikan diri,
rasana teu kuat baé, perasaannya tidak kuat.
kocapkeun deui raina, Dikisahkan lagi adiknya,
Radén Patih Darusalam, Raden Patih Darusalam,
nutur-nutur ka nu kabur, mengikuti orang yang melarikan diri,
seja béla milu minggat. hendak membela yang kabur.

- 267 -

170 Lajeng lungsur Jembawati, Lalu turun Jembawati,
aso di sisi sagara, beristirahat di pantai,
na rungga //rungkun pada rumpun pepohonan,
ngarumyong, karena tidak ingin diketahui,
hayang ulah kanyahoan, berdua dengan patihnya.
duaan sareng patihna, Jembawati perlahan berkata,
Jembawati alon nyaur, “Aduh apa yang harus dilakukan.
aduh kumaha petana.
Seumur hidup baru menemukan,
Saumur kakara manggih, musuh yang gagah seperti ini,
musuh nu kieu gagahna, hampir tewas diri Kanda.
méh tiwas diri Aceuk téh, Sekarang jangan tanggung-tanggung,
ayeuna ulah kapalang, menjadi orang buronan,
ngajadi jalma buonan, kita tuju para raja,
urang buru para ratu, siapa tahu bisa menolong.”
sugan bisaeun nulungan.
Darusalam menyembah ta’zim,
Darusalam nyembah ta’dim, “Betul ucapan tersebut,
éta leres kasauran, harus diberi waktu,
kedah dipasihan waktos, tentu setia membela.
tinangtos tuhu bélana, Karena raja-raja itu taklukan.
margi éta pertalukan, Serta janjinya dahulu,
sareng jangjina kapungkur, mau sengaja membantu.
hadé ngabantu ngahaja.

Disanggakeun lami deui, Disangka masih lama,
musuh pidatangeunana, kedatangan musuhnya.
ahirna geredeg baé, Ternyata datang,
perang istuna dadakan, menyerang mendadak.
barang eukeur paguneman, Ketika sedang berbincang,
rentang-rentang Ratnaningrum, tampak Ratnaningrum dari jauh,
awas pisan paningalna. jelas sekali penglihatannya.

- 268 -

Gugup lumpat Jembawati, Gugup berlari Jembawati,
tapak kancang di sagara, berjalan di atas air.
Patih Darusalam ogé, Patih Darusalam begitu pula,
éta teu anggang ti raja, tidak jauh dari raja.
Dén Putri Ningrumkusumah, Den Putri Ningrumkusumah,
hantem ngabeberik musuh, terus mengejar musuh
moal weléh mun can beunang, tidak akan berhenti bila belum
berhasil.

Lampahna Sang Jembawati, Perjalanan Sang Jembawati,
ngabujeng nagri Salémba, menuju negeri Salémba.
Sang Lenggawidati kahot, Sang Lenggawidati yang sudah tua,
Raja gagah tur perkosa, Raja gagah dan perkasa,
anu tilu ka anjeunna, tampak sedang berkumpul,
kasampak eukeur berhimpun, mengatur pasukan.
natakeun wadia balad,

171 Anggeus nangtoskeun rék indit, Sudah memutuskan hendak
berangkat,
ngaburu ka Nusantara, menuju Nusantara,
ningal Gusti pada kagét, melihat rajanya terkejut,
//duaan sareng patihna, berdua dengan patihnya,
siga nu abur-aburan, seperti yang melarikan diri.
Jembawati gugup nyaur, Jembawati gugup berkata,
itu musuh geura pegat, “Itu musuh cepat hadang!”

L. MAGATRU L. MAGATRU

Kocap kabur anu di paséban Dikisahkan yang berada di paseban
ratu, ratu,
Sang Raja Lenggawidati, Sang Raja Lenggawidati,
geus sadia baris pupuh, sudah bersiap hendak berperang,
mapag musuh Ningrum putri, menyambut musuh Ningrum putri,
niatna arék ngoroyo. rencananya hendak mengeroyok.

Kocap deui anggeus jebul, Dikisahkan lagi sudah tiba,
nanging teu aya kagimir, tetapi tidak ada rasa takut,
asa ditapuk siraru, seperti dikerumuni laron.
tanginas Dén Ningrum putri, dengan gesit Dén Ningrum putri,
ngebutkeun jimat karémbong. mengebutkan selendang pusaka.

- 269 -

Pada lumpat raja labuh Berjatuhan raja terlentang,

tingkudupung,

lajeng nyaur aduh Gusti Ningrum lalu berkata “Aduh Gusti Ningrum

putri, putri,

pun paman sumeja taluk, paman berniat takluk,

ka Rai seja gumusti, kepada Dinda hendak mengabdi,

hoyong ulah waka maot. jangan dulu meninggal.

Lahir Ningrum hadé Paman Kata Ningrum, “Baiklah Paman
lamun taluk, apabila takluk,
tapi kudu geuwat indit, tapi harus segera berangkat,
sabaladna kudu kumpul, dengan pasukan harus berkumpul,
ka Nusantara nagari, menuju Nusantara negeri,
Ratu Suryaningrat boro. Ratu Suryaningrat tuju.

Ari kami arék terus ngudag Adapun aku hendak terus mengjar
musuh, musuh.”
ngalahir Lenggawidati, Berkata Lenggawidati,
Paman téh sumeja nurut, “Paman hendak menurut,
ayeuna teh tangtu kerid, sekarang tentu dikerahkan.”
lajeng dikebut karémbong. Lalu selendang dikibaskan.

Waras deui sadayana nu Sembuh kembali semua yang sakit
lalumpuh, lumpuh,
sadayana lajeng indit, semua lalu berangkat.
kocap deui Ratnaningrum, Dikisahkan lagi Ratnaningrum,
ngudag deui Jembawati, terus-terusan melihat.
dihantem ditempa-tempo.

Geus katingal lapat-lapat tengah Sudah tampak dari jauh di tengah
laut, laut,
dihantem baé diberik, terus-terusan dikejar.
dina manahna Dén Ningrum, Dalam hati Den Ningrum berkata,
aing sumpah moal balik, “Aku bersumpah tidak akan pulang,
mun tacan beunang nu buron. bila belum berhasil menangkap
buronan.”

