Физика 10 класс

АРМАН-ПВ баспасы340-сур­ ет 341-су­рет

2-тапсырма. 339–341-су­рет­терд­ е көр­сет­ ілг­ ен құр­ ылғ­ ы­лард­ ы атаңд­ ар. Құр­ ылғ­ ы­
лар­ды қанд­ ай белг­ іл­ ер­ ін­ е қар­ ап анықт­ ағ­ ан­дар­ ың­ды түс­ інд­ ір­ ің­дер.

II Электр­қоз­ғалтқ­ ыш­тың жұ­мыс іст­ еу принц­ ип­ і
3-тап­сырм­ а: Қозғ­ алт­қыш­тың жұмыс істеу принципін зерт­теу

1) Электр­ қозғ­ алтқ­ ыш мо­дел­ ін ток кө­зін­ е жалғаң­дар. Мо­дельг­ е қа­жетт­ і ток көз­ ін
ал­дын ала анықт­ ап алыңд­ ар.

2) Қозғалтқышты және қолда бар материалдарды пайдаланып, желдеткіш, жедел­
саты (лифт), миксер, дрель сияқты электр аспаптарының моделін құрасты­
рыңдар.

3) Магн­ ит по­люст­ ер­ ін­ ің арас­ ынд­ ағ­ ы қоз­ғалтқ­ ыш рам­ ал­ ар­ ын­ ың бір­ ін­ бейнелеңдер.
Ра­ман­ ың қабырғалар­ ын көр­сет­ ің­дер. Он­ың бойындағ­ ы ток­тың ба­ғы­тын көр­се­
тіңд­ ер. Рам­ ан­ ың әрбір қабырғасына әсер ететін Амп­ ер кү­шін­ ің бағ­ ы­тын анық­
таңд­ ар (342-сурет).

0´ B1 S B1
S 0´

–

– + 0 +
0

342-сур­ ет. Магн­ ит өріс­ ін­дег­ і тог­ ы бар рам­ а

Жауабы қандай?
1. Ам­пер кү­ші­нің бағ­ыт­ ын анық­тау үшін қан­дай ереж­ е­ні пай­да­лан­дың­дар?
2. Рам­ а­ның қа­рам­ а-қар­сы қабырғаларына әсер етет­ ін күш­тер не­лік­тен тең болады?
3. Олар не­лік­тен бір­ ін-бі­рі те­ңгермейді?
4. Айн­ а­лу мом­ ен­ті мак­сим­ ал­бо­лу үшін ра­ма қан­дай күйде бо­луы кер­ ек?

301

АРМАН-ПВ баспасы Өзекше Орама Жартысақина

343-сур­ ет. Қозғ­ алтқ­ ыш 344-су­рет. Қозғ­ алт­қыш 345-су­рет. Жарт­ ыс­ ақ­ ин­ а
стат­ о­ры рот­ о­ры

4-тапсырма. 343–345-су­ретт­ ер­де көр­сет­ ілг­ ен қозғ­ алтқ­ ышт­ ард­ ың не­гізг­ і бө­лік­
тер­ ін қар­ аст­ ыр­ ың­дар.

Жауабы қандай?
1. Қозғ­алт­қыш мод­ ел­ ін­ е қа­ра­ған­да ста­тор мен ро­торд­ а орам сан­ ының көп болуы

себебі неде?
2. Нег­ е өтк­ ізг­ іш­сымды мет­ алл пласт­ ин­ а­ларғ­а орай­ды?
3. Өзек­шені не­лікт­ ен мет­ алд­ ан емес плас­ти­на­дан жас­ ай­ды?
4. Жарт­ ы­сақ­ ин­ а не үшін қа­жет? Олар қан­дай қозғ­алтқ­ ыш рот­ ор­ ын­ а бе­кіт­ і­ле­ді?

5-тапсырма. Тұ­рақт­ ы ток қоз­ғалт­қыш­ ын­ ың пай­да­лан­ ыл­ у­ына бір­неш­ е мы­сал
келт­ ір­ іңд­ ер.

III Қоз­ғалтқ­ ыш­тар­ды пайд­ ал­ ан­ у
Тұр­ ақ­ты ток қозғ­ алтқ­ ышт­ ар­ ын те­мір­жол кө­лік­тер­ і­нің дөңг­ ел­ ек­тер­ ін іс­ке қо­су

үшін жән­ е авт­ ок­ ө­лік жол­дар­ ы мен тем­ ірж­ ол­дың то­ғыс­қан жер­ле­рін­дег­ і шлаг­баум­
дар­ды іск­ е қос­ у үшін қол­да­на­ды. Қоғ­ амд­ ық көл­ ік­тер­де (трамв­ ай, трол­лей­бус, мет­
ро) олар тар­ту күш­ ін ту­ды­ра­ды. Қойм­ а ша­руа­ шыл­ ығ­ ын­да тұ­рақт­ ы ток қозғ­ алт­қыш­
тар­ ын электрк­ ар­лард­ ы жән­ е тиі­мд­ і әрі қау­іп­сіз электртиег­ ішт­ ер­ді іск­ е қос­ у үшін
қол­да­над­ ы.

Мет­ алл өңд­ еу сал­ ас­ ынд­ а тұ­рақт­ ы ток қоз­ғалтқ­ ышт­ ар­ ын мет­ алкеск­ іш с­ танокт­ арғ­ а
орн­ ат­ ад­ ы.

6-тапсырма. Қарастырылған құрылғыларға  – қозғалтқыш пен генераторға
анықтама беріңдер.

Жауабы қандай?
Суд­ ың құл­ ау энерг­ ияс­ ын­ ан не­ме­се қыз­дыр­ ыл­ған буд­ ың қы­сы­мын­ ың әсе­рі­нен
рот­ орд­ ың айн­ ал­ уы кез­ ін­де ген­ е­рат­ ор­лард­ а Лор­ енц күш­і­нің өт­кізг­ ішк­ е пер­пен­дик­ у­ляр
құр­ аушысына қар­сы ме­хан­ ик­ ал­ ық жұм­ ыс атқ­ ар­ ы­лад­ ы дег­ енг­ е сен­ е­сіңд­ ер­ме?

302

АРМАН-ПВ баспасыIV Тұ­рақт­ ы ток ген­ е­рат­ о­ры Fл Fл1 B

Естеріңе түсіріңдер! υ2 υ
α
Ге­нер­ а­тор ро­то­рын­ ың ора­ Fл2 α
маларынд­ ағ­ ы за­рядт­ ар­дың орын
ауы­ ст­ ыр­ у жұм­ ыс­ ын орам бойы­мен υ1
ба­ғыт­талғ­ ан Лор­ енц кү­ші ат­қа­
рад­ ы. Ло­ренц күші­нің өтк­ із­гіш­тің 346-сур­ ет. Магн­ ит ағы­нынд­ а­ғы өт­кізг­ іш­тің
жыл­дам­дығ­ ы­на қарс­ ы бағ­ ыт­ қоз­ға­лыс­ ы ке­зінд­ ег­ і Ло­ренц күш­ і­ құраушылары­
тал­ған, орам­ға пер­пенд­ ик­ ул­ яр
құр­ аушысы те­ріс жұм­ ыс жас­ ай­ды ның жұ­мыс­ ы
(346-су­рет). Лор­ енц күші­н­ ің
перп­ ен­ди­кул­ яр құр­ аушысы өт­кіз­
гішт­ е­гі за­рядт­ ал­ған бөл­шект­ ерд­ ің
бағ­ ытт­ алғ­ ан қозғ­ ал­ ыс­ ын­ ан пайд­ а
бол­ ад­ ы.

Ж а у а бы қандай?

1. Тұ­рақ­ты ток ге­не­рат­ о­рын­ ың жұ­мыс­ ы қанд­ ай құб­ ыл­ ыс­қа не­гіз­делг­ ен?
2. Ге­не­ра­тор­ға жал­ған­ған электр шам­ ы одан да жар­ ығ­ыр­ ақ жа­нуы үшін не іс­теу кер­ ек?

Бұл электром­ аг­нит­тік ин­дукц­ ия за­ңын­ а сәй­кес кел­ е ме?
3. Ген­ е­ра­тор мо­де­лін­ ің ра­мас­ ын тес­ іп өте­тін маг­нит ағы­ны қан­дай әдісп­ ен өз­ге­ре­ді?
4. Қоз­ғалт­қыш жұ­мыс­ ы мен ге­не­ра­тор жұ­мыс­ ын­ ың не­гізг­ і ай­ыр­ма­шы­лықт­ а­ры нед­ е?
5. Қозғ­ алтқ­ ыш­ты ге­не­ра­тор рет­ інд­ е қолд­ а­ну­ға бо­ла ма? Ол үшін не іс­теу ке­рек?

Өз тәжірибең
Тұр­ ақт­ ы ток ге­не­ра­то­ры мо­дел­ ін іс­ке қос­ ыңд­ ар.

Шы­ғар­маш­ ы­лық тап­сырм­ а

1. ppt-пре­зен­та­ция дай­ын­даңдар:
˗ Тұ­рақт­ ы ток қозғ­ алтқ­ ышт­ а­ры­ның жән­ е ген­ е­ра­торл­ ар­ ы­ның ҚР өнд­ ір­ іс
са­ла­сын­дағ­ ы рөл­ і.
˗ Электрқ­ оз­ғалтқ­ ыш­тар жә­не көл­ ік­тер.
˗ Тұ­рақ­ты ток ген­ ер­ ат­ ор­ ын қолд­ а­нудың перс­пект­ и­вал­ а­ры.

2. Электрқозғ­ алтқ­ ыш мо­дел­ ін құ­раст­ ы­рыңд­ ар

303

14-тараудың қорытындысы
АРМАН-ПВ баспасы
Магн­ ит­ағыны­ Электром­ агн­ итт­ ік инд­ ук­ция за­ңы­ Шарғын­ ың магн­ ит өріс­ і­

Ф = B Scosα n вект­ ор­ Кон­тур­дың ЭҚК-сы Ин­дук­тивт­ іл­ ік
α – B жән­ е ∆Ô L = μμ0n2lS
εi = − ∆t

лары арас­ ынд­ ағ­ ы бұр­ ыш ∆Ô Энер­гия
∆t
εi = −N Wм.ө. = LI 2
2

Ф = LI Өт­кізг­ іш­тің ЭҚК-сы Энер­гия ты­ғызд­ ығ­ ы

εi = Bυlsinα w = W ì. ө.
м.ө. V
Өзд­ ік инд­ укц­ ия­ның ЭҚК-сы
∆I
ε iS = −L ∆t wм.ө. = Â2

ι

2µ ⋅ µ0

Заңд­ ар, ереж­ ел­ ер
Электро­маг­нит­тік ин­дукц­ ия за­ңы
Ай­ны­мал­ ы магн­ ит өрі­сі­тудырғ­ ан құй­ын­ды өріст­ ің ЭҚК-ның инд­ укц­ ия­сы бірлік уақыт ішінде

кон­тур­мен шект­ елг­ ен бетт­ ен өтет­ ін маг­нит ағы­ны­ның өзгерісіне тең.
Ленц ереж­ е­сі
Кон­турд­ ағ­ ы ин­дукц­ ия­лық ток әрқ­ аш­ ан­да оның магн­ ит өрі­сі­осы токты ту­дырғ­ ан маг­нит ағы­

ны­ның өз­гер­ іс­ ін­ е ке­дерг­ і жас­ айты­ н­дай бағ­ ытт­ ал­ ад­ ы.

Глоссарий
Ин­дукт­ ивт­ іл­ ік – шарғын­ ың инерт­тілік қас­ иет­ ін сип­ ат­тайт­ын фи­зи­кал­ ық шам­ а.
Маг­нит ағын­ ы – маг­нит өріс­ іне­ енгізілген тұйы­ қталған кон­тур­ды те­сіп өтет­ ін магн­ ит инд­ ук­

ция­сы сыз­ ықт­ ар­ ын­ ың сан­ ы.
Магн­ ит ағын­ ы  – кон­турд­ ы тес­ іп өтет­ ін маг­нит өріс­ ін­ ің инд­ укц­ ия­сын­ ың кон­тур ау­дан­ ы­на

жән­ е ра­ма ау­дан­ ын­ а түсірілген норм­ а­ль мен магн­ ит инд­ укц­ ияс­ ы вект­ ор­ ын­ ың арас­ ынд­ ағ­ ы
бұр­ ыш­ тың ко­си­нусына көб­ ей­тіндісіне тең физ­ и­кал­ ық шам­ а.
Магн­ ит өріс­ і энерг­ ия­сын­ ың көл­ емд­ ік ты­ғыз­дығ­ ы – маг­нит өрі­сін­ ің энерг­ ет­ и­ка­лық сип­ ат­
там­ ас­ ы, магн­ ит­тік қыс­ ым­ ы.
Өз­дік инд­ ук­ция – өтк­ ізг­ іш кон­тур­арқылы өтетін ток өз­герг­ ен­де осы кон­турда­инд­ укц­ ия­лық
ЭҚК пай­да бол­ у құб­ ыл­ ыс­ ы.
Электр­ ген­ ер­ а­торы – мех­ ан­ и­ка­лық энерг­ ия­ны электр энер­гия­сын­ а айн­ ал­дыр­ ат­ ын мәшине.
Электр­омаг­нит­тік инд­ укц­ ия құ­был­ ыс­ ы  – тұйы­ қталған­ өтк­ ізг­ іш кон­тур­ ды тес­ іп өтет­ ін
магн­ ит ағын­ ы­ның өзг­ ер­ іс­ і ке­зінд­ е­ инд­ укц­ ия­лық ток­тың пайд­ а бол­ уы электромагниттік
инд­ укц­ ия құ­был­ ыс­ ы деп атал­ ад­ ы.

304

АРМАН- ҚПосВымбшааслапрасы Қосымшалар

ЗЕРТХАНАЛЫҚ
ЖҰМЫСТАР
ЖӘНЕ КЕСТЕЛЕР

• Зертханалық жұмыстарда оларды жүргізу мақсаты, қажетті
құрал-жабдықтар көрсетілген, жұмыс барысы суреттермен,
кестелермен және есептеу формулаларымен берілген.



1-қо­сым­ша. Зертх­ а­нал­ ық жұ­мыст­ ар

АРМАН-ПВ баспасы№1 зерт­хан­ а­лық жұм­ ыс.
Көлб­ еу науа бойы­мен қозғ­ а­ла­тын ден­ е­нің үдеуін анық­тау

Жұм­ ыст­ ың мақс­ ат­ ы: көл­беу науа бойым­ ен до­мал­ а­ған кішк­ е­не шар­дың үдеуін өл­шеу.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: муфтасы және қысқышы бар ш­та­тив, мет­ алл науа, шар, ци­ли­ндр

ден­ е, өлш­ е­уіш тас­па, се­кун­до­мер.

Қысқ­ а­ша теор­ ия: Дене көлб­ еу науа бойым­ ен үдем­ ел­ і қоз­ғал­ ып ке­ле­ді, ден­ е­нің орын
at 2
ау­ыс­ты­руы мын­ а­ған тең: s = J0t + 2 .

Баст­ ап­қы жылд­ амд­ ықт­ ың нөл­ге тең б=ол2tғ2sа.н да: s = a2t 2 . (1)
Есеп­теу фор­му­ла­сын ала­мыз: a

Жұм­ ыст­ ың орын­да­лу рет­ і:

1. 1-сурет­те көр­сет­ ілг­ ен қонд­ ыр­ғы­ны жинаңдар, науан­ ың төм­ ен­гі жа­ғын­ а цилиндрл­ ік
ден­ е­ні қойыңдар.

2. Науа­ның жо­ғар­ғы жағ­ ы­нан шард­ ы дом­ а­лат­ ып, сек­ ун­до­мерд­ ің кө­ме­гім­ ен науа
бойы­мен дом­ а­лау уа­қыт­ ын есеп­тең­дер.

3. Ара­қа­шықтықт­ ы өлш­ ейт­ін тасп­ а ар­қыл­ ы шард­ ың ци­ли­нд­рге дейі­н жүр­ іп өтк­ ен
жо­лын анық­таң­дар.

4. Өлшеу нәтижелерін 1-кес­тег­ е толт­ ы­рың­дар.

