eProceeding BorNCe19

mengikuti kursus Sijil Pemprosesan dan Kawalan Mutu IV. HASIL KAJIAN
Makanan.
Faktor
B. Instrumen Kajian Rakan
Sebaya:
Instrumen kajian yang digunakan dalam kajian ini adalah 3.05
berbentuk soal selidik. Soal selidik yang baik akan mencapai
objektif yang dikehendaki, memperolehi maklumat yang paling Faktor
tepat dan lengkap, serta dapat mencapai tujuan sebenar kajian Minat:
dengan kos perbelanjaan yang sederhana. Selain itu, dengan 4.21
menggunakan soal selidik ini, responden mudah menjawab
soalan dan turut memudahkan proses semakan. Colombo Plan Faktor Minat Faktor Rakan Sebaya
(1984) pula menyatakan bahawa soal selidik merupakan
instrumen kajian yang sering digunakan oleh penkaji dalam Rajah 1. Perbandingan Min Purata bagi Faktor Minat dan Faktor Rakan
kajian deskriptif. Manakala menurut Syed Arabi (1993) soal Sebaya yang mempengaruhi pemilihan Kursus Sijil Pemprosesan dan
selidik adalah satu alat yang penting bagi seseorang pengkaji
kerana kualiti atau mutu soal selidik akan menentukan nilai Kawalan Mutu Makanan di Kolej Komuniti Lahad Datu, Sabah.
penyelidikan secara keseluruhannya.
Jadual 2. Analisis Kekerapan, Peratusan dan Min responden yang menjawab
Borang soal selidik terbahagi kepada dua bahagian iaitu bagi faktor Minat.
Bahagian A dan Bahagian B. Bahagian A iaitu soal selidik
tentang latar belakang responden yang mengandungi soalan-
soalan untuk mendapatkan data mengenai umur, jantina,
bangsa, dan status. Instrumen kajian Bahagian B pula
mengandungi persoalan kajian yang berkaitan dengan
mengenalpasti pengaruh faktor minat dan rakan sebaya
terhadap pemilihan kursus Sijil Pemprosesan dan Kawalan
Mutu Makanan oleh pelajar Kolej Komuniti Lahad Datu.

C. Kajian Rintis

Menurut Mohd. Majid Konting (1994), kebolehpercayaan
memberi darjah ketekalan kepada instrumen pengukuran.
Instrumen yang mempunyai kebolehpercayaan yang tinggi
dapat memberikan keputusan yang tepat untuk meningkatan
kesahan dan kebolehpercayaan kajian. Satu kajian rintis telah
dijalankan sebelum set soal selidik sebenar diedarkan kepada
responden. Kajian rintis adalah bertujuan untuk: (i)
mengenalpasti masalah pemahaman dan interpretasi item soal
selidik, (ii) mendapat maklum balas untuk memperbaiki item
soal selidiik, dan (iii) mengetahui jangka masa yang diperlukan
untuk menjawab soal selidik. Soal selidik yang telah dibentuk
oleh penyelidik perlu diuji bagi mengekalkan kualiti seterusnya
membantu mencapai objektif penyelidik. Kebolehpercayaan
bagi sesuatu instrumen boleh dikenalpasti dengan
menggunakan pelbagai kaedah antaranya penggunaan nilai
Alpha Cronbach yang menjadi rujukan ialah 0.600 hingga
1.000.

Kajian rintis telah dijalankan ke atas 10 orang pelajar kursus
Sijil Pemprosesan dan Kawalan Mutu Makanan di Kolej
Komuniti Lahad Datu. Kajian ini dijalankan secara rawak.
Tujuan utama kajian rintis ini adalah untuk memastikan
ketepatan item-item soal selidik dari sudut kefahaman
responden samada dari segi bahasa, isi kandungan dan
kejelasan maksud dalam borang soal selidik bagi mendapatkan
kebolehpercayaan. Borang soal selidik telah diedarkan dan
dikumpulkan semula untuk diproses menggunakan SPSS. Di
dalam kajian yang telah dijalankan ini, nilai alpha yang
diperolehi adalah 0.817. Mohd Najib Abd Ghaffar (1999),
menyatakan bahawa kebolehpercayaan yang tinggi mempunyai
nilai Alpha Cronbach melebihi 0.80.

239

Jadual 3. Analisis Kekerapan, Peratusan dan Min responden yang menjawab 2018), minat adalah dimaksudkan dengan kecenderungan,
bagi faktor Rakan Sebaya. kesukaan atau keinginan pelajar untuk menguasai kursus-
kursus di dalam program yang diikuti. Melalui minat yang
V. PERBINCANGAN mendalam pelajar terhadap kursus yang dipelajari, mereka
Minat merupakan faktor yang penting di dalam menentukan secara langsung dapat menguasai kemahiran serta ilmu
kejayaan seseorang. Tanpa minat, sesuatu perkara yang pengetahuan yang terdapat sepanjang pengajian dan ini
dilakukan pastinya tidak dilakukan dengan bersungguh- membantu dalam menghasilkan graduan yang berkualiti.
sungguh dan ia secara langsung mempengaruhi tahap kualiti
perkara yang dilakukan. Kita boleh mengukur minat seseorang Melalui minat yang tinggi pelajar terhadap pemilihan kursus
individu melalui beberapa cara antaranya menggunakan borang pengajian dalam bidang pemprosesan dan kawalan mutu
soal selidik. Minat yang kuat boleh mendorong pelajar memberi makanan, pelajar lepasan Kolej Komuniti Lahad Datu diyakini
perhatian secara sukarela dan perkara ini akan menyebabkan akan mempunyai peluang yang cerah dalam bidang
pembelajaran berlaku dengan mudah dan situasi pembelajaran pemprosesan dan kawalan mutu makanan. Kini, agensi-agensi
sebegini dapat membina keazaman belajar yang kuat di kerajaan dan swasta memerlukan lebih banyak tenaga kerja
kalangan pelajar (Musa Daia, 1992). Menurut Shok Mee (1997) dalam bidang ini seiring dengan pembangunan negara yang
(dalam Azizi Yahaya & Norhashimah Ismail, 2017), minat berkembang pesat. Perkembangan sektor industri termasuklah
memainkan peranan yang penting sebagai ejen pendorong dalam bidang pemprosesan makanan turut membuka pelbagai
dalam mempengaruhi kesediaan belajar seseorang. Daripada peluang kerjaya termasuklah sebagai bakal usahawan dalam
Item A dalam Jadual 2, pelajar berminat dengan Learning Area, bidang pemprosesan makanan. Sehubungan itu, ia secara
yang terdapat dalam kursus ini ditambah lagi setiap bidang langsung dapat membantu pelajar meningkatkan mutu
pembelajaran mempunyai kerja-kerja amali yang kehidupan dan secara tidak langsung meningkatkan
menyeronokkan. Dengan ini, mereka dapat memberikan pertumbuhan ekonomi negara.
tumpuan yang sepenuhnya terhadap kursus ini sepanjang proses
pengajaran dan pembelajaran dijalankan. Item- item ini Pada fasa proses pembelajaran seperti di sekolah mahupun pada
menunjukkan bahawa min purata bagi faktor minat adalah peringkat pengajian yang lebih tinggi, rakan memainkan
tinggi. Dapatan ini disokong oleh Ee Ah Meng (1994), yang peranan yang besar dalam kehidupan seseorang individu dan
menjelaskan sikap murid yang sihat adalah menggemari mata rakan sebaya merupakan segala-galanya bagi seorang pelajar
pelajaran yang dipelajari, menggemari guru, menggemari rakan (Sulaiman Masri, 1996). Persahabatan dan perhubungan
sekelas, menggemari persekolahan, biasa bekerja dengan tidak dengan rakan sebaya sedikit sebanyak mempengaruhi
membuang masa, bekerja dengan penuh semangat serta personaliti individu. Hal ini kerana, Ee Ah Meng (1991) turut
menggunakan masa lapang secara berfaedah. Menurut mendapati bahawa rakan sebaya merupakan faktor yang
Mohamad (2012) (dalam Noraznida Husin & Siti Zubaidah, penting dalam pembentukan seseorang.

Melalui Item B dalam Jadual 3, faktor rakan sebaya didapati
tidak mempengaruhi para pelajar Kolej Komuniti Lahad Datu
dalam memilih kursus Sijil Pemprosesan dan Kawalan Mutu
Makanan dan ini menunjukkan min purata bagi Item b adalah
rendah. Hasil kajian oleh Mat Khaili bin Muhammad Nor
(2000) dalam kajian terhadap pemilihan kerjaya dalam
kalangan remaja turut mendapati bahawa rakan sebaya tidak
memberi impak yang besar dalam pemilihan kerjaya dalam
kalangan remaja. Selain daripada itu, satu kajian lain oleh Mohd
Sahibudilah bin Mat Nor (2004) turut mendapati bahawa faktor
rakan sebaya tidak banyak mempengaruhi responden dalam
pemilihan kerjaya.

Melalui dapatan kajian ini didapati bahawa minat merupakan
faktor penyumbang utama pelajar menyambung pengajian
dalam kursus Sijil Pemprosesan dan Kawalan Mutu Makanan
di Kolej Komuniti Lahad Datu. Dapatan kajian ini diharap
dapat membantu Unit Pengambilan Pelajar Kolej Komuniti
Lahad Datu dalam merancang program serta aktiviti yang
bersesuaian dengan program yang ditawarkan di Kolej
Komuniti Lahad Datu untuk dianjurkan di sekolah-sekolah bagi
membantu pelajar mengeksplorasi minat berkaitan
pemprosesan makanan dan secara langsung memberi
pendedahan kepada para pelajar sekolah mengenai peluang
melanjutkan pelajaran pada peringkat sijil dalam bidang
pemprosesan dan kawalan mutu makanan di Kolej Komuniti
Lahad Datu, Sabah.

