Tunda heula sakedap sang anom Tunda sebentar sang Anom
Erum, Erum,
nyaritakeun deui raja, mengisahkan kembali raja,
nu ka Usam kaeréh kabéh, bawahan Usam semua,
arék nulung ka Perbu Kandi raja. hendak menolong Prabu Kandi Raja.
Tilu ratu Kutabeusi Kébar Tiga ratu Kutabeusi Kebar Kanjung,
Kanjung,
nyandak balad leuwih loba, membawa pasukan lebih banyak,
kira balad tilu keton, kira-kira tentara tiga keton,
sadayana eukeur di tengah semua sedang berada di tengah
lautan. lautan.
Tilu puluh baladna enggeus Tiga puluh pasukannya sudah
balabuh, berlabuh,
enggeus téngténg kana sampan, sudah menaiki sampan,
wadyabalad hanjat kabéh, wadyabalad naik semua,
tilu raja enggeus pada tunggang tiga raja sudah menaiki gajah.
gajah.
Enggeus nyorang tapel wates Sudah melewati perbatasan negri
nagri Erum, Erum,
sadayana wadya balad, semua prajurit,
nyorang kana leuweung melewati hutan belantara,
langgong,
surak balad sadaya ayeuh- bersorak tentara semua ramai.
ayeuhan.
Kai gunung dibukbak kabéh Kayu hutan ditebang semua rubuh,
raruntuh,
enggeus ngemplong jalan bala, sudah terbuka jalan yang rumit.
kacatur di leuweung langgong, Dikisahkan di hutan belantara,
komandan Usam nu kabur ti komandan Usam melarikan diri dari
pangperangan. medan perang.
- 142 -
Kagét mendak serdadu anu Terkejut bertemu dengan serdadu
ngaguruh, bergemuruh,
barang béh téh katingalan, ketika terlihat,
tilu raja seug marios, tiga raja lalu memeriksa,
nu ti mana ieu kawas balad dari mana seperti pasukan baru.
anyar.
Ki Kumendang ngadeuheus ka Komandan menghadap kepada tiga
tilu ratu, raja,
ngageuwat munjungan, segera menghaturkan sembah,
tilu raja seug marios, tiga raja lalu memeriksa,
nu ti mana ieu kawas sénapatya. darimana ini seperti senapati.
94 Ki Kumendan cédok nyembah Komandan lalu menyembah dan
unjuk hatur, berkata,
nun sumuhun enya pisan, “Betul sekali,
abdi //Gamparan sayaktos saya sesungguhnya,
jisim kuring kumendan ti nagri saya komandan dari nergi Usam.
Usam.
Rék nguninga sim abdi ka Hendak memberitahukan kepada raja
Kanjung ratu, Kanjung,
ayeuna téh raka kalah, sekarang kanda kalah,
sakabéh enggeus kaboyong, semua sudah diboyong,
geus dicikrak ku Juragan Patih sudah diikat oleh Juragan Patih.”
pisan.
Barang nguping lajeng nangis Ketika mendengar lalu menangis tiga
tilu ratu, raja,
reujeung nepakan salira, serta memukuli badan,
ka Perbu Kandi hawatos, kepada Prabu Kandi kuatir.
aduh Engkang ulah dianggo teu “Aduh kanda jangan sakit hati.
genah.
Tuang rai anu badé males Erum, Dinda yang akan membalas Erum,
mawa balad langkung loba, membawa pasukan lebih banyak,
mugi-mugi ka tapekong, kita berdoa kepada tapekong,
tan mangsana dina pungkur ieu tidak ada waktunya di belakang
perang. perang ini.
- 143 -
XXIII. PANGKUR XXIII. PANGKUR
Urang gancangkeun carita, Kita singkat cerita,
sadayana digelek kabéh perjurit, semua prajurit diajak,
Kutabeusi Kébar Tanjung, Kutabeusi Kebar Tanjung,
geus sumping ka pasanggrahan, sudah tiba di pesanggrahan,
nata balad sakabéhna seredadu, mengatur pasukan semua serdadu,
bandéra beureum dipasang, bendera merah dipasang,
jegur mariem sakali. meriam dibunyikan.
Ger tatabeuhan disada, Lalu musik ditabuh,
surak balad sadayana perejurit, bersorak semua tentara prajurit,
ngaguruh lir banjir laut, gemuruh seperti laut pasang.
raja Kutabeusi Kébar, Raja Kutabeusi Kebar,
sadayana tina gajah henteu semuanya dari atas gajah tidak turun,
lungsur,
geus hayang der baé perang, sudah sangat ingin perang,
pusingna kaliwat saking. pusing sekali.
Sigeug balad wadya anyar, Tunda pasukan yang baru datang,
kacarita Raja Rukmantara Aji, dikisahkan Rukmantara Aji,
jeung sadaya geus ngadangu, dan semuanya sudah mendengar,
naon éta surak balad, pasukan yang bersorak,
ramé temen kawas anu nangtang ramai sekali seperti yang menantang
musuh, musuh.
cédok patih raja Usam, Patih raja Usam menyembah,
nun sumuhun Kangjeng Gusti, “Paduka raja,
95 Éta nu rék nulung perang, Itu yang akan mebantu perang,
nu kaeréh ku raja Perabu Kandi, yang dibawahi raja Prabu Kandi,
éta musuh tilu ratu, musuh tiga raja itu.
mawi pandeuri dongkapna, Alasan datang belakangan,
jauh pisan henteu //sakali jauh sekali tidak bisa bersamaan,
ngalurug,
henteu bareng ti nagara, tidak sama berangkat dari negerinya,
anu rusuh Perbu Kandi. cepat-cepat Prabu Kandi.”
- 144 -
Perbu Anom lajeng cengkat, Prabu Anom lalu berdiri,
jeung ngalahir ka sadaya serta berkata kepada semua raja,
perbopati,
ayeuna kabéh darangu, “Sekarang dengarkan semua,
montong pada maju perang, jangan maju perang.
tanggap baé lantaran kula nu Lihat saja karena aku yang
maju, maju.
poma-poma ka sadaya, Dengarkan semuanya,
hiji ogé ulah jurit. jangan seorang pun maju perang.
Ulah ningal-ningal acan, Melihat pun tidak boleh,
masing jempé di pasanggrahan tenang saja duduk di pesanggrahan,
caralik,
sabab rék nyiluman maju, karena hendak menyusup.”
sadaya hatur sumangga, Semua mengiayakan.
énggal dangdan Sang Perbu lalu berdandan Prabu
Anom Erum, Anom Erum,
tap duhung si bantalnaga, mengambil keris si Bantalnaga,
dibeulit turangga aji. dibungkus turangga aji.
Melesat ka pangperangan, Maju cepat ke medan perang.
geus katingal musuhna kabéh Sudah terlihat semua musuhnya,
perjurit
geus pinuh sategal Erum, memenuhi lapang Erum.
Perbu Anom Rukmantara, Prabu Anom Rukmantara lalu
seug ngawatek ajina sabda mengucapkan mantra kabut.
halimun, teu katingal ku sadaya, Tidak terlihat oleh semuanya,
der ngamuk ka perejurit. lalu mengamuk kepada prajurit.
Duhungna si bantalnaga, Keris si Bantalnaga,
geus di luar newekan ka perjurit, sudah di luar menusuki prajurit.
perjurit pating rumpuyuk, Prajurit satu persatu rubuh,
ngan kerisna nu katingal, hanya keris yang terlihat,
ku sadaya wadya balad serdadu, oleh semua tentara.
cékcok jeung pada baturna, ribut dengan sesama temannya,
na bet keris bisa jurit. mengapa keris bisa berperang.
- 145 -
Pada nakisan ku pedang, Semua menangkis dengan pedang,
henteu beunang cubceb baé ka tidak berhasil malah prajurit tertusuk,
perjurit,
perjurit uh éh teu puguh, prajurit berteriak tak menentu,
bur ber pating karocéak, berlarian sambil menjerit.
na bet ieu héran teuing kula “Mengapa mengherankan sekali
hirup, hidup ini?”
Rukmantara seug ngandika, Rukmantara lalu berkata,
masing tahan sia jurit. “Bertahanlah kamu berperang!
96 Lamun sia hayang mulya, Bila kamu ingin mulia,
geura nyingkir ulah //nepak pergilah jangan menangkis
keris aing, kerisku.”
serdadu barang ngadangu, Ketika serdadu mendengar,
birat nyingkir nyingkah bung berlarian melarikan diri.
beng lumpat,
ceuk sawaréh jurig ngamuk, Kata sebagian setan mengamuk,
sawaréh anu ngajopak, sebagian tersungkur,
perjurit patumpang tindih. prajurit bertindihan.
Sawaréh mah bung beng lumpat, Sebagian melarikan diri,
anu ngulon lumpat tarik, yang menuju barat berlari kencang,
sasambatna jurig ngamuk, Dikisahkan raja yang tiga orang,
kacaturkeun tilu raja, semua bingung mengapa serdadu,
pada éwed na ku naon seredadu, berlarian tiada sebabnya,
bet birat tanpa karana, musuh tidak ada yang keluar.
musuhna henteu aya bijil.
Ieu wani birat pisan, Berlarian begini,
Raja Kanjung néwak sahiji Raja Kanjung menangkap seorang
perjurit, prajurit,
na ku naon sia kabur, “Mengapa kamu melarikan diri,
cik coba aing bejaan, coba aku beri tahu,
aya naon serdadu matur Ada apa?” Serdadu bercerita
ka ratu, kepada ratu,
kulanun mawi lumpat, Alasan kami berlari,
bet musuh Gamparan jurig. ternyata musuh paduka adalah setan.
- 146 -
Newekan abdi Gamparan, Yang mengenai hamba paduka,
perejurit manawi modar prajurit karenanya mati,
patumpang tindih, bergelimpangan,
modar ku jurig diamuk, mati karena setan mengamuk.
nanging anu katingalan, Tapi yang terlihat,
ngan kerisna nu keuna ka hanya kerisnya mengenai serdadu,
seredadu,
jurigna mah teu katingal, setannya tidak terlihat,
nu mawi kabur perjurit. karena itu prajurit berlari.
Raja Kanjung seug ngandika, Raja Kanjung lalu berkata,
Coba Rai urang paju masing “Coba Dinda kita maju supaya jelas.”
sidik,
Raja Kutabeusi nyaur, Raja Kutabeusi berkata,
cing coba atuh mangga, “Marilah,
hayang nyaho jurig jalma hayang ingin tahu setan atau manusia.”
puguh,
balad kabéh wani birat, Tentara berlarian,
taya nu tangguh sahiji. tidak ada yang tangguh seorangpun.
97 Lajeng angkat tilu raja, Lalu berangkat tiga orang raja,
tunggang gajah sareng deui menaiki gajah serta membawa
nyongkléng pedang deui, pedang.
kocap Perbu Anom Erum, Dikisahkan Prabu Anom Erum,
geus katingal tilu raja, sudah melihat tiga orang raja.
seug dibaca ajina dua halimun, Lalu dibaca mantra kabut,
//katingal ku tilu raja terlihat oleh tiga orang raja,
tuluy mariksana bengis. lalu menanyai dengan kejam.
Saha ieu maju perang, “Siapa yang maju perang,
urang mana manéh budak siga dari mana kamu seperti anak
istri, perempuan?”
Perbu Anom énggal nyaur, Prabu Anom lalu menjawab,
nya kaula Rukmantara, “Akulah Rukmantara,
Perbu Anom nu ngageugeuh Prabu Anom yang menguasai negri
nagri Erum, Erum,
balad sampéan ku kula, Pasukan kamu olehku,
biratna diamuk jurit. berlarian diterjang perang.
- 147 -
Jeung deui sampéan raja, Lagi pula kamu raja,
montong perang anggur taluk jangan perang lebih baik takluk saja,
baé jurit,
da Perbu Kandi geus taluk, karena Prabu Kandi sudah takluk.”
geus midanget tilu raja, Terkesiap tiga raja,
Raja Kutabeusi Kébar Kanjung, Raja Kutabeusi Kebar Kanjung,
sami pada narik pedang, sama-sama menghunus pedang,
jebrod gajahna digitik. lalu gajahnya digitik.
Montong ngomong raja ngora, “Jangan bicara raja muda!
pentil kénéh beuheung sia Terlalu muda leher kamu bisa
beunang dipetik, dipatahkan!”
beuheung sia mangké rampung, Lalu dikeroyok Rukmantara,
pék dihurup Rukmantara, Kutabeusi dari belakang Kanjung
Kutabeusi ti pungkur Kanjung ti dari depan,
payun, dari sisi Sang Raja Kebar,
ti gigir sang raja Kébar, oleh tiga raja dikelilingi.
ku tilu raja dibungking.