1-су­рет

1-кест­ е

№ Өл­шен­ді Есеп­тел­ді­

п/п Ара­қа­шық­ Қ­ оз­ғал­ ыс Үдеу a, Үдеу­дің орт­ аш­ а мә­ні a, м/с2
тық s, м уа­қы­ты t, с
м/с2

1
2
3
4
5

5. ­Науа­ның көл­беу бұр­ ыш­ ын өзг­ е­рт­пей, тәж­ ір­ и­бен­ і 5 рет қай­талаңд­ ар.
6. Әрбір тә­жі­ри­бе жүрг­ із­ у бар­ ы­сынд­ а шард­ ың үдеуін есепт­ еу үшін (1) фор­му­лан­ ы

қол­да­ныңд­ ар, нәт­ и­же­сін кест­ е­ге толт­ ыр­ ып отыр­ ың­дар.

306

7. Үдеу­дің орт­ аш­ а мән­ ін мына форм­ ул­ ам­ ен есеп­теңд­ ер: aîðò = a1 + a2 + a3 + a4 + a5
5
АРМАН-ПВ баспасы
8. Әр өлш­ еу үшін аб­сол­ ют қа­тел­ ікті: a = aîðò − a ,

аб­сол­ юттік қат­ е­лікт­ ің ор­та­ша мә­нін: aîðò = a1 +a2 +a3 +a4 +a5 ,
5
aîðò
са­лыс­тыр­мал­ ы қат­ е­лікті: e = aîðò ⋅ 100% анықтап, өлш­ еу қат­ е­лі­гін стат­ ист­ и­

кал­ ық әдісп­ ен ба­ғал­ а­ңдар.

9. Зерт­теу нә­ти­же­сін мына түрде жа­зың­дар: e =… ⋅100% болғанда a = aîðò ±aîðò .
10. Алынғ­ ан нә­ти­же­ні a = g sin a форм­ у­лас­ ым­ ен есеп­тел­ген үдеуд­ ің мән­ і­мен сал­ ыс­

ты­рың­дар, мұнд­ ағ­ ы a  – жаз­ ық­тықт­ ың көл­беу бұр­ ы­шы.

Қор­ ы­тын­ды:
Н­ ауад­ ан дом­ ал­ ап түск­ ен шар үдеуін­ ің пайд­ а бо­лу­себебі туралы қор­ ыт­ ын­ды жа­

саңд­ ар. Үдеуді өлш­ еу­де­жіб­ ер­ іл­ ген қа­тел­ ік­ті бағ­ ал­ аңд­ ар. Өл­шеуд­ ег­ і нег­ ізг­ і қа­тел­ ік­ті
атаңд­ ар. Қанд­ ай қа­тел­ ікт­ ің түр­ ін­ е жат­ ад­ ы: кез­дейс­ оқ па нем­ е­се жүйел­ ік пе? Тәж­ і­
риб­ е­нәт­ и­же­сін жақс­ ар­ту үшін не іс­тер едіңдер?

№ 2 зерт­хан­ ал­ ық жұм­ ыс. Де­нен­ ің ұшу у
қаш­ ықт­ ы­ғының лақт­ ы­ру бұр­ ыш­ ы­на
тәу­ел­ді­лі­гін зертт­ еу

Жұ­мыст­ ың мақс­ а­ты: көкж­ и­ек­ке бұ­рыш жа­сай лақ­ты­
рылғ­ ан ден­ е қоз­ғал­ ыс­ ы­ның не­гіз­гі заң­дыл­ ықт­ ар­ ын υ0у υ0
текс­ е­ру. Лақт­ ы­ру бұр­ ы­шын­ ың қан­дай мән­де­рін­де g hmax
х
ұшу қаш­ ық­тығ­ ы максимал бо­лат­ ы­нын анықт­ ау. α l
Құ­рал-жаб­дықт­ ар: зертх­ а­нал­ ық балл­ ист­ ик­ а­лық υ0х 2-сур­ ет

та­пан­ша, өлш­ еуі­ш тасп­ а, 2 бет па­рақ, 1 бет

кө­шір­ме қағ­ а­зы, жаб­ ысқ­ ақ тас­па. Кө­шір­ме қағ­ аз

болм­ ағ­ ан жағ­дайд­ а елен­ген құмд­ ы пай­да­лан­ уғ­ а

бо­ла­ды.

Қысқ­ а­ша тео­рия: көкж­ ие­ к­ке бұр­ ыш жа­сай лақ­ты­

рыл­ған ден­ е­нің ұшу қашықтығы мын­ а форм­ у­

ла­мен өр­нект­ ел­ ед­ і (2-сур­ ет):

l = υ02 sin 2α0 . (1)
g

Жұ­мыс­тың орынд­ ал­ у ре­ті:

1. Балл­ ис­тик­ а­лық та­панш­ а­ның құр­ ыл­ ы­сым­ ен

жә­не жұм­ ыс­ істеу принципімен та­ны­сың­дар. 3-сур­ ет
2. 3-су­ретт­ егід­ ей қонд­ ырғ­ ы­жинаңдар.

3. Сын­ ақ кезінде 45° бұр­ ышп­ ен атылғ­ ан шар ақ

қа­ғазд­ ың шетк­ і бұр­ ыш­ ын­ а түс­ ет­ інд­ ей қағазды жаб­ ысқ­ ыш тасп­ ам­ ен бек­ іт­ іңд­ ер.

4. Көш­ ірм­ е қағ­ аз­ды қар­ а жағ­ ым­ ен бек­ іт­ ілг­ ен бетк­ е қойы­ ңд­ ар (кө­шірме қағ­ аз жоқ

болғ­ ан жағд­ айд­ а құм­ ы бар жәш­ ікт­ і қойы­ ң­дар).

307

5. Тап­ ан­ша­ны 20°, 30°, 40°, 45° бұ­рыш­пен ор­на­лас­тыр­ ып, әр­ жағдайда бес рет­
атың­дар. Шар­дың тү­су ізін қар­ ын­даш­пен жүр­гіз­ іп, жа­нын­ а лақ­ты­ру бұ­рыш­ ын
белг­ і­лең­дер.

6. Өл­шеу нә­ти­же­ле­рін кес­те­ге тол­ты­рың­дар.
АРМАН-ПВ баспасы
Шар­дың ұшу бұ­рыш­ ы α0 20° 30° 40° 45° 50° 60° 70° 90°

Ұшу қа­шық­ты­ғы, см l1

l2

l3

l4

l5

Ұшу қа­шық­ты­ғын­ ың lорт
ор­таш­ а мә­ні, см

7. Пар­ ақ­ты ау­ыс­тыр­ ып, 50°, 60°, 70°, 90° бұр­ ышп­ ен бес рет атыңд­ ар.

8. Ұшу қа­шық­тығ­ ының орт­ аша мән­ін мын­ а фор­мул­ а­мен есепт­ ең­дер:

lîðò = l1 + l2 + l3 + l4 + l5
5

9. Бақылау сұрақтарына жауап беріңдер.
а) Бұрыштардың қандай мәндерінде ұшу қашықтықтары шамамен бірдей
болды? Алынған нәтижені ұшу қашықтығын есептеу формуласын қолдана
отырып тексеріңдер. Шардың бастапқы жылдамдығының модулін барлық
бұрыштар үшін бірдей деп алыңдар.
ә) Бұрыштың қандай мәнінде ұшу қашықтығы максимал болды? Оны теориямен
байланыстыр.

10. Жүр­гі­зілг­ ен тә­жір­ и­бег­ е қо­ры­тынд­ ы жас­ аң­дар.

№ 3 зерт­хан­ а­лық жұ­мыс.
Көлб­ еу науамен домалайтын ден­ е­нің қоз­ғал­ ыс­ ын оқып үйрену

Жұм­ ыст­ ың мақ­са­ты: айн­ ал­ма­лы де­нен­ ің инер­ция мом­ ен­тін анық­тау, жанама

өлшеулер кезінде нәтижелерді өңдеу қаб­ ілет­ ін қал­ ыпт­ аст­ ы­ру.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: муфт­ а­сы жән­ е қыс­қыш­ ы бар штат­ ив, до­ға тә­різ­ді науа, диа­метр­ і

1,5 – 2 см шар, көш­ ір­ме қағ­ аз­ , салм­ а­ғы әр­түр­лі тас­та­ры бар тар­ а­зы, екі ке­сек.

Қысқ­ а­ша тео­рия: Ай­налм­ ал­ ы ден­ е­нің ки­не­тик­ ал­ ық энер­гияс­ ын жә­не оның

бұр­ ышт­ ық жылд­ амд­ ы­ғын білс­ ек, онд­ а шард­ ың инер­ция мом­ ен­тін анықт­ ай

ала­мыз: Wàéí = J w2 , J = 2Wàéí . (1)
2 w2

А нүкт­ е­сінд­ ег­ і шар (4-сурет) В горизонталь деңгейге қат­ ыст­ ы mgh по­тенц­ иалд­ ық

энерг­ ияғ­ а ие. Науа бойым­ ен дом­ ал­ ап түск­ ен шард­ ың пот­ енц­ иал­дық энерг­ ияс­ ы

ілгерілемелі қозғ­ а­лыст­ ың Wілг кин­ ет­ ик­ а­лық энер­гияс­ ы­на жә­не айн­ ал­мал­ ы қоз­ға­
лыс­тың кин­ ет­ ик­ а­лық энерг­ ияс­ ын­ а ай­на­ла­ды. В нүкт­ е­сін­дег­ і шар үшін энер­гиян­ ың

сақт­ а­лу заң­ ын­ а сәй­кес мына теңд­ еу орынд­ а­лад­ ы:
mgh = Wiëã +Wàéí

308

бұд­ анАРМАН-ПВ баспасы Wàéí = mgh − mu2 ;
демек, 2
(2 )
2Wàéí m gh − υ 2
ω2 ω2
J = = ,

мұнд­ ағ­ ы u  – шар­дың масс­ ал­ ар цент­рі­нің сы­зық­тық жылд­ амд­ ы­ғы, w  – оның В нүкт­ е­

сінд­ е­ айналуының бұр­ ышт­ ық жылд­ амд­ ығ­ ы. Науағ­ а қат­ ыс­ты мас­са­лар центр­ і­нің сы­

зықт­ ық жылд­ амд­ ығ­ ы жән­ е шард­ ың бет­ ін­де­айн­ ал­ у осін­ ен макс­ и­мал­алыс қашықтықтағы

нүкт­ ен­ ің масс­ а­лар центр­ ін­ е қат­ ыст­ ы сызықтық жылдамдығы өзар­ а тең, онд­ а мына өр­

нек­ті жаз­ уғ­ а бол­ ад­ ы: υ
R
ω = ,

мұнд­ ағ­ ы R  – шар­дың рад­ иусы.

Онд­ а шард­ ың инер­ция мо­мен­ті үшін мына өрн­ ект­ і жазамыз:
 2gh 1
J = mR 2 u2 − . (2)

Егер­ де үст­ ел­дің бет­ і­не дейі­н­гі l қаш­ ықт­ ықт­ ы жән­ е t уа­қытт­ ы бі­лсек, шар­дың
мас­са­лар цент­рі­нің В нүкт­ е­сін­де­гі u сыз­ ықт­ ық жыл­дамд­ ы­ғын анық­тау­ға бо­лад­ ы:
l
u = t .

Ұшу уа­қыт­ ын мына қат­ ы­наст­ ан анықт­ ай­мыз: H = gt 2 бұ­дан: t = 2H .
2 g

Демек, жылд­ амд­ ық: u= l . (3)

H
2 g

Алынғ­ ан (3) өрн­ ект­ і (2) фор­му­лағ­ а қойс­ ақ, мына

теңд­ еу­ді алам­ ыз: mR2 (4hH − l 2 ) . А
l2 hB
J = (4)

Жұм­ ыст­ ың орынд­ ал­ у ре­ті: H
1. Доғ­ а тәр­ із­ді науан­ ы штат­ ив­ке қыс­қышп­ ен бек­ і­
l
тіңд­ ер. Науан­ ың тө­менг­ і жа­ғы үст­ ел бет­ ін­ е
пар­ алл­ ель бол­ у қа­жет. h жән­ е H биі­кт­ ікт­ ер­ ін
өлш­ еп, нәтижені кестеге жазыңдар (4-сур­ ет):

4-сур­ ет

Тә­жір­ иб­ е m, кг Өлш­ ен­ді Есеп­тел­ді
№ R, м h, м H, м l, м J, кг/м2 Jорт, кг/м2 ∆J/, кг/м2

1
2

2. Та­раз­ ы­ның көм­ е­гі­мен шард­ ың масс­ а­сын өлш­ ең­дер, нәт­ и­же­сін кест­ ег­ е
жазыңдар.

309

3. Шард­ ы екі ке­сек­тің ара­сын­ а ор­на­лас­ты­рып, оның d диам­ етр­ ін анық­таң­дар, R = d
АРМАН-ПВ баспасы 2
радиусын есепт­ ең­дер, нә­ти­жес­ ін кест­ ег­ е толт­ ыр­ ың­дар.

4. h би­ік­тік­тен шард­ ы до­мал­ а­тып, оның ұшу қаш­ ық­тығ­ ын өл­шеңд­ ер, тә­жі­ри­бен­ і

5 рет қайт­ алаңд­ ар.

5. Әр жүр­гі­зіл­ген тәжірибе үшін (4) фор­му­ла бой­ынш­ а инер­ция мом­ ент­ ін анық­

таң­дар. J1 + J2 + J3 + J4 + J5
5
6. Инерц­ ия мом­ ен­ті­нің ор­та­ша мә­нін анықт­ аң­дар: J îðò = .

7. Әр тә­жір­ и­бе үшін аб­со­лют­ қат­ е­лік­ті ∆Ji = Jîðò − Ji , аб­со­лют­ қат­ е­лікт­ ің

8. ШоeрJ ­та=ар­ш­д∆ыаJJңîðмîòðиòән­н⋅еі1рн0ц­:0и%∆я Jмтîаоðòу­мы=епн,∆т­ өінJл1ш­м+ыеу∆н­ ақJа2фт­+оел­р∆і­мг­5Jуін3л­ а+см­т∆ает­нJи4ек­ с+ае­л∆пы­тJқе5ңә,д­деіссрап­:­леыJн2сат­=ныыр52қм­mт­ааRл­ңы2д­.ақра.­те­лікті
∆R ∆m
Бір рет өлш­ ег­ ен­де­гі қа­те­лік­ті бағ­ а­лаң­дар: eJ = 2 R + m , ∆J 2 = J 2 ⋅ eJ

9. Өл­шеу нәт­ иж­ е­лер­ ін былайша жаз­ ың­дар: e = ...% бол­ғанд­ а J = Jîðò ± ∆Jîðò ;
e = ...% бол­ған­да J = J 2 ± ∆J 2

10. Түз­ у айм­ ақ­ та жосп­ арл­ ау екі әдісп­ ен алынғ­ ан шард­ ың инерц­ ия мо­мент­ ін­ ің мән-

дерін бейнелеп, алынғ­ ан нә­ти­жел­ ерд­ і са­лыст­ ыр­ ың­дар.

11. Жүрг­ із­ іл­ген жұм­ ыс бойы­ нш­ а қо­рыт­ ын­ды жасаңдар.

№ 4 зертх­ ан­ а­лық жұм­ ыс.
Бір-бір­ і­не бұр­ ыш ­жасай ба­ғытт­ ал­ған
күш­тер­ді қо­су

Жұм­ ыст­ ың мақ­са­ты: тәж­ і­ри­бе ар­қыл­ ы күшт­ ің ша­ R
мас­ ын анықт­ ау жән­ е тәж­ ір­ иб­ е жүз­ інд­ е күшт­ ер­ді α Fк2
қос­ у ереж­ е­сін текс­ ер­ у.
Fк1
Құ­рал-жаб­дықт­ ар жән­ е ма­те­ри­ал­дар: екі дин­ ам­ о­
метр, екі штат­ ив, кес­ ек, транс­пор­тир, ілм­ ег­ і бар Fa
жіп. 5-сур­ ет

Қысқ­ а­ша тео­рия: Тең­ әс­ ерл­ і күш ден­ ег­ е түс­ і­рілг­ ен
бар­лық күшт­ ерд­ ің век­торл­ ы қ қос­ ын­дыс­ ын­ а тең:
R = Fê1 + Fê2 .
Те­ңә­серл­ і күшт­ і құр­ аушылары­на бай­ла­ныст­ ы

үш­бұ­рыш нем­ е­се па­рал­ле­лог­рамм әдіс­ і бой­ын­ша
анық­тай­ды (5-су­рет). Сан­ мән­ ін кос­ и­нус­тар теоре­
мас­ ы арқ­ ы­лы есеп­тей­ді.