- 270 -

172 Urang kocap deui nagri Malaka Kita ceritakan lagi di negeri Malaka
nu mashur, yang termashur,
//sareng di Mandila nagri, serta di Mandila negri,
sadayana sami kumpul, semua sama-sama berkumpul.
teu lami Sang Raja Putri, Tidak lama Sang Raja Putri,
sumping haruhah-haréhoh. tiba terengah-engah.

Nyaritakeun hal diudag-udag Mengisahkan hal dikejar-kejar
musuh, musuh,
ayeuna téh perbopati, “Sekarang para raja,
saha baé anu sanggup, siapa saja yang sanggup,
nalukkeun ka Ningrum putri, menaklukkan Ningrum putri,
kami sanggup jadi jodo. aku sanggup menjadi jodohnya?”

Eukeur kitu Dén Ningrum aya di Mendadak Dén Ningrum ada di
payun, hadapan (mereka).
kagét ngejat Jembawati, Jembawati terkejut dan menghindar,
rob sadaya para ratu, berkumpul semua para raja,
pada ngepung Ningrum putri, sama-sama mengepung Ningrum
ditéwakna sering lésot. putri, ditangkap sering terlepas.

Leueurna téh éta alah batan Licin lebih daripada belut,
belut,
ku pakarang hanteu hasil, menggunakan senjata tidak berhasil,
parotong atawa ngeluk, malah patah atau bengkok.
geus bosen parabopati, Para bupati sudah bosan,
tungtungna patingharéwos. akhirnya saling berbisik.

Ceuk sawaréh aduh Eulis Enung Kata sebagian, “Aduh Eulis Enung
pupuh, perang,
Engkang seja ngiring-ngiring, Kanda hendak menuruti,
dijadikeun naon purun, dijadikan apapun mau,
atuh kilangbara teuing, daripada tidak sama sekali,
kapimilik aya jodo. mendapat rejeki menjadi berjodoh.”

Rupa Putri Nusantara itu punjul, Rupa putri Nusantara unggul,
ku isin datang ka ngacir, karena malu hingga melarikan diri,
éta satu tanda pamuk, itu merupakan satu kegagahan.
urang anggeus komo deui, Kita apalagi,
ku Jembawati kaboyong. oleh Jembawati terkalahkan.

- 271 -

Ayeuna mah mangga baé anu lucu, Sekarang marilah manis,

Dunungan nu manis budi, pujaan yang manis budi,

geura males kaulanun, silahkan balas Tuan.”

lajeng sadayana patih, Lalu semua patih,

dikebut baé karémbong. dikebuti selendang.

Tingsalegruk sadayana badé Saling menangis semua menyatakan
taluk, takluk,
kumawula lahir batin, menurut lahir batin.
ngalahir deui Dén Ningrum, Berkata lagi Den ningrum,
ayeuna raja arindit, “Sekarang raja berangkatlah,
di Nusantara ngadago. di Nusantara menunggu.

173 Sarta bawa wadya balad masing Serta bawa para tentara kumpulkan,
kumpul,
reujeung tadi //aya putri, serta tadi ada putri,
éta putri saha lucu, putri siapakah lucu?”
ngawalon Sang Makbul Aji, Menjawab Sang Makbul Aji,
éta anak paman yaktos. itu anak paman yakin.

Malah opat sadayana putri Malah empat semuanya perempuan,
wungkul,
Siti Atmala jeung Suki, Siti Atmala dan Suki,
Kembarmawat nu katilu, Kembarmawat yang ketiga,
anu bungsu Kembarwati, yang bungsu Kembarwati,
sadaya sangsérang panon. semuanya sudah remaja.”

Lahir putri aduh Paman atuh Kata Ratu “Aduh Paman sukurlah,
sukur,
poma-poma sing kairing, jangan lupa harus terbawa,
ka Nusantara karumpul, ke Nusantara berkumpul,
deuheusan raka narpati, menghadap kanda raja,
Suryaningrat anu anom. Suryaningrat yang muda.”

- 272 -

LI. DANGDANGGULA LI. DANGDANGGULA

Kakocapkeun Ratu Jembawati, Dikisahkan Ratu Jembawati,
sareng Radén Darussalam, dengan Radén Darussalam,
masih terus kaburna teh, masih terus melarikan diri,
sieunna kaliwat langkung, sangat takut sekali.
aduh tiwas diri aing, “Aduh celaka diriku,
anggeus béak pangharepan, sudah tidak ada harapan,
ka mana nya nyumput, ke manakah bersembunyi,
asa baluas kacida, rasanya takut sekali,
alamdunya mani asas heureut alam dunia sepertinya
heurin, sempit sekali,
geus teu bisa laluasa. sudah tidak leluasa.”

Dawuh Raja Darussalam patih, Kata Raja Darussalam patih,
Ieu aceuk kumaha petana, “Aduh Kanda apa yang harus
anggeus tangtu paéh baé, dilakukan,
kana taluk mah da embung, sudah tentu tewas,
taya turunan ti aki, sedangkan takluk tidak mau,
geus sumawonna ti rama, tidak ada keturunan dari kakek,
jadi ratu punjul, apalagi dari ayah,
tatapi Aceuk ayeuna, jadi ratu unggul.
geuning kieu nandangan tetapi Kanda sekarang,
wiwirang sedih, kok begini mendapat malu tiada tara,
kumaha nyieun tarékah. bagaimana akalnya.”

174 Dumareuda ngawalon Dén Patih, Terbata-bata menjawab Dén Patih,

Aduh Aceuk Ratu Nusantara, “Aduh Kanda Ratu Nusantara,

taya sanés akalna téh, tiada lain akalnya,

masih kénéh aya waktu, masih ada waktu,

keur nyieun tarékah Gusti, untuk berusaha Gusti,

saméméh urang sumerah, sebelum kita menyerah,

kana takdir Yang Agung, pada takdir Yang Agung.

urang ngadeuheus ka rama, kita menghadap ayahanda,

tangtu pisan anjeunna anu // tentu beliau mengetahui,

ningali,

kana lampahing tarékah. akan berbagai usaha.”