240

VI. KESIMPULAN RUJUKAN

Berdasarkan dapatan kajian, kajian ini mendapati bahawa [1] Azizi Yahya & Norhashimah Ismail (2017). Faktor-Faktor Pemilihan
faktor minat merupakan penyumbang utama dalam pemilihan Kursus Dan Masalah-Masalah Pembelajaran Dalam Mempengaruhi
kursus Sijil Pemprosesan dan Kawalan Mutu Makanan sebagai Pancapaian Akademik Pelajar Tingkatan Empat Aliran Teknikal Di Tiga
bidang pengajian pelajar Kolej Komuniti Lahad Datu dimana Buah Sekolah Menengah Teknik Di Negeri Sembilan.
nilai min purata berada pada tahap tinggi iaitu 4.21. Kajian ini
turut mendapati bahawa faktor rakan sebaya tidak [2] Azizi Yahya, Shahrin Hashim, Jamaluddin Ramli, Yusof Boon & Abdul
mempengaruhi pemilihan kursus Sijil Pemprosesan dan Rahim Hamdan (2006). Menguasai Penyelidikan Dalam Pendidikan:
Kawalan Mutu Makanan dalam kalangan pelajar kursus Sijil Teori, Analisis & Interpretasi Data. Kuala Lumpur: PTS Professional.
Pemprosesan dan Kawalan Mutu Makanan dimana nilai min
purata berada pada tahap rendah iaitu 3.05. [3] Ee Ah Ming (1991). Pedagogi Satu Pendidikan Bersepadu. Kuala
Lumpur: Fajar Bakti Sdn Bhd.K. Elissa,
Melalui dapatan tersebut, kita mendapat gambaran yang jelas
bahawa belia masa kini semakin berdikari dalam memilih [4] Mat Khaili bin Muhammad Nor (2000). Faktor Faktor Yang
bidang berdasarkan minat mereka sendiri. Melalui hal tersebut, Mempengaruhi Pemilihan Kerjaya di Kalangan Remaja Melayu.
kerajaan mahupun pihak sekolah serta ibu bapa seharusnya Universiti Teknologi Malaysia.
memainkan peranan masing-masing dalam membantu pelajar
mengeksplorasi minat serta mendapatkan maklumat yang [5] Mohd. Majid Konting (1994). Kaedah Penyelidikan Pendidikan. Kuala
mendalam mengenai peluang berdasarkan minat mereka. Hal Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka, Kementerian Pendidikan Malaysia
ini kerana menurut Rohany (2003), guru mampu menarik minat
pelajar terhadap sesuatu kerjaya dengan kaedah menerangkan [6] Mohd. Najib Abdul Ghaffar (1999). Penyelidikan Pendidikan. Skudai:
atau menjelaskan sebarang maklumat yang perlu pelajar ketahui Penerbit Universiti Teknologi Malaysia.
mengenai kerjaya tersebut. Ibu bapa dan guru memainkan
peranan penting dalam menanam minat dalam diri seseorang [7] Mohd Sahibudilah bin Mat Yusof (2004). Satu Tinjauan Terhadap
pelajar kerana guru dan ibu bapa menjadi penyampai Pemilihan Profesion Perguruan Di Kalangan Siswazah Kejuruteraan Di
maklumat kepada pelajar dan memberi kesan kepada minat Maktab Perguruan Teknik Kuala Lumpur. Skudai: Universiti Teknologi
seseorang pelajar (Syahida Sidek & Mohd Hazwan, 2018). Malaysia.

Pelajar adalah belia yang merupakan aset terpenting negara [8] Musa Daia (1992). Kaedah dan Teknik Pengajaran. Johor Bahru: Badan
dalam mengekalkan keamanan serta meningkatkan kejayaan Bookstore Sdn Bhd.
negara di mata dunia. Belia berpendidikan serta berkemahiran
dalam pelbagai bidang adalah sumber tenaga yang bakal dijana [9] Noraznida Husin & Siti Zubaidah Md Noor (2018). Faktor yang
dalam mencapai kemajuan negara. Pendedahan terhadap ilmu Mempengaruhi Pemilihan Program Pengajian di IPTS: Kajian di Fakulti
pengetahuan yang mendalam serta kemahiran dalam pelbagai Pengurusan dan Muamalah, Kolej Universiti Islam Antrabangsa
bidang akan membantu belia dalam menyedari potensi diri serta Selangor. Proceeding of the 5th International Conference on Management
minat mereka dan secara langsung melahirkan belia berkualiti and Muamalah 2018 (ICoMM 2018).
yang akan meningkatkan mutu kehidupan komuniti setempat
khasnya dan negara kita amnya. [10] Rohany Nasir. (2003). Isu-Isu Kaunseling dan Perkembangan Kerjaya.
Utusan Publication & Distribution Sdn. Bhd. Klang, Selangor.

[11] Syahida Sidek & Mohd Hazwan (2018). Eksplorasi Minat Dan Faktor
Dalam Pemilihan Kerjaya Pertanian Dalam Kalangan Belia.

[12] Sulaiman Masri (1996). Pelajar Cemerlang. Kuala Lumpur: Utusan
Publication & Distributor Sdn Bhd.

[13] Syed Arabi (1993). Kaedah Penyelidikan Komunikasi dan Sains Sosial.
Kuala Lumpur: Dewan Bahasa dan Pustaka.

241

Kajian Keberkesanan Kursus Pendek Melalui Program
Khas “ Kolej Komuniti Sandakan Melahirkan Juara
Bersama Komuniti, Anywhere, Anyone, Anytime ”

dari Sudut Pelaksanaan Kursus dan Keberkesanan Kursus
di Kalangan Peserta Kursus Pendek

Normilawati Binti Hassan Imisamsor Bin Ismail Siti Murshidah binti Murshidi

Kolej Komuniti Sandakan Kolej Komuniti Sandakan Kolej Komuniti Sandakan
Sabah, Malaysia Sabah, Malaysia Sabah, Malaysia

[email protected] [email protected] [email protected]

Abstrak - Wilayah Sandakan terletak di Pantai Timur Sabah dan pemeringkatan kemahiran (up-skilling), latihan pemantapan
merangkumi tiga (3) daerah utama iaitu Beluran, Sandakan Dan kemahiran (re-skilling) dan latihan sangkutan (attachment
Kinabatangan. Ketiga-tiga daerah ini merupakan wilayah yang training) untuk memenuhi keperluan tenaga kerja [1]-[3]. Oleh
luas dan dipisahkan oleh bentuk fizikal muka bumi yang yang demikian, satu program khas “Kolej Komuniti Sandakan
berbeza. Atas dasar kesamarataan hak untuk membangunkan Melahirkan Juara Bersama Komuniti, Anywhere, Anyone,
kemahiran dan ekonomi komuniti setempat, maka Unit Anytime” telah dilaksanakan. Program ini bertujuan untuk
Pembelajaran Sepanjang Hayat (PSH), Kolej Komuniti memperkenalkan dan memperkasakan nama Kolej Komuniti
Sandakan (KKSK) telah menganjurkan satu program khas iaitu Sandakan (KKSK) sebagai institusi utama yang berkhidmat
“ Kolej Komuniti Sandakan Melahirkan Juara Bersama sepenuhnya untuk komuniti Sandakan.
Komuniti, Anywhere, Anyone, Anytime ” (JUARA). Ia
merupakan program penganjuran kursus pendek di luar II. KAJIAN LITERASI
kawasan (outreach) iaitu di daerah Kinabatangan. Program ini
berjaya mengumpulkan peserta kursus pendek seramai 70 A. Latar belakang daerah Sandakan
orang. Kursus yang diajar adalah Kursus Penghasilan Roti. Oleh
kerana program ini merupakan program rintis, maka satu Wilayah Sandakan terletak di Pantai Timur Sabah dan
kajian telah dijalankan untuk menilai sejauh mana merangkumi tiga (3) daerah utama iaitu Beluran, Sandakan
keberkesanan kursus dan peningkatan kemahiran di kalangan Dan Kinabatangan. Ketiga-tiga daerah ini merupakan wilayah
peserta kursus pendek. Kaedah kajian kuantitatif telah dipilih yang luas dan dipisahkan oleh bentuk fizikal muka bumi yang
dengan penggunaan borang kaji selidik yang diedarkan kepada berbeza. Jaringan kemudahan pengangkutan yang hanya
70 orang peserta yang terlibat. Data dianalisis dengan tertumpu di bahagian bandar, menyukarkan komuniti di
menggunakan perisian Microsoft Excel untuk mendapatkan hasil kawasan pedalaman untuk mengikuti kelas-kelas kemahiran
kajian. Hasil dari kajian mendapati kesemua peserta mendapat yang dianjurkan. Persempadanan daerah dan wilayah di Sabah
pengetahuan dan kemahiran yang amat baik dari program yang ditunjukkan seperti Rajah 1. [4]
dianjurkan. Peserta juga yakin menggunakan pengetahuan dan
kemahiran yang diperolehi. Peserta turut bersetuju program ini
membantu dalam peningkatan kerjaya dan mampu membantu
mereka memulakan dan mengembangkan perniagaan. Analisa
hasil dapatan kajian ini adalah penting untuk kesinambungan
penganjuran program luar kawasan pada masa akan datang.