Barangna rék sami medang, Ketika sama-sama hendak
Rukmantara marengan nyabok memedang,
jeung ngeumbing, Rukmantara bersamaan menampar
ngagedebug tilu ratu, dan memukul,
nya kitu deui gajahna, Terjatuh tiga raja,
aduh biung kuring tobat Perabu begitu pula gajahnya.
Erum, “Aduh biung ampun Prabu Erum,
taya tangan pangawasa, tidak bertenaga,
asa remek tulang sandi. seperti hancur tulang belulang.”
Aya deui anu datang, Ada yang datang lagi,
patih tiluan dék nulung gusti, tiga patih hendak menolong raja,
ditéwak ku Perbu Erum, ditangkap oleh Prabu Erum.
barang diheumbat keras, Ketika dibanting keras,
tilu patih rubuh ngarumpuyuk tiga patih rubuh tidak berdaya,
lumpuh,
geus pada ngajopak pisan, sama-sama tergolek,
asa leuleus tulang sandi. seperti lemas tulang belulang.
- 148 -
Perbu Anom seug ngandika, Prabu Anom lalu berkata,
cing kumaha ayeuna para bopati, “Sekarang bagaimana para bupati,
hayang paéh hayang hirup, ingin mati ingin hidup.
lamun harayang waluya, bila ingin selamat,
geura Islam ngucap kalimah anut Islam ucapkan kalimat syahadat.
sahadat istu,
mun hayang pupus ayeuna, bila ingin mati sekarang,
misti ayeuna dipeuncit. tentu sekarang disembelih.”
98 Tilu raja seug ngandika, Tiga raja lalu berkata,
aduh Gusti sim abdi “Aduh Gusti hamba menyerahkan
nyanggakeun diri, diri,
//sim abdi sumeja taluk hamba berniat takluk,
sareng ngiringan agama, serta mengikuti agama,
ngan pamuga sim abdi ulah hanya janganlah hamba
dibunuh, dibunuh,
jeung abdi nyuhunkeun waras, serta meminta selamat,
ulah lumpuh diri abdi. jangan lumpuh diri hamba.”
Rukmantara nyandak raja, Rukmantara menghampiri raja,
dijungjungkeun waras sadayana dibangunkan semuanya berdiri,
tanghi,
patih sareng patih anom, Patih serta patih muda,
sadayana marunjungan, semuanya menyalami.
tilu raja jeung sakabéh enggeus tiga raja semuanya sudah takluk,
taluk, sanggeus lalumpuhna setelah lumpuhnya sembuh,
waras, pada kasamaran galih. sama-sama merasa samar.
XXIV. ASMARANDANA XXIV. ASMARANDANA
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
éh sadaya raja-raja, “Hai seluruh raja,
ayeuna basa kuring téh, sekarang menurut saya,
pantes kuring nyebut mamang, saya pantas menyebut paman,
sareng saha nya jenengan, serta siapakah nama?”
cédok nyembah tilu ratu, Lalu menyembah tiga raja,
mimiti nu terang nama. mulai memberi tahu nama.
- 149 -
Jenengan di Kutabeusi, Nama di Kutabeusi,
ngaran mamang Jiwangkara, nama paman Jiwangkara,
di Kutabeusi ngaraton, di Kutabeusi memimpin keraton.
ari jenengan di Kébar, Sedangkan nama di Kebar,
wastana Dén Jiwantara, namanya Den Jiwantara,
ari nu jeneng di Kanjung, yang merajai Kanjung,
katelah Perbu Talkanda. bergelar Prabu Talkanda.”
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
ayeuna téh Raja Usam, “Sekarang Raja Usam,
tacan kersa taluk baé, belum mau takluk,
ku kuring téh dipanjara, olehku dipenjara,
ayeuna téh di nagara, sekarang di keraton.
sugan engkéna ka payun, Siapa tahu nantinya,
kersaeun anut agama. mau menganut agama (Islam).
Ayeuna mah mangga mulih, Sekarang mari kita pulang,
urang ka nagara heula, lebih dahulu ke keraton.”
gancangna nu dicarios, Singkat cerita,
para raja hatur mangga, para raja mengiyakan.
jeung angkat ka pasanggrahan, serta berangkat ke pesanggrahan,
patih tilu raja tilu, tiga patih tiga raja,
opat puluh ponggawana. empat puluh ponggawa.
99 Nu ngiring taluk ka Gusti, Yang mengikuti takluk kepada Gusti,
geus sumping ka pasanggrahan, sudah tiba di pesanggrahan,
sadayana pada kagét, semua sama terkejut.
//ka Perebu Anom Rukman, Kepada Prabu Anom Rukman,
pada muji sadayana, semuanya memuji,
keur kasép terus jeung lungguh, tampan dan pendiam,
yasa nalukkeun praraja. bisa menaklukkan para raja.
Teu ngadéngé sora bedil, Tidak mendengar suara senapan,
ayeuna bet geus dicandak, sekarang sudah dibawa,
teu kadangu perang ramé, tidak terdengar ramai perang.
Gusti Anom leuwih jaya, “Raja Muda sangat sakti,
bagja temen diri urang, kita berbahagia sekali,
yén raja urang téh pamuk, raja kita unggul,
nyenangkeun abdi sadaya. menyenangkan semua abdi.”
- 150 -
Tunda nu nyaturkeun gusti, Tunda yang menceritakan Gusti,
kocapkeun Perbu Mangkurat, dikisahkan Prabu Mangkurat,
ningali ka mantu kagét, terkejut melihat menantu,
manahna kalangkung bear, hatinya sangat gembira.
Rukmantara munjungan, Rukmantara menghaturkan sembah,
sareng raja anu tilu, serta raja yang tiaga orang,
kabéh pada marunjungan. semua menghaturkan sembah.
Geus munjung tuluy caralik, Sesudah bersalaman lalu duduk,
teu lila jol panyuguhan, tidak lama datang hidangan.
heug barangtuang sakabéh, Lalu semua makan-makan,
barina jeung sasauran, sambil mengobrol.
ngagunemkeun tadi perang, Semua tertawa gemuruh,
gumujeng kabéh ngaguruh, ramai di pesanggrahan.
ngageder di pasanggrahan.
Ti asar dongkap ka magrib, Dari asar sampai magrib,
lilana nu sasauran, lamanya yang berbincang-bincang,
kacaturkeun isukna téh, Dikisahkan keesokan harinya,
Perbu Mangkurat seug nyaur, Prabu Mangkurat lalu berkata,
ka mantri sareng ponggawa, kepada mantri ponggawa.
mantri geura urus-urus, “Mantri cepatlah uruskan,
titihan masing sadia. tunggangan supaya sedia.”
Mantri nyembah tuluy indit, Mantri menghaturkan sembah lalu
seug natakeun wadya balad, pergi,
enggeus bérés nganggo-nganggo, lalu menyiapkan tentara.
sareng titihan sadia, Setelah selesai berpakaian,
onta kuda lembu gajah, serta tunggangan sudah sedia,
cakep pasang serdadu, unta kuda sapi gajah,
lawéronték geus sadia. gagah pasang serdadu,
lawerontek sudah sedia.
Ngélébét katebak angin, Berkibar tertiup angina.
caturkeun Prebu Mangkurat, Dikisahkan Prabu Mangkurat,
geus parantos nganggo-nganggo, sudah selesai berpakaian
raja nyaur ka putrana, raja berkata kepada putranya,
Perbu Anom Rukmantara, Perbu Anom Rukmantara
Kang Putra sumangga atuh, “Kang Putra mari,
mangga mulih ka nagara. kita kembali ke negara.”
- 151 -
Urang gancangkeun perkawis, Kita singkat cerita,
henteu panjang dicarita, tidak panjang yang dikisahkan,
dibujeng énggalna baé, dipersingkat saja.
kocap sadaya geus angkat, Alkisah semuanya sudah berangkat.
Rukmantara tunggang onta, Rukmantara menaiki unta,
Ratu Sepuh tunggang lembu, Ratu Sepuh menaiki sapi,
para patih tunggang onta. para patih naik unta.
100 Radén Sanusa Sanusi, Raden Sanusa Sanusi,
tunggang kuda bopong masang, naik kuda bopong masang,
Dén Kodara tunggang banténg, Den Kodara naik banteng,
Jiwangkara tunggang //gajah Jiwangkara naik gajah,
ngaréndeng jeung Jiwantara, berjajar dengan Jiwantara,
Raden Talkanda ti payun, Raden Talkanda di depan,
minangka palatuk raja. sebagai pengawal raja.
Ti pungkur ponggawa mantri, Dari belakang ponggawa mantri,
para raja ngaping raja, para raja mengawal raja,
ti payun pacara kabéh, dari depan pacara semua,
jedur mariem disada, meriam berbunyi,
budal wadyabaladna, keluar bala tentara,
ger tatabeuhan ngaguruh, lalu alat musik dibunyikan,
geus indit ti pasangrahan. sudah berangkat dari pesanggrahan.
Geus sumping ka sisi nagri, Sudah tiba di perbatasan negri,
énggal ka jero nagara, lalu masuk ke dalam keraton,
jeung para raja sakabéh, beserta semua para raja.
ka gedong geus pada lenggah, Sudah duduk di istana,
hémpak sadaya ngajajar, semua berjajar rapi.
serdadu di alun-alun, serdadu di alun-alun,
sadayana pada nempat. Semuanya menempatkan diri.
Kacaturkeun perméswari, Dikisahkan prameswari,
Endén putri Ratnawulan, Enden Putri Ratnawulan,
langkung bungah manahna téh, sangat senang hatinya,
saréhing datang rakana, karena suaminya,
martabat yén meunang perang, berwibawa karena memenangkan
seug marek ka payun ratu, perang. Lalu menghadap kepada ratu,
geus linggih sareng rakana. sudah berdampingan dengan
suaminya.
- 152 -
Nyi Putri mésem ngalahir, Nyi Putri tersenyum berkata,
Engkang perbu ieu saha, “Kanda Prabu ini siapa,
tatamu anu ti mana anom, tamu dari mana muda?”
Perbu anom seug ngandika, Prabu Anom lalu berkata,
ieu boyongan engkang, “Ini taklukan Kanda,
nu palay téa ka Enung, yang menginginkan Enung,
jadi geus taluk ka engkang. jadi sudah takluk kepada Kanda.”
Nyi Putri imut ngalahir, Nyi Putri tersenyum berkata,
nya sukur alhamdulillah, “Syukur alhamdulillah,
dipareng ngalih ngabaktos, ditakdirkan pindah berbakti.
ari geus kieu mah urang, Bila sudah begini,
jadi panjang baraya, jadi tambah saudara,
tina enggeus séép napsu, karena sudah tidak ada nafsu,
sugan ngan kari tetepna. mudah-mudahan tinggal
kesetiaannya.”
Para raja tungkul isin,
ngadangu saur méswara, Para raja tertunduk malu,
Perbu Anom geus ngawalon, mendengar pembicaraan prameswari.
di mana sang Raja Usam, Prabu Anom lalu berkata,
dipanjarana di mana, “Di manakah Raja Usam?
Radén Kondara seug nyaur, Di penjara di mana?”
sumuhun di los karéta. Raden Kondara menjawab,
Di tempat penyimpanan kereta.
Perbu Anom unjuk takdim,
ka rama Perbu Mangkurat, Prabu Anom berkata sopan,
abdi rama badé naros, Kepada ayahanda Prabu Mangkurat.
perkarana Raja Usam, “Ayah saya akan bertanya,
kumaha mun teu ngaula, Mengenai Raja Usam,
saé tumuluy ditutup, Bagaimana bila tidak takluk,
dipanjara salawasna. bagaimana bila tidak mengabdi,
lebih baik ditutup,
dipenjara selamanya.”
- 153 -
101 Perbu Mangkurat ngalahir, Prabu Mangkurat berkata,
teu langkung kersa Kang Putra, “Terserah kehendak Ananda,
rék dikitu kieu ogé, hendak diapapun juga,
ngan ayeuna susuganan, Tapi sekarang barangkali (dicoba lagi),
sugan daékeun ngaula, siapa tahu mau mengabdi.”
lajeng //angkat Perbu Erum, Lalu berjalan Prabu Anom,
kagentos lagu kumambang. diganti lagu kumambang.
XXV. MASKUMAMBANG XXV. MASKUMAMBANG
Perbu Anom ngalayad -panjara Prabu Anom menengok penjara
beusi, besi.
Perbu Kandi dipanjara, (tempat) Prabu Kandi dipenjara,,
sareng éta tilu raja, dengan tiga orang raja.
geus sumping kana panjara. Sudah tiba di penjara.
Perbu Kandi harita barang Prabu Kandi saat itu ketika melihat,
ningali,
awas katingalan, jelas terlihat,
ngeluk tungkul Perbu Kandi, tertunduk Prabu Kandi,
ningali Dén Rukmantara. melihat Den Rukmantara.