- 273 -

Saur Raja Putri hanteu aya deui, Kata putri tidak ada lagi,
niat aceuk ogé rék ka rama, niat Kanda juga hendak menuju
Ayahanda,
seja milu nyumput baé, hendak ikut bersembunyi.
nya sugan baé Si Ningrum, Siapa tahu Si Ningrum,
moal nyahoeun ka nagri, tidak mengetahui negeri itu.
raina deui ngandika, Adiknya berkata lagi,
tangtuna disusul, tentunya disusul,
ayeuna deui sumangga, sekarang kita berangkat.
Jembawati sareng patih lajeng Jembawati dengan patih lalu
indit, berangkat.
kocapkeun baé geus dongkap. Dikisahkan sudah tiba.

Kocap Ratu Madintara sedih, Dikisahkan Ratu Madintara sedih,

éwed pisan kasumpingan putra, bingung karena kedatangan anak,

gugup anjeunna nyarios, gugup sekali ia berkata,

aduh anak ama Enung, “Aduh anak ayahanda enung,

poma ulah lila teuing, ingat jangan terlalu lama,

nyumput ka dieu téh salah, bersembunyi ke tempat ini salah,

ninggang di pakéwuh, karena waktunya sial.

jeung deui mungguh di raja, serta sesungguhnya raja,

hina temen mun kaluar tina nagri, hina sekali keluar dari negara,

matak apes kajayaan. menimbulkan sial kejayaan.

Ayeuna mah buru-buru Eulis, Sekarang cepat-cepat Eulis,

kudu nyumput di jero patamanan, Harus bersembunyi di dalam taman,

tinangtuna mulya gedé, tentu mendapat mulia sekali.”

cedok nyembah ratu ayu, Lalu menghaturkan sembah ratu ayu,

jeung munjung ka rama amit, serta bersalaman kepada ayahnya

Darussalam hanteu tinggal, berpamitan.

mulih ka kadaton, Darussalam tidak ketinggalan,

ngabujeng ka patamanan, kembali ke keraton, menuju taman.

langkung senang ngambeu seger sangat senang mencium segar wangi

kembang wangi, bunga,

matak bungah mamanahan. membuat gembira hati.

- 274 -

Kocap Ningrum leungit anu lari, Dikisahkan Ningrum kehilangan

yang berlari,

langkung sedih lajeng muja-muja, sangat sedih lalu memuja,

ngaheningkeun ciptana téh, mengheningkan cipta,

pancadriana ditutup, pancaindranya ditutup,

tékadna gulung ngahiji, keinginannya berkumpul

menjadi satu.

geus katarima buktina, Sudah diterima buktinya,

Seh Pandita nyaur, Seh Pandita berkata,

saperti dina impian, seperti di dalam mimpi.

duh putu mas ayeuna téh “Duh cucuku sekarang ini

Jembawati, Jembawati,

ayeuna di Nusantara sekarang di Nusantara.

175 //Nyumputna téh dina tamansari, Bersembunyi di tamansari,

geuwat buru anggeus tangtu cepat kejar sudah tentu berhasil.”

beunang,

Ratnaningrum énggal baé, Ratnaningrum cepat-cepat,

ka taman sari geus cunduk, ke tamansari sudah tiba,

sarta nyalin rupa putri, serta berubah rupa putri,

ség ngajadikeun rupa budak, lalu menjadi anak-anak,

orok masih lembut, bayi yang masih kecil,

luhureun cau manggala, di atas pisang manggala,

sarta ceurik orok oak-oakan serta menangis keeras.

tarik,

kagét anu dina taman. terkejut yang berada di taman.

Jembawati seug nyaur ka patih, Jembawati lalu berkata kepada patih,
aduh bagja itu orok saha, “Aduh bahagia bayi siapakah itu,
rupa teuing ku kasép, rupanya tampan sekali,
aya dina luhur cau, berada di atas pisang.
geuwat cokot itu patih, cepat ambil bayi itu patih!”
orok téh tuluy nimbalan, Bayi lalu berkata,
héy putri nu kabur, “Hai putri yang melarikan diri,
manéh hanteu acan terang, kamu belum tahu,
ieu kami manggala anu geus ini aku manggala yang sudah pasti,
yakin,
dedemit cau sadunya. hantu pisang seluruh dunia.”

- 275 -

Langkung kagét Ratu Jembawati, Sangat terkejut Ratu Jembawati,

nyaur alon sarta hurmat pisan, berkata perlahan serta hormat sekali.

cing orok upama yaktos, “Coba bayi apabila betul,

lamun andika téh luhung, apabila anda pandai,

geura sebut lampah kami, katakan kelakuanku.”

orok téh gancang ngajawab, Bayi lalu menjawab,

héy Sang putri ratu, “Hai Sang putri ratu,

manéh keur abur-aburan, kamu sedang melarikan diri,

sabab éléh ku Dén Ningrum karena kalah oleh Dén Ningrum

putri, putri,

malahan mah anggeus tiwas. malahan sudah kalah.

Lamun hanteu buru-buru balik, Bila tidak cepat kembali,
sarta sujud ka diri kaula, serta sujud kepada diriku.
sabab baréto Ningrum gé, Karena dahulu Ningrum juga,
ku manéh geus arék pupus, olehmu sudah hampir meninggal,
tapi ngaguru ka kami, tetapi berguru kepadaku,
nepikeun ka digjaya, sehingga berjaya,
moal apes pupuh, tidak akan kalah berperang.”
Jembawati téh percaya, Jembawati mempercayai,
tuluy émok haturan duh Gusti, Lalu duduk, “Duh Gusti,
sim abdi neda dijiad. saya mohon diberkati.

176 Jawab orok coba turut //omong Kata bayi ikutilah perkataanku.
kami, Bila betul hendak berbakti,
lamun enya arék kumawula, memohon berkat raja,
ngalap berkah raja téh, menyembah empat puluh kali,
nyembah kaliopat puluh, serta pejamkan mata jangan
jeung peureum ulah ningali, melihat.”
Jembawati ngawalonan, Jembawati menjawab,
seja turut dawuh, “Hendak menurut perkataan,
mugi aya karamatna, semoga ada keramatnya.”
lajeng nyembah acong-acongan Lalu menyembah berkali-kali Sang
Sang Putri, putri,
sarta peureum hanteu ningal. serta memejamkan mata tidak
melihat.