Kata kunci: Pembelajaran Sepanjang Hayat (PSH), Kolej Komuniti
Sandakan (KKSK), program rintis, kursus pendek

I. PENGENALAN Rajah 1. Bahagian Persempadanan Negeri Sabah.

Misi utama Kolej Komuniti ditubuhkan adalah untuk
mewujudkan peluang, membangunkan potensi dan mencapai
kecemerlangan pelajar lepasan menengah dan komuniti
setempat melalui pendidikan dan latihan. Kolej komuniti
banyak menganjurkan dan menyediakan latihan

242

B. Justifikasi program JUARA III. METODOLOGI KAJIAN

Program ini dilaksanakan untuk mencapai objektif-objektif Kajian meliputi empat fasa utama yang digambarkan menerusi carta di Rajah
berikut: 3.

• meningkatkan peranan KKSK di kalangan komuniti. Tidak FASA 1 FASA 2
hanya sebagai penyedia latihan kursus pendek, malah Perbincangan Pengumpulan
KKSK akan memantau perkembangan peserta dari sudut Kolaboratif dengan bilangan peserta
penghasilan produk dan keusahawanan;
komuniti
• meningkatkan bilangan peserta kursus pendek yang terdiri
daripada pelbagai lokasi dan peserta FASA 3 FASA 4
Pelaksanaan Pemantauan dan
• mencungkil bakat baru yang berpotensi untuk Program JUARA
diketengahkan sebagai tenaga pengajar. penilaian

• melahirkan usahawan yang berjaya di kalangan komuniti Rajah 3. Fasa kajian.
hasil daripada penyertaan kursus pendek yang disediakan
oleh KKSK. A. Fasa 1 Perbincangan Kolaboratif dengan komuniti

C. Pemilihan kursus Program JUARA merupakan program luar kawasan yang
pertama dianjurkan oleh pihak PSH KKSK. Oleh yang
Kursus Penghasilan Roti dipilih kerana ia merupakan kursus demikian, perbincangan kolaboratif bersama komuniti
paling kerap dijalankan di Kolej Komuniti Sandakan dan dilakukan untuk mendapatkan maklumbalas penyertaan dan
sering mendapat sambutan daripada komuniti setempat. Ia tempat yang sesuai untuk pelaksanaan program. Koperasi
juga sesuai dijadikan pemangkin untuk memulakan perniagaan Pelancongan Mukim Batu Putih, Kinabatangan telah dipilih
yang baharu. Dengan mengikuti kursus penghasilan roti, untuk menjadi tempat pelaksanaan program kerana mampu
secara tidak langsung peserta dapat menghasilkan piza dan menampung bilangan peserta sehingga 100 orang dalam satu-
donut. satu masa di samping mempunyai kemudahan asas seperti
tandas dan surau.
D. Tujuan kajian
B. Fasa 2 Pengumpulan bilangan peserta
Pembelajaran sepanjang hayat (PSH) merupakan satu proses
pendemokrasian pendidikan yang merangkumi program Program JUARA mendapat sambutan di kalangan komuniti.
pemerolehan pengetahuan, kemahiran dan kompetensi samada Peserta yang mendaftar adalah seramai 70 orang. Peserta
secara formal atau tidak formal berdasarkan pengalaman dan terdiri daripada lapan kampung yang berhampiran dengan
latihan. Pembelajaran sepanjang hayat menjadi semakin daerah Kinabatangan.
penting di Malaysia kerana tekanan daripada ledakan
globalisasi, perubahan teknologi yang pantas dan pertumbuhan C. Fasa 3 Pelaksanaan program JUARA
penduduk di Malaysia[3]. Oleh yang demikian, kajian ini
dilakukan untuk menilai sejauh mana keberkesanan kursus dan Sesi pelaksanaan ditunjukkan dalam Jadual 1. Pelaksanaan
peningkatan kemahiran di kalangan peserta JUARA. Analisa program JUARA adalah sebanyak empat fasa dan berlangsung
hasil dapatan kajian ini adalah penting untuk kesinambungan selama dua hari. Agihan fasa pelaksanaan adalah kerana
penganjuran program luar kawasan pada masa akan datang. faktor-faktor berikut :

E. Skop kajian 1. Peserta mempunyai pilihan masa untuk mengikuti
program. Misalnya peserta yang jauh berkesempatan
Kajian difokuskan seperti berikut : untuk mengikuti fasa petang.

1. Maklumbalas kesesuaian pelaksanaan program JUARA. 2. Bekalan kuasa adalah terhad di kawasan Batu Putih.
2. Maklumbalas keberkesanan program JUARA dari segi
3. Menjaga kualiti pengajaran kursus pendek
pengetahuan dan kemahiran.
4. Memastikan peserta dapat mengikuti program secara
maksimum

Jadual 1. Fasa pelaksanaan program JUARA.

FASA PELAKSANAAN
Fasa 1 27 Mei 2017 ( jam 8.00 pagi – 1.00 tengahari)
Fasa 2 27 Mei 2017 ( jam 1.30 tegahari – 6.30 petang)
Fasa 3 28 Mei 2017 ( jam 8.00 pagi – 1.00 tengahari)
Fasa 4 28 Mei 2017 ( jam 1.30 tegahari – 6.30 petang)

243

D. Fasa 4 Pemantauan dan penilaian 5 Membantu memulakan 1.0 3.7
perniagaan 1.0 3.7
Semua hasil kursus peserta dipantau. Semua peserta telah
berjaya mengikuti program dengan jayanya. Pelbagai jenis roti Membantu
dihasilkan tanpa gagal. Sebagai peneguhan kenyataan ini,
kajian kaedah kuantitatif dengan menggunakan borang soal 6 mengembangkan
selidik sebagai instrumen kajian telah dijalankan. Borang soal
selidik telah diedarkan kepada kesemua 70 orang peserta. Ia perniagaan
mengandungi senarai soalan yang konkrit dan disediakan
dengan pilihan jawapan berdasarkan Skala Likert seperti V. PERBINCANGAN
Jadual 2. Data dianalisa menggunakan Microsoft Excel.
Tafsiran Skala Likert adalah seperti Jadual 3. Kajian ini berjaya dilaksanakan dan mendapat hasil yang
positif. Beberapa kesimpulan telah dibuat seperti berikut :
Jadual 2. Skor Skala Likert.
A. Hasil dapatan dari maklumbalas soal selidik berkaitan
Skala Lemah Sederhana Baik Amat Baik pelaksanaan program

Skor 1 23 4 1. Kesemua peserta bersetuju dan memberikan penilaian
yang tinggi kepada semua item soal selidik.
Jadual 3. Tafsiran dapatan Skala Likert.
2. Ini memberikan makluman kepada jabatan bahawa
PURATA TAHAP program seperti ini perlu diteruskan lagi pada masa
3.1 hingga 4.0 Tinggi akan datang.
2.1 hingga 3.0 Sederhana
1.1 hingga 2.0 Rendah B. Hasil dapatan dari maklumbalas soal selidik berkaitan
keberkesanan program
IV. KEPUTUSAN
1. Kesemua peserta bersetuju dan memberikan penilaian
Kajian yang dijalankan terbahagi kepada dua iaitu yang paling rendah kepada semua item soal selidik
maklumbalas berkaitan pelaksanaan program dan sebelum berkursus.
maklumbalas berkaitan keberkesanan program. Hasil dapatan
adalah seperti Jadual 4 dan Jadual 5. 2. Ini adalah kerana mereka langsung tidak mempunyai
asas dan pengetahuan berkaitan penghasilan roti.
Jadual 4. Dapatan maklumbalas soal selidik berkaitan pelaksanaan program.
3. Kesemua peserta bersetuju dan memberikan penilaian
BIL PERKARA PURATA yang tinggi kepada semua item soal selidik sebelum
berkursus.
1 Penyampaian isi kandungan 4.0
mencapai objektif 4.0 4. Item soalan ketiga mendapat penilaian tertinggi iaitu
4.0 nilai purata 4.0. Ini berikutan semua peserta telah
2 Cara penyampaian menarik 4.0 berjaya menghasilkan pelbagai jenis roti melalui teknik
4.0 khas yang diajar semasa kursus. Teknik ini
3 Kandungan kursus teratur 4.0 menggunakan kit khas dan memudahcara kaedah
pembelajaran semasa kursus dijalankan.
4 Tempat kursus sesuai
5. Item soalan kelima dan keenam mendapat penilaian
5 Penyampaian jelas dan difahami tinggi yang sama iaitu nilai purata 3.7. Ini bermakna
peserta berkeyakinan untuk memulakan dan
6 Masa dan tempoh kursus mencukupi mengembangkan perniagaan berasaskan penghasilan
roti.
Jadual 5. Dapatan maklumbalas soal selidik berkaitan keberkesanan program.
6. Item soalan pertama, kedua dan keempat mendapat
PURATA penilaian tinggi yang sama iaitu nilai purata 3.6. Ini
bermakna peserta setuju bahawa mereka telah
BIL PERKARA Sebelum Selepas bertambah pengetahuan dan kemahiran berbanding dari
kursus kursus sebelum menghadiri kursus. Peserta juga setuju kursus
ini membantu peningkatan kerjaya.
1 Pengetahuan dalam 1.0 3.6
bidang kursus C. Impak kepada jabatan

2 Kemahiran dalam bidang 1.0 3.6 1. Setelah melihat dari kejayaan bilangan peserta dan
kursus hasil daripada dapatan kursus, pihak jabatan amat
berpuas hati dan bersedia untuk menganjurkan program
Yakin menggunakan seperti ini pada masa akan datang.