Jeung ningali ka Jeng Raja Serta melihat kepada Jeng Raja
Kutabeusi, Kutabeusi,
tambah isin, semakin malu,
wantuning urut abdina, apalagi bekas bawahannya.
Perbu Anom mariksa ka Raja Prabu Anom bertanya kepada Raja
Usam. Usam.
Jeung ayeuna kumaha Perabu “Serta sekarang bagaimana Prabu
Kandi, Kandi,
pikiran andika, rencana anda,
rék taluk atawa moal, hendak takluk atau tidak,
lamun moal taluk tetep dipanjara bila tidak akan tetap dipenjara.
Cing coba kumaha Perabu kandi, Coba bagaimana Prabu Kandi.”
Perbu Kandi matur nyembah, Prabu Kandi menghaturkan sembah,
Kaulanun Kangjeng Gusti, “Kaulanun Kangjeng Gusti,
teu langkung kersa Gamparan. terserah kehendak Tuan.
- 154 -
Wantu-wantu ngaduda baé sim Apalagi menjadi duda terus hamba,
kuring, mudah-mudahan diberikan.
mugi-mugi dipaparin Saya ingin punya istri.”
kuring hayang gaduh garwa
Perbu Anom lajengna baé Prabu Anom lalu berkata,
ngalahir,
énténg ku pasal éta mah, “Masalah itu mudah,
perkawis yén mundut putri, perkara meminta putri,
urang nyiar nu dénok pikeun kita cari yang denok untuk istri.”
garwa.
Patih Erum mukakeun panjara Patih Erum membuka penjara
beusi, besi,
Perbu Kandi bungah manah, Prabu Kandi senang hatinya,
geus kaluar ti panjara, sudah keluar dari penjara,
seug munjungan sareng geus lalu menghaturkan sembah serta
anut agama. menganut agama (Islam).
102 Kacaturkeun waktu éta enggeus Dikisahkan saat itu sudah malam,
peuting,
suka-suka sadayana, semua bersenang-senang,
ngadeg pésta ramé teuing, mengadakan pesta sangat ramai.
sinigeug ieu //carita. Tunda cerita ini.
Urang tunda anu eukeur suka ati, Kita tunda yang sedang bersenang-
senang,
Radén Rukmantara, Raden Rukmantara,
mani henteu éling-éling, tidak mengingat-ingat,
kana lampah nu katukang. pengalaman yang telah lalu.
Geus katunda ayeuna di Erum Sudah ditunda yang sekarang di
nagri, negri Erum,
ngagugat anu ka tukang, mengingat masa lalu,
emh Allah karunya teuing, Ya Allah kasihan sekali,
nyaritakeun Suryaningrat. mengisahkan Suryaningrat.
- 155 -
Basa palid papisah jeung Ketika hanyut terpisah dengan
Ningrum putri, Ningrum putri,
kalangkung sangsara, sangat sengsara,
nyangsang dina Nusa Iprit, terdampar di Nusa Iprit,
karuang leutak sagara. terkubur lumpur telaga.
Sampé enggeus meunang lima Hingga lima bulan lebih,
bulan leuwih,
karuang ku leutak, terkubur lumpur,
semet tenggek eujeung cepil, sampai leher dan telinga,
tegesna nu teu karuang. jelasnya yang tidak terkubur.
Rambutna téh pinuh ku leutak Rambut tertutupi lumpur dan pasir,
jeung keusik,
wani enggeus gimbal, menjadi gimbal,
dina rambut jukut jadi, di atas rambut tumbuh rumput,
ngan péso tikel nu nyelap. hanya pisau lipat terselip.
Nyandak péso tikel eukeur tadi, Membawa pisau lipat tadinya,
urut tuang buah, bekas memakan buah,
diselapkeun dina cepil, disimpan di dekat telinga,
péso kacandak sangsara. pisau terbawa sengsara.
Kersaning Allah nu Maha Suci, Karena takdir Allah yang Maha Suci,
Radén Suryaningrat, Raden Suryaningrat
panjang umurna pribadi, panjang umurnya,
sasambat jeroning manah. memanggil-manggil di dalam hati.
Ratnaningrum emh Engkang anu “Ratnaningrum Kanda sedang
prihatin, sengsara,
Nyai montong melang, Nyai jangan kuatir,
nedakeun baé ka Gusti, berdoa saja kepada Tuhan,
bisi cara diri akang. supaya tidak seperti diri Kanda.
Kasangsara aya dina Nusa Iprit, Sengsara berada di Nusa Iprit.
Ratnaningrum engkang, Ratnaningrum Kanda,
jeung moal papanggih deui, serta tidak akan bertemu lagi,
sanajan Nyai néangan. meskipun Nyai mencari.
- 156 -
Moal enya kapanggih Engkang Tentu Kanda tidak akan ditemukan
ku Nyai, Nyai,
anggur sambung du’a, lebih baik doakanlah.
mun Nyai jadi méswari, bila Nyai menjadi prameswari,
engkang téh Alhamdulillah. Kanda alhamdulillah.
Peupeuriheun Engkang keur Apa daya Kanda sedang sengsara,
dipareng Nyai,
di tengah sagara, di tengah lautan,
nyangsang dina Nusa Iprit, terdampar di Nusa Iprit.
Nyai Engkang téh sangsara. Nyai Kanda sedang sengsara.
103 Eukeur ngarep-ngarep umur Sedang menunggu ajal
//beurang peuting, siang malam.
Nyai manah Engkang, Nyai pujaan Kanda,
jauh tanjakan ka langit, jauh tangga ke langit,
Engkang téh nutupkeun ajal. Kanda menghabiskan umur.
Kacatur keur riab penyu tina cai, Dikisahkan banyak penyu dari air,
penyu rék endogan, penyu hendak bertelur,
rayap dina Nusa Iprit, berkeliaran di Nusa Iprit,
ngendog dina rambut Ningrat bertelur di atas rambut Ningrat
Maruk jukut leuleus Dikiranya rumput halus baru
karak jadi, tumbuh,
penyu ku cucungah, penyu tidak sopan,
Suryaningrat hanteu gingsir, Suryaningrat tidak takut,
rayap penyu arendogan. banyak penyu bertelur.
Sigeug Ningrat anu kocap Tunda Ningrat yang dikisahkan
ganti deui, ganti lagi,
Pasuruan naga, Pasuruan Naga,
aya hiji Nagagiri, ada seekor Nagagiri,
garwana téh Nagawarna. istrinya Nagawarna.
- 157 -
Seug haturan ka rakana rék ka Lalu meminta izin kepada suaminya
cai, hendak ke air,
rakana ngandika, Suaminya berkata,
Endén téh arék ka cai, “Enden hendak ke air,
tatapina ulah lila. tapi jangan lama-lama.”
Nagawarna enggeus tuluy rék ka Nagawarna sudah berangkat hendak
cai, ke air,
manahoréng eta naga, ternyata naga tersebut,
- pupulih arék ka cai, berkata hendak ke air,
naga istri bobogohan. naga betina berpacaran.
Reujeung ngaran anu Nagakisi, Dengan yang bernama Nagakisi,
geus tepang di nusa, sudah bertemu di nusa,
Nagaresi imut leutik, Nagaresi tersenyum,
tuluy seug ngajakan jinah. lalu mengajak berjinah.
Nagawarta purun tuluy inidt, Nagawarta mau lalu berangkat,
kana Nusa menuju Nusa,
pék jinah jeung Nagakisi, lalu berzinah dengan Nagakisi
dina rambut Suryaningrat. di atas rambut Suryaningrat.
Marukna jukut leuleus karék jadi, Dikiranya rumput lembut baru
tumbuh,
Radén Suryaningrat, Raden Suryaningrat,
peureuseun kaliwat saking, merasa sakit sekali kepalanya,
nyaur sajeroning manah. berkata di dalam hati.
Na bet jurig cucungah teuing “Setan ini tidak sopan sekali,
ka aing,
tayoh mata peda, seperti mata ikan peda,
na marukan naon aing dikiranya aku ini apa,
éta oray henteu awas ka manusa. ular itu tidak melihat manusia.
Aduh Gusti peureus teuing buuk Aduh Tuhan sakit sekali rambutku
aing, ini,
rieut asa panas, sakit terasa panas.”
Suryaningrat seug ras éling, Suryaningrat lalu teringat,
péso tikel tadi nyelap. pisau lipat yang terselip.
- 158 -
Seug panangan Suryaningrat Tangan Suryaningrat lalu bergerak,
tuluy usik,
nyandak péso téa, mengambil pisau itu,
seug dicocog Nagawarni, lalu ditusuk Nagawarna,
gurubug potong buntutna. terkejut putus ekornya.
Nagawarna lumpat sareng Nagawarna berlari dengan
Nagakisi, Nagakisi,
lumpatna papisah, lari berpisah,
jeung kagét kaliwat saking, serta terkejut sekali,
jeung ningal buntut getihan. serta melihat ekornya berdarah.
Nagawarta panasaran seug Nagawarna penasaran lalu
ningali, melihat,
kana Nusa Ipra ke Nusa Ipri,
barina jeung alak-ilik, sambil melihat-lihat,
bet aya urut manusa. ternyata ada bekas manusia.
104 Nagawarna gancangna téh Nagawarna lalu pulang
//tuluy balik secepatnya,
geus tepang jeung raka, sudah bertemu suaminya,
nu jenengan Nagagiri, yang bernama Nagagiri,
seug ngandika ka raina. lalu berkata kepada istrinya.
Naha Endén ka cai téh lila Mengapa Enden ke air terlalu lama?
teuing,
walon Nagawarna, Jawab Nagawarna,
aduh engkang tiwas kuring, “Aduh Kanda celaka,
dikaniaya manusa. disiksa manusia.
Buntut kuring mani ucur-acar Ekor saya berlumuran darah,
getih,
kuring téh taya dosa, saya tidak punya dosa.”
Nagagiri seug ngalahir, Nagagiri lalu berkata,
na di mana manusana. “Di manakah manusianya?
- 159 -
Sukur pisan aing hayang ngakan Sukur sekali aku ingin makan
jalmi, manusia.”
walon Nagawarna, Jawab Nagawarna,
aya dina Nusa Iprit, “Ada di Nusa Iprit.”
Nagagiri ambek pisan. Nagagiri marah sekali.
Cing ku aing ayeuna arék diusir, “Sekarang akan kuusir,
aing hanteu suka, aku tidak suka,
jeung wani di nusa aing, serta berani ada di pulauku,
mun tacan bubuk diseupah. bila belum hancur akan kumakan.”
Tuluy indit harita téh Nagagiri, Lalu saat itu Nagagiri pergi,
nyusul jalma téa, menyusul manusia,
ka nusa huas hais, menuju pulau sambil mendesis,
taya pisan kamanisan. tidak manis sama sekali.
XXVI. Dangdanggula XXVI. Dangdanggula
Barang rérét éta Nagagiri, Ketika Nagagiri melirik,
leuwih awas nu usik katingal, jelas terlihat yang bergerak,
ngarandeg barang rék macok, terkesima ketika hendak mematuk,
geus karibunan ku jukut, sudah tertutupi rumput.
Nagagiri nanya bengis, Nagagiri bertanya kejam,
naha sia téh manusa, “Kamu manusia,
paéh atawana hirup, mati atau hidup?”
-Suryaningrat ngawalonan, Suryaningrat menjawab,
enya pisan kaula téh ieu jalmi, “Betul saya manusia,
kaula lain siluman. saya bukan siluman.”
Nagagiri seug ngawalonan deui, Nagagiri lalu berkata lagi,
sukur pisan sia téh manusa, “Syukurlah kamu manusia,
nya sia anu julig téh, kamu yang jahil itu,
nganiaya awéwé aku, menganiaya istriku,
kuma sabab sia jalmi, apa sebabnya kamu manusia?
sia ku aing dihakan, Kamu akan kumakan,
sia bakal bubuk, kamu akan hancur,
jeung sia wawanianan, serta kamu berani sekali,
aya dina nusa aing paragi mandi, berada di pulauku tempat mandi,
turug-turug ngadengkian. ditambah lagi menjahili.”
- 160 -
105 Suryaningrat ngawalonan nangis, Suryaningrat menjawab (sambil)
//insyaallah geus takdir kaula menangis,
ari geus tepi ka témpo, “Insyaallah sudak takdir saya,
ajal dina tengah laut, kalau sudah waktunya,
beurang peuting mugi-mugi, ajal di tengah laut.
kapalang kula sangsara, siang malam mudah-mudahan.
hurip gé pahatu, kepalang saya sengsara,
anu mawi jail kaula, hidup juga tidak punya ayah.
motong buntut ka salira Alasan saya jahil,
tuang rai, memotong ekor istrimu,
kuring ogé henteu suka. aku juga tidak suka.