- 276 -

Barang jejeg opat puluh kali, Ketika genap empat puluh kali,
sarta beunta ngaranjug kacida, serta membuka mata terkejut sekali.
Dén Ningrum keur nulak Dén Ningrum sedang bertolak
cangkéng, pinggang,
geus turun tiluhur cau, sudah turun dari atas pohon pisang,
ngebutkeun Turangga Jati, mengebutkan Turangga Jati.
Jembawati taya daya, Jembawati tidak berdaya,
Geus kapeupeuh bayu, sudah terkalahkan,
nangis barina sasambat, menangis sambil memanggil-manggil,
kaniaya Sang Ningrumkusumah “Keterlaluan Sang Ningrumkusumah
putri, putri,
bet perang kieu jalanna. perang begini caranya.”

Ratnaningrum lajeng imut manis, Ratnaningrum lalu tersenyum manis.

ieu perang istu adil pisan, perang ini adil sekali,

teu maké cidra ngabokong, tidak menggunakan taktik licik,

sawajibna kami kitu, seharusnya aku begitu.

jeung deui ceuk manéh geuning, serta kata kamu dahulu,

saha nu pinter nu kuat, yang yang pintar dan kuat,

tah éta nu unggal, sekarang kamu bagaimana,

ayeuna manéh kumaha, hendak takluk atau ingin mati,

rék taluk atawa hayang mati, silahkan pilih yang mana.”

pék pilih mending nu mana,

Melas-melis nyaur Jembawati, Mengiba berkata Jembawati,
kaulanun Aceuk Ayu Ratna, “Kaulanun Kanda Ayu Ratna,
Rai téh sumeja ngésto, Dinda hendak menuruti,
seja ngawula ka ratu, hendak berbakti kepada ratu,
nanging ti ayeuna pait, tetapi dari sekarang pahit,
mun hoyong pisan laksana, apabila ingin sekali terlaksana,
Aceuk jadi maru, Kanda menjadi madu.
upama teu kitu narah, Bila tidak begitu tidak mau,
suka paéh tutup kasukaan lahir, suka mati menutup kesenangan lahir,
tumarima kalah awak. menerima kalah badan

- 277 -

177 //Langkung welas Ratnaningrum Sangat kasihan Ratnaningrum

putri, putri,

Aduh rai atuh sukur pisan, “Aduh Dinda sukur sekali.

upama sumeja ngésto, apabila hendak menurut,

tangtuna didamel maru, tentu dijadikan madu.

ngan kula aya saeutik, hanya aku ada sedikit permintaan,

dina saméméh ditikah, sebelum menikah,

rai téh diutus, Dinda diutus,

teukteuk beuheung Raja Duryan, potong leher Raja Duryan,

raja dengki nu ngalindih raja dengki yang menjajah

Banurungsit, Banurungsit,

mangga ku rai manahan. silahkan oleh Dinda pikirkan.”

Imut manis Ratu Jembawati, Tersenyum manis Ratu Jembawati,
kersa Aceuk mung saeutik pisan, “Permintaan Kanda hanya sedikit
sekali,
éta mah ku rai tinangtos, hal itu oleh Dinda tentu,
masing ayeuna gé teras, meskipun harus sekarang langsung,
upami parantos idin, bila sudah diizinkan,
tina hoyong énggal-énggal, karena ingin cepat-cepat.”
imut Ratnaningrum, Tersenyum Ratnaningrum,
timbangan Aceuk ayeuna, “Pertimbangan Kanda sekarang,
moal hadé teu marek heula ka tidak baik apabila tidak menghadap
Gusti, Gusti terlebih dahulu,
ka raka Suryaningrat. kepada Kanda Suryaningrat.”

Lajeng angkat éta dua putri, Lalu berangkat kedua putri itu,
sami pisan kawas nu sakembar, sama persis seperti yang kembar,
namung Ningrum kawon tetapi Ningrum kalah centil,
gonjléng, karena kalem,
kumargina lungguh timpuh, kelakuan seperti santri hingga ke
budi santri terus ati, hatinya,
tatana téh lir ulama, kelakuannya seperti ulama,
ilmu sareng laku, ilmu dengan tingkah laku,
sami dipajengkeunana, sama-sama dilaksanakan.
anu mawi ka Dén Ningrum ajrih Karena itu kepada Dén Ningrum
asih, hormat dan sayang,
da teureuh madu kusumah. Karena keturunan ningrat.

- 278 -

Sasumpingna Radén Setibanya Radén Ningrumputri,
Ningrumputri, serta raja putri sudah terbawa,
sareng raja putri geus kacandak, tiada tara kegembiraannya,
hanteu kinten bungahna teh, semua bernazar,
sadayana pada kaul, akan mengadakan pesta siang
badé pésta siang wengi, malam.
kocapkeun anggeus barudal, Dikisahkan sudah bubar,
ka jero kadaton, ke dalam keraton,
geus ditata baris pésta, sudah diatur akan diadakan pesta,
badé nyalametkeun hasil, hendak mengadakan selamatan hasil,
ngabijilkeun kasukaan. menunjukkan kegembiraan.

LII. MIJIL LII. MIJIL

178 Hurung-//hérang panganggona Berkilauan pakaian
para mantri, para mantri,
mani tingponcorong, tampak berkilau,
emas inten nu sagedé jambé, mas intan sebesar pinang,
inten berlian maranis, intan berlian manis,
hirup singkaretip, hidup bercahaya,
nyilep sorot lampu. mengalahkan cahaya lampu.

Keur gareulis bakatna ngajadi, Sudah cantik dari asalnya,
tambah ku panganggo, ditambah oleh pakaian,
atuh dobel kamanisna téh, jadi dua kali lipat manisnya.
Dén Ningrum jeung Jembawati, Dén Ningrum dan Jembawati,
jeung nu opat putri, serta empat putri,
Timala kumpul. Timala berkumpul.