3 pengetahuan dan 1.0 4.0
kemahiran yang

dipelajari

4 Membantu peningkatan 1.0 3.6
kerjaya

244

2. Program ini secara langsung telah mempromosikan
nama Kolej Komuniti Sandakan sebagai penyedia
latihan yang berkualiti dan komited untuk memberi
latihan dan kemahiran kepada semua warga komuniti.

D. Impak kepada tenaga pengajar
1. Teknik khas dan kit yang diperkenalkan semasa kursus
dijalankan amat membantu kepada kejayaan kursus ini.
Kesemua peserta berjaya menghasilkan pelbagai jenis
roti tanpa gagal.
2. Kejayaan teknik ini meningkatkan self esteem tenaga
pengajar dan seterusnya akan terus menggunapakai
teknik khas dan kit ini pada masa akan datang.

E. Impak kepada peserta
1. Dapat menghadiri kelas secara praktikal
2. Dapat menimba ilmu dengan harga yang murah namun
berjaya untuk menghasilkan produk.
3. Berpotensi untuk memulakan dan mengembangkan
perniagaan.

RUJUKAN

[1] Saharudin Bin Selamat1, Syahira binti Md Desa2, Anuar Bin Mohd Ali3
(2016) “Persepsi Peserta Kursus Jahitan Anjuran Unit Psh Kolej
Komuniti Jasin”

[2] Adi Faiz bin Ramlan1, Fadil bin Aziz 2, Hafizullah Bin Samsudin 3
(2014) “Tinjauan Pelaksanaan Kursus Pendek Pembelajaran Sepanjang
Hayat (Psh) Di Kolej Komuniti Betong”

[3] Pelan Strategik Pengajian Tinggi Negara (2011). “Perletakan Asas
Melangkaui 2020”, Kementerian Pendidikan Tinggi

[4] Bahagian Persempadanan Negeri Sabah, https://www.peta-
hd.com/2019/05/peta-sabah.html

245

Kajian Terhadap Hasil Pemantauan Latihan Industri Ke
Atas Pelajar JTMK Politeknik Kuching Sarawak Oleh
Pensyarah Akademik

Siti Fatia Binti Mohamad Ali Norfazilah Binti Mohamad Pon

Jabatan Teknologi Maklumat & Komunikasi Jabatan Teknologi Maklumat & Komunikasi
Politeknik Kuching Sarawak Politeknik Kuching Sarawak
93050 Kuching, 93050 Kuching
Sarawak, Malaysia Sarawak, Malaysia
[email protected] [email protected]

Anita Ajang

Jabatan Teknologi Maklumat & Komunikasi
Politeknik Kuching Sarawak
93050 Kuching
Sarawak, Malaysia
[email protected]

Abstrak - Latihan industri merupakan sebahagian daripada Katakunci - pemantauan, latihan industri, pelajar, JTMK
kursus wajib yang perlu diambil oleh semua pelajar Politeknik
Kementerian Pengajian Tinggi Malaysia (KPTM), setiap pelajar I. PENGENALAN
diwajibkan menjalani latihan industri selama satu semester.
Tujuan sebenar latihan industri ini adalah bagi menyediakan para Pelajar politeknik Malaysia di wajibkan menjalani latihan
graduan yang bersedia dan berkemampuan untuk menghadapi industri bagi memenuhi syarat bergraduat sebelum mengakhiri
kerjaya sama ada dalam bidang akademik mahupun bukan pengajian. Latihan industri mengambil masa satu semester bagi
akademik dengan semangat penampilan profesionalisme yang setiap program, dan di jalani di firma samada sektor swasta atau
tinggi. Kajian ini tertumpu kepada mengkaji hasil yang diperolehi pun kerajaan. Sepanjang menjalani latihan industri, pelajar
semasa pemantauan pelajar latihan industri oleh pensyarah haruslah memenuhi beberapa kriteia yang menjadi aspek
akademik. Aspek yang dikaji ialah sejauh manakah pelajar dapat penting khususnya bagi setiap pelajar sebagai persediaan
berkomunikasi secara efektif semasa latihan industri, sejauh pelajar menghadapi persekitaran kerjaya di kemudian hari.
manakah pelajar mengamalkan peraturan yang telah ditetapkan Berteraskan Falsafah Pendidikan Kebangsaan yang mencakupi
oleh pihak industri, sejauh manakah pelajar menunjukkan etika keseluruhan pendidikan Malaysia menyatakan bahawa
professional semasa latihan industri, dan sejauh manakah pelajar pendidikan merupakan usaha yang berterusan untuk melahirkan
dapat melengkapkan jurnal refleksi yang telah ditetapkan oleh warganegara Malaysia yang berilmu pengetahuan,
pihak politeknik. Satu set borang soal selidik diberikan kepada berketrampilan, berakhlak mulia, bertanggungjawab, dan
139 orang responden yang terdiri daripada pelajar JTMK yang berkeupayaan mencapai kesejahteraan diri serta memberi
menjalani latihan industri bagi sesi Disember 2018. Satu kajian sumbangan terhadap kerohanian dan kemakmuran keluarga,
rintis juga telah dibuat kepada 10 orang pelajar bagi masyarakat dan negara(Akta Pendidikan,1996). Antara aspek
mengesahkan kebolehpercayaan soalan. Instrumen kajian yang penting tersebut adalah komunikasi, kepatuhan kepada
digunakan ialah satu set borang soalselidik yang diberikan terus peraturan di industri, mempunyai etika kerja yang berkualiti
kepada sampel kajian. Data yang diperolehi dianalisis dengan dan tinggi serta pelajar hendaklah menyediakan dokumentasi
menggunakan perisian program SPSS 17.0. Hasil dapatan kajian yang di perlukan oleh pihak politeknik.
menunjukkan nilai min yang tinggi bagi keempat-empat
persoalan kajian. Oleh itu, secara keseluruhannya ini Latihan yang di jalani oleh pelajar sebenarnya pada masa akan
membuktikan bahawa pelajar JTMK mampu untuk datang, merupakan penyumbang kepada kejayaan organisasi
melaksanakan latihan industri seperti yang dikehendaki. apabila pelajar tersebut mendapatkan kemahiran yang di
Walaubagaimanapun, masih terdapat kelemahan pelajar dalam perlukan, kepakaran, kecekapan, maklumat, pengetahuan dan
melengkapkan jurnal reflektif yang telah ditetapkan oleh pihak kemahuan untuk melaksanakan tugas mereka dengan sempurna
Politeknik terutama pada bahagian penulisan berdasarkan dengan tujuan mencapai matlamat dan objektif organisasi (Wan
aktiviti yang di jalankan semasa latihan industri. Sehubungan Mohd Rashid, 2010). Menurut Azman (2012), memastikan
dengan itu penambahbaikan perlu di laksanakan terhadap pelajar permintaan industri terhadap tenaga kerja yang memenuhi
yang akan mengikuti latihan industri dengan melaksanakan
bengkel penulisan secara khusus mengikut kelas masing-masing
supaya pelajar lebih fokus dan memahami format dan bentuk
penulisan yang di kehendaki.