Те­ңәс­ ерл­ і күш­терд­ ің мод­ ул­ і мы­нағ­ ан тең:

R = Fê21 + Fê22 − 2Fê1Fê2 cos a .

310

Жұм­ ыс­тың орынд­ а­лу рет­ і:
1. Ке­секк­ е әсер етуш­ і ауы­ рл­ ық күш­ ін анықт­ аңд­ ар.
2. Ке­сект­ і жіп­ке іліп, шт­ ат­ ивк­ е белг­ і­лі бір бұ­рыш­пен бе­кі­тіл­ген іл­мек со­ңы­на екі

ди­нам­ о­метр­ді ілің­дер. Штат­ ивт­ ерд­ і керілген жіпт­ ер дин­ а­мом­ етрлерд­ ің өзек-
терімен бір түз­ у құрайтындай етіп орн­ а­лас­ты­рыңд­ ар.
3. Ди­на­мо­метр­лердің көрс­ етк­ іш­ терін жа­зың­дар.
4. Ке­ріл­ген жіпт­ ер­дің арас­ ынд­ ағ­ ы бұр­ ыш­тар­ды өлш­ еңд­ ер.
5. Дин­ ам­ о­метр­лердің көлб­ еу бұр­ ыш­ ын өзг­ ерт­ іп, тә­жір­ иб­ ен­ і қайт­ алаңд­ ар.
АРМАН-ПВ баспасы
Тәж­ ір­ иб­ е Ау­ырл­ ық Өлш­ ен­ді Бұр­ ыш, Есеп­тел­ ­ді
№ кү­ші, Н α Те­ңә­сер­лі
Керілу кү­ші, Керілу кү­ші, күш, R, H
Fк1 Fк2

6. Алын­ған нәт­ и­же­ні өңд­ ең­дер.
˗ Өздерің таң­дағ­­ ан масш­таб­та бір­ ін­ші тә­жі­ри­бе­де­ке­секк­ е әсер етет­ ін күшт­ ердің век­
торл­ а­рын бейнелеңдер, сод­ ан кейі­н осы әрекетті екінш­ і тәжірибе үшін қайталаңдар,
век­торл­ ар­дың бас­ ын кес­ ек­тің ілінунүк­тес­ ін­ е орн­ ал­ аст­ ыр­ ыңд­ ар. Пар­ ал­лелогр­ амм
ереж­ е­сі бойы­ нш­ а жіпт­ і кер­ ет­ ін тең­ әс­ ерл­ і екі күштің вект­ ор­ ын тұрғызыңдар.
˗ Ол век­тор­дың ұзынд­ ы­ғын сызғ­ ышп­ ен өлш­ еңд­ ер. Масшт­ абт­ ы еск­ е­ріп, күшт­ і
есепт­ еңд­ ер, оны ауырлық күшімен салыстырыңдар.
˗ Жіпт­ ің керілу кү­штерін­ ің ал­гебр­ а­лық қос­ ын­ды­сын есепт­ еңд­ ер, алын­ған
нә­ти­же­ні ауы­ р­лық күш­ і­мен сал­ ыст­ ы­рыңд­ ар.
˗ Тең­ әс­ ер­лі күшт­ і ко­си­нуст­ ар теорем­ ас­ ы арқ­ ыл­ ы есеп­теңд­ ер, оны ауы­ рл­ ық
күш­ ім­ ен сал­ ыст­ ы­рыңд­ ар.
˗ Керілген жіптердің арасындағы бұр­ ыш әртүрлі болған жағдайлар үшін керілген
күшт­ е­рі­нің мәнд­ ер­ ін са­лыст­ ыр­ ыңд­ ар. Бұ­рыш­тың өзгерісі керілу күш­ і­нің шам­ а­
сын­ а қал­ ай әсер ете­ді?

7. Жүр­гі­зілг­ ен зертт­ еулер бойынша қор­ ы­тынд­ ы жас­ аңдар.
8. Нәт­ иж­ ен­ і жақс­ ар­ту үшін тә­жір­ иб­ ед­ е нен­ і өзг­ ерт­ е­тін едіңдер?
9. Зертханалық жұм­ ыст­ ы жүрг­ і­зу туралы өз нұс­қа­лар­ ың­ды ұсын­ ың­дар. Сен­дер­ге

қанд­ ай асп­ ап­тар қа­жет бо­ла­тын еді?

№5 зертх­ а­на­лық жұ­мыс.
Тұт­қыр сұйы­ қ­та­ қоз­ғал­ атын кішкене шар жылд­ ам­ды­ғы­ның
оның ра­диусын­ а тәу­елд­ і­ліг­ ін зертт­ еу

Жұм­ ыст­ ың мақ­сат­ ы: тә­жір­ и­бе нә­тиж­ е­сін­ е әсер ете­тін фак­торл­ ар­ды анық­тау жә­не
олар­дың алд­ ын алу жол­да­рын ұсы­ну.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: диаметрл­ е­рі әр­түрл­ і, биі­к­ті­гі 15–20 см, әр­бір 1 см-ден кейі­н
белг­ і қойы­ л­ған сын­ ауы­ қт­ ар, сы­науы­ ққ­ а ар­налғ­ ан тұғ­ ыр, әр­түр­лі марк­ а­лы мот­ ор
майл­ ар­ ы құй­ыл­ған ыдыст­ ар, диаметрл­ е­рі 0,5 мм, 1 мм, 1,5 мм жән­ е 2 мм шар­лар,
сек­ унд­ ом­ ер, қызд­ ырғ­ ыш (электрп­ еш).

Қыс­қа­ша тео­рия: Тұт­қыр орт­ а­да құл­ айты­ н шарғ­ а үш түрл­ і күш әсер етед­ і: ауы­ рл­­ ық
кү­ші, Ар­хи­мед кү­ші жән­ е ке­дер­гі күш­ і. Қоз­ға­лыс­тың түсу жылд­ амд­ ығ­ ы тұр­ ақт­ ы,
те­ңәсерлі күш нөлг­ е тең: Fà + FA + Fê = 0 .

311

Күш бағ­ ыт­та­рын ес­кер­сек: Fа = FA + Fк.
Күшт­ ер­дің алынғ­ ан арақат­ ын­ ас­ына мына фор­му­ла­лар­ды қоямыз:
АРМАН-ПВ баспасы 4 4
Fà = mg = ρø ⋅ 3 πR3 ⋅ g; FA = ρñ ⋅ 3 πR 3 ⋅ g; Fê = 6πηRυ .

Тең­деу­ді жыл­дамд­ ыққ­ а қат­ ыст­ ы шеш­ іп, жылд­ амд­ ық­ты есепт­ еу форм­ у­лас­ ын ала­мыз:
2 (ρø − ρñ )⋅ g ⋅ R2
υ = ,
9η
мұнд­ а­ғы ρш – шард­ ың тығ­ ызд­ ы­ғы, ρс – сұйы­ қт­ ың ты­ғызд­ ы­ғы, R – шард­ ың ра­диусы,
υ – шар­дың жылд­ амд­ ығ­ ы, η – сұйы­ қ­тың тұтқ­ ырл­ ығ­ ы.

Жұм­ ыст­ ың орынд­ а­лу ре­ті:
1. Шар жылд­ амд­ ы­ғы­ның оның рад­ иусы­на тәу­елд­ іл­ іг­ ін зертт­ еу.

Шар­дың түсу жылд­ амд­ ығ­ ын анықт­ ау үшін жүр­ ілг­ ен жол­дың уақ­ ытқ­ а тәуе­ л­діл­ ік
граф­ иг­ ін тұрғ­ ыз­ ыңд­ ар. Граф­ ик­тен қозғ­ ал­ ыс сыз­ ығ­ ын таңд­ аң­дар, түз­ уд­ ің көлбеу
бұр­ ыш­ ы арқ­ ыл­ ы шард­ ың сұйы­ ққ­ а құл­ ау жылд­ амд­ ығ­ ын анықт­ аңд­ ар. Тәж­ ір­ иб­ е нәт­ и­
жел­ ер­ і шард­ ың тұтқ­ ыр ор­тад­ ағ­ ы құлау жылд­ амд­ ы­ғын есепт­ еу­дің теор­ иял­ ық фор­му­
лас­ ым­ ен қанд­ ай қа­тын­ аст­ а бо­лады?
2. Тұтқ­ ыр орт­ ад­ а шард­ ың құлау жылд­ амд­ ығ­ ын­ а әсер етет­ ін фак­торл­ ард­ ы анықт­ ау:

а) диам­ ет­рі 2 мм шард­ ың басқ­ а сұйы­ ққ­ а құлау жылд­ амд­ ығ­ ын анық­таңд­ ар;
б) диам­ ет­рі 2 мм шард­ ың темп­ е­ра­тур­ а­сы жоғ­ ар­ ы бір­ ін­ші ортада құлау жылд­ ам­

дығ­ ын анықт­ аңд­ ар;
в) диам­ етр­ і 2 мм шар­дың кең­ і­рек сын­ ауы­ ққ­ а құлау жылд­ амд­ ығ­ ын анықт­ аңд­ ар.
3. Жүрг­ із­ ілг­ ен тәж­ ір­ иб­ е бойы­ нш­ а қор­ ыт­ ынд­ ы жас­ аңд­ ар.
4. Тәж­ ір­ иб­ ен­ і жақс­ арт­ у үшін жұм­ ыс бар­ ыс­ ын­ а қанд­ ай өзг­ е­ріс енг­ із­ ер едің­дер?

№6 зертх­ а­нал­ ық жұм­ ыс. Өтк­ із­гіш­тер­ді ара­лас жалғ­ ауд­ ы зерделеу

Жұм­ ыс мақ­са­ты: өтк­ ізг­ ішті шунт, қо­сымш­ а ке­

дерг­ і, кер­неу бөлг­ іш­рет­ інд­ е жалғ­ ау­ды үйр­ е­ну.

Өткізгіштер ара­лас жалғ­ анғ­ ан тізб­ ек бөл­ ікт­ ер­ інд­ е

керн­ еу­дің бөлінуін зертт­ еу.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: 4 В тұр­ ақт­ ы ток кө­зі, 3,5  В

(2,5 В) екі шам.

15–50 Ом айнымалы рез­ ис­тор, үш вольт­метр.

Қысқ­ а­ша тео­рия. Егер тізб­ ек тізб­ ект­ ей де, пар­ ал­ Iжалпы U
лель де жалғ­ анғ­ ан болс­ а, онд­ а ол ара­лас жал­
Rқ Rш
ғанғ­ ан деп аталад­ ы. Rш

Өтк­ ізг­ іш қолд­ ан­ ы­лу мақс­ а­тын­ а қар­ ай әр­түр­лі

жалғ­ ан­ уы мүмк­ ін:

1. Қо­сымш­ а ке­дерг­ і.

Егер ке­дерг­ і ток көз­ і­нің түйі­н­дер­ інд­ е­гі кер­ 6-сур­ ет

неуд­ ен төм­ ен керн­ еу­мен жұм­ ыс іст­ еуг­ е арн­ ал­ған

өтк­ ізг­ ішт­ ерг­ е тізб­ ект­ ей жал­ғанғ­ ан болс­ а, онда ол

қос­ ымш­ а ке­дерг­ і деп аталад­ ы (6-су­рет). Қос­ ым­ша

кед­ ерг­ і осы керн­ еул­ ер­дің айы­ рым­ ы жән­ е тізб­ ект­ ег­ і

рұқс­ ат етілг­ ен ток күш­ ім­ ен есепт­ е­ле­ді.

312

2. Шунт. U
Егер керн­ еуі ескермеуге болатындай аз өтк­ із­ Rш
АРМАН-ПВ баспасы Rш
гішп­ ен электр асп­ а­бы­ның кон­такт­ іл­ ер­ ін тұйы­ қ­
тас­ ақ, он­да бұл нүкт­ е­лер­дің по­тенц­ иал­дар­ ы бірд­ ей Rшунт
бол­ ад­ ы (7-сур­ ет). Өт­кізг­ ішт­ ердің ұшт­ а­рынд­ ағ­ ы 7-су­рет
кер­неу нөл­ге тең бол­ а­ды. Электр асп­ аб­ ынд­ а
ток бол­майд­ ы. Барл­ ық зар­ яд тас­ ы­малд­ ау­шы­лар U
өт­кізг­ іш ар­қы­лы өтед­ і. Мұн­дай өтк­ ізг­ іш шунт
бол­ ып та­бы­ла­ды. Rш Rш
8-сур­ ет
Шунтп­ ен тізб­ ект­ ей жалғ­ ан­ған кілт тізб­ ект­ і оңай
басқ­ а­ру­ға мүмк­ інд­ ік бер­ ед­ і. 7-су­рет­те сұлб­ а­сы U
бер­ іл­ген электр тізб­ ег­ ін­ е бір не­ме­се екі шам­ды V
жалғауғ­ а бол­ ад­ ы. Тізб­ ек­ті өшір­ іп-қос­қыш не­мес­ е
реос­тат көм­ е­гім­ ен басқ­ ар­ уғ­ а бол­ ад­ ы.
3. Кер­неу бөл­гіш (по­тен­циом­ етр).

Айныма­лы кед­ ер­гі өт­кізг­ і­ші ток кө­зі түйі­нд­ е­
рін­дег­ і кер­неу­ді белг­ іл­ і қа­тын­ ас­та тізб­ ект­ ің екі тар­
мағ­ ын­ а бө­луг­ е мүмк­ ін­дік бер­ е­ді. Ол үшін асп­ ап­
тар­ды 8-сур­ етт­ е көрс­ ет­ іл­генд­ ей жалғ­ ау кер­ ек.

Ток көз­ і түйі­н­дер­ ін­де­гі керн­ еу мен электр асп­ апт­ а­
рын­да­ғы керн­ еу­дің қат­ ы­на­сын 9-су­ретт­ е көрс­ е­тілг­ ен
сұл­ба бойы­ н­ша тізб­ ек жин­ ап, анықт­ ау­ға бол­ а­ды.

Жұ­мыст­ ың орын­дал­ у рет­ і:

1-тап­сырм­ а. Қо­сым­ша ке­дерг­ і рет­ ін­де ­
ай­ны­ма­лы рез­ ист­ орд­ ы жалғау.

1. 10-сур­ етт­ е көрс­ ет­ іл­ген сұл­ба бойы­ н­ша тіз­бек V1 V2
құрастырыңд­ ар. 9-су­рет

2. Тізб­ ек­тег­ і ай­ным­ ал­ ы ре­зист­ о­рдың мінд­ ет­ ін U
анықт­ аң­дар. V
bc
3. Реост­ ат сырғыт­па­сын­ ың әр­түрл­ і жағ­дайы­ н­да
ам­перм­ етр мен вольт­ метрд­ ің көрсеткіштерін V1 V2
жазыңдар. 10-сур­ ет

4. Нәт­ иж­ ел­ ер­ді кест­ ег­ е ен­гіз­ іңд­ ер.

№ Өл­шен­ді Есеп­телді­
тә­жір­ иб­ е U1 + U2, В
U1, В U2, В U, В
1

a d

5. Ток кө­зін­ ің түйі­нд­ ер­ ін­дегі керн­ еу­лерд­ ің қос­ ын­
дыс­ ын ab жән­ е cd бөл­ ік­тер­ ін­дег­ і кер­неул­ ерд­ ің
қос­ ын­дыс­ ым­ ен са­лыс­ты­рың­дар.

6. Ре­зис­тор сыр­ғыт­па­сын жыл­жыт­ у ке­зін­де шам­
ның жарқ­ ы­рау­ ын­ ың өз­ге­ру себ­ еб­ ін түс­ ін­дір­ ің­дер.

7. Қор­ ы­тынд­ ы жас­ аң­дар.

313

2-тапс­ ырм­ а. Айн­ ы­ма­лы ре­зист­ орд­ ы ­ U
уақ­ ыт­ша шунт ре­тін­де жалғау. V
АРМАН-ПВ баспасы V2
1. 11-сур­ ет­те көрс­ е­тіл­ген сұлб­ а бой­ын­ша тіз­бек V1
жи­наң­дар.
11-сур­ ет
2. Тіз­бект­ ег­ і ай­ны­ма­лы рез­ ис­торд­ ың мін­дет­ ін
анық­таң­дар.