- 279 -

Ningrum naros ka Sang Makbul Ningrum bertanya kepada Sang
Aji, Makbul Aji,
manawi diborong “Siapa tahu diborong,
éta putra anu cikalna téh, itu putra sulungnya,
Sang Siti Atmala putri, Sang Siti Atmala putri,
Keur Perbu Kandi, Untuk Perbu Kandi,
Raja Sam nu mashur. Raja Sam yang termasyhur.

Nu kadua Sang Atmala Suki, Yang kedua Sang Atmala Suki,
kénging deui jodo, mendapatkan jodoh,
ka Sang raja baé, kepada raja saja,
ngaran Jiwangkara Aji, yang bernama Jiwangkara Aji.
Kémarmawar putri, Kémarmawar putri,
kénging Kébar Ratu. mendapatkan Kébar Ratu.

Lajeng megat kalimat Jeng Gusti, Lalu memutus pembicaraan

Jeng Gusti,

Suryaningrat anom, Suryaningrat muda.

aduh Eulis éta anu dénok, “Aduh Eulis yang denok,

saha anu hiji deui, siapa yang seorang lagi,

engkang téh kakait, Kanda tertarik,

ka putra nu bungsu. kepada putra yang bungsu.”

Lahir rai éta Ambarwati, Kata istrinya, “Ambarwati itu,
anu bungsu dénok, yang bungsu dan denok,
satadina keur Kanjung éta téh, tadinya untuk Kanjung.
ahir ku Engkang digalih, Tetapi oleh Kanda diinginkan,
atuh mangga teuing, Silahkan saja,
ngan kumaha Kanjung. tetapi bagaimana Kanjung?”

Ger gumujeng sadaya bopati, Tertawa semua raja.
Sang Kanjung nyarios, Sang Kanjung berkata,
abdi Gusti teu sawios baé, “Saya Tuan tidak apa-apa,
réh teu acan dongkap milik, karena belum sampai rejekinya.
kasingsal téh teuing, tersisihkan tidak apa,
manawi ka payun. siapa tahu ke depannya.

- 280 -

179 Ratnaningrum ngalahirna manis, Ratnaningrum berkata manis,

duh matak hawatos, “Duh kasihan sekali,

tapi bener masing soléh baé, tapi harus betul-betul ihlas,

//engké ogé aya deui, nanti juga ada lagi.

ku kaka dipikir, oleh kanda didoakan,

meunangkeun nu punjul. mendapatkan yang lebih.”

Anggeus bérés sadaya bopati, Setelah selesai semua raja,
nu opat ngajodo, yang empat orange menikah.
lajeng pésta suka-suka baé, lalu pesta bersuka ria.
kocap deui Jembawati, Dikisahkan lagi Jembawati,
beuki méngen ati, semakin ingin hatinya,
ningali Sang Ratu. melihat Sang Ratu.

Lajeng baé naros Jembawati, Lalu bertanya Jembawati,
ka Sang Ningrum anom, kepada Sang Ningrum muda.
Aceuk kumaha Rai téh, “Kanda bagaimana Dinda,
muga dipasihan idin, semoga diizinkan,
hal ka Banurungsit, [perihal] berangkat ke Banurungsit.
jongjon moal bingung. Tenang tidak akan bingung.”

Ratnaningrum unjukan ka Gusti, Ratnaningrum memberitahukan
kepada Gusti,
ieu rai anom, hoyong énggal “Ini istri muda,
hasil maksudna téh, ingin cepat berhasil maksudnya,
muga pasihan paidin, semoga diizinkan.”
rakana ngalahir, Suaminya berkata,
Engkang ngiring sukur. “Kanda ikut bersyukur.

Reujeung engkang hayang Serta kanda ingin kembali lagi,
balik deui,
ka nagri geus sono, ke Negara sudah kangen,
réh geus lawas ninggalkeun karena sudah lama meninggalkan
nagri téh, negeri,
tada teuing meureun putri, betapa putri,
sanget haté, merasa kangen,
tas hudang ngajuru. karena habis melahirkan.”

- 281 -

Raja-raja kaidinan mulih, Raja-raja diizinkan kembali,
tetep nya ngaraton, menetap di keraton,
ngan ngawula ka Erum sakabéh, hanya berbakti kepada Erum semua.
Ningrat jeung opat bopati, Ningrat dengan empat orang raja,
sadia rék mulih, bersiap hendak pulang,
kapalana sapuluh. pemimpinnya sepuluh orang.

Jembawati munjungan ka Gusti, Jembawati menghaturkan sembah
nyuhunkeun pangésto, kepada Gusti,
lahir Ningrat aduh mangga meminta du’a.
teuing, Kata Ningrat, “Silahkan saja,
didu’akeun masing hasil, didoakan supaya berhasil,
sareng mugi-mugi, serta mudah-mudahan,
énggal untun tipung. cepat terlaksana.”

180 Lajeng munjung ka Dén Ningrum Lalu menghaturkan sembah kepada

putri, Dén Ningrum putri,

aduh //rai dénok, “Aduh Dinda denok,

didu’akeun ku aceuk téh, didoakan oleh Kanda,

masing hasil enggal mulih, semoga cepat kembali.

aceuk kelar ati, Kanda ingat terus.”

Nyi Dénok nu anom mungkur. Nyi Dénok yang muda berangkat.

LIII. SINOM LIII. SINOM

Sinigeug ieu carita, Tunda cerita ini,

perlampahan Jembawati, perjalanan Jembawati.

ayeuna deui carita, Sekarang dikisahkan lagi,

Sang Duryan di Banurungsit, Sang Duryan di Banurungsit,

anu keur sedih prihatin, yang sedang sedih prihatin,

kaédanan ku Dén Ningrum, tergila-gila oleh Dén Ningrum,

ku sabab hanteu laksana karena tidak terlaksana.

hanteu saré siang wengi, tidak tidur siang dan malam,

lalal-leuleul jadi raja teu waluya. berkata melantur menjadi gila.