246

kehendak dan mencapai tahap keperluan industri merupakan samping menyediakan maklumat terhadap ‘program outcome’
satu usaha yang tidak mudah malah merupakan satu di politeknik secara khusus (Hashamuddin Yaakob, 2018).
tanggungjawab yang berat. Selain daripada melibatkan kos
yang tinggi kepada institusi pendidikan dan industri, malah Semasa latihan industri, pensyarah yang berkaitan akan di
lebih penting lagi usaha ini akan mempengaruhi dan melibatkan arahkan melawat pelajar di penempatan masing-masing.
halatuju kemajuan sesebuah negara. Atas sebab itu, Melalui lawatan ini, maklumbalas daripada majikan berkaitan
keberkesanan latihan industri yang diikuti pelajar harus prestasi pelajar dapat di ketahui. Selain daripada itu lawatan
dipantau dan penilaian perlu dilakukan bagi memastikan tersebut turut memberi peluang kepada pihak institusi untuk
langkah yang dilakukan sejajar dengan objektif dan hasil yang mendapatkan maklumat berkaitan kesesuaian firma tersebut
diharapkan berdasarkan Pelan Pembangunan Pendidikan dalam menyediakan latihan kepada pelajar (Nordin Jamaluddin,
Malaysia (2013-2025).Ease of Use 2013). Lawatan ini memerlukan pensyarah tersebut mengisi
borang Pemantauan yang secara amnya menilai beberapa
II. LATAR BELAKANG / PERNYATAAN MASALAH perkara seperti komunikasi, amalan pelajar dalam mnegikuti
polisi, prosedur dan peraturan yang telah di tetapkan oleh pihak
Menurut Hasanefendic et al. (2016) pelaksanaan latihan industri, etika professional semasa latihan industri dan
industri tidak akan mencapai matlamat sekiranya tiada keupayaan pelajar melengkapkan jurnal reflektif yang telah di
penilaian dilakukan terhadap keberkesanan latihan industri tetapkan oleh pihak Politeknik yang menjadi persoalan dalam
yang dijalankan oleh pelajar. Keperluan untuk mengkaji kajian ini. Berdasarkan maklumbalas tersebut, mengenalpasti
keberkesanan latihan industri telah diutarakan oleh Peterson item yang memberikan nilai terendah akan di beri perhatian
(1992) di mana beliau menyatakan penentuan dan analisis ke untuk penambahbaikan dan memastikan tindakan yang
atas latihan industri mesti dibuat secara sistematik dan bersesuaian di ambil bagi menanganinya.
menyeluruh kerana terdapat latihan industri yang kerap
menimbulkan masalah daripada menyelesaikan masalah. Maka, Selain daripada itu pembentangan dan laporan latihan industri
untuk mencapai matlamat latihan industri, objektif latihan merupakan aspek lain yang di beri penilaian yang di jalankan
industri yang dibentuk perlu mengambil kira faktor-faktor yang kepada pelajar setelah kembali ke institusi masing-masing.
boleh meningkatkan keberkesanan latihan industri (Shazaitul Kedua-dua aspek ini akan di nilai oleh pensyarah di jabatan
Azreen, 2011). berkaitan mengikut jadual yang di sediakan oleh penyelaras
latihan industri jabatan. Aspek ini menilai peribadi pelajar dan
Penilaian bagi pelajar latihan industri di sediakan oleh kebolehan pelajar menulis laporan latihan industri. Menurut
penyelaras latihan industri di Politeknik masing-masing. Jadual Gryski, et.al(1987) kebanyakan institusi yang menjalankan
1 di bawah menunjukan senarai penilaian bagi kursus latihan kursus latihan industri biasanya memerlukan tugasan berbentuk
industri. penulisan jurnal dan laporan tugasan yang di jalankan,
berbanding penyelidikan bagi institusi yang lebih besar.
Tugasan Praktikal merupakan aktiviti yang di laksanakan oleh
pelajar semasa latihan industri. Sehubungan dengan itu segala III. OBJEKTIF/ PERSOALAN KAJIAN
aktiviti yang di jalankan hendaklah di rekodkan di dalam jurnal
reflektif. Penulisan jurnal reflektif ini adalah secara harian dan 1. Sejauh manakah pelajar dapat berkomunikasi secara
mingguan berdasarkan Garis Panduan Pengurusan dan Kaedah efektif semasa latihan industri?
P enilaian Latihan Industri, Politeknik KPT,( 2011 ). Penulisan
tersebut merupakan penulisan teknikal yang melibatkan 2. Sejauh manakah pelajar mengamalkan peraturan yang
langkah-langkah penyelesaian bagi setiap tugasan yang di telah ditetapkan oleh pihak industri?
lakukan, termasuklah gambarajah serta sebarang maklumat
yang berkaitan. Secara mingguan jurnal reflektif tersebut akan 3. Sejauh manakah pelajar menunjukkan etika yang
di serahkan kepada penyelia di industri untuk di semak dan professional semasa menjalani latihan industri?
tandatangan. Berdasarkan kepada pemerhatian penyelia
industri terhadap tugasan praktikal pelajar dan penulisan jurnal 4. Sejauh manakah pelajar dapat melengkapkan jurnal
reflektif, beliau akan melengkapkan Borang Tugasan Praktikal reflektif yang telah ditetapkan oleh pihak politeknik?
sebagai penilaian kepada pelajar tersebut. Penilaian tersebut
juga akan memberikan maklumat yang berguna kepada pihak IV. SOROTAN / KAJIAN LITERATUR
politeknik untuk memantapkan lagi kursus latihan industri di
A. Pengenalan

Penganugerahan Diploma di Politeknik mewajibkan pelajar
menjalani latihan industri dalam tempoh yang telah ditetapkan
iaitu selama 4 hingga 6 bulan sebelum menamatkan pengajian
mengikut persetujuan Senat. Tujuan latihan industri diwajibkan
kepada semua pelajar antaranya ialah untuk mendedahkan
pelajar kepada alam pekerjaan yang sebenar, disamping dapat
mempertingkatkan pengetahuan pelajar dengan industri luar
yang mempunyai pelbagai cabang serta memberi peluang
kepada mereka untuk menjalankan tugas sebenar dalam suasana
yang lebih mencabar. Pengalaman dan kerja-kerja yang terhasil
dari latihan ini diharapkan dapat mempertingkatkan

247

pengetahuan, malah dapat membantu pihak industri dalam politeknik menitikberatkan latihan industri sebagai satu latihan
mengendalikan pengurusan mereka dengan lebih efektif. kemahiran yang diperlukan oleh setiap pelajar bagi
Maklumbalas dari pihak industri dapat membantu untuk menyediakan mereka ke alam pekerjaan.
mengukuhkan lagi kurikulumnya.
Sepanjang menjalani latihan industri, pelajar di harapkan dapat Walo (2000) menyatakan dalam kajiannya seramai 120 perantis
membina personiliti, keyakinan diri, berdikari dan mempunyai yang telah menamatkan latihan industri mereka, 75%
kemahiran dalam membuat keputusan dengan sedikit atau tiada daripadanya meneruskan pekerjaan di tempat mereka menjalani
bantuan daripada individu lain. Pelajar juga di harapkan mampu latihan industri. Ini menunjukkan latihan industri boleh
mempelajari bagaimana hendak berkomunikasi dengan pekerja dijadikan sebagai platform kepada pelajar untuk mendapatkan
lain semasa melaksanakan tugasan mereka dengan lebih pekerjaan. Penempatan latihan industri akan dilakukan
berdikari tanpa mengharapkan bantuan sepenunya daripada sekiranya pelajar telah mematuhi/memenuhi semua syarat.
penyelia dengan mengaitkan apa yang telah di pelajari di Manakala pemilihan tempat adalah melalui UPLI atau dimohon
peringkat instistusi dengan proses kerja yang di lalui semasa sendiri oleh pelajar.
menjalani latihan insdustri. Lebih daripada itu, melalui latihan
industri pelajar dapat membina kemahiran berkomunikasi, Universiti Teknologi Malaysia (UTM) telah menegaskan tujuh
disiplin, pengurusan masa, komitment terhadap tugasan yang di kemahiran generik untuk diterapkan di dalam proses pengajaran
berikan serta membina sifat kepimpinan yang membolehkan dan pembelajaran untuk semua pelajar siswazah UTM. Atribut
pelajar bekerjasama dengan pekerja lain, melibatkan diri dalam graduan yang meliputi aspek teknikal dan generic merupakan
perbincangan berkumpulan termasuk mesyuarat yang di asas yang paling pratikal dan berkesan dalam rekabentuk,
jalankan oleh pihak industri. Bantuan daripada rakan sekerja pembangunan dan perlaksanaan kurikulum sesebuah program
terhadap tugasan dan tanggugjawab yang di berikan juga akademik. Kebanyakan program yang direkabentuk dan
merupakan antara kemahiran yang di perlukan oleh setiap dibangunkan di UTM berasaskan atribut yang ditetapkan oleh
pelajar (Harter, 1999). badan profesional. Salah satu program tersebut adalah program
B. Latihan Industri latihan industri yang mewajibkan pelajar Sarjana Muda
Teknologi Serta Pendidikan (Kejuruteraan Awam, Elektrik,
Rajah 1. Latihan Industri sebagai medium memasuki alam pekerjaan Mekanikal dan Kemahiran Hidup) menjalaninya selama lapan
(Rahizan, 2002). minggu. Tujuan program ini diadakan adalah untuk memberi
pendedahan dan membuka minda pelajar mengenai operasi dan
Rajah 1 menunjukkan Latihan Industri (LI) merupakan satu aktiviti sebenar di tempat kerja selain mengaplikasikan ilmu
medium persediaan untuk memasuki alam pekerjaan. Ianya pengetahuan, kemahiran yang telah diperoleh di universiti dan
dapat menyediakan suasana pekerjaan yang sebenar dan mendapat sesuatu yang baru untuk kemajuan diri (Manual Garis
melatih pelajar menghubungkaitkan kefahaman teori dan amali Panduan Amalan Latihan Industri/Praktikal, 2007). Oleh itu,
yang dipelajari sebelumnya. Program latihan industri mula sewajarnya pelajar menimba sebanyak mungkin ilmu
ditekankan dalam kurikulum pendidikan teknik dan vokasional pengetahuan dan kemahiran yang boleh diperoleh sepanjang
di Malaysia pada tahun 1981. Tujuan utamanya adalah untuk tempoh menjalani latihan industri.
merancang keperluan tenaga kerja mahir yang dapat dilatih
bersesuaian dengan kehendak industri ke arah merealisasikan C. Pemantauan Latihan Industri
wawasan 2020. Ini selari dengan matlamat pendidikan teknik
dan vokasional iaitu untuk membantu pelajar meningkatkan Menurut Garis Panduan Latihan Industri Pelajar Politeknik
potensi dan kemahiran, menerapkan nilai-nilai kerja yang baik Edisi 2013, pemantauan ke atas pelajar akan di lakukan
dan sikap positif bagi melahirkan graduan atau pekerja yang sekurang-kurangnya satu kali dalam tempoh pelajar menjalani
produktif dan berjaya (Mohd Fadly, 2005). Kesemua bidang di Latihan Industri. Antara perkara-perkara yang akan disemak
adalah My Internship Reflection, Jurnal Refleksi, draf awal
Laporan Akhir Latihan Industri dan maklumbalas/aduan pelajar
berkaitan latihan yang dijalani. Manakala struktur penilaian
Latihan Industri terbahagi kepada dua iaitu penilaian oleh
organisasi dan penilaian oleh politeknik.