3. Кілт ашық жән­ е жабық болған кезд­ ег­ і ам­пер­метр
мен вольт­ метрд­ ің көрсеткіштерін жазыңдар.
Нә­ти­же­лерд­ і кес­те­ге ен­гі­зіңд­ ер.

№ Кілт­тің күйі U1, В Өл­шен­ді U, В Есеп­тел­ді
тә­жір­ иб­ е U2, В U1 + U2, В
Ж­ абық
1 Ашық­
2

4. Кілт жабық болған кез­де, рез­ ис­тор сырғытп­ а­сы­ шетк­ і жән­ е орт­ аң­ғы нүк­те­д­ е
орн­ ал­ ас­ қан кезде воль­тметр­дің көрсеткіштерін жазыңдар. Шамн­ ың жарқ­ ыр­ а­уын
бақ­ ыл­ аң­дар. Нәт­ и­жел­ ерд­ і кес­те­ге ен­гіз­ іңд­ ер.

№ Ре­зист­ ор сырғ­ ытп­ а­ U1, В Өл­шен­ді U, В Есеп­телді
тәж­ ір­ иб­ е сы­ның орн­ а­ла­суы U2, В U1 + U2, В

1 ­Сол жақ шетт­ е
2 Ор­тад­ а
3 Оң жақ шетт­ е

5. Ток кө­зі түй­інд­ е­рін­де­гі кер­неуд­ і тіз­бек бөл­ ікт­ ер­ інд­ ег­ і керн­ еу­лерд­ ің қос­ ынд­ ы­
сым­ ен са­лыст­ ы­рың­дар.

6. Бі­рін­ші вольт­метрд­ е­гі кер­неудің мәні нөлге тең бо­ла­тын жағд­ айд­ ы көрс­ ет­ іңд­ ер.
7. Қор­ ы­тын­ды жас­ аң­дар.

3-тапс­ ыр­ма. Айн­ ы­ма­лы рез­ ис­тор­ды керн­ еу б­ өлг­ іштері ре­тінд­ е жалғау.

1. 9-су­рет­те көрс­ ет­ іл­ген сұлб­ а бой­ын­ша тізб­ ек жин­ аң­дар.
2. Ре­зис­тор сырғ­ ыт­па­сын бір шет­кі нүкт­ е­ден екін­ші шетк­ і нүк­тег­ е жылж­ ыт­ ып,

сыр­ғытп­ ан­ ың үш түрл­ і орн­ а­ла­суы үшін вольт­ метр­дің көрс­ етк­ ішт­ ер­ ін жазың­дар.
Нә­ти­же­лер­ді кес­тег­ е ен­гі­зіңд­ ер.

№ U1, В Өл­шен­ді U, В Есеп­тел­ді
тәж­ ір­ иб­ е U2, В U1 + U2, В

1

3. Тіз­бект­ е­гі жал­пы кер­неу сыр­ғытп­ а­ның кез келг­ ен ор­на­ла­су­ын­да айн­ ым­ ал­ ы
ре­зис­торд­ ың оң жән­ е сол бө­лік­тер­ ін­ е жалғанғ­ ан вольт­ метрл­ ерд­ ің көрс­ ет­кіш­те­
рі­нің қо­сын­ды­сы­на тең еке­нін­ е көз жетк­ із­ іңд­ ер.

4. Тіз­бект­ е­гі ай­ны­ма­лы рез­ ис­тор­дың мін­дет­ ін анық­таң­дар.
5. Қо­ры­тын­ды жас­ аңд­ ар.

314

№7 зерт­хан­ а­лық жұм­ ыс.
Ток көз­ і­нің электр қозғаушы күші мен ішк­ і кед­ ер­гіс­ ін анықт­ ау
АРМАН-ПВ баспасы
Жұ­мыст­ ың мақ­са­ты: ток көз­ і­нің ЭҚК-сы мен іш­кі кед­ ерг­ і­сін анықт­ ау.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: ток көз­ і  – гальв­ а­ни эле­мент­ ін­ ің 4,5 В бат­ ар­ еяс­ ы, амп­ ер­метр,

Қыствқ­іозал­бш­ьетка­мүтешеторін­р, и6IяО=: мсұRрлеб­+eоаrссыт­ Оа1тм,2ө-зстаук­ңр­і­дезатг­­рі­тшые нксөықромс­ле­д­дт­ааілр­нг­.ыепн,ттіоз­бкеккөб­зіөн­­лііңг­ іЭүҚшКін-сыI н=өUрR­нежкт­әен­ йем­тіозл­:ық
ε = U1 + I1r. (1)

Реос­тат кө­ме­гі­мен тіз­бек­те­гі ток кү­шін өз­герт­ е­міз, сон­да (1) форм­ у­ла мын­ а түр­ге

ке­ле­ді:

ε = U2 + I2r. (2)
(1) жә­не (2) форм­ ул­ ал­ ар­дан шы­ғат­ ы­ны:

де­мек: U1 + I1r = U2 + I2r,

r = U1 −U 2 . (3)
I2 − I1

(3) фор­му­лан­ ы (1) формулаға қойс­ ақ, мына өрн­ ек­ті алам­ ыз:

e = U 2I1 −U 1I 2 . (4)
I1 − I2

Жұм­ ыстың орындалу рет­ і:
1. Сұлб­ а бойы­ нш­ а тізб­ ек жин­ аңд­ ар (12-су­рет).
2. Реост­ ат сырғ­ ытп­ а­сын асп­ ап­тың ор­тас­ ын­ а орн­ ал­ аст­ ыр­ ыңд­ ар.
3. Тізб­ ект­ і тұйы­ қт­ ап, ам­перм­ етр I1 мен вольт­метр U1 көрсеткіштерін жазыңдар.

Нә­ти­жел­ ерд­ і кес­те­ге ен­гі­зіңд­ ер.

№ Өл­шен­ді Есеп­тел­ді­

тә­жір­ иб­ е I1, A U1, B I2, A U2, B ε, B r, Ом ε, % Δε Δr

4. Реос­татт­ ың кед­ ерг­ іс­ ін арт­тыр­ ып, сырғ­ ытп­ а­ны ε, r
жа­ңа орын­ға орн­ ал­ ас­ты­рың­дар да, амп­ ерм­ етр
I2 мен вольтм­ етр U2 көрсеткіштерін жазыңдар. A
Нәт­ иж­ ел­ ерд­ і кес­те­ге енг­ і­зің­дер. V

5. (3) жә­не (4) фор­му­ла­лар бой­ын­ша ток көз­ і­нің ішк­ і 12-су­рет.
кед­ ерг­ іс­ і мен ЭҚК мәндерін есепт­ ең­дер.

6. Өлш­ еу асп­ апт­ а­рын­ ың дәлд­ ік кла­сы бой­ын­ша
өлш­ еу қат­ е­лікт­ е­рін есепт­ ең­дер.

7. Жауа­ п­ты өлш­ еу қат­ е­лікт­ е­рін еск­ е­ріп жаз­ ыңд­ ар.
8. Ток көз­ і­нің ЭҚК-сын тура өл­шеу ар­қыл­ ы анық­

таңд­ ар, нәт­ и­же­лер­ді сал­ ыс­ты­рың­дар.

315

№8 зерт­хан­ ал­ ық жұ­мыс.
Қыздыру шамының, ре­зист­ орд­ ың,
жар­тыл­ ай өтк­ із­гішті диод­тың вольт-ам­пер­лік си­пат­та­ма­сы
АРМАН-ПВ баспасы
Жұм­ ыст­ ың мақ­са­ты: қызд­ ы­ру ша­мы­ның, ре­зис­торд­ ың жә­не жар­ты­лай өтк­ ізг­ іш
диодт­ ың вольт-амп­ ер­лік си­пат­та­ма­ла­рын зертт­ еу.

Құ­рал-жаб­дықт­ ар: 12 В тұ­ғы­ры бар қыз­дыр­ у шам­ ы, 15 Ом реос­тат, вольт­метр,
50  мА мил­лиам­перм­ етр, 6 В ток кө­зі, 100 Ом кед­ ерг­ і, диод, кілт,  өт­кізг­ іш
сым­дар.

Жұ­мыстың орынд­ а­лу ре­ті V
мА
1-тап­сырм­ а. Қыз­ды­ру шам­ ы­ның ­
вольт-ам­перл­ ік сип­ ат­та­ма­ла­рын зерт­теу. 13-сурет

1. 13-су­рет­те көр­сет­ іл­ген сұлба бой­ын­ша тіз­бек
жин­ аң­дар.

2. Дәпт­ ер­ле­рің­ е өл­шеу­лер мен есепт­ еул­ ер нә­ти­же­
ле­рін жа­за­тын кест­ е сы­зың­дар.

U, В
I, мА
R, Ом

3. Шамд­ а­ғы кер­неуд­ і 0,5 В қад­ амм­ ен 0 вольттан 6 вольтқа дей­ін арттырыңдар.
4. Вольт­метр мен мил­лиамп­ ер­метр­дің көр­сет­кі­штерін кест­ е­ге ен­гіз­ іңд­ ер.
5. Шамн­ ың вольт-ам­перл­ ік си­патт­ ам­ а­сы­ның гра­фиг­ ін сыз­ ың­дар. Алынған нәт­ иж­ ен­ і

тү­сін­дір­ іңд­ ер.
6. Ток кү­ші мен кер­неуд­ ің әрт­ үр­лі мән­де­рінд­ е шамн­ ың қыз­дыр­ у қы­лы­ның кед­ ер­

гі­сін анық­таңд­ ар. Нә­ти­же­лер­ді кес­те­ге ен­гі­зің­дер.
7. Шамн­ ың қыз­ды­ру қы­лы­ның кед­ ер­гіс­ і­нің табылған мәнд­ е­рін тал­даң­дар.

2-тапс­ ырм­ а. Ре­зис­торд­ ың вольт-ам­перл­ ік сип­ ат­та­ма­лар­ ын зерт­теу.

1. Электр тіз­бег­ інд­ е­гі шам­ды 100 Ом ке­дер­гім­ ен ал­маст­ ыр­ ың­дар.
2. Дәпт­ ер­ле­рі­ңе өл­шеу нә­ти­же­ле­рін жа­за­тын кес­те сыз­ ың­дар.

U, В
I, мА (R = 100 Ом)
I, мА (R = 50 Ом)

3. Рез­ ис­торд­ а­ғы кер­неу­ді 1 В қа­дамм­ ен 0 вольттан 6 вольтқа дейін арттырыңдар.
Вольт­метр мен милл­ иам­перм­ етр­дің көр­сет­кіш­ ін кест­ е­ге ен­гі­зің­дер.

4. Ре­зис­тор­ды 50 Ом рез­ ис­торм­ ен ал­маст­ ы­рың­дар. Кер­неу­дің мән­ ін өзг­ е­ртп­ ей, мил­
лиамп­ ер­дің көр­сет­кі­шін жазыңд­ ар. Нә­ти­же­лер­ді кес­те­ге ен­гі­зің­дер.

316

АРМАН-ПВ баспасы5. Рез­ ист­ ор­дың вольт-амп­ ер­лік сип­ ат­там­ а­лар­ ын бір коор­дин­ а­та­лық жаз­ ық­тықт­ а
сал­ ың­дар. Қызд­ ы­ру шам­ ы мен рез­ ист­ орд­ ың вольт-ам­пер­лік сип­ атт­ ам­ ал­ ар­ ын­ ың
ай­ырм­ аш­ ы­лы­ғы нед­ е?

6. Рез­ ист­ ор­лар­дан алын­ған вольт-ам­пер­лік си­патт­ ам­ а­лар­ нег­ із­ інд­ е I = f(U) тә­­
у­елд­ іл­ ік тең­деуін жаз­ ың­дар. Олард­ ың ұқс­ ас­тық­тар­ ы нед­ е? Айы­ р­маш­ ыл­ ық­
тар­ ы ше?

3-тап­сырм­ а. Жарт­ ы­лай өт­кізг­ ішті диодт­ ың вольт-ам­пер­лік ­
сип­ ат­там­ а­ла­рын зерт­теу.

1. Ұсын­ ыл­ған жарт­ ыл­ ай өтк­ із­гіш диод­тың шект­ ік пар­ а­ме­тр­лер­ ін жаз­ ыңд­ ар.
2. Тіз­бек­тег­ і рез­ ист­ ор­ды диодқ­ а алм­ ас­тыр­ ып, тура жалғанған диодт­ ың па­рам­ ет­ р­

лер­ ін ес­ке­ріп, өл­шеу асп­ апт­ ар­ ын­да­ғы шект­ ік мәндерді таңд­ аң­дар. Диодтың тура
жалғануының параметрлері шамамен 1,5 В және 300 мА екенін ескеріп, өлшеу
аспаптарының шектерін таңдаңдар.
3. 0,3 В қа­дамм­ ен диодт­ ың тура жалғануы­ның вольт-амп­ ер­лік сип­ ат­та­мал­ ар­ ын
алың­дар. Өлш­ еу жән­ е есеп­теу нә­тиж­ ел­ ер­ ін кест­ ег­ е ен­гі­зіңд­ ер.

U, В
I, мA
R, Ом

4. Диодқ­ а кер­ і жалған­ған электр тіз­бег­ ін жин­ аңд­ ар. Өлш­ еу шег­ ін ша­мам­ ен 15 В
жә­не 3 мА деп алыңд­ ар.

5. 1 В қад­ амм­ ен диодт­ ың кері жалғануын­ ың вольт-амп­ ерл­ ік си­пат­та­ма­лар­ ын
алыңдар. Өлш­ еу жә­не есепт­ еу нәт­ и­же­ле­рін кес­тег­ е ен­гі­зіңд­ ер.

U, В
I, мA
R, Ом

6. Коорд­ ин­ ат­ ал­ ық жаз­ ықт­ ықт­ ың бі­рінш­ і шир­ е­гінд­ е тура жалғану үшін, төрт­ інш­ і
ши­рег­ інд­ е кер­ і жалғану үшін ток күш­ ін­ ің керн­ еуг­ е тәуе­ л­ді­лік граф­ иг­ ін сызыңд­ ар.
Алын­ған нәт­ иж­ е­лерд­ і түс­ інд­ і­ріңд­ ер.

7. Ток кү­ші мен кер­неу­дің әрт­ үр­лі мәнд­ ер­ інд­ е диодт­ ың ке­дерг­ іс­ ін анық­таң­дар.
Нәт­ иж­ е­лерд­ і кест­ е­ге ен­гіз­ іңд­ ер.

8. Диод кед­ ерг­ і­сін­ ің алынғ­ ан мән­де­рін талд­ аңд­ ар.

№9 зерт­хан­ а­лық жұ­мыс.
Бір валентті ион­ның электр зар­ яд­ ын өлшеу

Жұ­мыст­ ың мақ­сат­ ы: тәж­ ір­ иб­ е жүз­ ін­де элект­рол­ из про­це­сінд­ е­гі электр­ он за­ря­дын
анықт­ ау.

Құ­рал-жабд­ ықт­ ар: мыс еріт­ інд­ і­сі бар элект­ро­лит­тік ванн­ а, тұр­ ақт­ ы ток кө­зі, амп­ ер­
метр, реост­ ат, кілт, тар­ а­зы, сек­ унд­ о­мер, электр­пеш, өт­кіз­гіш сым­дар.

317

Қысқ­ а­ша тео­рия. Фа­ра­дей заң­да­ры элект­рон зар­ яд­ ын жо­ғар­ ы дәл­дікп­ ен анық­тауғ­ а

мүм­кін­дік бер­ ед­ і. Фа­ра­дей­дің бі­рік­кен за­ңы­нан электр­ он зар­ я­дын есепт­ еу фор­
АРМАН-ПВ баспасы
му­ла­сын өрн­ ек­тейік: e = MIt
mN A n
,

мұн­да­ғы m – элект­род­ та бө­лінг­ ен зат масс­ асы, элект­ро­лиз­ге дейі­н­ге жә­не одан ке­­
йін­гі электр­ од масс­ а­лар­ ы­ның ай­ырым­ ым­ ен анық­тала­ды, M – мол­ ьдік масс­ а, n – ион­

дард­ ың ва­лен­ т­тіл­ і­гі, I – электр­ ол­ ит­арқылы өтетін ток күші, t − элект­рол­ из уақ­ ы­ты.

Жұ­мыс­тың орынд­ а­лу ре­ті:

1. Кат­ од рет­ ін­де қол­да­ны­лат­ ын мыс электр­ одт­ ы таз­ ал­ ап, масс­ а­сын анықт­ аң­дар.