Buuk kuring mani ruwag-rawig, Rambutku acak-acakan,
henteu pernah dipaké jinah, (tadinya) tidak pernah dipakai jinah,
ku peureus buuk kuring téh, sakit rambutku ini,
asa dicocogan jarum, seperti ditusuki jarum,
tina ku teu tahan kuring, karena saya tidak tahan,
tuang rai téh harita, istrimu waktu itu,
eukeur mangsa kitu, pada saat itu,
eujeung Nagakisi jinah, dengan Nagakisi berjinah.
ari éta Nagawarna téh ku kuring, Sedangkan Nagawarna olehku,
dongkap ka potong buntutna. sampai putus ekornya.
Éta kitu mawi kuring dengki, Begitu alasan saya jahil,
mayar hutang lain nganiaya, membayar utang bukan
Nagagiri nyaur alon, menganiaya.”
aduh kitu Asép Agus, Nagagiri berkata perlahan,
jadi kitu purwa tadi, “Oh begitu Asep Agus,
nya bapa téh malik welas, jadi begitu mulanya.
sukur ka Yang Agung, Bapa jadi berbalik sayang,
uyuhan teu dipodaran, berterima kasih kepada yang Agung.
ku bapa rék diala beurang Itu juga untung tidak dibunuh,
peuting, oleh Bapak akan dicari siang malam,
diarah dienya-enya. diburu betul-betul.
- 161 -
Ku sok jinak ku si bedul Kisi, Suka berjinah Si Bedul Kisi,
bet ayeuna ku Radén téh
beunang, tetapi sekarang berhasil,
diteukteuk buntut ku péso, dipotong ekornya dengan pisau,
nya puas kaliwat langkung, aku puas sekali,
kira-kira engké mati, kira-kira nanti mati,
bedul si Kisi jadah, bedul si Kisi kurang ajar.”
Radén Ningrat nyaur, Raden Ningrat berkata,
duka paéh henteuna mah, “Tidak tahu mati atau tidak.”
Nagagiri lajeng ngawalon deui, Nagagiri lalu berkata lagi,
Bapa seja naros lampah. Bapak akan bertanya pengalaman.
106 Ari Radén ti mana nya nagri, “Raden dari mana negaranya,
purwa Radén aya dina nusa, asal mula Raden ada di nusa,
jeung Acép //ngaruang manéh serta Acep mengubur diri,
nya naon anu dimaksud, apa yang dimaksud.”
Suryaningrat seug ngalahir, Suryaningrat menjawab,
emh Allah kuring sangsara, “Ya Allah aku sengsara,
keur kawit kapungkur, dahulu mulanya,
kuring téh jumeneng raja, saya menjadi raja,
éléh perang tina jurit ti nagara kalah perang oleh
Banurungsit, Banurungsit,
kabur ka leuweung jeung garwa. melarikan diri ke hutan dengan
permaisuri.
Dongkap kana peupeuntasan cai, Tiba di penyebrangan sungai,
nya di dinya kuring téh dibégal, di tempat itulah saya dirampok,
ku nu tukang meuntaskeun téh, oleh orang yang menyeberangkan.
nya kuring téh tikecebur, Saya tercebur,
garwa mah geus duka teuing, istri saya entah ke mana,
kuring palid ngan sorangan, saya hanyut seorang diri,
reujeung bojo kantun, dan istri saya tertinggal,
nya dongkap ka dieu pisan, hingga tiba di tempat ini,
diri kuring ayeuna kasaur keusik, diri saya sekarang terkubur pasir,
kuring henteu bisa polah. saya tidak bisa bergerak.”
- 162 -
Nagagiri welasna kaliwat saking, Nagagiri merasa sangat kasihan.
aduh nyawa serimaha, “Aduh nyawa srimaha,
geus bagjaning bapa gedé, takdir Bapak mendapat bahagia
besar,
jeung saur sepuh kapungkur, serta nasihat orang tua dulu,
upama ka payun manggih, bila nanti bertemu,
aya jalma sangsara, orang yang sengsara,
wajib kudu nulung, wajib harus ditolong,
karana bapa téh jongjon, karena bapak terus-menerus
dinyawaan bapa ku yang Widi, diberi nyawa oleh Yang Maha Kuasa,
sarta pageuh ngaulana. serta tetap beriman.
Bangsa héwan sakur nu kumelip, Bangsa hewan setiap yang bernapas,
gumatina ka Nabi Sulaeman, berbaktinya kepada Nabi Sulaeman,
pasti kersaning Yang Manon, pasti takdir Yang Maha Melihat.”
Nagagiri bari ngukuy, Nagagiri (berkata) sambil menggali,
keusikna diburak-barik, pasirnya dikeluarkan.
Suryaningrat enggeus bodas, Suryaningrat sudah pucat,
salira lir kapuk, badannya seperti kapuk,
sinjangna mah geus teu aya, kainnya sudah tidak ada,
ngan palangi sacewir deui nu hanya tinggal sobekan sedikit yang
kari, tertinggal,
wantu palangina sutra. karena palanginya dari sutra.
107 Suryaningrat enggeus iasa usik, Suryaningrat sudah bisa bergerak,
//nepak sarambut geus gimbal mengusap rambut yang sudah lengket,
salira begang jeung kenyod, badannya kurus dan tak berdaging.
Suryaningrat pék dicangcut, Suryaningrat lalu memakai cawat,
ku palangi ngan sacewir, menggunakan sedikit sobekan
palangi.
Nagagiri seug haturan Nagagiri lalu berkata,
duh nyawa Sang Ratu “Duh nyawa Sang Ratu,
kumaha galih ayeuna, bagaimana perasaan sekarang,
kersa putra tawa rék tetep keinginan Ananda atau hendak diam,
linggih,
pun bapa seja ngiringan. bapak hendak mengikuti.”
- 163 -
Suryaningrat énggalna ngalahir, Suryaningrat lalu berkata,
aduh bapa geus taya petana, “Aduh Bapak (saya) sudah
tidak ada daya,
lamun cicing di dieu téh, bila tetap berdiam di sini,
sabab aya nu dimaksud, karena ada yang dituju,
sugan dipareng Yang Widi, siapa tahu ditakdirkan Yang Kuasa,
rék néangan pamajikan, hendak mencari istri,
tapi lamun tepung, tapi bila bertemu,
keur kieu kuring sangsara, dalam sengsara seperti ini,
moal ngaku pangling teuing tidak akan mengakui karena beda
awak kuring, rupa badan saya,
reujeung deui budug awak. serta borok badan saya.
Ayeuna mah bapa jisim kuring, Sekarang Bapak saya
rék buburuh sugan aya bagja, hendak menjadi kuli siapa tahu nasib
-jeung kuring ku hayang nyaho, baik, serta saya ingin tahu,
nagri deukeut anu jauh, negri yang dekat yang jauh,
mana nu deukeut ka nagri, mana yang dekat ke negri.”
Nagagiri seug haturan, Nagagiri lalu berkata,
nu deukeut ngan Erum, “Yang terdekat hanya Erum,
tatapi mangsa ayeuna, tapi saat ini,
nagri eukeur éar perang jurit, negri sedang ramai perang,
dirurug ku tilu nusa. diserang tiga negara.
Mun ka Erum masing ati-ati, Bila ke Erum harus hati-hati,
bisi nyawa kadepak ku balad, takut nyawa terkena pasukan,
kapungkur bapa téh nénjo, dulu bapak melihat,
kapalna gé tilu puluh, kapalnya tiga puluh,
ngarurug ka Erum nagri, menyerang negri Erum.
mangga atuh geura tunggang, Silahkan naik,
urang meuntas laut, kita menyebrang laut,
Suryaningrat nitih naga, Suryaningrat menaiki naga,
enggeus angkat éta tina Nusa sudah berangkat dari Nusa
Iprit, Iprit,
Mas Demung //ganti pupuhna Mas demung ganti pupuhnya.
- 164 -
XXVII. JURUDEMUNG XXVII. JURUDEMUNG
Suryaningrat nitih naga, Suryaningrat naik naga.
soloyong naga ka laut, Naga maju ke laut,
ti nusa enggeus ka pungkur, dari nusa sudah menjauh.
Suryaningrat papariksa, Suryaningrat bertanya,
aéh naon itu, “Ada apa itu?”
Nagagiri seug ngandika, Nagagiri lalu menjawab,
éta téh lautan sulub. “Itulah lautan sulub.
Di dinya téh aya nusa, Di situ ada nusa,
palalangon Mesir Ratu, palalangon ratu Mesir,
paragi ngaboyong ratu, tempat untuk menawan raja,
saupama Mesir perang, apabila Mesir perang,
kapalna mun tikelebuh, kapalnya terdampar,
nya di dinya ditundana, di tempat itulah disimpannya,
dijaga ku serdadu. dijaga oleh serdadu.”
Nyaur deui Suryaningrat, Berkata lagi Suryaningrat,
bapa téh suka kalangkung, Bapak sangat gembira,
rék nulung diri sakujur, hendak menolong diri saya,
kuring neda pangampura, mohon maaf,
bet kuring téh cucungah diuk, saya tidak sopan duduk,
ieu dina pungkur Bapa, di punggung Bapak.”
Nagagiri seug ngangsul. Nagagiri tertawa lalu menjawab.
Ulah aya manah mangmang, “Jangan ada pikiran ragu,
Bapa téh suka kalangkung, Bapa sangat gembira,
masing teteg jero kalbu, tenangkan di dalam hati,
suka lilah diri Bapa, senang ikhlas diri Bapak,
mun Radén manggih pakéwuh, bila Raden menemukan kesulitan,
angkat kapegat sagara, pergi saja ke laut,
Bapa baé geura saur. panggil Bapak.
Meureun Bapa gancang datang, Bapak akan cepat datang,
nyaurna téh kudu nyeluk, memanggilnya harus keras,
Bapa enggeus nyaho kalbu, Bapak tahu isi hati,
kudu tepakan sagara, harus menepuk air laut,
tinangtos yén Radén nyaur tentu Raden memanggil.”
- 165 -
Urang gancangkeun carita, Kita singkat cerita,
geus sumping ka sisi laut, sudah tiba di pantai,
tepis wiring nagri Erum, perbatasan negri Erum.
ngan semet dieu pun bapa, “Hanya sampai di sini Bapak,
nya wayahna baé agus, sabarlah Agus,
ku Bapa arék ditinggal, akan Bapak tinggalkan,
ngan semet dieu tumulung. hanya sampai di sini menolong.”
109 Enggal lungsur Suryaningrat, Lalu turun Suryaningrat,
napak ka sisi laut, berjalan di pantai.
naga téh mindo ngawangsul, Naga berkata lagi,
ngan semet dieu pun bapa, “Bapak hanya sampai di sini,
pun bapa melang di pungkur, Bapak kuatir yang ditinggalkan,
bisi -jinah deui //pamajikan. takut berjinah lagi istri Bapak.”
Suryaningrat seug ngandika, Suryaningrat lalu berkata,
mangga Bapa geura wangsul, “Silahkan Bapak kembali,
pileuleuyan kebo gunung, selamat berpisah,
ulah nyeblak mamanahan, jangan kuatir,
hayam leuweung pondok buntut, ayam hutan pondok ekor (isinya
uyuhan wawuh jeung Bapa, puyuh), untung kenal dengan bapak,
ka diri kuring tumulung. menolong diri saya.”
Naga téh imut ngandika, Naga tersenyum berkata,
Bapa gé Radén nya kitu, “Bapak juga Raden begitu,
pileuleuyan nagri Jepang, pileuleuyan nagri Jepang,
ngumeuncit jeroning kalbu, ngumeuncit jeroning kalbu,
kang putra salamet tinggal, Kang putra selamat tinggal,
ulah nyeblak mamanahan, jangan teringat terus,
ku bapa ditinggal mundur oleh Bapak ditinggal mundur.”
Radén Ningrat seug ngandika, Raden Ningrat lalu berkata,
kuring gé Bapa nya kitu, “Saya juga begitu Bapak,
pun bapa salamet jalan, Bapak selamat di jalan.”
Nagagiri kocap mundur, Nagagiri dikisahkan mundur.
henteu kocap di jalanna Tidak diceritakan di jalannya
Nagagiri, Nagagiri.
teu kacatur di jalanna, tidak dikisahkan di jalannya,
wirangrong engké di payun. Wirangrong nanti di depan.
- 166 -
XXVIII. WIRANGRONG XXVIII. WIRANGRONG
Kasigeugkeun Nagagiri, Tunda Nagagiri,
lantaskeun ieu carios, Panjangkan ini cerita,
Suryaningrat enggeus maju, Suryaningrat sudah maju,
béh mendakan leuweung kai, menemukan hutan kayu,
teu diudeng teu disinjang, tidak memakai ikat dan kain,
ngan cangcut kari satampah. hanya celana dalam ukuran telapak
tangan.