Bagi kajian ini Borang Pemantauan merupakan item yang di
gunakan untuk mendapatkan maklumat berkaitan beberapa
item yang terlibat. Semasa pemantauan pensyarah berkaitan
akan mendapatkan maklumbalas daripada pihak industri
berkaitan prestasi serta disiplin pelajar dan menyemak jurnal
reflektif yang di catat oleh pelajar secara harian bagi
merekodkan tugasan yang di jalankan. Selain daripada itu,
pensyarah juga akan memberi komen terhadap penulisan
tersebut sekiranya perlu di perbaiki. Melalui boring
pemantauan ini, pihak institusi dapat melihat sendiri
persekitaran firma, tugasan sebenar yang di lakukan oleh

248

pelajar dan memastikan firma memberi kerjasama kepada deskriptif yang mengandungi kekerapan, peratusan dan skor
pelajar dalam meningkatkan kemahiran di bidang masing- min.
masing.
Proses pengiraan yang dilakukan akan menghasilkan nilai min
V. METADOLOGI KAJIAN bagi satu-satu kumpulan responden bagi satu aspek yang dikaji.
Ini dapat digambarkan sekiranya nilai min berada di antara 1.01
Kajian yang dijalankan ini adalah kajian deskriptif yang hingga 2.00, kumpulan responden tersebut dianggap
berbentuk tinjauan dengan menggunakan borang soal selidik mempunyai tahap kompetensi yang rendah. Jika sekiranya nilai
sebagai instrumen untuk mendapatkan maklumat dan minnya berada diantara 2.01 hingga 3.0, kumpulan tersebut
mengumpul data. Soal selidik merupakan kaedah terbaik dalam dianggap sebagai mempunyai tahap kompetensi yang
pengumpulan maklumat (Mohd Majid 2000) bagi mendapatkan sederhana rendah. Manakala jika nilai minnya berada di antara
jawapan yang relevan dengan persoalan kajian yang dilakukan 3.01 hingga 4.00, kumpulan tersebut dianggap mempunyai
daripada responden yang dikaji. kompetensi yang sederhana tinggi dan seterusnya jika nilai
minnya berada di antara 4.01 hingga 5.00, kumpulan tersebut di
Dalam kajian ini, pengkaji mensasarkan responden secara anggap mempunyai tahap kompetensi yang tinggi. Ini dapat
persampelan di mana responden hanya terdiri daripada pelajar digambarkan dalam Jadual 3.
Jabatan Teknologi Maklumat dan Komunikasi di Politeknik
Kuching Sarawak. Pengkaji telah mengenal pasti individu yang C. Kajian Rintis
boleh dan mempunyai banyak maklumat yang bertepatan
dengan fenomena yang ingin dikaji (Merriam, 2009; Gall et al, Kajian rintis juga telah dijalankan bagi tujuan untuk menguji
2003; Patton, 2002). kebolehpercayaan soal selidik, menganggarkan masa untuk
menjawab dan permasalahan yang mungkin timbul dari kajian
Responden terdiri daripada 139 orang pelajar yang telah yang dijalankan.
menamatkan Latihan Industri bagi Sesi Disember 2018.
Pemilihan responden berdasarkan kepada keupayaan dan Sebanyak 10 orang responden telah digunakan untuk membuat
kesediaan responden sendiri di mana mereka dapat memberikan kajian rintis ini. Pengkaji menggunakan SPSS 17.0, Scale
maklumat yang diperlukan untuk menjawab persoalan kajian (ALPHA) untuk mendapat nilai koefisien. Hasil yang
(Creswell, 2012). diperolehi daripada persoalan berkenaan kesediaan pelajar
untuk menjalani latihan industri yang mengandungi 6 item
A. Instrumen Kajian soalan, nilai koefisiennya ialah 0.865, persoalan berkenaan
komitmen pelajar dalam melaksanakan tugas dan
Kaedah soal selidik lebih praktikal dan realistik digunakan bagi tanggungjawab semasa menjalani latihan industri yang
mendapatkan hasil yang bermutu serta mudah untuk mengandungi 6 item soalan, nilai koefisiennya ialah 0.772,
mendapatkan kerjasama daripada responden. Borang soal persoalan berkenaan pengalaman berkualiti yang diperolehi
selidik merupakan borang pemantauan yang telah disediakan oleh pelajar semasa menjalani latihan industri yang
oleh pihak Unit Latihan & Perhubungan Latihan Industri dan mengandungi 4 item soalan, nilai koefisiennya ialah 0.842, dan
telah digunapakai oleh semua politeknik di Malaysia. persoalan kesesuaian tempat latihan industri dengan bidang
yang diambil di politeknik yang mengandungi 4 item soalan,
B. Kaedah Pengukuran Kajian nilai koefisiennya ialah 0.801. Untuk nilai koefisien bagi
keseluruhan 20 soalan soal selidik yang dibuat pula bernilai
Bagi kajian ini, pengkaji menganalisis item-item yang terdapat 0.927. Oleh itu, kebolehpercayaan bagi keseluruhan soalan soal
dalam borang Appendix 3 iaitu borang untuk pensyarah selidik adalah boleh diterima kerana melebihi aras 0.6.
pemantau memberi markah di mana item-item ini akan dinilai
menggunakan Skala Likert Lima pemeringkatan untuk Bagi mengenal pasti item yang memerlukan penambahbaikan,
mengukur tahap penilaian kepada pelajar latihan industri. pengubahsuaian atau disingkirkan dari instrumen kajian yang
dibina. Jadual Nilai Kebolehpercayaan boleh dijadikan panduan
Penggunaan skala likert yang digunakan adalah seperti Jadual dalam menaksir kebolehterimaan instrumen kajian dari segi
2 berikut: kebolehpercayaan berasaskan nilai pekali kebolehpercayaan
(Lim, 2007) seperti di Jadual 4 berikut:
Untuk menginterpretasi dapatan daripada responden, pengkaji
menggunakan nilai min sebagai panduan. Dalam kajian ini,
nilai min digunakan untuk menjelaskan nilai purata penilaian
responden terhadap item-item soalan yang dikemukakan.
Kaedah analisis tertumpu kepada penggunaan statistik

249

VI. ANALISIS DAN KEPUTUSAN ditetapkan oleh pihak industri di tempat mereka menjalani
latihan industri. Daripada ketiga-tiga item yang dikaji untuk
A. Persoalan Kajian 1: persoalan kajian ini, kesemuanya memberikan nilai skor min
yang beraras tinggi. Hasil daripada skor min keseluruhan ialah
Sejauh manakah pelajar dapat berkomunikasi secara efektif sebanyak 4.67 iaitu pada aras tinggi dan ini membuktikan
semasa latihan industri? sememangnya pelajar sentiasa mengamalkan polisi, prosedur
dan peraturan yang telah ditetapkan oleh pihak industri.

C. Persoalan Kajian 3:

Sejauh manakah pelajar menunjukkan etika yang professional
semasa menjalani latihan industri

Jadual 5 menunjukkan dapatan kajian berkenaan ‘Kesediaan Jadual 7 menunjukkan dapatan kajian berkenaan ‘Pelajar
Pelajar Untuk Berkomunikasi Secara Efektif Semasa Menjalani Menunjukkan Etika Yang Professional Semasa Menjalani
Latihan Industri’. Hasil dapatan kajian menunjukkan skor min Latihan Industri’. Hasil dapatan kajian menunjukkan skor min
yang tertinggi iaitu sebanyak 4.60 di mana responden yang tertinggi iaitu sebanyak 4.76 di mana responden
menyatakan bahawa pelajar memperoleh maklumat dalam menyatakan bahawa pelajar mempunyai sikap boleh percaya
bentuk komunikasi lisan dan bertulis. Ini membuktikan bahawa dan berintegriti. Ini membuktikan bahawa pelajar mempunyai
pihak industri berpuas hati dengan komunikasi pelajar semasa nilai moral yang tinggi iaitu melibatkan kebolehpercayaan dan
menjalani industri dan pelajar mampu berkomunikasi dengan integriti yang mana merupakan satu aspek yang sangat
efektif. Kedua-dua item yang dikaji untuk persoalan kajian ini, diperlukan di tempat kerja. Daripada ketujuh-tujuh item yang
kesemuanya memberikan nilai skor min yang beraras tinggi. dikaji untuk persoalan kajian ini, kesemuanya memberikan nilai
Hasil daripada skor min keseluruhan ialah sebanyak 4.59 iaitu skor min yang beraras tinggi. Hasil daripada skor min
pada aras tinggi, membuktikan sememangnya pelajar mampu keseluruhan ialah sebanyak 4.68 iaitu pada aras tinggi dan ini
untuk berkomunikasi secara efektif semasa menjalani latihan membuktikan bahawa pihak industri bersetuju pelajar
industri. menunjukkan etika yang professional semasa menjalani latihan
industri.
B. Persoalan Kajian 2:
D. Persoalan Kajian 4:
Sejauh manakah pelajar mengamalkan peraturan yang telah
ditetapkan oleh pihak industri? Sejauh manakah pelajar dapat melengkapkan jurnal reflektif
yang telah ditetapkan oleh pihak politeknik?