Өлш­ енг­ ен мас­са шам­ а­сын m1 кес­те­ге енг­ і­зіңд­ ер.

m1, кг m2, кг m, кг I, А t, c е, Кл

2. Элект­рол­ итт­ ік ван­на­ға электр­ ол­ ит пен мыс

электр­ одт­ ар  – анод пен ка­тод­ты ор­на­лас­ты­

рың­дар. Реос­тат ар­қыл­ ы ка­тод­ты ток кө­зі­нің

те­ріс таңбалы ұшына, анодт­ ы  – оң таңбалы

ұшына жалғаң­дар (14-сур­ ет).

3. 30 ми­нут­қа со­зы­ла­тын экс­пе­рим­ енттің баст­ алу

уа­қытын анық­тап, ток көз­ іне жалғаңд­ ар. Тәж­ і­ A
ри­бе ба­рыс­ ын­да реост­ ат сыр­ғыт­па­сын жыл­
жыт­пай, ток күш­ ін тұ­рақ­ты шам­ а рет­ інд­ е ұст­ ап  

тұр­ ың­дар. 14-сурет
4. Экс­пе­рим­ ент уа­қы­ты аяқт­ ал­ған­да, ток көз­ ін

өші­рің­дер. Ка­тод­ты ажыр­ ат­ ың­дар, электр пе­шін­де кеп­ті­ріп, тар­ а­зы­ның көм­ е­

гі­мен масс­ а­сын m2  анық­таң­дар. Нә­тиж­ ел­ ерд­ і кест­ е­ге енг­ і­зің­дер.
5. Мыс­тың мо­льдік мас­са­сын М  = 63,5∙10–3  кг/моль деп алып жә­не мыст­ ың екі

ва­л­ е­нт­т­ і Z = 2 екен­ ін еск­ е­ріп, элект­рон за­ряд­ ын анықт­ аңд­ ар.

6. Алынғ­ ан ша­ма­лар­ды кес­тел­ ік мәнд­ ер­мен са­лыс­ты­рыңд­ ар. Өл­шеу қа­те­лі­гін анық­

таң­дар.

318

2-қо­сымш­ а. Физ­ и­ка­лық шам­ а­лар кест­ ес­ і

АРМАН-ПВ баспасы 1-кест­ е. Фи­зи­кал­ ық тұ­рақт­ ы­лар

Физ­ ик­ а­лық тұ­рақ­ты ­Бел­гіл­ е­нуі Тұр­ ақ­тын­ ың мән­ і­
Ва­куум­да­ғы жа­рық жылд­ амд­ ы­ғы с ≈3 · 108 м/с
Эле­мен­тар за­ряд (электр­ о­н за­ря­ды) е -1,6 · 10−19 Кл
Элект­рон­ның ты­ныш­тық масс­ а­сы­ me 9,1 · 10−31 кг
mp 1,67 · 10−27 кг
Про­тон­ның тын­ ыш­тық масс­ ас­ ы­ k 1,38 · 10−23 Дж/К
R 8,31 Дж/(моль К)
­Больцман тұ­рақт­ ы­сы­ G 6,67 · 10−11 Нм2/кг
Уни­вер­сал­газ тұр­ ақ­ты­сы h 6,63 · 10−34 Дж с
Грав­ и­та­циял­ ық тұр­ ақ­ты F 9 648 4,56 Кл/моль­
Планк тұ­рақт­ ыс­ ы­ Vm 2,24 · 10−2 м3/моль­
Фа­рад­ ей тұр­ ақт­ ы­сы­
Идеал газд­ ың қа­лыпт­ ы жағ­дай­дағ­ ы мо­льдік көл­ е­мі NA 6,02 · 1023 моль−1
(t = 0 °C, p = 101,325 кПа) T0 0 К = −273,15 оС
Аво­гад­ро тұ­рақ­ты­сы­ Pатм 101325 Па
ρауа 1,293 кг/м3
Абс­ о­лют нөл­дік темп­ ер­ а­ту­ра

Қа­лып­ты атм­ ос­фе­ра­лық қыс­ ым

Ауа­ның қал­ ып­ты жағ­дай­да­ғы тығ­ ызд­ ы­ғы­

2-кест­ е. Зат­тард­ ың ты­ғыз­ды­ғы

 Тығ­ ызд­ ық   Тығ­ ызд­ ық 

Зат ã , íåìåñå n ⋅ 103 êã Зат ã 3 , íåìåñå n ⋅ 103 êã
ñì3 ì3 ñì ì3
Алю­мин­ ий­ ­Ник­ ель­
Қо­ла­ 2,7 Қал­ айы 8,9
В­ ольф­рам­ 8,7−8,9 Пла­тин­ а­ 7,3
Те­мір, бо­лат 19,34 Қ­ орғ­ ас­ ын 21,6
Ал­тын 7,8 Кү­міс 11,4
Жез 19,3 Ти­тан­ 10,5
Мыс 8,7 Мы­рыш 4,5
8,9 7,18

3-кест­ е. Зат­тар­дың мен­шікт­ і жы­лус­ ый­ым­ды­лы­ғы

Зат ñ, Äæ Зат ñ, Äæ
êã ⋅ °Ñ êã ⋅ °Ñ
Алюм­ и­ний­ Құм
Су 920 Пла­тин­ а­ 880
Ауа 4200
Те­мір 1000 140
Ке­ро­син 460
К­ ір­піш 2100 Сын­ ап 130
880 Қ­ орғ­ ас­ ын 140
Күм­ іс 250
Спирт 2500

319

Зат ñ, Äæ Зат ñ, Äæ
êã ⋅ °Ñ êã ⋅ °Ñ
ЖезАРМАН-ПВ баспасы Бо­лат
Мұз 380 Шын­ ы­ 500
Мыс 2100 Мыр­ ыш 840
Ник­ ель­ 380 ­Шойы­ н 380
Қал­ айы 460 Эфир­ 540
250 3340

4-кест­ е. Менш­ ік­ті балқ­ у жы­луы, бал­қу тем­пер­ ат­ у­ра­сы

Зат t, °C λ, 104 Äæ Зат t, °C λ, 104 Äæ
êã êã
Алю­ми­ний­ 658 Қа­лайы 232
Тем­ ір 1539 39 Плат­ ин­ а­ 1774 5,9
Ал­тын 1063 Сын­ ап −39
Мұз 0 27 Қ­ орғ­ а­сын 327 11
Мыс 1083 Күм­ іс 960
­Нафт­ ал­ ин 80 6,7 Мы­рыш 420 1,0

34 2,5

21 10

15 12

5-кест­ е. Мен­шікт­ і бу­лан­ у жы­луы жә­не зат­тард­ ың­
қа­лып­ты ат­мос­фер­ ал­ ық қы­сым­да қайн­ ау тем­пер­ а­ту­рас­ ы

Зат t, °C L, 106 Äæ Зат t, °C L, 106 Äæ
êã êã
Су 100 Спирт 78
Сы­нап 357 2,3 Эфир­ 35 0,9

0,3 0,4

6-кест­ е. Отын­ның мен­шік­ті жа­ну жы­луы

Зат q, 106 Äæ Зат q, 106 Äæ
:3 êã
Бенз­ ин ­Таскөм­ ір
Қоң­ ыр көм­ ір 46 Кер­ о­син­ 30
Су­тег­ і­ 17 Мұ­най­
Ди­зель­ 120 Оқ-дәр­ і­ 46
Ағаш* (қай­ың) 42,7 Таб­ иғ­ и газ
Ағаш* (қар­ ағ­ ай) 13 Спирт 44
Ағаш кө­мір 13 ­Шымт­ е­зек
34 3,8

44

27

14

7-кест­ е. Қан­ ық­қан бу­лард­ ың қы­сы­мы мен ты­ғызд­ ы­ғы­ның тем­пер­ ат­ ур­ а­ға тәуе­ лд­ іл­ іг­ і

t, °C р, кПа ρ, г/м3 t, °C р, кПа ρ, г/м3 t, °C р, кПа ρ, г/м3

0 0,61 4,84 20 2,34 17,32 40 7,38 51.2
1 0,66 5,18 21 2,49 18,14 41 7,78 53,8
2 0,71 5,54 22 2,64 19,22 42 8,21 56,5
3 0,76 5,92 23 2,81 20,35 43 8,65 59,4

320

АРМАН-ПВ баспасыt, °Cр, кПаρ, г/м3 t, °C р, кПа ρ, г/м3 t, °C р, кПа ρ, г/м3
4 0,81 6,33 24 2,99 21,54 44 9,11 62,3
5 0,87 6,76 25 3,17 22,80 45 9,59 65,4
6 0,94 7,22 26 3,36 24,11 46 10,10 68,6
7 1,0 7,70 27 3,57 25,49 47 10,62 72,0
8 1,07 8,21 28 3,78 26,93 48 11,17 75,5
9 1,15 8,76 29 4,01 28,45 49 11,75 79,1
10 1,23 9,33 30 4,25 30,04 50 12,34 82,8
11 1,31 9,93 31 4,50 31,70 55 15,75 104,0
12 1,40 10,57 32 4,71 33,45 60 19,93 129,5
13 1,50 11,25 33 5,03 35,27 65 25,02 160,1
14 1,60 11,96 34 5,27 37,18 70 31,18 196,4
15 1,71 12,71 35 5,63 39,18 75 38,56 239,3
16 1,82 13,50 36 5,95 41,30 80 47,37 289,7
17 1,94 14,34 37 6,28 43,50 85 57,82 348,7
18 2,06 15,22 38 6,63 45,80 90 70,12 417,3
19 2,20 16,14 39 6,99 48,20 100 101,32 588,5

8-кест­ е. Кризистік тем­пер­ а­ту­ра

Зат Кризистік Зат Кризистік
темп­ е­рат­ у­ра t, °C темп­ е­рат­ у­ра t, °C
Сын­ ап
Су 1700 Көм­ ірқ­ ыш­қыл га­зы­ 31
Этил спир­ті 374
Эфир­ 243 От­те­гі −118
Хлор­ 197
146 Азот­ −146

Су­те­гі­ −240

Гел­ ий­ −263

9-кест­ е. Психр­ ом­ ет­рлік кест­ е

Құр­ғақ Құр­ғақ жә­не ыл­ғал тер­мом­ етр көрс­ етк­ іш­тер­ ін­ ің айы­ рым­ ы °С
терм­ о­мет­ р­дің
көрс­ етк­ і­ші t, °C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1 Са­лыс­тыр­ма­лы ыл­ғалд­ ыл­ ық, % 
2
3 91 80 67 53 36 18        
4  
5 90 81 69 56 41 24 4      
6  
7 90 79 72 59 45 29 11      
8  
9 91 81 69 62 49 34 17      
10  
92 82 71 59 52 39 23 5    
 
92 83 73 62 49 43 28 12  

93 84 75 64 52 38 33 18 1

93 86 77 67 55 42 28 24 8

94 86 78 69 58 46 33 17 14

94 87 80 71 61 50 37 23 7

321

АРМАН-ПВ баспасы Құр­ғақ Құр­ғақ жә­не ыл­ғал терм­ о­метр көрс­ етк­ іш­тер­ ін­ ің айы­ рым­ ы °С
терм­ о­мет­ рд­ ің
көр­сетк­ і­ші t, °C 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

11 Са­лыс­тыр­ма­лы ыл­ғалд­ ыл­ ық, % 
12
13 94 88 81 73 64 53 41 28 13  
14 95 89 82 75 66 56 45 33 19 4
15 95 90 83 76 68 59 49 38 25 10
16 95 90 84 78 70 62 52 42 30 16
17 96 91 85 79 72 64 55 45 34 22
18 96 91 86 80 74 67 58 49 39 27
19 96 92 87 82 76 69 61 52 43 32
20 96 92 88 83 77 71 63 55 46 36
21 97 93 89 84 79 73 66 58 50 40
22 97 93 89 85 80 74 68 61 53 44
23 97 94 90 86 81 76 70 63 56 48
24 97 94 91 87 82 77 72 66 59 51
25 97 94 91 87 83 79 73 68 61 54
26 98 95 92 88 84 80 75 70 64 57
27 98 95 92 89 85 81 77 71 66 59
28 98 95 93 90 86 82 78 73 68 62
29 98 96 93 90 87 83 79 75 70 64
30 98 96 93 91 88 84 80 76 72 66
31 98 96 94 91 88 85 82 78 73 68
32 98 96 94 92 89 86 83 79 75 70
33 98 97 94 92 90 87 84 80 76 72
34 98 97 95 93 90 88 85 81 78 74
35 99 97 95 93 91 88 85 82 79 75
36 99 97 95 93 91 89 86 83 80 77
37 99 97 96 94 92 90 87 84 81 78
38 99 97 96 94 92 90 88 85 82 79
39 99 98 96 94 93 91 88 86 83 80
40 99 98 96 95 93 91 89 87 84 81
99 98 96 95 93 92 90 88 85 83
99 98 97 95 94 92 90 88 86 83

10-кест­ е. 20 °С тем­пер­ а­тур­ ад­ а сұйы­ қ­тард­ ың­
бет­тік кер­ іл­ у коэфф­ иц­ иент­ і

Зат s, ìH Зат s, ìÍ
u u
Сүт
Су 73 Мұн­ ай­ 46
Сын­ ап
Бен­зин­ 21 Спирт 26
­Сірк­ е қышк­ ы­лы­
Гли­цер­ ин­ 59 487

Кер­ ос­ ин­ 24 22

Са­бын еріт­ ін­ діс­ і 40 28

322

11-кест­ е. Қат­ты ден­ ел­ ерд­ ің ме­хан­ и­ка­лық қас­ ие­ т­тер­ і

АРМАН-ПВ баспасы Соз­ ы­лу­дың Сер­пімд­ іл­ ік Зат Со­зы­луд­ ың Серп­ імд­ іл­ ік
Зат бер­ ік­тік ше­гі мод­ у­лі Е, ГПа бер­ ік­тік ше­гі мо­дул­ і Е, ГПа

σбш, МПа 70 Мәрмәр­ σбш, МПа 70
20 Қа­лайы 140 50
Алюм­ ин­ ий­ 100 415 Қ­ орғ­ ас­ ын 16
49 Күм­ іс 20 80
Бе­тон­ 48 79 Бол­ ат 200
3 Шын­ ы­ 15 50
В­ ольф­рам­ 3000 10 Фар­фор­ 150
120 Мыр­ ыш 140 80
Гра­нит­ 150
500
Ал­тын 140
90
Кір­піш 17
650
Мұз 1
150
Мыс 400

12-кест­ е. Орт­ а­ның диэлектр­лік өтімд­ іл­ іг­ і

Зат Диэлектр­лік Зат Диэлектрл­ ік
Су өтімд­ іл­ ік өтімд­ іл­ ік
Ке­ро­син­ Пар­ аф­ ин­
М­ ай­ 81 Слю­да­ 2,1
2,1 Шын­ ы­ 6
Зат 2,5 7
Алюм­ и­ний­
В­ ольф­рам­ 13-кест­ е. Ме­тал­дар мен қосп­ а­лард­ ың мен­шік­ті ке­дерг­ іс­ і
Те­мір
Ал­тын ρ, Ом·м Зат ρ, Ом·м
Конст­ ант­ ан 2,7·10−8 ­Нихр­ ом­ 1,05·10−6
Жез 5,3·10−8 Қа­лайы 1,13·10−7
­Магн­ ан­ ин­ 9,9·10−8 Осм­ ий­ 9,5·10−8
Мыс 2,2·10−8 Пла­ти­на­ 1,05·10−7
Н­ и­ке­лин­ 4,7·10−8 Сы­нап 9,54·10−7
Н­ ик­ ель­ 6,3·10−8 Қ­ орғ­ а­сын 2,07·10−7
3,9·10−8 Кү­міс 1,58·10−8
Зат 1,68·10−8 Фех­раль­ 1,1·10−6
­Воль­фрам 4,2·10−8 Мыр­ ыш 5,95·10−8
Конст­ ан­тан 7,3·10−8 Ш­ ой­ын 5·10−7
М­ агн­ ан­ ин
14-кест­ е. Кед­ ерг­ і­нің тем­пер­ ат­ ур­ а­лық коэф­фиц­ иент­ і