- 282 -

Nagara taya dangiang, Negara tidak berwibawa,
wawangina Banurungsit, keharumannya Banurungsit,
aya di pangumbaraan, ada di pengembaraan,
nuturkeun nasibna diri, mengikuti nasibnya diri.
lantaranana didengki, karenanya dibenci.
Duryan ayeuna ngaratu, Duryan yang sekarang menjadi ratu,
anu katelah Sombala, Namanya Sombala.
istu nararumpang teuing, sesungguhnya aneh juga
ratu ganyil teu ngurus tata Ratu ganjil tidak mengurusi negara.
nagara.

Karesep adu-aduan, Kesukaannya mengadu,
domba hayam kadal jangkrik, domba ayam kadal jangkrik.
sakapeung sok ngadu jalma, kadang-kadang mengadukan manusia,
dipaksa kalawan bengis, dipaksa dengan cara bengis,
geus hanteu inggis nampiling, sudah tidak takut menempeleng,
upama nu rada embung, bila ada yang tidak mau,
kana pelesiran raja, mengikuti kesukaan raja,
sabab ngabangbrangkeun ati, karena mengenangkan hati.
mun teu kitu sok nyambat bila tidak begitu suka memanggil-
Ningrumkusumah. manggil Ningrumkusumah.

Kocap keur nuju kumpulan, Dikisahkan yang sedang berkumpul,
sadaya perbopati, semua para raja,
nyaos upeti ka raja, memberikan upeti kepada raja,
wengina parésta ngibing, malam harinya diadakan tari-tarian,
papada saruka ati, sama-sama bergembira,
réa nu marabok anggur, banyak yang mabuk anggur,
kopi pait sarta arak, kopi pahit serta arak,
kasenangan beurang peuting, senang-senang siang malam,
eukeur ramé aya dua tamu ketika sedang ramai ada dua tamu
dongkap. datang.

- 283 -

181 Kagét sadayana raja, Terkejut semua raja,

ningal putri //geulis manis, melihat putri cantik manis,

diiringkeun ku satria, diiringi kesatria,

kasepuh éta papatih, kepada patih yang tua,

teteg teu aya kagimir, bertolak pinggang di hadapan ratu.

nulak cangkéng payun ratu, Raja Duryan lalu berkata,

Raja Duryan seug ngandika, “Siapakan ini yang manis,

ieu saha anu manis, sepertinya ini Ningrumkusumah.

asa-asa ieu téh Ningrumkusumah.

Aduh Juag geura lenggah, Aduh Tuan silahkan duduk,
mangga ngaréndéng na korsi, duduk berdampingan di kursi.
enya ieu Engkang Duryan, betul ini kanda Duryan,
anu ngantos siang wengi, yang menunggu siang malam.”
Jembawati seug ngalahir, Jembawati lalu berkata,
Héy Duryan anu adigung, “Hai Duryan yang sombong,
manéh masing awas mata, kamu harus jeli mata.
ieu kami Jembawati, aku Jembawati,
jadi raja di nagari Nusantara. jadi raja di negri Nusantara.

Ayeuna jadi utusan, Sekarang menjadi utusan,

ti Suryaningrat Aji, dari Suryaningrat Aji,

manéh téh suka teu suka, Kamu suka atau tidak suka,

kudu baé daék bakti, harus mau berbakti,

hulu manéh téh dijingjing, kepalamu dijinjing.”

raja-raja singharahuh, Raja-raja kebingungan,

sumawonna Raja Duryan, apalagi Raja Duryan.

tapi campur jeung teu éling, Tetapi bercampur tidak sadar,

langlang-lingling da nyanding nu setengah sadar karena berdampingan

jangkung lenjang. dengan yang langsing.

Ngajawabna aduh lenjang, Jawabannya, “Aduh langsing,
anu lucu anu geulis, yang lucu yang cantik,
geulis yasa sasauran, si Cantik pintar berbicara,
ulah ngabanyolan teuing, jangan terlalu bergurau,
mangga anu geulis linggih, silahkan wanita cantik duduk.”
ngenyang panangan Sang Ayu, (sambil) menarik tangan Sang Ayu.
Jembawati ngareuhakan, Sang Ayu meludahi.
Raja Duryan panas ati, Raja Duryan panas hatinya,
Aéh-aéh sia téh ku matak cua. “Hai kamu membuatku muak.

- 284 -

Teu beunang paké kahéman, Tidak bisa dikasihani,
geulis gé da goréng ati, cantik juga busuk hatinya,
lenjang ngajadi baruang, langsing menjadikan racun,
manis matak panas ati, manis membuat panas hati,
ngajalantir hanteu ketir, semampai membuat sedih,
anu jangkung tambah holung, orang tinggi membuat bingung.
ayeuna moal kapalang, Sekarang tidak akan kepalang,
tampanan ieu tampiling, terimalah tamparanku ini.”
ana keplok tuluy ku putri Ketika bunyi plok lalu oleh putri
dipulang. dibalas.

182 Sikuna kana gadona, Sikunya mengenai dagunya.
ngaguling Duryan bopati, terguling Raja Duryan,
//disépak mecleng ka luar, ditendang terpental keluar.
koréjat ség muru deui, bangun lalu kembali memburu,
reujeung nyangking gada beusi, lalu memegang gada besi,
diembat tarik kalangkung, dipukulkan keras sekali.
ku Raja Putri ditepak, oleh Raja Putri ditepiss
gada ka nu gaduh malik, gada kembali kepada pemiliknya,
seug meneran ka Duryan kana lalu mengenai dahi Raja Duryan.
tarangna.

Raja Duryan mentang manah, Raja Duryan membentangkan panah,
ditakis ku Jembawati, ditepis oleh Jembawati,
panah potong jadi dua, panah terpotong menjadi dua,
gasik dipedang Sang Putri, cepat dipedang Sang Putri,
tapi teu gimir saeutik, tapi (putri) tidak takut sedikitpun,
lajeng pedangna direbut, lalu pedangnya direbut,
tuluy sina makan tuan, lebih kebal Duryan Aji,
langkung weduk Duryan Aji, sehingga pedang Kamkam terpotong
mani potong pedang Kamkam menjadi dua.
jadi dua.