Jadual 6 menunjukkan dapatan kajian berkenaan ‘Pelajar Jadual 8 menunjukkan dapatan kajian berkenaan ‘pelajar dapat
mengamalkan polisi, prosedur dan peraturan yang telah melengkapkan jurnal reflektif yang telah ditetapkan oleh pihak
ditetapkan oleh pihak industri’. Hasil dapatan kajian politeknik’. Hasil dapatan kajian menunjukkan skor min yang
menunjukkan skor min yang tertinggi iaitu sebanyak 4.71 di tertinggi iaitu sebanyak 4.45 di mana responden menyatakan
mana responden menyatakan bahawa pelajar setiasa mematuhi bahawa pelajar menyediakan laporan jurnal reflektif dan di
peraturan organisasi semasa menjalani latihan industri. Ini
membuktikan bahawa pelajar sentiasa mematuhi dan
mengamalkan polisi, prosedur dan peraturan yang telah

250

kemaskini setiap hari. Ini membuktikan bahawa pelajar mempertingkatkan kebolehan pelajar dalam penulisan jurnal
mempunyai sikap yang bertanggungjawab dalam menyediakan reflektif dengan melaksanakan aktiviti seperti yang
dokumentasi seperti yang di kehendaki oleh pihak politeknik. dicadangkan.
Daripada ketiga-tiga item yang dikaji untuk persoalan kajian
ini, kesemuanya memberikan nilai skor min yang beraras RUJUKAN
tinggi. Hasil daripada skor min keseluruhan ialah sebanyak 4.41
iaitu pada aras tinggi dan ini membuktikan bahawa responden Yahya Buntat, Muhammad Sukri Saud, Hairul Anuar Hussain. (2016). Cabaran
bersetuju pelajar dapat melengkapkan jurnal reflektif yang telah Politeknik Sultan Ahmad Shah (Polisas) Membangunkan Modal Insan Sejajar
ditetapkan oleh pihak politeknik. Dengan Keperluan Sektor Industr: Universiti Teknologi Malaysia

E. Rumusan Hasil Dapatan Kajian Wan Mohd Rashid Wan Ahmad, Jamaluddin Hashim, Baharom Mohamad,
Marzadilahikmah Mohamad Nor Saemi, Azmi Ahmad. (2010). Faktor
Berdasarkan kajian yang telah dijalankan, pengkaji mendapati Persekitaran Kerja Dan Kebolehan Pelatih Yangmempengaruhi Keberkesanan
hasil pemantauan latihan industri ke atas pelajar JTMK Sistem Latihan Dual Negara (Sldn). Universiti Tun Hussein Onn Malaysia
Politeknik Kuching Sarawak oleh pensyarah akademik
memberikan skor min pada aras tinggi bagi setiap item yang Azman Hassan. (2012). Instrumen Penilaian Pembimbing Dalam Pelaksanaan
dinilai. Walaubagaimanapun daripada empat persoalan kajian Pembelajaran Berasaskan Kerja Pelajar Di Industri: Universiti Teknologi
tersebut, persoalan kajian ke empat memberikan nilai min Malaysia.
keseluruhan yang terendah iaitu 4.41 berbanding persoalan
kajian yang lain. Persoalan kajian ke empat adalah berkaitan Harter, S. (1999). The construction of the self: A developmental
dengan kemampuan pelajar melengkapkan jurnal reflektif yang perspective.New York: Guilford Press.
telah ditetapkan oleh pihak politeknik. Hasil daripada dapatan
tersebut dapatlah disimpulkan bahawa penambahbaikan perlu Hashamuddin Yaakob, Kamaruizam Mat Ail, Noor Farazila Radzi. (2018). The
ada bagi melengkapkan jurnal reflektif untuk memantapkan Effect of Internshipon Job Performance: An Assessment of Students’
lagi dokumentasi pelajar yang menjalani latihan industri. Perception: Politeknik Bagan Datuk.

VI. CADANGAN Nordin Jamaluddin, Afida Ayob, Siti Aminah Osman, Mohd Zaidi Omar,
Norhisham Tan Kofli and Suhana Johar, (2013). Undergraduate Industrial
Berdasarkan dapatan kajian ini, pengkaji mengemukakan Training Experience: A Win-win Situation for Students, Industry and Faculty.
beberapa cadangan yang boleh dipertimbangkan oleh pihak- Procedia-Social Behavioral Sciences 102 (2013) 648-653.
pihak yang berkenaan. Antaranya ialah:
Gryski, G.S., Johnson, G.W., O’Toole Jr, L.J., (1987). Undergrad-uate
a) Mengadakan bengkel penulisan jurnal reflektif yang internships: an empirical review.Public Administration Quarterly 11 (2)
spesifik kepada jabatan masing-masing supaya pelajar dapat
melihat dengan lebih jelas kaedah penulisan yang di kehendaki Hasanefendic, S., Heitor, M., & Horta, H. (2016). Training students for new
oleh pihak politeknik dan pelajar di berikan masa untuk jobs: The role of technical and vocational higher education and implications for
mempraktikkan penulisan tersebut semasa bengkel di jalankan science policy in Portugal. Technological Forecasting and Social Change.
bagi memberikan pendedahan sebenar kepada kaedah
penulisan. Shazaitul Azreen Rodzlan. (2011). Latihan Industri: Tahap Aplikasi, Hubungan
dengan Penyelia dan Peningkatan Kemahiran Generik di Kalagan Pelajar
b) Menekankan kepada pelajar kepentingan untuk FPPSM, UTM, Johor, Malaysia Universiti Teknologi Malaysia.
merujuk kepada format yang telah di berikan dalam buku
reflektif jurnal bagi mengelakkan pelajar mendapatkan Mohd Fadly Abdullah (2005). Sumbangan Latihan Industri Terhadap
maklumat yang salah dari sumber lain yang tidak sahih dan Peningkatan Kemahiran Pelajar-Pelajar Diploma Kejuruteraan Awam di
tidak memenuhi kehendak dan format yang telah di tetapkan Politeknik. Kolej Universiti Teknologi Tun Hussien Onn: Tesis sarjana.
oleh pihak politeknik.
Rahizan Mohd Ibrahim (2002). Meninjau Kesediaan Awal Pelajar Politeknik
VII. KESIMPULAN Sebelum Menjalani Latihan Industri dalam Mneingkatkan Pengetahuan
Terhadap Alam Pekerjaan. Kolej Universiti Teknologi Tun Hussien Onn: Tesis
Latihan industri merupakan salah satu komponen penting dalam sarjana.
membina modal insan yang berketrampilan khususnya dalam
menyediakan diri pelajar kepada dunia kerjaya sebenar. Walo, M.A. (2000). The Contribution of Internship in Developing Industry-
Pelbagai aspek di ambil kira semasa latihan industri ini di Relevant Management Competencies in Tourism and Hospitality Graduates.
jalankan dan antaranya adalah pemantauan pensyarah ke firma Southern Cross University: A Research Paper.
untuk menilai prestasi pelajar, persekitaran kerja, bentuk latihan
yang di berikan dan kebolehan pelajar dalam menyediakan Creswell, J. W. (2012). Educational researchs: Planning, conducting, and
dokumentasi mengikut keperluan institusi. Hasil daripada evaluating, quantitative and qualitative research. (4th ed.). Boston, MA:
dapatan kajian ini di harap dapat membantu pihak Unit Latihan Pearson.
Industri baik di peringkat jabatan atau politeknik dalam
mengendalikan latihan industri dengan lebih berkesan terutama Lim Chong Hin (2007). Penyelidikan Pendidikan: Pendekatan kuantitatif dan
kualitatif. Selangor: McGraw-Hill (Malaysia).

Merriam, S. B. (2009). Qualitative research: A guide to design and
implementation (3rd ed). San Francisco, CA: Jossey-Bas.

Akta Pendidikan 1996[Peraturan-peraturan (Kurikulum Kebangsaan)
Pendidikan 1997] http://www.ppk.kpm.my/

251

Kajian Tindakan dalam Kalangan Guru: Konsep dan
Panduan Empirikal Kajian Tindakan di Kawasan
Pedalaman Negeri Sabah

Laimah Sungap Chong Fung Yen

SISC+ Politeknik Kota Kinabalu
Pendidikan Daerah Keningau Sabah, Malaysia

Sabah, Malaysia

Abstrak - Kertas kerja konsep ini merupakan tinjauan awal kajian tindakan sangat sesuai dilestarikan dalam konteks
terhadap amalan melaksanakan kajian tindakan untuk pendidikan kerana dua unsur utama tersebut.
meningkatkan tahap profesionalisme dalam kalangan pentadbir
dan guru di sekolah. Kajian Tindakan mempunyai dua unsur Peranan dan sumbangan kajian tindakan dalam membantu
utama iaitu kajian dan tindakan. Tindakan merujuk aktiviti menyelesaikan pelbagai masalah yang dihadapi oleh pentadbir
proses pengajaran dan pembelajaran serta pengurusan dan guru di sekolah tidak dapat dipertikaikan. Hal ini adalah
pendidikan; dan kajian dijalankan bagi mendapatkan bukti- kerana dapatan kajian akan memberi impak yang positif
bukti emperik yang dapat menyokong sesuatu tindakan yang kepada perubahan yang terancang dan kesannya akan
dilaksanakan. Oleh itu kajian tindakan sangat sesuai dilestarikan menghasilkan perkara yang dikehendaki agar matlamat
dalam konteks pendidikan kerana dua unsur utama tersebut. pendidikan dapat direalisasikan. Kajian tindakan diyakini
Peranan dan sumbangan kajian tindakan dalam membantu dapat menonjolkan amalan terbaik dalam pengajaran,
menyelesaikan pelbagai masalah yang dihadapi oleh pentadbir pembelajaran dan pengurusan sekolah. Sehubungan dengan itu,
dan guru di sekolah tidak akan dipertikaikan. Hal ini adalah sewajarnya semua warga pendidik termasuk Pengetua, Guru
kerana dapatan kajian akan memberi impak yang positif kepada Besar, dan guru berperanan dalam membudayakan Kajian
perubahan yang terancang dan kesannya akan menghasilkan Tindakan di sekolah masing-masing.
perkara yang dikehendaki agar matlamat pendidikan dapat
direalisasikan. Kajian tindakan diyakini dapat menonjolkan Bagaimanapun, di kawasan pedalaman atas negeri Sabah
amalan terbaik dalam pengajaran, pembelajaran dan terutama di Daerah Keningau, kajian tindakan masih belum
pengurusan sekolah. Sehubungan dengan itu, sewajarnya semua menjadi budaya sama ada dalam kalangan warga pendidik
warga pendidik termasuk Pengetua, Guru Besar dan guru-guru secara individu mahupun pihak sekolah. Pemerhatian oleh
berperanan dalam membudayakan Kajian Tindakan di sekolah pengkaji mendapati hanya 0.09% daripada sekolah menengah
masing-masing. Pemerhatian oleh pengkaji mendapati hanya yang terdapat di Daerah Keningau membudayakan kajian
9.09% daripada sekolah menengah yang terdapat di Daerah tindakan dan belum terdapat sebuah sekolah pun dari sekolah
Keningau membudayakan kajian tindakan dan belum ada rendah yang membudayakan kajian tindakan sebagai amalan
sebuah sekolah pun dari sekolah rendah yang menjadikan kajian utnuk menambahbaik pengurusan mahupun pengajaran dan
tindakan sebagai amalan untuk menambahbaik pengurusan pembelajaran. Oleh hal yang demikian, Teknik ARM telah
mahupun pengajaran dan pembelajaran. Oleh hal yang diusahakan oleh pengkaji untuk membantu sekolah dan warga
demikian, teknik Action Research Map (ARM) telah diusahakan pendidik membudayakan kajian tindakan.
oleh pengkaji untuk membantu sekolah dan warga pendidik
membudayakan kajian tindakan. 2.0 Definisi