α, K–1 Зат α, K–1

5·10−3 ­Ник­ е­лин 10−4
5·10−6 Н­ их­ром 2·10−4
8·10−5 Фех­раль­ 2·10−4

323

15-кест­ е. Элект­рох­ им­ ия­лық экв­ ив­ ал­ ент

АРМАН-ПВ баспасыЗат k, êã Зат k, êã
Êë Êë
Алюм­ ин­ ий­
Сут­ ек­ 9,32·10−8 Н­ атр­ ий 2,38·10−7
Алт­ ын 1,04·10−8 ­Ни­кель (екі ва­ле­нт­ті) 3,04·10−7
Ка­лий­ 6,81·10−7 Н­ и­кель (үш ва­ле­нт­ті) 2,03·10−7
­Каль­ций 4,05·10−7 Сы­нап 2,07·10−6
Отт­ ек­ 2,08·10−7 Қ­ ор­ғас­ ын 1,07·10−6
М­ агн­ ий 8,29·10−8 Кү­міс 1,12·10−8
Мыс 1,26·10−7 Хлор­ 3,67·10−7
3,29·10−7 Мыр­ ыш 3,39·10−7

16-кест­ е. Па­ра­маг­не­тикт­ ер мен диам­ аг­нет­ ик­терд­ ің­
маг­нит өтім­діл­ іг­ і

Пар­ ам­ агн­ етик μ Диа­магн­ етик затт­ ар μ
затт­ ар
1,000013 Сут­ е­к (газ тә­різ­ді) 0,999937
Азот (газ тәр­ ізд­ і) 1,000038 Су 0,999991
Ауа (газ тә­різ­ді) 1,000017 Шын­ ы­ 0,999987
Отт­ ек­ (газ тәр­ із­ді) 1,0034 Мыр­ ыш 0,999991
Отт­ е­к (сұйы­ қ) 1,000014 Күм­ іс 0,999981
1,000023 Алт­ ын 0,999963
Эбо­нит­ 1,000175 Мыс 0,999912
Алюм­ ин­ ий­ 1,000253 Висм­ ут­ 0,999824
­Вольф­рам­
Плат­ ин­ а­

17-кест­ е

Грек алфавиті Латын алфавиті

А α альфа I ɩ йота Р ρ ро Aa a J j жи S s эс
B b бе K k ка T t тэ
В β бета K ϰ каппа Ʃ σ сигма C c це L l эль U u у
D d де M m эм V v вэ
Г γ гамма Λ λ лямбда Т τ тау Ee э N n эн W w дубль-вэ
F f эф O o о X x икс
∆ δ дельта М μ мю Ү υ ипсилон G g же P p пэ Y y игрек
H h аш Q q ку Z z зет
Е ε эпсилон N ν ню Ф ϕ фи Ii и R r эр

Z ζ дзета Ξ ξ кси Х χ хи

Н η эта О о омикрон Ѱ ѱ пси

Θ θ тета П π пи Ω ω омега

324

325АРМАН-ПВ баспасы

Пәнд­ ік көрс­ етк­ іш

АРМАН-ПВ баспасыАбсолют қателік 11 Идеал сұйық 80
Идеал мәшине 139
Абсолют қатты дене 48 Изобаралық процесс 121
Изопроцесс 120
Ағын элементі 80 Изотермалық процесс 120
Изотпроптық 85
Ағын сызықтары 81 Изохоралық процесс 122
Инерция моменті 49
Ағын түтігі 81 Импульс моменті 53
Импульстің сақталу заңы 55
Адиабат­ алық процесс 135 Кедергінің температуралық
коэффициенті 234
Аморф­ты де­не 158 Кенздейсоқ қателік 10
Кернеулік 172
Ам­пер кү­ші 264 Ки­не­ма­ти­ка 5
Ки­не­ма­тик­ аның негізгі міндеті 15
Ани­зотр­ оп­тық 158 Кла­пейр­ он теңд­ еуі 117
Кон­денс­ ат­ ор 198
Ауа­ның абс­ ол­ ют ыл­ғал­ды­лы­ғы 147 Кюри температурасы 277
Қаныққан бу 146
Ауан­ ың салыстырмалы ылғ­ ал­ды­лы­ғы 148 Қанықпаған бу 146
Қаттылық 87
Ауырлық центрі 60 Қозғалыс заңы 16
Кристалдық тор 86
Аэродинамика 80 Ку­лон заң­ ы 168
Күш импульсі 107
Беріктік 159 Қатынас ыдыстар 48
Ламинарлық ағыс 81
Беттік керілу күші 153 Ленц ереж­ ес­ і 292
Лездік жылдамдық 34
Беттік керілу коэффициенті 153 Ло­ренц кү­ші 270
Магнит ағыны 285
Бүкіләлемдік тартылыс заңы 43 Магн­ ит өріс­ і 257
Магнит өрісінің күш сызықтары 260
Бұрыштық үдеу 27 Магнит өтімділік 277
Маг­нит­ин­дукц­ иясы 258
­Бой­ль – Ма­рио­ тт заң­ ы 120 Макроскопиялық параметрлер 101
Маңдайлық кедергі күші 90
Бірінші ретті мәңгі қозғалтқыш 136 Масс­ ал­ ар центр­ і 60
Мен­де­леев – Кла­пейр­ он теңд­ еуі 116
Вис­ко­зи­метр 90 Ме­ниск 156
Моль 98
Гал­ и­лей түрлендірулері 21 Мольдік масса 98
Микроскопиялық параметрлер 83
Галь­ва­нос­тег­ ия 244 Меншікті өткізгіштік 237

Гей-Люссак заңы 121

Гидродинамика 80

Гироскоп 55

Гиг­ром­ етр 146

Гидростатикалық қысым 153

Диа­маг­не­тикт­ ер 277

Ди­на­ми­ка 37

Диэлектрлік өтімділік 169

Дөңгелек процесс 107

Екінші ретті мәңгі қозғалтқыш 140

Еркін түсу 8

Жанама үдеу 26

Жартылай өткізгіштер 237

Жүйелік қателік 10

Абсолют қатты дене 43

Жылу мәшинесі 138

Жылу мөлшері 130

Зат мөлшері 98

Заттың салыстырмалы

молекулалық массасы 98

Зарядтың сақталу заңы 168

Идеал газ күйінің теңдеуі 116

326

АРМАН-ПВ баспасыНью­тон­ның I за­ңы 39 Термоэлектрондық эмиссия 251
Нью­тон­ның IІ заң­ ы 39 Ток жұмыс 225
Ньют­ онн­ ың IІІ заң­ ы 40 Ток күші 208
Орнықты тепе-теңдік 66 Ток қуаты 226
Орнықсыз тепе-теңдік 66 Ток тығыздығы 208
Өздік индукция 295 Толық тізбек үшін Ом заңы 217
Өлшеу қателігі 10 Турбуленттік ағыс 81
Өріс потенциалы 43 Тұтқырлық 89
Паскаль заңы 107 Тізбек бөлігі үшін Ом заңы 209
Па­ра­маг­не­тикт­ ер 277 Фа­рад 197
Парциалдық қысым 123 Фа­рад­ ей­дің I заң­ ы 246
Психр­ ом­ етр 146 Фа­рад­ ейд­ ің IІ заң­ ы 246
Реак­тив­ті қоз­ғалыс 9 Фер­ром­ аг­не­тикт­ ер 277
Ре­ком­бин­ а­ция 244 Фот­ ор­ е­зист­ ор 238
Салыстырмалы жылдамдық 23 Үдеу 15
Соққы иондалу 248 Шар­ль за­ңы 122
Стат­ и­ка 59 Шеттік бұрыш 156
Стационар ағыс 82 Шық нүктесі 147
Стокс форм­ у­лас­ ы 89 Электр­ остатика 165
Сыйымдылық 134 Электр­қозғ­ ауш­ ы күш 213
Салыстырмалы қателік 11 Электр өріс­ і 172
Талғаусыз тепе-теңдік 66 Электр өрісінің кернеулігі 174
Тасымал жылдамдық 23 Электр өрісінің күш сызықтары 201
Температура 102 Электр өрісінің энергиясы 284
Тепе-теңдік 66 Электро­маг­нит­тік инд­ укц­ ия 202
Термистор 237 Электр­ о­лиз 244
Термометр 102 Электр­ о­лит­тік дисс­ оц­ иа­ция 243
Терм­ од­ ин­ а­мик­ а 95 Электр­ охим­ иял­ ық эк­ви­ва­лент 246
Терм­ од­ ин­ ам­ ик­ а­лық пар­ а­мет­ р­лер 101 Электрсыйымдылық 196
Термодинамикалық тепе-теңдік 102 Энергетикалық температура 109
Термодинамиканың бірінші заңы 127 Эквипотенциал бет 186
Термодинамиканың екінші заңы 138 Центрге тартқыш үдеу 26

327

Жатт­ ы­ғул­ ард­ ың жауа­ пт­ ар­ ы

2-жатт. 1. 2,8 ± 0,2 В; 2,80 ± 0,1 В
2.  14,0 ± 0,4 Ом

3-жатт. 1. 0,07 м/с2. 2. 2 м/с. 3.  −1  м/ с2.
4. 1) 2 м/с2; 0; 1 м/с2, −4 м/с2; 99 м;
99 м; 2) х1=5 + t2; х2= −4 + 6t. 3) 1-су­
рет. 5. 3,24 м.

хх
АРМАН-ПВ баспасы 12-жатт. 1. 1) орнықты теп­ е-тең­дік;

2)  талғаусыз те­пе-теңд­ ік; 3)  пен

4)  орнықсыз те­пе-теңд­ ік; 5)   орнықты

теп­ е-теңд­ ік; 6)  орнықсыз; 7) талғаусыз

тепе-теңдік. 2. Бө­рен­ е пот­ енц­ иалдық

энерг­ ия­сы мин­ им­ ал күй­ге тү­се­ді.

3.  Ерт­ ер­ ек сырғ­ и бас­тай­ды.

13-жатт. 1. 10 м/с. 2. 1470 м. 3.  5  м/с,

16 16 10  м/с. 4. 7000 Дж, −2100 Дж.
14 14
12 12 5. 5,24  см; 6.  −5,37 · 1010 Дж;
10 10
8 8 2,68 · 1010  Дж;  −2,68 · 1010 Дж.
6 6
4 4 7.  ≈ 11,2  км/с.
2 2
-20 1 2 3 4 t -20 1 2 3 4 t 14-жатт. 1. 8,8 м/с 2. ≈ 1,55 мН, 1032 Па.
-4 -4
1-су­рет. 3. ≈ 8,9 м/с, ≈ 5,3 Н.

15-жатт. 1. 4,5 м/с. 2. 4,33 м/с. 3. ≈ 2,3 л.

4. υ = 8Fd 4 d4) .
πρD 2 (D 4 −

4-жатт. 1. ≈ 8,3 м/с; ≈ −8,3 м/с; 2. 16-жатт. 1. 0,84 см2. 2. 0,28 м. 3. 1,38 м3.

20  с. 3. 4 м/с. 4. 90 с, 81 м, ≈ 115,6 с. 4. 3 есе. 5. ≈ 4,1 м/с. 6. 2 Па с.

5. а) 144 км/ сағ; б) 0; в) 102 км/сағ. 17-жатт. 1. Неон, ≈ 2 · 10-2 кг/моль.

5-жатт. 1. 25 м/с2. 2. 25 м/с; 0,71  м/ с2. 2.  316 моль. 3. 4,18 · 10-9 м. 4. 105 моль.

3. −0,314 рад/с2. 4. 5 с. 5. ≈ 0,49 м/с; 5. 201 м/с.

≈  0,015 рад/с; ≈  0,007  м/с 2; 0. 18-жатт. 1. 297 К, 300 К, 200 К, 373  К. 2.

6-жатт. 1. ≈ 0,87 м. 2. 19,8 м. 3. 45°. −269 °С, −73 °С, 167 °С, 27 °С. 3.  29   °С,

4. 540 м. 5. 5,3 м/с. 27 °С, 22 °С. 4. 86 °F, 77 °F, 68 °F

7-жатт. 1. 2,5 Н. 2. −0,1 м/с2; 10,1 м/с2. 19-жатт. 1. ≈ 106,7 кПа. 2.  16 · 10-3  кг/ моль.

3.  0,025. 4. 5,4 Н. 5. 90,4 Н. 3. 2 · 106  Па, 4 · 10-3 кг/моль. 4.  500 К.

8-жатт. 1. ≈ 1497 км; 2. Ай центр­ ін­ ен 5.  2,4 · 1025  м-3.

 1 1 ) 20-жатт. 1. 286,4 К. 2. 1,2 моль.
L2 (2L −
6Rж. 3. F = GMm − 2 R2 . 3.  1,2  кг/ м3. 4. 9,03 · 1025. 5. 100 кПа.

4.  3200  км, ≈ 2133 км, 6400 км. 6.  1,7 есе.

5.  4  есе, 9 есе, 16 есе. 6. ≈ 9,4 МДж/ кг; 21-жатт. 1. 0,7 МПа. 2. 225 К. 3. 70 К.

≈ 12,2 ГДж; 4.  2,5. 5. 3.

7. Ò = 2p R3 22-жатт. 1. 15,58 кДж-ға азаяды.
g
2. 18,7 кДж. 3. Жоқ, 900 Дж. 4. 5.

9-жатт. 1. 2 · 10-3 кг · м2; 7 рад/с. 5.  245,3  Дж/ кг · К.

2.  4 · 104  Н · м. 3. ≈ 1034 кг  ·  м2; 23-жатт. 1. 3,3 МДж; 6,1 МДж. 2. 6%.

≈  3,6 · 1022 Дж. 4. 24 Дж. 3. 373,95 кДж. 4.  0,49  м3. 4. 3 кДж.

5.  4,08 · 10-3  кг · м2; 5,71 · 10-3  кг · м2. 5.  −400 Дж.

10-жатт. 1. 0,8π кг · м2/с. 2. 2,512 Н · м. 24-жатт. 1. 20 Дж, 20%. 2. 102 кДж.

3. 6 Н · м. 4. 2,8 м/с2; 14 Н; 12,6 Н. 3.  η = 9,3%. 4. 38,7%; 2,7. 5. 27%;

5.  3  м/с2 274  кДж

11-жатт. 1. 120 кг. 2. Ауы­ р жү­гі бар 25-жатт. 1. 82,8 г/м3 2. 2400 Па, қа­нық­

ұшы­ нан 0,1 м қа­шық­тық­та. 3. Бо­лат пағ­ ан. 3. 53,6 г/м3. 4. 50%. 5. 35%.

өзек­тің ұшы­нан 11,4 см қаш­ ық­тық­та 26-жатт. 1. 1,6 · 10-3 Н, май жағ­ ын­ а.

4. 0,96 м. 6. хс= −R/6. 2. 78  мН/м. 3. 1,6 мДж. 4.  7  мм.

5. 22  мН/м.

328

27-жатт. 1. 1,9 кН. 2. 3,6 · 105 Па. 7. 0,2 А; 180  Дж; 168 Дж; 12 Дж.
39-жатт. 1. 13,5 Ом; 2. 6,7 Ом. 3. 0,25 Ом.
3.  F  ≥  2,2 · 102 H; ε ≥ 10–3. 4. 4 · 107 Па,
АРМАН-ПВ баспасы 4. 1,4 А. 5.0,06 А.
2 · 1011 Па. 5. 2 · 10-5 м2; 2,4 · 107 Па, 40-жатт. 1. ≈ 1680 Дж. 2. 3,18 мин.

