นายใน

ชานันท์ ยอดหงษ์ 269 ก็ไม่ได้มีหลักฐานสนับสนุนข้อเสนอนี้อย่างชัดเจน๑๓ แม ้แต ่การตัดสินพระราชหฤทัยอภิเษกสมรสที่ล ่าช ้าของพระ องค ์ก็ถูกตั้งข ้อสังเกตในภายหลังโดยนักประวัติศาสตร ์อย ่าง Stephen Lyon Wakeman Greene ว่า ไม่อาจจะปรับให้ภาพลักษณ์ต่อเพศวิถี ของพระองค ์เปลี่ยนไป๑๔ ทั้งนี้อาจเป ็นเพราะพระราชจริยาวัตร ประจ�าวันส ่วนพระองค ์ยังคงเหมือนเดิม การถวายอยู ่งานนวดในห ้อง พระบรรทมยังคงเป ็นหน ้าที่ของมหาดเล็ก เพราะพระองค ์ยังเสด็จฯ มาประทับและบรรทมในสังคมชายล ้วนเช ่นเดิม และน�าไปสู ่การพูดถึง รัชกาลที่ ๖ ในฐานะกษัตริย์ที่มีเพศวิถีรักเพศเดียวกันในปัจจุบัน

270 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ เชิงอรรถ ๑ Sedgwick, Eve Kosofsky, Between Men : English Literature and Male Homosocial Desire. (New York : Columbia University Press, 1985), p. 696.๒ Flood, Michael, “Men, Sex, and Homosociality : How Bonds between Men Shape Their Sexual Relations with Women” in Men and Masculinities. 10 : 3 (April, 2008), pp. 344-345.; Kimmel Michael. & Aronson, Amy, Men & Masculinities : A Social, Cultural, and Historical Encyclopedia. ((n.p.) : ABC-CLIO., 2003), p. 396.; Sedgwick, Between Men..., p. 711.๓ Flood, “Men, Sex, and Homosociality..., pp. 344-345.๔ Tosh, John, A Man’s Place : Masculinity and the Middle-Class Home in Victorian England. (New Haven, Connecticut : London, Yale University Press, 1999).๕ O’Donnell, Katherine, & O’Rourke, Michael (Eds.), Love, Sex, Intimacy and Friendship between Men, 1550-1800. (Basingstoke, UK : Palgrave Macmillan, 2003). ๖ Oosterhuis, Harry, “Medicine, Male Bonding and Homosexuality in Nazi Germany” in Journal of Contemporary History 32 : 2 (April, 1997), pp. 187-205.๗ Tosh, A Man’s Place..., pp. 30-34.๘ Sedgwick, Between Men...๙ อมรดรุณารักษ์, จมื่น, เหตุที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ทรง เปลี่ยนธงชาติไทย; ล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ ๖ สำารวจคอคอดกระ; รัชกาลที่ ๖ โปรดเกล้าฯ ให้เลิกหวย ก. ข.; ที่ประทับชายทะเลของรัชกาลที่ ๖; กำาเนิด สวนลุมพินี. (กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๒), น. ๑๑๙.๑๐ หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๒, หนังสือที่ค้นได้เกี่ยวกับ ร.ต. เจือ. ลงวันที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๕-๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๕.๑๑ อมรดรุณารักษ์, จมื่น, เหตุที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ทรง เปลี่ยนธงชาติไทย..., น. ๑๑๘-๑๑๙.๑๒ ทาโมรา ฟิชเชล, “ลัทธิชาตินิยมกับเรื่องบทบาททางเพศในประเทศไทย พ.ศ. ๒๔๕๓-๒๔๖๘”, ปรียา แววหงส์ (แปล), ใน ฟ้าเดียวกัน ๕ : ๔ (ตุลาคม-

ชานันท์ ยอดหงษ์ 271 ธันวาคม ๒๕๕๐), น. ๑๒๐-๑๔๕.; Atkins, Gary L., Imagining Gay Paradise : Bali, Bangkok, and Cyber-Singapore. (Hong Kong : Hong Kong University Press, 2012).; Barmé, Scot, Luang wichit wathakan and the creation of a Thai identity. (Singapore : Institute of Southeast Asian Studies, 1993), p. 42.; Handley, Paul, The King Never Smiles, A Biography of Thailand’s Bhumibol Adulyadej. (New Haven : Yale University Press, 2006), p. 37.; Waugh, Alec, Bangkok : The Story of a City. (Boston : Little, Brown, 1971), p. 114.๑๓ Waugh, Bangkok..., p. 110.๑๔ Greene, Stephen Lyon Wakeman, Absolute Dreams : Thai Government under Rama VI, 1910-1925. (Bangkok, Thailand : White Lotus, 1999), p. 133.