Kata kunci - Kajian Tindakan, Konsep dan Empirikal. Terdapat beberapa definisi yang diberikan kepada kajian
tindakan di dalam literatur. Walau bagaimanapun, definisi
1.0 Pengenalan yang telah diberikan oleh Carl dan Kemmis (1986) merupakan
antara yang kerap menjadi rujukan.
Pada masa sekarang, kajian tindakan bukan sahaja dijalankan
dalam konteks pengajaran dan pembelajaran di bilik darjah, “Action research is a form of self-reflective enquiry
tetapi juga digunakan untuk memperkukuhkan pengurusan di undertaken by participants (teachers, students or principals,
sekolah. Matlamat utama kajian tindakan adalah berdasarkan for example) in social (including educational) situations in
kepada satu hasrat iaitu untuk meningkatkan tahap order to improve the rationality and justice of (a) their own
profesionalisme dalam kalangan pentadbir dan guru di sekolah. social or educational practices, (b) their understanding of
these practices, and (c) the situations (and institution) in
Kajian Tindakan mempunyai dua unsur utama iaitu kajian dan which these practices are carried out.”
tindakan. Tindakan merujuk aktiviti proses pengajaran dan
pembelajaran serta pengurusan pendidikan; dan kajian Carl dan Kemmis (1986)
dijalankan bagi mendapatkan bukti-bukti emperik yang dapat
menyokong sesuatu tindakan yang dilaksanakan. Oleh itu

252

Pernyatan mereka disokong oleh Gay dan Airasian (2000) 3.1 Kategori pentadbiran
yang menyatakan bahawa kajian tindakan adalah,
Antara cabaran pertama yang dihadapi oleh para guru adalah
“...a process in which individual or several teachers collect dari pihak pentadbiran. Pentadbiran boleh dirujuk kepada dua
evidence and make decisions about their own knowledge, iaitu pentadbiran di peringkat Kementerian serta Jabatan
performance, beliefs, and effects in order to understand and Pendidikan dan di peringkat sekolah.
improve them.”
Setiap pegawai pendidikan di Malaysia yang berkhidmat di
Gay dan Airasian (2000) (p. 593) dalam Kementerian Pelajaran Malaysia adalah secara tidak
langsung tertakluk kepada setiap akta yang telah ditentukan
Cochran-Smith dan Lytle (1990) berpendapat bahawa kajian oleh Kementerian. Di samping itu, mereka juga mempunyai
tindakan merupakan kajian bilik darjah yang dilakukan oleh tanggungjawab untuk memenuhi “Key Performance Indicators”
guru-guru bagi membolehkan mereka meneroka isu-isu yang (KPI) yang telah ditentukan Kementerian. Seperti yang telah
mereka sukai. Kajian tindakan juga menyediakan satu kaedah dihuraikan di dalam PIPP (2006 – 2010), setiap sekolah dan
yang formal bagi menjadikan pengetahuan guru sebagai guru amnya diamanahkan untuk mengambil langkah inovatif
sebahagian daripada sumber maklumat dalam pengajaran serta di dalam memperbaiki kualiti proses pengajaran dan
mendekatkan guru dalam struktur kuasa dalam pendidikan.
pembelajaran (PDP). Salah satu kaedah yang diwajibkan
Kember dan Gow (1992) turut menekankan kajian tindakan adalah keperluan menjalankan kajian tindakan. Perlaksanaan
perlu melibatkan pengamal (guru) untuk mencuba membaiki kajian tindakan ini pula akan dipantau dan dinilai oleh
pengajaran mereka melalui kitaran yang melibatkan proses Jawatankuasa Nazir sekolah. Pada dasarnya, keperluan untuk
perancangan, pelaksanaan, pemerhatian dan refleksi.
memenuhi ‘KPI’ ini adalah wajar.

Ringkasnya, kajian tindakan adalah “...kombinasi tindakan “...guru perlu kreatif dan efektif dalam penyampaian mereka.
dan kajian. Ia merupakan satu bentuk inkuiri di mana Secara umumnya, guru boleh menjadi efektif dalam
penyelidik cuba memahami, memperbaiki dan membaharui penyampaiannya dengan membuat adaptasi terhadap situasi
amalan (Hopkins, 1985) dan “...satu kajian sistematik yang setempat. Ini kerana pendekatan bagi satu kumpulan pelajar
mencantumkan tindakan dan refleksi dengan tujuan untuk yang baik mungkin tidak boleh digunakan bagi satu kumpulan
meningkatkan amalan (Ebbutt, 1985). pelajaran yang lemah. Bagi membolehkan guru efektif, maka
mereka perlu sentiasa memikirkan pendekatan baru dan
Menurut Cresswell (2015), terdapat dua jenis kajian tindakan menyesuaikan amalan mereka kepada kehendak pelajar.
iaitu kajian tindakan amalan (‘practitioner action research’) Penggunaan kaedah kajian tindakan boleh menjadi satu
dan kajian tindakan penyertaan (‘participatory action platform bagi guru menuju ke arah penambah-baikan
research’). Kertas kerja ini hanya akan memfokuskan kepada keberkesanan”.
kajian tindakan amalan memandangkan jenis kajian tindakan
ini mempunyai kesan yang langsung kepada pembangunan PIPP (2006-2010)
profesionalisma para guru (Cresswell, 2015).
Pihak pentadbiran di peringkat sekolah pula lazimnya
Kesimpulannya, berdasarkan pelbagai definisi tersebut dapat mentafsirkan keperluan perlaksanaan kajian tindakan ini
dirumuskan bahawa kajian tindakan merupakan satu kaedah sebagai suatu tuntutan untuk mereka penuhi selaku pihak yang
untuk guru membuat refleksi masalah yang mereka hadapi, bertanggungjawab terus kepada pihak Jawatankuasa Nazir.
mendapatkan data dan maklumat serta menganalisis data dan Akhirnya, terbit suatu keperluan untuk memastikan kajian
akhirnya melaksanakan perubahan terhadap amalan mereka tindakan dijalankan oleh setiap jabatan di sekolah dan
berdasarkan dapatan-dapatan yang diperolehi. Kajian tindakan selalunya ini diterjemahkan di dalam bentuk ‘perintah’ dari
menjurus kepada matlamat menjalankan penyelidikan seorang pengetua kepada para guru. Seperti kelaziman,
tindakan, iaitu atas keinginan dan kecenderungan guru untuk sesuatu ‘perintah’ wajib dipenuhi. Dari aspek pentadbiran,
membaiki kualiti amalan atau pengajaran dan pembelajaran tindakan sedemikian dapat dikategorikan pihak pentadbir
serta situasi kerja. Sehubungan dengan itu, guru dapat melaksanakan sesuatu semata-mata untuk memenuhi
mengatasi masalah yang dihadapinya dalam konteks amalan keperluan pihak lain. Pada pihak guru pula, kajian tindakan
mereka sendiri. yang dilaksanakannya tidak mewujudkan kepuasan secara
professional dan akhirnya kajian tindakan tidak akan menjadi
3.0 Pernyataan Masalah budaya dalam kalangan guru. Pelaksanaanya tidak memberi
impak positif terhadap penambahbaikan kualiti pengajaran dan
Kertas kerja ini memberi tumpuan kepada perbincangan pembelajaran guru itu sendiri.
terhadap beberapa kekangan yang membatasi guru daripada
menjadikan kajian tindakan sebagai budaya dalam usaha 3.2 Kategori individu
menambah baik kualiti pengajaran dan pembelajaran. Cabaran
utama yang dihadapi adalah memulakan penulisan itu sendiri. Cabaran yang seterusnya adalah berkait rapat dengan sikap
Pada masa yang sama beberapa cabaran lain juga dikenal pasti
seperti berikut:- guru sebagai seorang individu. Tinjauan literatur (Mohd

Nakhaie, dipetik dari

http://www.scribd.com/doc/10434400/ayie, 23 Mac 2016 dan

Soon, 2007) mendapati bahawa terdapat segelintir guru yang

253