Teu lila waktuna deui, Tidak berapa lama,
kaluar ti leuweung langgong, keluar dari hutan belantara,
béh mendakan tegal Erum, menemukan tegal Erum,
urut perang Perbu Kandi, bekas perang Prabu Kandi,
matak sangka urut perang, alasan disangka bekas perang,
mendak jalma pagolétak. menemukan manusia
bergelimpangan.
110 Perjurit anu marati, Prajurit yang meninggal,
bauna mani meledos, baunya sangat menyengat.
Suryaningrat eureun maju, Suryaningrat behenti,
béh aya perjurit hiji, menemukan prajurit seorang,
pupus seungitna kacida, meninggal sangat harum,
//dicandak lancinganana. diambil celananya.
Lajeng dianggo sakali, Lalu dikenakannya,
jeung kantongna wadah péstol, dengan kantong tempat pistolnya,
tatapina enggeus butut, tapi sudah lusuh,
ngan udeng weléh teu manggih, hanya ikat kepala tidak ditemukan.
lajeng deui Suryaningrat, Lalu Suryaningrat,
angkatna turut wahangan. berjalan menyusuri sungai.
Radén kawas aki-aki, Raden seperti kakek-kakek,
béh manggih tegal haréndong, lalu menemukan rumpun harendong,
sareng buah tumbung kanjut, serta buah tumbung kanjut.
tuluy dituang sakali, Lalu buah itu dimakan.
Radén peurih padaharan, Raden sakit perut,
wantu geus lami teu tuang karena sudah lama tidak makan.
- 167 -
Urang gancangkeun perkawis, Kita singkat cerita,
teu loba deui carios, tidak banyak yang dikishakan,
béh jalan gedé kalangkung, menemukan jalan besar sekali,
jeung mendak warung ngabaris, serta melihat kedai berjajar.
seug jajaluk Suryaningrat, Lalu meminta-minta Suryaningrat,
ka warung nu dagang kupat. ke kedai yang berjualan ketupat.
Tukang warung seug ngalahir, Pemilik kedai lalu berkata,
arék naon aki bongkok, “Mau apa kakek bungkuk?”
Suryaningrat lajeng nyaur, Suryaningrat lalu menjawab,
sim kuring seja musapir, “Saya hendak minta-minta,
mendakna citeres manah, mencari belas kasihan,
arék disuhunkeun kupat. hendak meminta ketupat.”
Nu dagang kupat ngalahir, Pedagang ketupat berkata,
moal aki eukeur jomlo, “Jangan, kakek, sedang tidak laku,
boro méré nu jajaluk, jangankan memberi pengemis,
tuh ka ditu sugan aki, pergilah ke tempat lain.”
Suryaningrat tuluy angkat, Suryaningrat lalu berjalan,
ti warung nu dagang kupat. dari warung pedagang ketupat.
Teu lila jol datang anjing, Tidak lama datang anjing.
sabot anu dagang bongoh, Ketika pedagang lengah,
anjing seug ngaronjat warung, anjing naik ke warung,
anjing nyantok kupat hiji, anjing mengambil sebuah ketupat,
geus meunang anjing téh lumpat, setelah berhasil anjing berlari,
teu nyahoeun anu dagang. tidak diketahui pedagang.
Seug kana kupat ningali, Lalu melihat ketupat,
wadahna bari dicokot, wadahnya diambil,
dibilang ku tukang warung, dihitung oleh pemilik warung,
naha kupat euweuh hiji, mengapa kupat tidak ada sebuah,
moal teu (ku) aki begang, pasti oleh kakek kurus,
Suryaningrat heug diudag. Suryaningrat lalu dikejar.
111 Naha sia aki maling, “Mengapa kakek mencuri,
kupat aing téh dicokot, ketupatku diambil.”
Suryaningrat lajeng nyaur, Suryaningrat lalu berkata,
henteu pisan-pisan //kuring “Tidak sama sekali.
tukang warung seug ngandika, tukang warung lalu berkata,
da moal enya ku saha. tidak akan oleh yang lain.”
- 168 -
Seug baé pada ngagitik, Lalu orang-orang memukuli,
pada nyabok pada najong, ditempeleng dan ditendang,
harita enggeus malundur, Ketika sudah mundur,
tinggal aki henteu éling, tinggal kakek tak sadarkan diri,
teu lila aki téh hudang, tidak lama kakek bangun,
mani beureum salirana. memerah badannya.
Suryaningrat angkat deui, Suryaningrat berjalan lagi,
nangis nyusutan cipanon, menangis memupus air mata,
munggahna mani ka cipruk, sampai basah.
emh Allah nyeri téh teuing, “Duh Allah begini sakit,
Ratnaningrum diri engkang, Ratnaningrum diri Kanda,
du’akeun eukeur sangsara. doakan (yang) sedang sengsara.”
Angkat barina jeung nangis, Berjalan sambil menangis,
Suryaningrat enggeus méngkol, Suryaningrat sudah berbelok,
salebeting nagri Erum, di sekitar negeri Rum,
tuluy ka jero nagari, lalu masuk ke negara,
manéhna bari musapir, sambil meminta-minta,
sakadarna anu haat. mencari yang mengasihani.
Kersana tetep musapir, Hendak terus meminta-minta.
sigeugkeun heula carios, Tunda cerita,
kocap Perbu Anom Erum, dikisahkan Prabu Anom Erum,
eukeur linggih dina korsi, sedang duduk di kursi,
di kanoman jeung gerwana, di kanoman dengan istrinya,
tipeuting pukul salapan. malam hari pukul sembilan.
Perméswari geus ngalahir, Prameswari sudah berkata,
aduh engkang perbu anom, “Aduh Kanda Prabu Anom,
naha bet jangji teu éstu, mengapa janji begitu,
kuring téh meujeuhna teuing, saya sedang menginginkan,
batur mah geus boga anak, orang lain sudah punya anak,
nu sasama urang nikah. yang menikah bersama-sama.
- 169 -
Ari seug diri sim kuring, Sekarang diri saya,
lain jalu lain wadon, bukan laki-laki bukan perempuan,
henteu pendék henteu jangkung, tidak pendek tidak tinggi,
asa leumpang tapi cicing, seperti berjalan tapi berdiam,
éta kitu jisim kuring, begitulah diriku,
keur muntang asa teu muntang. sedang berpegangan tapi tidak
terasa.”
XXIX. KINANTI XXIX. KINANTI
112 Raja putri semu ngangluh, Raja Putri agak mengeluh,
bari //nyaur sindir sampir sambil berkata menyindir,
kawantu teu dikuleman, “Apalagi tidak ditiduri,
saumur ngagentos nagri, selama menjadi raja,
Engkang naha kajongjonan, Kanda mengapa terlena,
ka kuring teu éling-éling. tidak ingat kepadaku.
Saupama dina manuk, Kalau burung,
Engkang téh manuk japati, Kanda seperti merpati,
lindeuk sotéh ngan semuna, seperti jinak,
dina manah ati-ati, hatinya waspada,
alah manan manuk merak, lebih dari burung merak.
emh Allah nyanggakeun diri. Ya Allah kupasrahkan diri.
Engkang Perbu Anom Erum, Kanda Prabu Anom Erum,
kuring neda kitab leutik, saya meminta kitab kecil,
hayang nyaho di aksara, ingin mengenal huruf,
lamun kuring jangkung leutik, bila saya tinggi langsing,
geus tada teuing rasana, betapa bahagianya,
nu hareudang hayang mandi. yang kepanasan ingin mandi.
Hayam leuweung pondok buntut, Ayam hutan pendek ekor,
wawuh gé uyuhan teuing, kenal juga untung
kapinis di mana mandina, kapinis di mana mandi,
dina pangguyangan munding, di tempat mandinya kerbau,
kuring di mana jangjina, saya di mana berjanji,
jangjina dina guguling. berjanji di atas guling.
- 170 -
Manuk tukung ulam padung, Burung tak berekor ulat padung,
boro-boro teuing diri, jangankan diri,
nya lakian ka satria, bersuamikan satria,
hayam leuweung saba eurih, ayam hutan menelusuri ilalang,
dumuruduh mamanahan, bergetar hati,
arum-arum mayangsari. wangi-wangi mayangsari.
Ciung dina kayu pugur, Burung ciung di atas kayu pugur,
gagak dina kirancani, gagak di atas kirancani,
kalayar dina kiara, kalayar di atas kiara,
rék nyium can puguh jadi, hendak mencium belum tentu jadi,
tacan tepi ka waktuna, belum sampai waktunya,
sedek palér ka sim kuring. cepat lupa kepadaku.
Saupamakeun di kayu, Seumpama kayu,
Engkang Perbu Narapati, Kanda Prabu Narpati,
upama kayu angsana, bagaikan kayu angsana,
gedé dahan daun leutik, besar dahan daun kecil,
gedé-gedé teu buahan, besarpun tidak berbuah,
iraha da pareng diri. kapan ditakdirkan diri.
Manuk puter imah panggung, Burung puter rumah panggung,
bopati hayang ngajadi, ingin menjadi bupati,
carulang di kajuaran, carulang di tempat tidur,
cing atuh laleungeun teuing, cobalah tanganku,
untun tipung tambang béas, untai tepung tambang beras,
geura laksanakeun diri. cepat laksanakan diri.
113 Kuring boga manuk lembut, Saya punya burung kecil,
silokana manuk leutik, ibaratnya burung halus,
kurungna muntiran jagat, sangkarnya mengelilingi dunia,
hargana dua //saduit harganya cuma satu duit,
sumérédét mamanahan, bergetar hati,
emh Allah kareueung teuing. emh Allah sangat takut sekali.
- 171 -
Anggur leuwih hadé kabur, Lebih baik melarikan diri,
kaya kieu-kieu teuing, jika begini,
emh Allah Nyi Ratnawulan, emh Allah Nyi Ratnawulan,
montong sok nyerdadu Turki, jangan suka meniru serdadu Turki,
umambon hayang ngarasa, umambon ingin merasakan,
sareng midang peuting diri. serta berdandan malam diri.”
Rukmantara geus ngadangu, Rukmantara sudah mendengarkan,
sumeblak lebeting galih, bergetar di dalam hati,
aduh Nyai garwa Engkang, “Aduh Nyai istri Kanda,
ku Engkang enggeus dipilih, oleh Kanda sudah dipilih.”
Ratnawulan ngawalonan, Ratnawulan berkata,
ka Perbu Anom nagari. kepada Prabu Anom.
Kantenan ayi nguluwut, “Tentu saja Dinda murung,
dilali-lali telik, dilupakan begitu saja,
barina ari kasawat, sedangkan penyakit,
dilali-lali kaseuit, dilupakan teringat kembali,
sinjang asa teu disinjang, mengenakan kain seperti telanjang,
kaédanan lain deui. tergila-gila lain lagi.
Ngan bati ngajukut laut, Hanya tinggal meniru rumput,
bageur gé kurungan diri, meskipun baik kurungan badan,
Engkang Perbu na kumaha, Kanda Prabu bagaimana,
kapan kuring permeswari, saya kan prameswari,
sebut teu suka da suka, dikatakan tidak suka tapi suka.”
Rukmantara seug ngalahir. Rukmantara lalu berkata.
Duh Rai mustika Erum, “Duh Dinda mustika Erum,
ku Engkang henteu kaharti, Kanda tidak mengerti,
masing wakca saayeuna, terus teranglah sekarang,
bet sumeblak Engkang galih, membuat bergetar hati,
jeung panon peupeureudeuyan, dan mata berkedip-kedip.”
Putri nyaur sindir sampir. Putri berkata menyindir.
- 172 -
Emh Engkang ngabiul usuk, “Duh Kanda ngabiul usuk,
Engkang asa perejurit, Kanda seperti prajurit,
ngocok bogo ka sagara, mengocok bogo ke lautan,
ngala penyu ka basisir, menangkap pasir ke pesisir,
nya bogoh ulah katara, jatuh cinta tidak terlihat,
nyimpen semu dina pikir. menyimpan perasaan di dalam
pikiran.
114 Sing éling saur kapungkur, Ingatlah perkataan dulu,
Engkang Perbu ka sim kuring, Kanda Prabu kepada saya,
témpo opat bulan téa, jangka waktu empat bulan,
keur waktu nyepeng upeti, ketika memegang upeti,
upamana kayu berlan, seumpama kayu berlan,
//keur waktu buahna amis ketika berbuah manis.
Tapi kuring putra Erum, Tapi saya putra Erum,
anu kakara ningali, yang baru melihat,
kana éta buah bérlan, buah berlan itu,
cariosna langkung amis, katanya sangat manis,
sim kuring hayang ngasaan, saya ingin merasakan,
naha enya engkang amis. apakah betul sangat manis.”