272 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ บรรณานุกรม เอกสารยังไม่ได้ตีพิมพ์ ธรรมจักร พรหมพ้วย (เรียบเรียง). รามเกียรติ์และนาฏยศิลป์ไทยในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๖ พ.ศ. ๒๔๕๓- ๒๔๖๘. มงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. ข้อบังคับลักษณปกครองลูกเสือ. ม.ป.ป., (ลายพระราชหัตถเลขา). . แบบสั่งสอนเสือป่าและลูกเสือ. ม.ป.ป., (ลายพระราชหัตถเลขา). หจช., ร.๕ ต. ๔๙/๑๑, ลายพระหัตถ์พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๒๗ กันยายน ร.ศ. ๑๑๔ (พ.ศ. ๒๔๓๘). หจช., ร.๕ ต. ๔๙/๑๓, หนังสือพระยาราชวัลลภานุสิษฐ์ กราบบังคมทูลพระบาท สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๑๘ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๗ (พ.ศ. ๒๔๔๑). หจช., ร.๕ ต. ๔๙/๑๓, หนังสือพระยาราชวัลลภานุสิษฐ์ กราบบังคมทูลพระบาท สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๒๒ มีนาคม ร.ศ. ๑๑๘ (พ.ศ. ๒๔๔๒). หจช., ร.๖ รล. ๔/๑, สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภานุพันธุ์วงศ์วรเดช ทรงสั่งหนังสือ ราชการแทนพระองค์. หจช., ร.๖ ก. ๓/๑๖๖, กรมหลวงพิษณุโลกทิวงคต ตั้งพระยาประสิทธิ์ศุภการ เป็นผู้รั้งผู้บังคับการทหารมหาดเล็ก. ลงวันที่ ๑๓ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๖๓. หจช., ร.๖ ศ. ๔/๕๙, เรื่องโรงเรียนมหาดเล็กหลวง. ลงวันที่ ๑ มกราคม ๒๔๕๓- ๒๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๗. หจช., ร.๖ บ. ๓.๑/๖๔ เล่ม ๔, เรื่องเจ้าพระยายมราช พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวถึงพระยายมราช. ลงวันที่ ๔ มิถุนายน ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หจช., ร.๖ บ. ๘/๑, นิสิตออกซ ์ฟอร ์ด (นามแฝง). เรื่องความนิยมฟุตบอลใน เมืองไทย. ลงวันที่ ๒๒ กรกฎาคม พ.ศ. ๒๔๕๘. หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๒, หนังสือที่ค้นได้เกี่ยวกับ ร.ต. เจือ. ลงวันที่ ๑๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๕-๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๕๕. หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๑๑, หนังสือพระยาประสิทธิ์ศุภการ กราบบังคมทูลพระบาท