- 285 -

Nu perang tepi ka beurang, Yang berperang sampai siang,
masih terus ngadu sakti, masih terus mengadu kesaktian.
dikinten geus sapuluh jam, kira-kira jam sepuluh,
ngawitan ti tengah wengi, dimulai tengah malam.
lami-lami Duryan Aji, lama kelamaan Raja Duryan,
ku panah ranté karingkus, terbelenggu panah rantai,
anggeus hanteu bisa polah, sehingga tidak bisa bergerak,
tapi teu beunang dipeuncit, tetapi tidak berhasil disembelih.
nyata weduk hanteu teurak ku betul-betul kebal tidak mempan oleh
pakarang. senjata.

Raja-raja sadayana, Semua raja-raja,
hanteu aya anu wani, tidak ada yang berani,
bangun nu arék lalumpat, rupanya hendak melarikan diri,
cungas-cingeus singpurilit, menengok ke sana ke mari.
ditilar ku Jembawati, Ditinggalkan oleh Jembawati,
saréhna taya nu wantun, karena tidak ada yang berani,
anu perlu ngan Duryan, yang diperlukan hanya Duryan.
ku Darussalam dijingjing, (Lalu) oleh Darussalam dijinjing,
lajeng mulih ngapung ngambah lalu (mereka) kembali melayang di
jomantara. angkasa.

Waas ningal ka nagara, Terkenang melihat negara,
ngantay barodas ngabaris, berderet putih berbaris,
singkélébét bandérana, berkibaran benderanya.
kapal-kapal perbopati, kapal-kapal para raja,
ti Nusantara nagari, dari Nusantara negeri,
marulih ka nagri Erum, kembali ke negri Erum.
di jalanna suka-suka, di jalan bersuka ria,
goong béri reujeung musik, gong béri dengan musik.
sami kagét ningal nu nyéot ka (Yang melihat) terkejut melihat yang
handap. meluncur ke bawah.

- 286 -

183 Haturkeun Sang Raja //Duryan, Mempersembahkan Sang Raja Duryan,

geus aya payuneun Gusti, sudah ada di hadapan raja.

Jembawati Darussalam, Jembawati Darussalam,

geus marunjung hurmat ta’dim, sudah menghaturkan sembah

dengan takzim.

sadayana perbopati, semua para raja,

maruji putri pinunjul, memuji keunggulan putri.

Ratnaningrum langkung bungah, Ratnaningrum sangat gembira,

nyembah muru Jembawati, menyalami mendekati Jembawati.

anu eukeur cacarios sami suka. Yang mengobrol sama senangnya.

Perkawis Raja Duryan, Masalah Raja Duryan,

weléh teu kénging dipeuncit, tetap tidak bisa disembelih,

ayeuna sadaya-daya, sekarang saya serahkan.”

Sang Raja manis ngalahir, Sang Raja manis berkata,

katampi ku Engkang Eulis, “Diterima oleh Kanda cantik,

ieu Raja Duryan burung, ini Raja Duryan gila.

sukur acan dipaéhan, Sukur belum dibunuh,

arék naur heula nyeri, (karena) hendak membayar dulu

sakit hati,

dipanjara nanti sah tutup umurna. dipenjara nanti seumur hidup.”

LIV. KINANTI LIV. KINANTI

Kocapkeun di nagri Erum, Dikisahkan di negri Erum,
Ratnawulan perméswari, Ratnawulan permaisuari,
keur waktu dikantun perang, ketika ditinggalkan perang,
bobotna geus lima sasih, hamilnya lima bulan.
atuh harita geus babar, karena itu sekarang sudah
melahirkan,
pameget kasép raspati. laki-laki tampan gagah.

Harita Sang Raja Sepuh, Saat itu Sang Raja Sepuh,
sareng méswari cacawis, dengan permaisuri berbincang,
nyayagikeun baris pésta, bersiap-siap hendak mengadakan
pesta,
réh Ningrumkusumah putri, karena Ningrumkusumah putri,
dinten ieu rék sumpingna, hari ini bakal datang,
sarta ngalurugna hasil. serta berperang berhasil.

- 287 -

Teu lami ramé ngaguruh, Tidak lama ramai bergemuruh,

wadya balad pala mantri, wadya balad para mantri,

enggeus ngagimbung di paséban, sudah berkumpul di paséban.

lajeng Suryaningrat deui, Lalu Suryaningrat,

diiring ku opat raja, diiringi empat raja,

lalinggih di pancaniti. duduk di pancaniti.

Tanginas Dén Ratnaningrum, (Dengan) gesit Dén Ratnaningrum,
ngabujeng ka putra Gusti, menuju putra raja,
tina aisan ibuna, dari gendongan ibunya,
ditimbang barina ngawih, ditimang sambil bernyanyi.
lajeng naros ka ibuna, Lalu berkata kepada ibunya,
naha geus dibéré nami. “Apakah sudah diberi nama?”

184 Ratnawulan alon nyaur, Ratnawulan berkata perlahan,
Kaulanun raka Gusti, “Kaulanun Kanda Raja,
putra téh jenenganana, ananda namanya,
éyangna //anu maparin, pemberian kakeknya,
Gusti Anom Suryakanta, Gusti Anom Suryakanta,
manawi Jeng Raka idin. Barangkali Kanda mengizinkan.”

Wuwuh bungah raka perbu, Tambah gembira Kanda Raja,
Engkang cocog liwat saking, “Kanda setuju sekali.”
Jembawati seug haturan, Jembawati lalu berkata,
manawi idin Jeng Gusti, “Barangkali Kanda Raja
mengijinkan,
abdi sanget hoyong nimbang, saya ingin sekali menimang,
ka Suryakanta raspati. Suryakanta tampan.”

Wengina ramé kalangkung, Malam hari ramai sekali,
pésta suka-suka ati, pesta bersukaria,
sakalian Kangjeng Raja, sekalian Kangjeng Raja,
réndéngan ka Jembawati, menikah dengan Jembawati.
Sang Jembawati nu éndah, Sang Jembawati yang cantik,
pada geugeut silih ciwit. saling bermesraan saling cubit.

- 288 -

Sang Jembawati istu punjul ti Sang Jembawati sungguh sangat
sasari, unggul dari yang lain,
wuwuh asih Kangjeng Raja, tambah sayang Kangjeng Raja,
katingal méncéngés teuing, terlihat berbeda sekali,
ngan hanjakal kahalangan, hanya sayang terhalangi,
ku pangantén Jembawati. oleh pengantin Jembawati.