Mésem Perbu Anom Erum, Tersenyum Prabu Anom Erum,
bari lungsur tina korsi, sambil turun dari kursi,
seug dikaléng Ratnawulan, lalu dirangkul Ratnawulan,
bari dicium Nyi Putri, sambil Nyi Putri dicium.
aduh Engkang enya pisan, “Aduh Kanda betul sekali,
buah bérlan amis tiis. buah berlan manis sekali.
Ngalana sok nitih kasur, Mengambilnya harus menaiki kasur,
disangga ku ranjang kartil, di atas ranjang katil,
mun geus meunang buah berlan, bila sudah mendapatkan buah berlan,
méméh dituang dibedil, sebelum dimakan dibedil,
sampurna ana dituang, sempurna ketika dimakan,
énak pameget jeung istri. nikmat laki-laki dan perempuan.”
Perbu Anom Erum nyaur, Perbu Anom Erum berkata,
duh Enung sakedap deui, “Duh Enung sebentar lagi,
tacan tepi ka asalna, belum sampai waktunya.”
jéngkat Ratnawulan putri, Ratnawulan menghentakkan kaki,
kaserengan sasauran, berbicara keras,
bijil saur anu pusing. keluar perkataan marah.
- 173 -
Engkang Perbu Anom Erum, “Kanda Prabu Anom Erum,
leuwih saé jisim kuring, lebih baik diri saya,
reujeung dikieu-kieu mah, daripada diperlakukan begini,
lain putra nu sabibit, bukan anak yang seketurunan,
anakan taya bapaan, punya anak tidak berbapak,
bet asa teu payu diri. seperti orang yang tidak laku.”
Rukmantara mindo nyaur, Rukmantara kembali berkata,
aduh Nyai raja putri, “Aduh Nyai Raja Putri,
wengi isuk can mangsana, esok malam belum waktunya,
sareng Engkang téh saresmi, dengan Kanda tidur bersama,
samangsa wengi ayeuna, saat malam ini,
engkang panutupan pahing. Kanda terakhir berpantang.
115 Jeung Enung moal satidur, Dengan Enung tidak tidur.”
Nyi putri ngadelék asih, Nyi Putri melihat sayang,
mésem barkah mamanahan, tersenyum tenang hatinya,
Perbu Anom Erum lungsur, Prabu Anom Erum turun,
tina pangcalikan korsi, dari kursi tempat duduknya,
//tuluy asup kana kamar lalu masuk ke dalam kamar,
pantona jebrod disosi, pintunya lalu dikunci,
lajeng baé istirahat, terus beristirahat,
manahna kasmaran galih. hatinya kasmaran.
XXX. ASMARANDANA XXX. ASMARANDANA
Neda-neda ka Yang Widi, Memohon kepada Yang Widi.
panedana Rukmantara, Permintaan Rukmantara,
hayang tepang jeung carogé, ingin bertemu dengan suaminya,
mun jauh-jauh di mana, “Bila jauh berada di mana,
mun deukeut-deukeut di mana, bila dekat ada di mana,
mun pupus di mana pupus, bila meninggal di mana
meninggalnya,
Kang Rai seja ngiringan. dinda hendak mengikuti.”
Pinasti kersa Yang Widi, Sudah ditakdirkan Yang Widi,
datang tunduh banget pisan, ia mengantuk sekali,
rep kulon ngajogo ngulon, tertidur menghadap barat.
geus kitu aya nu dongkap, Setelah itu ada yang datang,
cék sakaol mah éyangna, katanya kakeknya,
mariksa ka Ratnaningrum, memeriksa Ratnaningrum,
aduh Nyai putu Éyang. “Aduh Nyai putu Eyang.
- 174 -
Manéh téh kakara éling, Cucuku baru teringat,
ka carogé Suryaningrat, kepada suami Suryaningrat,
dina mangsa ayeuna téh, pada saat ini,
kalangkung pisan sangsara, sangat sengsara,
keur néangan manéh pisan, sedang mencarimu,
aya di nagara Erum, berada di negara Erum,
tatapina langkung ruksak. tapi sangat rusak badannya.
Nyai mun hayang papanggih, Nyai bila ingin bertemu,
putu geura nyieun gambar, cucu buatlah gambar,
masing rupa kawas manéh, rupanya harus sama denganmu,
sarta mangkon Suryaningrat, serta memangku Suryaningrat,
masing cacad dina gambar, pada gambarnya dibuat cacat,
sing cara waktu di gunung, persis seperti waktu di gunung,
dibégal ku Raja Salkam. dirampok oleh Raja Salkam.
Saha jalma anu ceurik, Siapa orang yang menangis,
nyeungceurikan éta gambar, menangisi gambar tersebut,
budak atawana kolot, anak-anak atau orang tua,
ku Enung geuwat candak, bawalah oleh Enung,
nya éta salaki téa, itulah suamimu.
sakitu Éyang ngawuruk, Begitulah nasihat Eyang,
les éyangna henteu aya. Lalu kakeknya menghilang.
116 Marengan Radén jeung tanghi, Bersamaan dengan Raden terbangun,
ana éling pukul lima, Ketika terbangun pukul lima,
sujud sukur ka Yang Manon, sujud syukur kepada Yang Maha
Melihat,
Perbu Anom //tuluy siram Prabu Anom lalu mandi,
lajeng angkat ka paséban, lalu menuju paseban,
nyaur ka para tumenggung, memanggil para tumenggung.
gancangna nu dicarita. Dikisahkan secepatnya.
Sadayana geus sarumping, Semua sudah berdatangan
tumenggung mantri ponggawa, tumenggung mantri ponggawa,
hémpak ngadeuheusan kabeh, duduk menghadap semua.
Perbu Anom seug ngandika, Prabu Anom lalu bertitah,
Aeh patih Mamang Santika, “Eh Paman Patih Santika,
geura nékin masing lucu, buatlah gambar bagus,
rupa kuring coba gambar. rupaku cobalah gambar.”
- 175 -
Sareng Ratnawulan deui, Serta dengan Ratnawulan,
sina mangkon awak kula, memangku badanku,
sarta rai tékin émok, serta Dinda gambar sedang duduk,
kuring sing aya cacadna, saya digambarkan cacat,
rupakeun tapak sanjata, berupa bekas senjata.”
sakitu timbalan ratu, Begitu perintah ratu.
patih Erum matur nyembah. Patih Erum menghaturkan sembah.
Dék nékin payuneun Gusti, Hendak menggambar di hadapan
Gusti,
wantu patih rajin pisan, apalagi patih rajin sekali,
satimbalan tara ngéngken, setiap perintah dikerjakan sendiri,
dék patih nékin Sang Raja, lalu patih menggambar Sang Raja,
bleg baé rupana gambar, gambarnya persis rupanya,
song disanggakeun ka ratu, lalu diberikan kepada raja,
ku Sang Raja geus katampa. oleh raja sudah diterima.
Barangna raja ningali, Ketika Raja melihat,
émut mésem leuleus welas, tersenyum gembira sekali,
na paman teuing ku blég, “Paman persis sekali,
meugeus paman alus pisan, Serta paman bagus sekali.
ayeuna téh geura candak, Sekarang bawa gambar ini,
tunda dina alun-alun, simpan di alun-alun.
jalma kabéh sina ningal. Semua orang supaya melihat.
Saha jalma anu ceurik, Barang siapa yang menangis,
nyeungceurikan éta gambar, menangisi gambar itu,
budak atawana kolot, anak-anak atua orang tua,
tangkep seug ka dieu bawa, tangkap dan bawa ke sisi.”
Dén Patya matur sumangga, Den Patih mengiayakan.
sanggeus totos lahir ratu, Setelah selesai perintah ratu,
Radén Patih lajeng angkat. Raden Patih lalu berangkat.
117 Ka alun-alun geus sumping, Sudah tiba di alun-alun,
seug disimpen éta gambar, lalu disimpan gambar tersebut.
patih léos nakol bendé, Patih pergi memukul bende,
jalma kabéh diuaran, semua orang diberi tahu,
kolot //budak pada riab Orang tua anak-anak berdatangan.
urang Erum geus tagiwur, Penduduk Erum bertanya-tanya,
geus sumping ngadeugdeug sudah tiba melihat gambar.
gambar.
- 176 -
Kabéh jalma pada seuri, Semua orang tertawa,
nyeungseurikeun éta gambar, mentertawakan gambar itu,
heuheuy deudeuh éta naon, Apa itu?
ari ceuk sawaréh jalma, Kata sebagian orang,
ningal éta gambar raja, melihat gambar raja seperti itu,
meureun keur gancét jeung dulur, “Mungkin sedang incest dengan
saudaranya,
matak bosen teuing ngéwa. membuat bosan yang melihat.”
Sawaréh jalma marulih, Sebagian orang pulang,
di alun-alun geus carang, di alun-alun sudah jarang.
keun tunda heula carios, Kita tunda cerita,
kocap anu dieupanan, dikisahkan yang diberi umpan.
nyaritakeun Suryaningrat, Mengisahkan Suriyaningrat,
buuk gimbal awak budug, rambut kotor badan penuh koreng,
aki-aki kurang dahar. kakek-kakek kurang makan.
Gawéna eukeur musapir, Pekerjaannya sedang meminta-minta,
cicing di nu dagang kupat, berdiam di pedagang ketupat.
seug éta Suryaningrat téh, Lalu Suriyaningrat,
ningal ka nu dagang kupat, melihat pedagang ketupat,
kupatna ragrag sahiji, ketupat terjatuh satu,
katingal ku aki budug, terlihat oleh kakek koreng,
énggalna gancang dicandak. lalu diambil.
Tuluy dituang sakali, Lalu dimakan sekaligus,
ku Suryaningrat harita, oleh Suryaningrat saat itu,
kalangkung énak jeung raos, terasa sangat enak dan nikmat.
kocap anu nongton gambar, Dikisahkan yang menonton gambar,
sadayana enggeus bubar, semuanya sudah bubar.
Suryaningrat énggal maju, Suryaningrat lalu maju, hendak
rék jajaluk ka béh wétan. meminta-minta ke sebelah timur.
Pinasti kersa Yang Widi, Sudah takdir Yang Widi,
pareng ningal kana gambar, kebetulan melihat gambar,
diteuteup dipencrong baé, dilihat lama,
ras éling diri anjeunna, lalu teringat akan dirinya,
waktu dipangkon garwana, ketika dipangku oleh istrinya.
gambar téh dirontok gabrug, Gambar lalu dirangkul,
aduh Nyai engkang sambat. “Duh Nyai Kanda panggil.”
- 177 -
118 Suryaningrat les teu éling, Suryaningrat lalu pingsan.
geus éling tuluy sasambat, Ketika tersadar lalu memanggil-
Ratnaningrum //Engkang dago manggil,
ieu engkang Suryaningrat, “Ratnaningrum Kanda tunggu,
naha Rai téh digambar, ini Kanda Suryaningrat,
ninggalkeun ka Engkang pupus, mengapa Dinda digambar,
Ratnaningrum ieu Engkang. meninggalkan Kanda mati,
Ratnaningrum ini Kanda.”
Kacaturkeun Radén Patih, Dikisahkan Raden Patih,
ningal nu ngarontok gambar, melihat yang merangkul gambar,
mantri coba itu naon, “Coba lihat mentri itu apa,
eupan urang enggeus meunang, umpan kita sudah berhasil,
aki-aki nu nyanggutna, kakek-kakek yang terkena,
kapan lahir Kangjeng Ratu, kan menurut Kangjeng Ratu,
saha nu ngarontok gambar. siapa yang merangkul gambar.
Kudu dicandak ka puri, Harus dibawa ke puri,
ku urang kudu dicikrak, harus kita ikat,
suganna eukeur parépéh, mungkin untuk wadal.”
énggal baé Radén Patya, Lalu oleh Raden Patih,
Suryaningrat geus dicikrak, Suryaningrat sudah diikat,
digotong ku serdadu, digotong oleh serdadu.
geus sumping ka payun raja. Sudah tiba di hadapan raja.
Rukmantara geus ningali, Rukmantara sudah melihat,
mésem raina ngandika, tersenyum istrinya berkata,
calikkeun mamang sing hadé, Disuruh duduk Paman,
sartana raja geus awas, serta raja sudah mengerti,
dina manah ieu engkang, di dalam hati ini Kanda.
éngal baé Perbu Erum, Lalu Prabu Erum,
rék mariksa ku sinoman. hendak memeriksa dengan sinoman.
- 178 -
XXXI. SINOM XXXI. SINOM
Perbu Anom seug mariksa, Prabu Anom lalu memeriksa,
saha jenengan téh Aki, “Siapa namamu kakek,
reujeung kumaha petana, serta bagaimana ceritanya,
mawi dina gambar nangis, sebabnya menangis melihat gambar,
kawas anu nyeri teuing, seperti yang sakit hati.”
cédok nyembah aki matur, Kakek menyembah sambil berkata,
kaulanun Kangjeng Gusti, “Kaulanun Kangjeng Gusti,
marios asal sim abdi, memeriksa sebabnya saya.
ari asal sim abdi turunan raja. asalnya saya turunan raja.