ชานันท์ ยอดหงษ์ 273 สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๙ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ และ วันที่ ๑๒ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๑๑, หนังสือพระยาอนุรักษ์ราชมณเฑียร กราบบังคมทูล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๘ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๑๒, ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมหลวงพิษณุโลก ประชานาถ กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. ลงวันที่ ๖ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๑๒, ลายพระหัตถ์สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวง พิษณุโลกประชานาถ กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้า อยู่หัว. ลงวันที่ ๘ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หจช., ร.๖ บ. ๑๗/๑๓, ลายพระหัตถ์สมเด็จพระพันปีเรื่องทหารกำาเริบ. ลงวัน ที่ ๑๒ มีนาคม ร.ศ. ๑๓๐ (พ.ศ. ๒๔๕๕). หอจดหมายเหตุแห่งชาติ, กรมศิลปากร, เอกสารรัชกาลที่ ๕ กระทรวงการต่าง ประเทศ ๔๙/๘, หนังสือพระยาวิสุทธิ์ฯ กราบบังคมทูลพระบาทสมเด็จ พระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ๑๐ มีนาคม ร.ศ. ๑๑๖ (พ.ศ. ๒๔๔๐). . เอกสารรัชกาลที่ ๖ กรมราชเลขานุการ ๑/๔๖, เบ็ดเตล็ด เรื่องเรียน วิธีปฏิบัติทูลเกล้าถวายหนังสือ. พ.ศ. ๒๔๖๓-๒๔๖๕. . เอกสารรัชกาลที่ ๖ กระทรวงกลาโหม ๑/๑๑, พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงพระยาสีหราชเดโช. ลงวัน ที่ ๓๐ พฤษภาคม ร.ศ. ๑๓๑ (พ.ศ. ๒๔๕๕). . เอกสารรัชกาลที่ ๖ เบ็ดเตล็ด ๑.๖/๕, พระบรมราโชวาทถึงเจ้ากระทรวง ต่างๆ เรื่องขอพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ให้แก่บุคคลที่มีอายุ ตำ่ากว่า ๒๐ ปี. ลงวันที่ ๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๖. . เอกสารรัชกาลที่ ๖ กระทรวงมหาดไทย ๓๖ก./๖, พระราชหัตถเลขา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึงพระยาเทพอรชุน พระยา อุไทยมนตรี และพระยาธรรมสุกราช. ลงวันที่ ๘ มิถุนายน ร.ศ. ๑๓๑ (พ.ศ. ๒๔๕๕). . เอกสารรัชกาลที่ ๖ กระทรวงศึกษาธิการ ๔ ไมโครฟิล์ม, รายงาน ประจำาเดือนโรงเรียนมหาดเล็กหลวง. ลงวันที่ ๑๑ มกราคม ร.ศ. ๑๒๙ (พ.ศ. ๒๔๕๔). . เอกสารรัชกาลที่ ๗ ส่วนบุคคล ๒.๔๗/๓๒ เล่ม ๓, พระราชหัตถเลขา

274 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ถึง ดร. ฟรานซิส บีแซร์ย. ใน บันทึกเรื่องการปกครอง. ลงวันที่ ๒๓ กรกฎาคม-๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๙. หนังสือและบทความในหนังสือ การุณย์ เหมวนิช และ เสทื้อน ศุภโศภน. ภาพพระเครื่องและประวัติท่านธมฺม- วิตกฺโก ภิกฺขุ. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์มิตรสยาม, ๒๕๑๖. “ข ้อบังคับการซ ้อมรบส�าหรับเสือป ่า” ใน มหาวิทยาลัยศิลปากร (รวบรวม). เอกสารเรื่องเสือป่าในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและประมวลเรื่องเกี่ยวกับเสือป่า. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๑๓, น. ๑๐๘-๑๒๓. “ข ้อบังคับป ้องกันความเกียจคร ้านของสมาชิกกองเสือป ่า” ใน มหาวิทยาลัย ศิลปากร (รวบรวม). เอกสารเรื่องเสือป่าในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทร มหาวชิราวุธพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและประมวลเรื่องเกี่ยวกับเสือป่า. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, ๒๕๑๓, น. ๕๓-๕๔. ขุนตำารวจเอก. กรุงเทพฯ : คุรุสภา, ๒๕๒๑, อนุสรณ์การบ�าเพ็ญกุศลฉลองอายุ ครบ ๘๐ ปีของพระมหาเทพกษัตรสมุห (เนื่อง สาคริก) ๑๙ มิถุนายน ๒๕๒๑. คณิตา เลขะกุล (บรรณาธิการ). สมุดภาพทำาเนียบรัฐบาลและนายกรัฐมนตรี ๒๕๓๒. กรุงเทพฯ : คณะอนุกรรมการเฉพาะกิจจัดท�าสมุด, ท�าเนียบ รัฐบาล, ๒๕๓๒. คดีพระราชมฤดก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. พระนคร : กรุงเทพ บรรณาคาร, ม.ป.ป.. “ค�าปรารภ” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. กฎมนเทียรบาล ว่าด้วยข้าราชการในพระราชสำานัก. พิมพ์เป็นมิตรพลีในงานพระราชทาน เพลิงศพ หลวงสรรสารกิจ (เคล้า คชนันท์) วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๐๓, น. ก-ข. คึกฤทธิ์ ปราโมช, ม.ร.ว.. โครงกระดูกในตู้. พระนคร : โรงพิมพ์ชัยฤทธิ์, ๒๕๑๔. จุลจักรพงษ์, พระองค์เจ้า. เจ้าชีวิต. พระนคร : คลังวิทยา, ๒๕๐๕. เฉลา อนิรุทธเทวา. “ฟื้นร�าลึก” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ในงานพระ