шы­дайд­ ы. 3. ≈ 1,22 есе арт­ ад­ ы. 4. 24,2 Ом.
5.  20  мин; 3,75 мин. 6. 4, тіз­бек­тей.
28-жатт. 1. 540 мкН. 2. ≈ 10-8 Кл. 7. 60 %
41-жатт. 1. 5,7 · 10-11 кг · м/с. 2.  0,82 мм/с.
3.   −5  мкКл;  −5 мкКл; 22,5 Н. 4. 3. 0,42 В/м. 4. ≈12,5. 5. 0,0045  К-1.
6. 7,9 %-ке кем­ ид­ і.
Шард­ ың аст­ ынд­ а 2,8 · 10-8 Кл, шард­ ың 42-жатт. 1. 6,7 · 10-10. 2. 2,3 · 10-7 %.
3.  9,6 · 10-5 %. 4. 3 есе кем­ і­ді. 5. 10 есе.
үс­тін­де  − 2,8 · 10-8 Кл. 5. 1,3 г. 43-жатт. 1. 53,5 мг. 2. 2,35 · 1021.
3. 4,1  кг. 4. 5,68 · 1017. 5. 10 мин;
29-жатт. 1. 1,76 · 1012 м/с2. 2. а) 576 кВ/м, 4,6 мкм.
44-жатт. 1 4,15 В. 2. 80 нА. 3. 3 мВ/м,
432 кВ/м. 3. 3°-қа азаяды. 4. 4 · 10-6 В/м, 4. 4 нс. 5. 3,2 кВ
45-жатт. 1. Бөлш­ ект­ ер­ді Т әрп­ і тү­рінд­ е
≈ 1,8 · 10-15 Кл. 5. 1,2 · 104 В/м. жин­ ау, егер маг­нит ұшы басқ­ а бөл­
шек­ке қар­ а­тылғ­ ан бөл­шек бол­са,
30-жатт. 1. –9 нКл. 2. ЕА= 0, (r 2 R2) онд­ а олар бір-бір­ і­не тар­тыл­ ад­ ы. Кер­ і
ÅÂ = k σ ⋅ 4πr 2 σ⋅ 4π + жағ­дайд­ а әрек­ етт­ е­су орынд­ ал­майд­ ы.
RÂ2 , ÅÑ = k RÑ2 . 2. 4 · 10-5  Тл. 3. ≈ 1,67 · 10-4 Тл.
4.  ≈  12  А.
3. r < R бол­ған­да Å (r ) = 0 . R <r < R1 46-жатт. 1. 0. 2. 98 А. 3. F1 = 0,148 Н;
бол­ған­да E (r ) = k σ ⋅ 4πR2 . F2 = 0,048 Н. 4. 250 кА. 5. ≈ 277 мН · м.
47-жатт. 1. 2 · 10-8 Н. 2. 1,6 · 10-15 Н;
r2 0,569 мм. 3. 2,8 · 104 с-1. 4. 5 · 10-17 Дж.
5. 1,04 · 106 м/с
R1 < r < R2 бол­ғанд­ а Å (r ) = 0 . R2 < r 48-жатт. 1. 2000, 1000. 2. 1,75-ке арт­ а­ды.
3. 0.
болғ­ анд­ а E (r ) = k σ ⋅ 4πR2 . 4. 0 < x < d 49-жатт. 1. 5 м. 2. -1,36 мВб; 0.
r2 50-жатт. 1.  −0,25 Вб/с. 2. 3,14 · 10-6 Кл.
σ 3. 10 В. 4. а) D-дан C-ға дейі­н б) C-дан
болғанда Å (õ) = D-ға дейі­н в) D-дан C-ға дейі­н г) C-дан
εà D-ға дейі­н. 5. 4 В
51-жатт. 1. 16 Вб. 2. 0,04 В. 3. 1,5 · 10-4 Вб.
5.  −1,77 · 10-7 Кл/м2. 6. 1,73 · 10-6 Кл/м2. 4. 1,75 Ом. 5. 0,1 Вб.

31-жатт. 1. ≈ 1,8 · 10-6 Дж. (lq+1 à) 329

2.  À = àq ⋅ (d +l ) q1 +l + à) + l
4πε0 (d

3. ≈ 1,73 · 10-19 Кл. 4. 25 В.

5. ≈ 1,13 · 10-4Дж

32-жатт. 1. 50 кВ/м. 2. ≈ 4∙1042 .

3. 3 · 10−5Дж,  −3 · 10−5 Дж, 6000 В.

4.  −0,126 мкДж.

33-жатт. 1.  – 4 нКл, 4 нКл, Е  =  0.
2kq12 (2r1 − 3l ) r1
2. ∆F = l 2 (3l − 4r1)2 . 3. 3,56 Н;

0,14м. 4.  0,27 м. 5.  8,84  мН.

34-жатт. 1. 5 · 10-9 Кл. 2. 100 В. 3. 6 мкФ,

3 мкФ. 4. 165 В, 55 В. 5. 3,2 · 10-5 Кл.

35-жатт. 1. 0,625 мкДж 2. 10-8 Кл,

5∙10-6  Дж. 3. 2 есе; 4. ≈ 220 мкДж

5.  97  мДж/м3 6. 0,25 Дж, 500 В, 0.

36-жатт. 1. 0,17 А; 6 мин. 2. 109А/м2;

5 · 105 А/м2. 3. 5∙10-4 Ом∙м. 4. 2,5 Ом;

4 Ом; 6 Ом; 10 Ом; 13,5 Ом; 25 Ом;

26,7 Ом; 40 Ом. 5. 2,5 Ом.

37-жатт. 1. 0,3А. 2. 0,1 А. 3. 9,7 В.

4.  ≈  0,1 Ом 5. 2 А

38-жатт. 1. 0,5 А; 3,5 В. 2. 3,5 А. 3. 0,47 А.

4. 2 В. 5. 5,12 А; 6. 6,14 В;

АРМАН-ПВ баспасыПайдаланылған әдебиеттер

1. Жал­пы ор­та біл­ ім бе­ру дең­гей­інің жар­ а­тыл­ ы­стан­ у-мат­ е­мат­ и­ка­лық ба­ғыт­ ын­дағ­ ы
10-11-сын­ ып­та­ры үшін «Фи­зи­ка» пә­ні­нен жа­ңарт­ ылғ­ ан маз­мұн­да­ғы үлг­ і­лік оқу
бағд­ арл­ а­ма­сы.– Аста­на: Ы.Ал­тын­са­рин атын­дағ­ ы ҰБА, 2017

2. Ван­ еев А. А., Корж Э.Д., Оре­хов В.П. Пре­по­да­ван­ ие фи­зи­ки в 9 класс­ е. Москв­ а:
Просв­ е­ще­ние,1980.

3. Ва­неев А.А., Дуб­ ицк­ ая З.Г., Яру­ни­на Е.Ф. Преп­ од­ а­ван­ ие фи­зи­ки в 10 клас­се
сред­ней шко­лы. Моск­ва: Прос­вещ­ ен­ ие,1978.

4. Орех­ ов В.П., Усо­ва А.В., Ту­ры­шев И.К. и др. Ме­то­ди­ка пре­под­ ав­ а­ния физ­ ик­ и
в 8-10 класс­ ах сред­ней шко­лы. Моск­ва: Прос­ве­ще­ние, 1980.

5. Ка­бар­дин О.Ф., Каб­ ар­ди­на С.И., Ор­лов В.А. и др. Ме­тод­ и­ка фак­ уль­та­тив­ных
за­ня­тий по фи­зи­ке: по­соб­ ие для учи­те­лей.− М.:Прос­ве­щен­ ие, 1980.−191 с.

6. М. М. Ба­ла­шов Фи­зи­ка. Проб­ный учебн­ ик для 9 клас­са средн­ ей шко­лы. – Моск­
ва:Прос­ве­щен­ ие, 1993.

7. Та­ра­сов Л.В., Тар­ а­со­ва А.Н. Вопр­ о­сы и зад­ ач­ и по физ­ и­ке (Ана­лиз ха­рак­тер­ных
оши­бок пос­ту­пающих во вту­зы): Учебн­ ое по­соб­ ие.−4-е изд., сте­реотип.−М.:Высш.
шк.,1990.−256 с.

8. Физ­ ик­ а. Пе­ре­вод с англ­ ий­ско­го Ах­мат­ о­ва А.С. и др. – Моск­ва: Наука, 1965.
9. Л.Эл­ли­от, У.Уил­кокс Фи­зи­ка. Пер­ е­вод с анг­лийс­ ко­го под ред­ акц­ ией проф. Ки­тай­

го­ро­дс­ко­го А.И.. Москв­ а, Главн­ ая ре­дакц­ ия физ­ и­ко-ма­те­ма­ти­чес­кой ли­тер­ ат­ ур­ ы
из­дат­ ель­ст­ва Наука,1975.
10. Ки­кои­ н И. К., Ки­ко­ин А. К. Физ­ и­ка. Учебн­ ик для 9 класс­ а средн­ ей шко­лы.  –
М.:Прос­ве­ще­ние, 1992 .
11. Мя­ки­шев Г. Я., Бу­ховц­ ев Б. Б. Фи­зи­ка. Учебн­ ик для 11 класс­ а об­ще­обр­ а­зо­ва­
тель­ных уч­режд­ е­ний. – М.:Просв­ е­ще­ние, 1995 .
12. Шахм­ аев Н. М. и др. Фи­зи­ка. Учебн­ ик для 11 класс­ а сред­них школ. – М.: Просв­ е­
ще­ние, 1991.
13. Эле­мент­ ар­ный учебн­ ик фи­зик­ и под ред. акад. Ландс­берг­ а, том I. –Изд­ ат­ ель­ств­ о
«Наука». Глав­ная ред­ акц­ ия фи­зи­ко-мат­ ем­ ат­ и­чес­кой лит­ е­рат­ у­ры. – Моск­ва, 1975.
14. Элем­ ен­тар­ный учебн­ ик фи­зи­ки под ред. акад. Ландсб­ ерг­ а, Т.2. Электр­ и­чес­ тв­ о и
магн­ е­тизм. – 13-е изд.− М.:ФИЗ­МАТЛ­ ИТ, 2004. – 480 с.
15. Бал­ а­шов М.М., Го­мо­но­ва А.И., Дол­ иц­кий А.Б. и др.; Под ред. Мя­ки­ше­ва Г.Я.
Фи­зик­ а: Мех­ а­ни­ка: Учеб. По­со­бие для шк. И клас­сов с уг­лубл.изуч. фи­зи­ки/ − М.:
Прос­ве­ще­ние, 1995.− 480 с.
16. Гра­бо­вс­кий Р.И. Курс фи­зи­ки: Учебн­ ое пос­ об­ ие. 11-е изд., стер.− СПб.: Из­да­тель­
ст­во «Лань», 2009.− 608 с.
17. Ка­бард­ ин О.Ф. Фи­зи­ка: сп­рав. мат­ е­ри­алы: Учеб.по­со­бие для учащ­ ихс­ я.− 3-е
изд. – М.: Прос­ве­ще­ние, 1991.−367 с.
18. Б.Кронг­ арт, В.Кем, Н.Кой­шиб­ а­ев. Фи­зи­ка: Учебн­ ик для 10 класс­ ов ес­тес­ тв­ ен­но-
мат­ е­ма­ти­чес­ко­го нап­равл­ е­ния об­ще­об­ра­зов­ ат­ ель­ных школ.  – Алм­ а­ты:Мек­теп»,
2006. −352 с.
19. Рымк­ е­вич А.П., П.А. Рымк­ е­вич Сбор­ник за­дач по физ­ ик­ е.  – Москв­ а «Прос­ве­
ще­ние», 1984.
20. Сбор­ник зад­ ач по фи­зи­ке: Для 10-11 кл. об­ще­об­ра­зов­ ат­ ель­ных уч­реж­де­ний/ Сост.
Г.Н.Степ­ а­но­ва. М.: Прос­вещ­ ен­ ие, 2001.

330

АРМАН-ПВ баспасы21. Глад­ков­ а Р.А., Доб­рон­ра­вов В.Е., Ждан­ ов Л.С., Цо­дик­ ов Ф.С.. Сбор­ник зад­ ач и
вопр­ ос­ ов по фи­зик­ е для средн­ их спец­ и­альн­ ых учебн­ ых за­вед­ е­ний.− изд.2.исп­
равл. М.: Наука, 1974.

22. Сборн­ ик зад­ ач по фи­зик­ е. 10-11 класс­ ы: по­соб­ ие для учащ­ ихс­ я общ­ ео­ бр­ аз­ о­ват.
уч­режд­ ен­ ий: баз­ о­вый и про­фил. уровн­ и/ Парф­ ент­ ьева Н.А.− 3-е изд.− М.: Прос­
ве­щен­ ие, 2010.− 206 с.

23. Парф­ ент­ ьева Н.А. За­да­чи по физ­ ик­ е. Для пост­ у­пающих в ву­зы, − М.: Клас­сикс
Стиль, 2005.−480 с.

24. Физ­ ик­ а в за­дач­ ах для пос­ту­пающих в вуз­ ы/ Тур­чин­ а Н.В.− М.: ООО Изд­ ат­ ельс­ т­во
«Оникс»; ООО «Из­дат­ ель­ств­ о «Мир и об­ра­зов­ ан­ ие»», 2008. – 768 с.

25. Сборн­ ик зад­ ач по физ­ и­ке: Учебн­ ое пос­ об­ ие/Бак­ ан­ и­на Л.П., Бел­ он­ уч­кин В.Е.,
Ко­зел С.М., Ма­заньк­ о И.П.: Под ред.Коз­ ел­ а С.М. – М.: Наука. Главн­ ая ре­дакц­ ия
физ­ и­ко-мат­ е­ма­ти­ческ­ ой ли­те­рат­ ур­ ы, 1983. – 288 с.

26. Вольк­ еншт­ ейн В.С. Сбор­ник за­дач по общ­ ем­ у кур­су фи­зи­ки – М.: Наука. Главн­ ая
ре­дакц­ ия физ­ и­ко-мат­ е­ма­тич­ еск­ ой лит­ ер­ ат­ у­ры, 1976.−464 с.

27. Зуб­ ов В.Г., Шальн­ ов В.П.. Зад­ а­чи по фи­зик­ е. −М.: Наука. Главн­ ая ред­ акц­ ия фи­зи­
ко-ма­тем­ а­тич­ еск­ ой ли­тер­ а­ту­ры, 1975.−280 с.

28. Верт­ ельник В.И., Позд­неева Э.В. и др. Фи­зик­ а. Трен­ ин­гов­ ые зад­ а­ния: в 2 ч.−
Томск. Том.по­ли­техн. ун-т, 2006.−ч.1.−170 с

29. Физ­ ич­ еск­ ий практ­ ик­ ум для класс­ ов с угл­ уб­лен­ным изуч­ е­нием фи­зик­ и: Ди­дакт.
мат­ ер­ иа­ лы: 9-11 кл./ Дик Ю.И., О.Ф. Ка­бард­ ин, В.А. Орл­ ов и др.− М.: Просв­ е­
щен­ ие, 1993

30. Бу­ров В.А., Дик Ю.И., Зво­ры­кин Б.С и др Прак­тик­ ум по физ­ ик­ е в средн­ ей школ­ е:
ди­дакт. ма­тер­ иа­ л.− М.: Прос­ве­ще­ние, 1987.

31. Қаз­ ақ­ша-орыс­ша. Орыс­ша-қаз­ ақ­ша тер­ми­но­ло­гия­лық сөзд­ ік. Физ­ и­ка жә­не астр­ о­
но­мия. – Алм­ а­ты: «Қаз­ ақ­пар­ ат» бас­па корп­ о­рац­ ия­сы, 2014. –388 б. Мемл­ ек­ ет­тік
терм­ и­но­лог­ иял­ ық ко­мисс­ ия бек­ ітк­ ен.

32. Орыс­ша-қа­зақ­ша сөз­дік. А. Байт­ұрс­ ы­нов атын­дағ­ ы Тіл бі­лім­ і инс­ти­тут­ ы, – Ал­ма­
ты. Дайк-пресс – 2005.

33. Физ­ и­ка: Ежен­ е­дельник Издательского до­ма «Пер­вое сент­ яб­ря». Адрес сайта:
http://fiz.1september.ru/.

34. Классная физика: Образовательный сайт. Адрес сайта: http://class-fizika.narod.ru
35. Гельфер Я.М. Законы сохранения.−М.: «Наука», 1967.
36. Ландау Л.Д., Лифшиц Е.М., Теоретическая физика. Механика. −М.: «Наука»,  1988.