119 Perbu Suriyanagara, Prabu Suriyanagara,
di nagara Banurungsit, di negara Banurungsit,
ari abdi téh nya ngaran, sedangkan nama saya,
Suryaningrat di nagari, Suryaningrat di negara.
ari purwana sim abdi, Sedangkan asal mula saya,
numawi gambar dirangkul, alasan gambar dirangkul,
wantu kuring kaédanan, karena saya tergila-gila.
asal purwana sim //kuring asal mulanya saya,
gaduh garwa teuing ku béla ka mempunyai istri yang sangat setia
awak. kepada saya.”
Tacan tengahna carita, Belum sampai tengah cerita,
Perbu Anom anu nguping, Prabu Anom yang mendengar,
geus murubut cipanonna, sudah mengeluarkan air mata.
alum cahyana téh Gusti, Gusti terlihat murung,
sulampé diganti-ganti, saputangan berganti-ganti,
wani enggeus séép tilu, sampai menghabiskan tiga buah,
paké nyusutan cisoca, dipakai menghapus air mata.
nguping carita salaki, Mendengarkan cerita suami,
Perbu Anom nyaur bari Prabu Anom berkata sambil tersedu.
dumareuda.
Aki lantaskeun carita, “Aki selesaikan cerita,
sareng deui bojo aki, serta lagi istri kakek,
éta téh saha ngaranna, siapa namanya,
nu béla ka diri aki, yang sangat membela kakek.”
dat nyembah aki ngalahir, Lalu menyembah kakek dan berkata,
ngaran pun bojo Dén Ningrum, “Nama istri saya Den Ningrum,
jeung abdi papisahna, dengan saya berpisah,
eukeur waktu meuntas cai ketika sedang menyebrangi sungai,
dina leuweung wates nagara di hutan perbatasan negara Tuan.
Gamparan.
- 179 -
Aya hiji peupeuntasan, Ada sebuah penyebrangan,
cai gedé liwat saking, sungai yang besar sekali,
sim abdi datang ka dinya, saya datang ke tenpat itu,
milu meuntas jisim abdi, hendak menyeberang.
tukang meuntaskeun ngalahir, Orang yang menyebrangkan berkata,
hadé meuntas ku parahu, Baiklah menyeberang dengan
tapi ulah tilu jalma, perahu, tapi jangan bertiga,
parahuna leuwih leutik, perahunya sangat kecil,
sok tilebuh omong nu takut kandas kata orang yang
meuntaskeun téa. menyebrangkan.
Sim abdi tiheula meuntas, Saya menyebrang lebih dahulu,
tinggal pun bojo di sisi, tinggal istri saya di pinggir,
manahoréng éta jalma, ternyata orang itu,
tukang meuntaskeun dengki, yang menyebrangkan dengki.
abdi geus di tengah cai, Ketika saya di tengah kali,
dijungkelkeun tikecebur, didorong sampai tercebur,
jeung bojo abdi papisah, saya berpisah dengan istri,
jisim abdi tonggoy palid, saya terus hanyut,
kersa Allah abdi nyangsang dina atas kekuasaan Allah saya tersangkut
nusa. di nusa.
120 Aya berkah nu kawasa, Atas pertolongan Yang Kuasa,
abdi yasa indit deui, saya bisa kembali pergi,
tuluy dilantaskeun pisan, lalu diseberangkan,
asal eujeung Naga//giri asalnya dengan Nagagiri,
dongkap kana misah deui, sampai berpisah kembali,
dongkap ka aya di Erum, hingga tiba di Erum.”
geus tamat aki nyarita, Setelah selesai kakek bercerita,
Perbu Anom langkung ketir, Prabu Anom sangat sedih.
henteu panjang bicara waktos Tidak panjang dikisahkan waktu itu.
harita.
- 180 -
Suryaningrat kék dicandak, Suryaningrat lalu dibawa,
ku Perbu Anom nagari, oleh Prabu Anom,
énggal dicandak ka jamban, lalu dibawa ke jamban,
kana pintu aér sumping, menuju pintu kamar mandi tiba,
palagi siram sang aji, tempat Sang Aji mandi.
kocap Ratnawulan nyusul, Ketika itu Ratnawulan menyusul,
enggeus sumping ka rakana, sudah tiba di dekat suaminya.
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
Nyai Raja cokot sabun arék “Nyai Raja tolong ambilkan sabun
siram. hendak mandi.”
Ratnawulan énggal nyandak, Ratnawulan lalu mengambil,
tina kamar sabun wangi, dari kamar sabun wangi,
sareng sulambéna raja, serta lap mandi raja.
Ratnawulan seug ngalahir, Ratnawulan lalu berkata,
Engkang naha aki-aki, “Kanda mengapa kakek-kakek,
dicandak asup ka pintu, dibawa masuk ke pintu.”
Perbu Anom seug ngandika, Prabu Anom lalu berkata,
ulah loba saur Nyai, “Jangan banyak bicara Nyai,
anggur hempék ku Nyai geura lebih baik tolong digosok badannya.”
ruruan.
Jengkét baeud Ratnawulan, Ratnawulan cemberut.
Engkang Perbu masing éling, “Kanda Prabu ingatlah,
alim teuing kuring narah, saya tidak mau,
ngaruruan aki-aki, menggosok badan kakek-kakek,
kuring teu kaduga teuing, saya tidak sudi,
naha Engkang kitu manah, mengapa Kanda begitu tega,
bet asih ka aki-aki, menyayangi kakek-kakek,
nyana kuring keur parépéh dikira untuk wadal gambar rumah.
gambar imah.
121 Engkang alim kuring gila, Kanda tidak mau saya jijik.”
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
hég baé geura ruruan, “Cobalah digosok,
engké urang kaul tipeuting, nanti malam kita bernadzar,
hég tuluy engké mah Nyai, pasti nanti malam.
mana kudu geura ruru atuh, Karena itu cepatlah gosok.
imut Endén Ratnawulan, Tersenyum Enden Ratnawulan,
bari jeung nyiwit celetit, sambil mencubit sedikit,
boa bohong Engkang //téh daék Jangan-jangan berdusta, Kanda mau
kumaha. apa?
- 181 -
Kira-kira moal gagal, Apakah tidak akan gagal?
kuring ngésto lahir batin, Saya menurut lahir batin,
mun kakang cara ka tukang, bila Kanda sepeti dulu,
engké téh ka diri kuring, nanti kepada diri saya?”
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
moal Nyai daék medu, “Tidak Nyai sumpah busung.”
Ratnawulan nyaur ngagakgak, Ratnawulan berkata sambil tertawa
cak sieun sinukan sami, keras,“Janji ya.”
énggal baé diruruan Lalu badan Suryaningrat digosok.
Suryaningrat.
Dikucurkeun ka pancuran, Lalu dikucurkan pada pancuran.
Suryaningrat lodoh deui, Suryaningrat mudah dibersihkan,
salirana enggeus sétra, badannya sudah bercahaya.
Ratnawulan nyandak sisir, Ratnawulan mengambil sisir.
Suryaningrat ku Nyi Putri, Suryaningrat oleh putri,
tuluy dibérésan rambut, lalu dibereskan rambutnya.
buuk gimbal diguntingan, rambut yang kusut diguntingi.
geus bérés rambutna galing, setelah selesai terlihat rambutnya
ikal.
Suryaningrat barang rét téh Suryaningrat terlihat bercahaya.
cahayana.
Kawas aér emas wayang, Seperti air emas wayang,
budug teu aya saeutik, koreng tidak ada sedikitpun,
Perbu Anom seug nimbalan, Perbu Anom lalu berkata,
cing laan kekemben Nyai, “Coba lepas kekemben Nyai,
tah nu dianggo ku Nyai, yang dipakai oleh Nyai,
aki téh sina dicangcut, supaya kakek memakai cawat.”
Ratnawulan seug ngalaan, Ratnawulan lalu melepaskan,
kekembenna pribadi, kekemben yang dipakainya.
Suryaningrat geus dicangcut Suryaningrat sudah memakai cawat
mentas siram. setelah mandi.
- 182 -
Énggal dicandak ku raja, Lalu dibawa oleh raja,
ka jero kanoman sumping, tiba di dalam kanoman.
manahna Suriyaningrat, Dalam hati Suryaningrat,
ék dikumahakeun kuring, hendak diapakan aku ini,
kawas jalma meunang meuli, seperti orang belian.
ngan nyaur di jero kalbu, Tapi hanya berkata di dalam hati,
lisan mah taya petana, lisannya tidak berdaya.
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
Nyai candak panganggo Engkang “Nyai bawalah pakaian Kanda yang
nu mulya. paling baik,
122 Nu dina kanaga emas, yang di dalam kotak mas.”
lajeng nyandak Raja Putri, Lalu Nyai Putri mengambil,
seug disanggakeun ka raja, serta diserahkan kepada raja.
Perbu Anom seug //ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
geura anggo ieu aki, “Pakailah ini Kakek,
panganggo nu nomer satu, pakaian nomor satu.”
Suryaningrat lajeng nyembah, Suryaningrat lalu menyembah,
nampanan paparin Gusti, menerima pemberian Gusti,
rap dianggo ari bray téh lalu dikenakan keluar cahayanya.
cahayana
Ngungkulan ka Rukmantara, Melebihi Rukmantara
tujuh tikel rupa tadi, tujuh kali lipat tadi,
jiga reremekan kaca, seperti pecahan kaca,
kawas déwata keur calik, seperti dewata duduk.
raja putri seug ningali, Raja putri lalu melihat,
nyaur salebeting kalbu, berkata di dalam hati,
aduh na bet kasép pisan, “Aduh tampan sekali,
na ieu satria nyangking, kesatria yang sedang menyamar.”
raja putri hookeun ningal Dén Raja Putri terpana melihat Den
Ningrat. Ningrat.
- 183 -
Nya Engkang anu waspada, Ya Kanda yang sangat waspada.
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
Nyai tingali sing awas, “Nyai perhatikan dengan teliti,
kumaha ayeuna Nyai, Bagaimana sekarang Nyai,
Nyai téh bogoh ka aki, Nyai jatuh cinta pada kakek?”
Ratnawulan imut matur, Ratnawulan tersenyum berkata,
matak bosen teuing engkang, “Kanda membuat bosan,
sasauran henteu uni, berbicara tidak layak,
boloampar engkang gé tacan jangankan (kakek), dengan Kanda
biasa. juga belum biasa.”
Seug Perbu Anom téh néwak, Lalu Prabu Anom menangkap
ka panangan Nyai Putri, tangan Nyai Putri,
masing saterangna pisan, “Nyai harus terus terang,
geura hendeuk coba Nyai, cobalah Nyai,
bogoh Nyai téh ka aki, mencintai Kakek itu.
heug Nyai lamun teu nyebut, bila Nyai tidak mengiyakan,
moal tulus engké téa, nanti malam tidak akan jadi,
da sanajan nyebut Nyai, oleh Kanda Nyai tidak akan diapa-
ku Engkang téh da moal jeung apakan.”
dikumaha.
Nyi Putri bérag ngandika, Nyi Putri gembira berkata,
kitu kieu akang punten kuring, “Begitu Kanda maafkan saya,
darma kuring ngan nimbalan, saya hanya menjawab,
reujeung terus ati kuring, serta dengan sepenuh hati.
lamun teu boga salaki, Bila tidak bersuami,
daék-daék kuring gabrug, saya ingin merangkulnya,
ieu ka Suriyaningrat, kepada Suryaningrat ini,
carék bogohna téh teuing, jatuh cinta sekali,
lamun lagas daék-daék ajur awak bila sendiri apapun mau.”
- 184 -
123 Gancangna baé carita, Singkat cerita,
montong dililakeun kuring, jangan terlalu lama,
//urang bujengkeun énggalna, kita singkat cerita,
Perbu Anom nu keur nyangling, Prabu Anom yang sedang menyamar.
seug nyaur ka perméswari, Lalu berkata kepada prameswari,
candak ka jero kadatun, “Bawa ke dalam keraton.”
Suryaningrat di kanoman, Suryaningrat di kanoman,
Perbu Anom jeung Nyi Putri, Prabu Anom dengan Nyi Putri,
kana kamar bari dipintu pantona. ke dalam kamar sambil pintunya
dikunci.