Sang Perbu lajeng ngadatun, Sang Perbu lalu berdiam di keraton,
ngaraos lalesu teuing, merasa lesu sekali,
tilar anu ramé pésta, (lalu) meninggalkan keramaian pesta,
raja-raja anu ngaribing, raja-raja yang sedang menari.
Jembawati hanteu tinggal, Jembawati tidak tinggal,
pakaél-kaél dariji. (keduanya) berpegangan jemari.

Aduh Kusumah Ning Ayu, “Aduh Kusumah ning ayu,
nu geulis tur amis budi, yang cantik dan manis budi,
mustika di pajuaran, mestika di pembaringan,
tungtung nyawa buah ati, ujung nyawa belahan hati,
pangapunten ieu Engkang, maafkan Kanda ini,
kuma purun anu geulis. apakah mau si cantik?”

Jembawati leleb imut, Jembawati tersenyum mantap,
ngageter manahna ketir, bergetar hatinya,
pisin pabaur jeung pinggan, malu berbaur dengan ingin.
mangsa nyaur banget ajrih, Ketika berkata sangat hormat,
Duh Gusti panutan nyawa, “Duh Dusti belahan nyawa,
sih Engkang banget katampi. rasa sayang Kanda diterima sekali.”

Gelung kusut uwat-awut, Sanggul kusut berantakan,
sungkeman geus burak-barik, sungkeman tidak beraturan,
kembangna awur-awuran, bunganya bertebaran,
nu kagungan renghak-renghik, pemiliknya tersendak-sendat,
nyambat-nyambat ka rakana, memanggil-manggil suaminya.
nu jurit lesuna bijil. Yang perang keluar lelah.

- 289 -

185 LV. //MIJIL LV. MIJIL

Pasosonten ngalayung pelesir, Sore hari melihat layung bergerak,
meneran halodo, kebetulan kemarau,
langit lénglang layung karonéng, langit jernih layung berwarna
kuning,
angin leler ngahiliwir, angin menghembus,
mani seger liwat saking, membuar segar sekali,
ka nu keur ngalayung. kepada yang sedang melihat layung.

Brul pagimbung ngabaris Berdatangan berbaris para emban,
pernyai, berjalan menggoyangkan pinggul,
leumpang sing darédod, melenggang teratur sambil
dialatur keupat bari jéngké, menjinjitkan kaki,
minangkana niron-niron, seperti menirukan,
nu geulis dunungan putri, yang cantik majikannya,
anu keur ngalayung. yang sedang melihat layung.

Aya anu niron Jembawati, Ada yang meniru Jembawati,
leumpang dangah dangong, berjalan gagah,
najan nincak tai kotok gé, meskipun menginjak tahi ayam,
da keur niron leumpang putri, karena sedang meniru putri.
ana seuri nyengir, Ketika tertawa menyeringai,
jeung moyankeun huntu. serta memperlihatkan gigi.

Pupucukan katebak ku angin, Pucuk-pucuk tertiup angin,
obah pating lalétod, bergerak lemah gemulai,
kawas anu singgarupay baé, seperti yang melambai.
layung konéng mésem Gusti, Layung berwarna kuning,
tersenyum raja,
semu ngajak mulih, seperti yang mengajak pulang,
émut ka karuhun. terkenang leluhur.

Lajeng timbul manahna Jeng Lalu terkenang [hati] raja,
Gusti,
émut ka lalakon, teringat pengalamannya.
satadina indit ti nagri téh, tadinya pergi dari negaranya,
seja nyiar élmu yakin, yakin hendak mencari ilmu,
keur males kanyeri, untuk membalas dendam.
ayeuna geus puguh. sekarang sudah selesai.

- 290 -

Ningrum nyaur éta leres teuing, Ningrum berkata itu betul sekali,
rai langkung cocok, “Dinda sangat setuju.
malah raja anu sanés, Malahan raja yang lain, mengajak
urang baé Gusti, raja,
jarah ka Banurungsit, mengunjungi Banurungsit,
ngembang ka karuhun. menziarahi leluhur.”

Kocap deui di nagri cacawis, Dikisahkan lagi di keraton bersiap-
baris pada mios, siap,
kapal-kapal geus sadia kabéh, hendak berangkat. kapal-kapal sudah
ngondang-ngondang nu tarebih, sedia semuanya, mengajak negara
keur ka Banurungsit, lain yang jauh, untuk ke Banurungsit,
tangtu bakal pupuh. karena tentu akan berperang.

186 Tina geus pinterna papatih, Karena pintarnya patih
para raja jul-jol, (berdiplomasi),
geus //sadia balad kabéh, banyak raja berdatangan,
kapal dua puluh baris, sudah sedia semua pasukan,
kantun ngantos Gusti, kapal dua puluh baris,
lungsur ti kadaton. hanya tinggal menunggu raja,
turun dari keraton.

Opat putri sadayana nu ngiring, Empat putri semua yang mengikuti,
ngaréréyang aom, mengasuh bayi,
mani kosong di lebet kadaton, sehingga kosong di dalam keraton.
Perbu Sepuh jadi wakil, Raja Sepuh yang menjadi wakil,
semu nguyung pikir, sepertinya bersedih,
mamanisna undur. karena yang dikasihinya pergi.

LVI. DANGDANGGULA LVI. DANGDANGGULA

Kocapkeun Papatih Sombali, Dikisahkan Papatih Sombali,
geus umanggap ngabawah para sudah merasa membawahi raja,
raja, di Banurungsit ngaraton, di Banurungsit tinggal,
sanget napsuna téh nguyung, Hatinya sangat sedih,
rék males ka nagri Rumsi, hendak membalas ke negri Rumsi,
ngabéla ka tuang rama, membela ayahandanya.
najan lebur ajur, meskipun hancur,
moal kapalang béla, tidak tanggung membela,
dangdan kapal pikeun perang menyiapkan kapal untuk berperang
siang wengi, istu geus sadia siang dan malam,
pisan. sudah siap sedia.

- 291 -


Click to View FlipBook Version