331

Илл­ юс­ тр­ а­циял­ ық-мат­ ер­ и­алд­ ар сілт­ е­мел­ ер­ і

АРМАН-ПВ баспасы1. voxpopuli.kz13. pinterest.com.au
2. ethnosport.kz 14. ademi-ai.kz
3. popmech.ru 15. paranormal-news.ru
4. kazteleradio.kz 16. thegolfclub.info
5. olympic.kz 17. nutreaunnino.com
6. kolpino.ru 18. citytravel.livejournal.com
7. liter.kz 19. mirkosmosa.ru
8. naukatv.ru 20. informburo.kz
9. aliexpress.com 21. s-project.com.ua
10. tengrinews.kz 22. neomagnet.by
11. ukkz.com 23. labbox.ru
12. saiman.kz 24. elektrik-a.su

332

АРМАН-ПВ баспасыМазмұны

Алғ­ ы сөз......................................................................................................................................................................................... 4

1 БӨЛІМ. МЕХА­НИКА................................................................................................................................................................ 5
1-ТАРАУ. Ки­не­ма­тик­ а............................................................................................................................................................. 5
§ 1. Фи­зи­ка­ның қа­зірг­ і за­ман­дағы рөл­ і............................................................................................................... 6
§ 2. Физ­ и­ка­лық шам­ а­лар­дың қа­тел­ іктері.
Өлш­ еу нәти­желерін өңд­ еу............................................................................................................................................10
§ 3. Те­ңүд­ ем­ ел­ і қоз­ғал­ а­тын ден­ е ки­нем­ ат­ и­кас­ ын­ ың
нег­ ізг­ і түс­ ін­ ікт­ ер­ і мен теңд­ еул­ ер­ і..........................................................................................................................15
§ 4. Инв­ ар­ иантт­ ы жә­не са­лыст­ ырм­ а­лы физ­ и­кал­ ық
шам­ ал­ ар. Гал­ и­лей­дің са­лыс­тырм­ а­лыл­ ық прин­цип­ і...............................................................................21
§ 5. Қис­ ықсы­зық­ты қозғ­ а­лыс ки­нем­ а­тик­ а­сы................................................................................................26
§ 6. Көкж­ ие­ к­ке бұ­рыш жас­ ай лақт­ ыр­ ыл­ған
ден­ е­нің қозғал­ ыс­ ы............................................................................................................................................................... 31
2-ТАРАУ. Ди­на­ми­ка.................................................................................................................................................................37
§ 7. Күшт­ ер. Күш­тер­ді қос­ у. Ньют­ он заң­да­ры..............................................................................................38
§ 8. Бүк­ іл­ ә­лемд­ ік тарт­ ы­лыс за­ңы...........................................................................................................................43
§ 9. Аб­со­лют қатт­ ы ден­ е­нің инер­ция мо­мент­ і.............................................................................................48
§ 10. Им­пульс мом­ ен­ті. Имп­ ульс мом­ ент­ ін­ ің сақт­ а­лу
за­ңы мен оның ке­ңіст­ ік қас­ ие­ т­тер­ ім­ ен байл­ ан­ ыс­ ы.
Айн­ ал­ мал­ ы қозғ­ а­лыс ди­нам­ ик­ а­сын­ ың не­гіз­гі теңд­ еуі........................................................................53
3-ТАРАУ. Стат­ ик­ а.....................................................................................................................................................................59
§ 11. Масс­ а­лар цент­рі........................................................................................................................................................60
§ 12. Теп­ е-теңд­ ік түр­ле­рі...............................................................................................................................................66
4-ТАРАУ. Сақ­тал­ у заң­да­ры..............................................................................................................................................71
§ 13. Имп­ ульс­тің жән­ е ме­хан­ ик­ а­лық энерг­ ия­ның сақт­ а­лу заңд­ а­ры,
олар­дың кең­ іс­тік пен уа­қытт­ ың қас­ и­етт­ ер­ і­мен байл­ ан­ ы­сы.............................................................72
5-ТАРАУ. Сұй­ық­тар мен газд­ ардың ме­хан­ ик­ ас­ ы.......................................................................................79
§ 14. Гид­род­ и­на­мик­ а. Сұйы­ қ пен газд­ ар­дың ла­ми­нарл­ ық
жә­не тур­бу­ле­нтт­ ік ағы­стары......................................................................................................................................80
§ 15. Үзі­ліс­сізд­ ік тең­деуі. Берн­ ул­ли теңд­ еуі. Көт­ ер­гіш күш............................................................84
§ 16. Тұт­қыр сұй­ық ағын­ ы. Стокс фор­мул­ а­сы. Де­нел­ ер­ді қапталдай ағу............................89

2 БӨЛІМ. ЖЫ­ЛУ ФИ­ЗИК­ АС­ Ы..........................................................................................................................................95
6-ТАРАУ. Мол­ ек­ у­лал­ ық-кин­ е­ти­кал­ ық тео­рия не­гіз­де­рі....................................................................95
§ 17. Газдардың молекулалық-кинематикалық теориясының
не­гіз­гі қағ­ ид­ а­лар­ ы жән­ е олар­дың тәж­ ір­ иб­ ел­ ік дәлелдемелері.......................................................96
§ 18. Терм­ о­дин­ а­мик­ а­лық жүйе­лер мен терм­ о­дин­ а­ми­ка­лық пар­ ам­ е­трл­ ер.
Терм­ од­ ин­ ам­ ик­ а­лық жүйе­лерд­ ің теп­ е-тең­дік жә­не теп­ е-теңд­ ік емес күй­лер­ і.
Тем­пе­рат­ у­ра – зат бөл­шек­тер­ ін­ ің жыл­ ул­ ық қозғ­ а­лыс­ ы­ның ор­таш­ а
кин­ ет­ ик­ ал­ ық энер­гия­сын­ ың өл­шем­ і рет­ ін­де............................................................................................ 101
§ 19. Идеал газ. Газд­ ардың мо­ле­ку­лал­ ық-ки­нет­ ик­ ал­ ық
теор­ ия­сы­ның нег­ ізг­ і теңд­ еуі.................................................................................................................................... 107
7-ТАРАУ. Газ заңд­ а­ры......................................................................................................................................................... 115
§ 20. Идеал газ күйі­нің тең­деуі..............................................................................................................................116
§ 21. Изоп­ро­цес­тер. Изопр­ о­цест­ ер­дің гра­фик­тер­ і. Дальт­ он заң­ ы.............................................120

333

АРМАН-ПВ баспасы 8-ТАРАУ. Терм­ од­ ин­ а­мик­ а не­гізд­ е­рі.......................................................................................................................127
§ 22. Идеал газд­ ың іш­кі энерг­ ия­сы. Терм­ о­ди­нам­ ик­ а­лық жұм­ ыс.
Жы­лу мөл­ше­рі, жы­лу­сый­ым­дыл­ ық..................................................................................................................128
§ 23. Терм­ од­ ин­ а­ми­кан­ ың бі­рін­ші заң­ ы.
Терм­ о­дин­ ам­ ик­ а­ның бір­ інш­ і за­ңын изоп­ро­цес­тер­ге қолд­ ан­ у.
Адиабат­ алық про­цесс, Пуас­сон теңд­ еуі........................................................................................................ 133
§ 24. Қайт­ым­ды жә­не қайт­ымс­ ыз про­цес­тер. Энтр­ о­пия.
Терм­ о­дин­ а­мик­ а­ның екін­ші за­ңы.
Айн­ ал­ ма­лы про­цесс жән­ е оның пайд­ а­лы әсер коэф­фи­циен­ті, Кар­но цик­лі .................. 138

9-ТАРАУ. Сұйы­ қ жә­не қатт­ ы де­нел­ ер................................................................................................................. 145
§ 25. Қа­нық­қан жән­ е қан­ ықп­ ағ­ ан бул­ ар, ауан­ ың ыл­ғалд­ ы­лығ­ ы.
Фа­зал­ ық диагр­ амм­ а­лар. Үшт­ ік нүкте. Зат­тың криз­ ис­тік күйі.................................................... 146
§ 26. Сұйы­ қ­тың бет­кі қа­бат­ ы­ның қа­сиет­ тері.
Жұғ­ у, кап­ ил­ лярл­ ық құб­ ы­лыст­ ар......................................................................................................................... 153
§ 27. Крист­ алл жә­не аморфт­ ы ден­ ел­ ер.
Қатт­ ы ден­ ел­ ер­дің мех­ а­ник­ а­лық қа­си­ет­тер­ і................................................................................................ 158

3 БӨЛІМ. ЭЛЕКТР ЖӘН­ Е МАГ­НЕТ­ ИЗМ............................................................................................................ 165
10-ТАРАУ. Электростатика........................................................................................................................................... 165
§ 28. Электр заряды. Зарядтың беттік және көлемдік тығыздығы.
Зарядтың сақталу заңы. Кулон заңы................................................................................................................. 166
§ 29. Электр өрісі. Біртекті және біртекті емес электр өрісі.
Электр өрісінің кернеулігі. Электр өрістерінің суперпозиция принципі........................... 172
§ 30. Электр өрісінің кернеулік векторының ағыны. Гаусс теоремасы................................ 177
§ 31. Зарядтың орнын ауыстырғандағы электр өрісінің жұмысы.
Электр өрісінің потенциалы және потенциалдар айырымы......................................................... 182
§ 32. Эквипотенциал беттер. Біртекті электр өрісі үшін потенциалдар
айырымы мен кернеулік арасындағы байланыс..................................................................................... 187
§ 33. Электр өрісіндегі өткізгіштер мен диэлектриктер .................................................................. 191
§ 34. Электрсыйымдылық. Конденсаторлар. Конденсаторларды жалғау..........................196
§ 35. Электр өрісінің энергиясы............................................................................................................................ 201
11-ТАРАУ. Тұ­рақт­ ы ток....................................................................................................................................................207
§ 36. Электр тогы. Тізбек бөлігіне арналған Ом заңы.
Өткізгіштерді аралас жалғау...................................................................................................................................208
§ 37. Ток көзінің электр қозғаушы күші және ішкі кедергісі......................................................... 212
§ 38. Толық тізбек үшін Ом заңы......................................................................................................................... 216
§ 39. Кирхгоф заңдары..................................................................................................................................................220
§ 40. Электр тогының жұмысы және қуаты.
Джоуль – Ленц заңы. Ток көзінің пайдалы әсер коэффициенті........................................................................225
12-ТАРАУ. Әрт­ үрл­ і орт­ ад­ ағ­ ы электр тог­ ы.................................................................................................... 231
§ 41. Металдардағы электр тогы. Асқынөткізгіштік...........................................................................232
§ 42. Жартылай өткізгіштегі электр тогы.
Жартылай өткізгіш құралдар.................................................................................................................................237
§ 43. Электролиттердің балқытпасы мен ерітіндісіндегі электр тогы.
Электролиз заңдары........................................................................................................................................................243
§ 44. Газдардағы электр тогы. Вакуумдағы электр тогы.
Электронды-сәулелік түтікше................................................................................................................................248

334

АРМАН-ПВ баспасы13-ТАРАУ. Магн­ ит өріс­ і.................................................................................................................................................... 257
§ 45. Токт­ ың өтк­ із­гішп­ ен әрекетте­суі, Амп­ ер­дің жән­ е Эрст­ ед­тің тәж­ і­ри­бе­ле­рі.
Магн­ ит­инд­ ук­ция век­то­ры. Тог­ ы бар шекс­ із­тү­зу жән­ е дөңгелек
өт­кізг­ іш­тің магнит­өрісінің ин­дук­цияс­ ы. Бұрғ­ ы ере­жес­ і................................................................258
§ 46. Ампер күші. Сол қол ережесі.....................................................................................................................264
§ 47. Лоренц күші. Магнит өрісіндегі зарядталған бөлшектердің қозғалысы................270
§ 48. Заттардың магниттік қасиеттері. Кюри температурасы.....................................................277

14-ТАРАУ. Электр­омаг­нит­тік инд­ укц­ ия.........................................................................................................283
§ 49. Электромагниттік индукция құбылысы.
Магнит ағыны. Ампер күшінің жұмысы......................................................................................................284
§ 50. Электромагниттік индукция заңы. Ленц ережесі.....................................................................289
§ 51. Өздік индукция құбылысы. Индуктивтілік. Магнит өрісінің энергиясы.............295
§ 52. Электрқозғалтқыш және тұрақты токтың электргенераторы.........................................300

Қосымшалар. Зертханалық жұмыстар және кестелер......................................................................305
1-қос­ ым­ша. Зерт­хан­ а­лық жұ­мыст­ ар.................................................................................................................306
№ 1 зерт­хан­ а­лық жұм­ ыс.
Көл­беу науа бойым­ ен қоз­ға­ла­тын ден­ е­нің үдеуін анықт­ ау...........................................................306
№ 2 зерт­ха­нал­ ық жұ­мыс. Де­не­нің ұшу қа­шық­тығ­ ының лақт­ ыр­ у
бұр­ ы­шын­ а тәу­ел­діл­ іг­ ін зертт­ еу............................................................................................................................307
№ 3 зерт­хан­ ал­ ық жұм­ ыс.
Көлб­ еу науамен домалайтын ден­ ен­ ің қоз­ға­лыс­ ын оқып үйрену..............................................308
№ 4. зертх­ а­на­лық жұм­ ыс.
Бір-бі­рі­не бұр­ ыш ­жасай ба­ғыт­тал­ған күш­тер­ді қос­ у......................................................................... 310
№ 5 зертх­ ан­ а­лық жұ­мыс.
Тұтқ­ ыр сұй­ықт­ а­қоз­ғал­ атын кішкене шар жыл­дам­ды­ғын­ ың
оның рад­ иусы­на тәу­елд­ іл­ і­гін зертт­ еу..............................................................................................................311
№ 6 зерт­хан­ а­лық жұ­мыс.
Өт­кіз­гіш­тер­ді арал­ ас жалғ­ ауд­ ы зерделеу..................................................................................................... 312
№ 7 зертх­ ан­ ал­ ық жұм­ ыс.
Ток көз­ ін­ ің электр қозғаушы күші мен іш­кі кед­ ер­гі­сін анықт­ ау.............................................. 315
№ 8 зертх­ а­на­лық жұ­мыс.
Қыздыру шамының, ре­зис­торд­ ың,
жарт­ ыл­ ай өтк­ ізг­ ішті диодт­ ың вольт-амп­ ерл­ ік сип­ ат­та­ма­сы........................................................316
№ 9 зерт­ха­на­лық жұм­ ыс.
Бір валентті ионн­ ың электр за­ряд­ ын өлшеу................................................................................................317
2-қо­сымш­ а. Фи­зик­ ал­ ық ша­ма­лар кест­ е­сі..................................................................................................... 319
Пән­дік көр­сет­кіш.............................................................................................................................................................. 326
Жатт­ ы­ғу­лард­ ың жау­ап­тар­ ы.....................................................................................................................................328
Пайдаланылған әдебиеттер...................................................................................................................................... 330

335

Назар аударАРМАН-ПВ баспасы
Электронды қосымша жүктелген CD қолжетімсіз болған жағдайда,

қосымшаны arman-pv.kz сайтынан тауып, өз компьютеріңе жүктеп
алуыңа болады

Оқу бас­ ы­лым­ ы

Наз­ иф­ а­Анв­ а­ровн­ а За­ки­ров­ а
Рус­лан Рауфов­ ич­Аши­ров

ФИЗИКА

Жал­пы біл­ ім бе­рет­ ін мект­ епт­ ің 10-сы­ны­бын­ ың ­
жа­рат­ ыл­ ы­ста­ну-ма­те­мат­ ик­ а­лық ба­ғыт­ ын­ а ар­нал­ған оқул­ ық

Бас ре­дак­то­ры К. Кар­ аева
Әдіск­ ер-ре­дакт­ о­ры Т. Ба­зар­хан­ о­ва
Ред­ акт­ о­ры Ж. Кулд­ а­ро­ва
Техникалық редакторы В. Бондарев
Көр­кем­деу­ші ред­ акт­ о­ры Е. Мельни­ко­ва
Бильд ред­ акт­ о­ры Ш. Есенкулова
Су­рет­ші-бе­зен­ді­руш­ і­ О. По­допр­ иг­ о­ра
Мұқ­ а­ба­ның диз­ ай­ны В. Бондарев, О. По­допр­ иг­ о­ра
Бет­тег­ ен­дер Л. Костина, С. Сулейменова, Г. Илишева,

Т. Макарова, А. Кейикбойва, Н. Нержанова

Сатып алу үшін мына мекенжайларға хабарласыңыздар:
Нұр-Сұлтан қ., 4 м/а, 2 үй, 55 пәтер.

Тел.: 8 (7172) 92-50-50, 92-50-54. Е-mail: [email protected]
Алматы қ., Ақсай-1А м/а, 28Б үй.

Тел.: 8 (727) 316-06-30, 316-06-31. Е-mail: [email protected]

«Арман-ПВ» кітап дүкені
Алматы қ., Алтынсарин к/сі, 87 үй. Тел.: 8 (727) 303-94-43.

Теруге 15.08.18 берілді. Басуға 05.07.19 қол қойылды. Пішімі 70 х 100 1/16. Қағазы офсеттік.
Қаріп түрі «Times New Roman». Офсеттік басылыс. Шартты баспа табағы 27,09.
Таралымы 40000 дана.

Артикул 810-007-002к-19