Suryaningrat mah nyalira, Suryaningrat sendiri,
ari éta raja putri, sedangkan raja putri,
sareng Perbu Anom Rukman, dengan Prabu Anom Rukman,
seug ngandika baé putri, lalu berkata kepada putri.
aduh perméswari, “Aduh prameswari,
soca engkang nu di Erum, mata hati Kanda yang di Erum,
agung pisan palamarta, mohon maaf,
sarébu ampun ka Nyai, beribu ampun kepada Nyai,
diri engkang rék ngabijilkeun diri kanda hendak mengeluarkan
tulisan. rahasia.
XXXII. MIJIL XXXII. MIJIL
Pangapunten Engkang téh ka Maafkan Kanda Nyai,
Nyai,
Enung anu dénok, Enung yang denok,
saterangna diri Engkang téh, sebetulnya diri Kanda,
Engkang téh lain lalaki, sesungguhnya bukan laki-laki,
saterangna istri, aslinya perempuan,
ngaran Ratnaningrum. bernama Ratnaningrum.
Mangka Aceuk ngarupakeun Alasan Kakak menyamar menjadi
lalaki, laki-laki,
asalna baréto, asal mulanya,
sacarita Ningrat tea, seperti cerita Ningrat.
asal Aceuk putri patih, asal Kakak putri patih,
di nagara Banurungsit, di negara Banurungsit,
Ningrat putra ratu. Ningrat putra ratu.
- 185 -
Tatapina Aceuk waktu tadi, Tapi Kakak ketika itu,
geus nyangking karaton, sudah menjadi raja,
mawi dongkap ka kabur téh, alasan melarikan diri,
aya raja anu dengki, ada raja yang dengki,
merangan ngajulig, memerangi secara licik,
purwa Aceuk kabur. mulanya Kakak melarikan diri.
Ari dongkap kana leuweung kai, Ketika tiba di hutan kayu,
geus kersa Yang Manon, sudah takdir Yang Manon,
enya pisan Aceuk téh, Begitulah Kakak,
lantaran jodo ka Nyai, jalan berjodoh dengan Nyai,
jeung Ningrat salaki, serta Ningrat suami,
ka Aceuk téh maru. kepada Kakak menjadi madu.
124 Aéh kutan manahoréng istri, “Ternyata perempuan,
aduh kuring téh kalao, aduh saya tertipu,
jadi naha mun kersa téh, jadi mengapa tidak,
heuheuy deudeuh éra saeutik, he he malu sedikit,
lamun luntur //galih bila berkenan,
meureun ngadu gapluk. mungkin mengadu gapluk.
Kajeun teuing kuring hanteu isin, Tidak apa saya tidak malu,
da aya gegentos, karena ada pengganti,
reujeung Engkang Ningrat rék serta dengan Kanda Ningrat hendak
pangantén, jadi pengantin,
ngan éwed sim kuring deui, tapi saya bingung lagi,
bet raka jeung rai, ternyata suami dan istri,
sok nyangling patut. sama-sama menyamar.
Atuh coba kuring téh ningali, Saya ingin melihat,
rupa istri Embok, rupa perempuan Kakak,
hoyong ningalian baé, hanya ingin melihat.”
Perbu Anom seug ngalahir, Prabu Anom lalu berkata,
atuh engké deui, lain kali saja,
di payun berhimpun. di hadapan kumpulan.
- 186 -
Meureun Aceuk rupa istri deui, Nanti Kakak berwujud perempuan,
tapi ulah cékcok, tapi jangan ribut,
jeung ka Ningrat kitu kénéh, serta kepada Ningrat begitu pula,
ulah diwartoskeun istri, jangan dikatakan perempuan.”
Ratnawulan lahir, Ratnawulan menjawab,
mangga kaulanun. “Baiklah.”
Lajeng angkat tina kamar bijil, Lalu keluar dari kamar,
asup ka karaton, masuk ke keraton,
sareng éta Ratnawulan téh, serta dengan Ratnawulan,
ka Suryaningrat sumping, datang ke hadapan Suryaningrat,
ngaréndéng jeung putri, berdampingan dengan putri,
Perbu Anom Erum Prabu Anom Erum.
Seug dicandak ti kanoman bijil, Lalu dibawa keluar dari kanoman,
geus sumping ka gedong, sudah tiba di gedung,
nyondong para tumenggung berkumpul para tumenggung semua.
kabéh, Prabu Anom lalu duduk,
Perbu Aom lajeng calik, berdampingan dengan putri,
ngaréndéng jeung putri, di kursi yang berkilau.
na korsi mubray alus.
Suryaningrat di payuneun Gusti, Suryaningrat di hadapan raja,
dina korsi dongko, duduk di kursi.
isin ku prabopatén, Terkejut Raden Patih,
kagét Radén Patih, serta Prabu Kandi,
sareng Perbu Kandi, tumenggung yang tiga orang.
tumenggung nu tilu.
Ningal éta satria na korsi Melihat kesatria duduk di kursi,
kasép wani obroy, tampan serta bercahaya,
ratu sepuh ogé kagét, Ratu Sepuh juga terkejut,
ningali ka anu linggih, melihat yang sedang duduk,
wani kasép teuing, sangat tampan sekali,
kumambang di payun. kumambang di hadapan.
- 187 -
XXXIII. MASKUMAMBANG XXXIII. MASKUMAMBANG
Perbu Anom bingahna kaliwat Prabu Anom sangat gembira,
saking,
éta dina galih téa, di dalam hatinya.
kocap ratu sepuh deui, Dikisahkan Ratu Sepuh,
seug naros ka Rukmantara. lalu bertanya kepada Rukmantara.
Aéh Radén ieu saha anu linggih, “Aduh Raden siapa ini yang duduk,
ama lepat teu uninga, Ayahanda bersalah tidak mengetahui,
jenengan ieu téh saha, namanya siapa,
nu linggih na korsi goyang. yang duduk di kursi goyang?”
Perbu Anom ka ramana seug Prabu Anom kepada ayahnya lalu
ngalahir, berkata,
sarta ta’dim pisan, serta sangat hormat,
kaulanun Kangjeng Rama, “Kaulanun Ayahanda,
ieu satria sangsara. ini kesatria yang sengsara.
125 Wengi tadi ku sim abdi kaimpi, Tadi malam terimpikan oleh saya,
aya sahiji jalma, ada seseorang,
kasangsara keur kasengsrem, yang sengsara tergila-gila,
//béla tumutur garwana. membela mencari istrinya.”
Radén Patih ngahuleng barina Raden Patih termenung sambil
nguping, berfikir,
émut kana lalampahan, Teringat perbuatannya,
nyaur salebeting galih, berkata di dalam hati,
bet ku aing dilalaworakeun olehku disepelekan.
pisan.
Prabu Anom lajengna mariksa Prabu Anom lalu memeriksa
deui, kembali,
éta ka nu calik téa, nya éta kepada yang duduk,
ka Suryaningrat, cing ayeuna Yaitu Suryaningrat.
kumaha Suriyaningrat. “Sekarang bagaimana Suryaningrat.
Tegesna yakin béla ka tuang rai, Meyakinkan sangat mencintai istri,
eta ka Ningrumkusumah, Yaitu kepada Ningrumkusumah?”
Suryaningrat cédok nyembah, Suryaningrat lalu menyembah.
Nun sumuhun dawuh timbalan “Betul sekali perkataan Tuan.
gamparan.
- 188 -
Lamun tacan kapanggih baé ku Bila belum ditemukan oleh saya,
abdi,
sakieu abdi geus genah, Meskipun saya sudah senang,
kaulanun Kangjeng Gusti, Kaulanun Kangjeng Gusti,
dibuluan ku gamparan. diberi pakaian oleh Tuan.”
Perbu Anom imut jeung bari Prabu Anom tersenyum sambil
ngalahir, berkata,
éh boa bohong Kaka, “Jangan-jangan bohong”,
bari jeung nyiwit saeutik, sambil mencubit sedikit.
gumujeng ager-ageran. Semua tertawa terbahak-bahak.
Kitu deui upama mun nyalin “Begitu pula jika putri menyamar,
putri,
Endén Ratnawulan, Enden Ratnawulan,
dijodokeun ku sim kuring, dijodohkan olehku,
kira-kira cocog manah. apakah cocok dengan hati.”
Suryaningrat imut jeung bari Suryaningrat tersenyum sambil
ngalahir, berkata,
ari Gusti najan abdi, “Duh Gusti meskipun saya,
purun ogé ka dieu mah, menginginkan hal ini,
jogjog neureuy buah loa. sama dengan burung jogjog
memakan buah loa.” (artinya tidak
mungkin)
Ku kituna ger gumujeng pada Mendengar itu semua tertawa
seuri,
gumujeng terus jeung manah, tertawa dengan gembira.
Engkang kumaha mun jol “Kanda bagaimana jika datang,
sumping, rai téh Ningrum istri Ningrumkusumah bagaimana.
kumaha.
Cing kumaha manah Engkang Coba bagaimana hati Kanda jika
mun jol sumping, datang,
arék naon pakaulan, Mau bernadzar apa,
coba kuring hayang nguping, coba saya ingin mendengar,
saur Engkang anu enya. perkataan Kanda yang
sesungguhnya.”
- 189 -
Suryaningrat nyembah seug Suryaningrat menyembah lalu
matur ka Gusti, berkata,
lamun dipareng //kapendak Bila ditakdirkan bertemu
(kurang dua larik)
Tangtu pisan jisim kuring suka Tentu saya bergembira sekali.”
ati,
Perbu Anom seug ngandika, Prabu Anom lalu berkata,
emh bet cumah sangeuk teuing, “Kalau hanya begitu tidak mau,
ari kitu mah Kang Ningrat. jika begitu Kang Ningrat
Tadina mah boro arék nujum Tadinya akan diramal,
sidik,
nya ku kuring rék ditéang, olehku akan dicari.
ari ayeuna mah moal, tapi sekarang tidak lagi,
da teu aya pakaulan. karena tidak ada nadzarnya.”
XXXIV. Lambang XXXIV. Lambang
Suryaningrat cédok nyembah, Suryaningrat lalu menyembah,
Kulanun aduh gamparan, “Kaulanun Tuan,
Abdi seja pakaulan, saya berniat bernadzar,
tatapi ngantos timbalan, tapi menunggu perintah,
kuma galih Kangjeng Raja, bagaimana pertimbangan Kangjeng
Raja,
dina éta pakaulan, dalam nadzar itu,
sim abdi ngantos timbalan, saya menunggu perintah,
kuma lahir Kangjeng Raja. terserah titah Kangjeng Raja.”
Mésem Perbu Rukmantara, Tersenyum Prabu Rukmantara,
jadi ana kitu Engkang, “Jadi kalau begitu Kanda,
ngantos timbalan raja, menanti perintah raja,
kitu deui mangga Engkang, begitu juga silahkan Kanda,
di mana engké geus aya, apabila nanti sudah ada,
raina Ningrumkusumah, istrinya Ningrumkusumah,
kuring arék hajat garwa, saya akan memberikan istri,
kudu sono ka nu anyar. harus merindukan yang baru.”
- 190 -
Cédok nyembah Suryaningrat, Lalu menyembah Suryaningrat,
Kaulanun Kangjeng Raja, “Kaulanun Kangjeng Raja,
sim abdi ku hayang tepang, saya sangat ingin bertemu,
kinten di mana ayeuna, kira-kira di manakah sekarang.
lamun diparengkeun tepang, Jika ditakdirkan bertemu,
abdi gaduh pakaulan, saya punya nadzar,
tujuh peuting reujeung garwa, tujuh malam dengan istri,
pangantén jeung Ningrum téa. malam pengantin dengan Ningrum.
Nu tetep di kajuaran, Berdiam di tempat tidur,
abdi moal turun unggah, saya tidak akan naik turun.”
ger gumujeng suka bungah, Semua tertawa gembira,
para raja sadayana, para raja semuanya,
ngagumujengkeun Dén Ningrat, mentertawakan Den Ningrat,
malah Raja Sepuh pisan, malahan Raja Sepuh,
imut ngahudang cahaya, tersenyum memancarkan cahaya,
kinanti mésem ka Ningrat. kinanti tersenyum kepada Ningrat.
XXXV. KINANTI XXXV. KINANTI
127 Perbu Anom Erum nyaur, Prabu Anom Erum berkata,
//ka sadaya perbopati, kepada semua bupati,
ayeuna kula saksian, “Sekarang saya saksikan,
di dieu rék nujum sidik, di sini hendak meramalkan,
arék nujum garwa Ningrat, hendak meramal istri Ningrat,
piayaeunana linggih. keberadaannya.”
Sadaya pada sumuhun, Semua mengiyakan,
abdi sumeja rék nguping, saya hendak mendengarkan.
Perbu Anom lajeng angkat, Prabu Anom lalu berangkat.
seug dicandak raja putri, Lalu dibawa Raja putri
sareng Radén suryaningrat, serta Raden Suryaningrat,
ka jero gedong geus sumping. ke dalam keraton sudah tiba.
- 191 -