ชานันท์ ยอดหงษ์ 275 ราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. (๑๑)-(๑๕). ชัชวลิต เกษมสันต์, ม.จ.. “ค�าปรารภเหตุ” ใน พระบรมราโชวาทและพระบรม ราชานุศาสนีย์แสดงคุณานุคุณในงานวิศาขะบูชา. หม ่อมเจ ้าชัชวลิต เกษมสันต ์ พิมพ ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าพระยารามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ) ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทรา วาส วันที่ ๒๖ ธันวาคม ๒๕๑๐, น. ก-ง. ณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม.ชีวประวัติเจ้าพระยากรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ : บันดาล สาส์น, ๒๕๑๗. ดุษฎี มาลากุล ณ อยุธยา. คนห้าแผ่นดิน อัตตะชีวะประวัติของ ท่านผู้หญิงดุษฎี มาลากุล (ภาคแรก). กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภาลาดพร้าว, ๒๕๑๘. ทวี มุขธระโกษา. พระมหาธีรราชเจ้า. พระนคร : แพร่พิทยา, ๒๕๐๖. ทองหยก เลียงพิบูลย์. ท่านผู้ให้แสงสว่าง ท่านธมฺมวิตกฺโกภิกฺขุ พระยานรรัตนราช มานิต (ตรึก จินตยานนท์). นครหลวงฯ : โรงพิมพ์วิญญาณ, ๒๕๑๕. ทิพย์สุเนตรอนัมบุตร. “นักเรียนมหาดเล็กรับใช้” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๑๔๔-๑๔๙. ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี, เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๓. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๕๓๘. ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน). ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยาร ชุน) ณ เมรุวัดธาตุทอง พระโขนง วันพฤหัสบดีที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๗. ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตำารวจตรี พระยาคทาธรบดีสีหราชบาล เมือง (เทียบ อัศวรักษ์). ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลต�ารวจ ตรี พระยาคทาธรบดีสีหราชบาลเมือง (เทียบ อัศวรักษ ์) ณ เมรุหน ้า พลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ที่ ๑ มิถุนายน ๒๕๑๒. ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก พลเรือเอก มหาเสวกเอก เจ้าพระยา รามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ). พระนคร : โรงพิมพ์ธนาคารกรุงเทพ, ๒๕๑๐. เทพดรุณาทร, จมื่น. “เมื่อเป็นมหาดเล็ก ร.๖” ใน อนุสรณ์ “ศุกรหัศน์”. เนื่อง

276 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ ในพระราชทานเพลิงศพ เสวกโท จมื่นมานิตย์นเรศ (เฉลิม เศวตนันทน์) วัดมกุฏกษัตริยาราม ๒๐ มกราคม ๒๕๑๑, น. [๓๑]-[๓๔]. เทพดรุณาทร, จมื่น. “ระลึก” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. กฎมนเทียรบาลว่าด้วยข้าราชการในพระราชสำานัก. พิมพ ์เป ็นมิตรพลี ในงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงสรรสารกิจ (เคล้า คชนันท์) วัดเทพ ศิรินทราวาส วันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๐๓, น. ซ. ธนิต อยู่โพธิ์ (บรรณาธิการ). ตำานานโขนหลวง และนามบรรดาศักดิ์โขนหลวง ในรัชกาลที่ ๖. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, ๒๔๕๓. ธรรมราชนิเทศ, พระ. “‘อนิรุทธ’ ร�าลึก” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาท สมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. (๕)-(๑๐). น.ร.ม. เลขที่ ๑๕๙. “สมัยเมื่อเป็น น.ร.ม.” ใน วชิราวุธานุสรณ์ ๒๕๐๔. พระนคร : เสนาการพิมพ์, ๒๕๐๔, น. ๑๕๗-๑๖๓. นายแก้ว.จดหมายเหตุประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ ร.ศ. ๑๒๘ ของสมเด็จพระบรม โอรสาธิราช. พระนคร : โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๐๒. บทความหนังสือพิมพ์ เรื่อง โคลนติดล้อ ของ อัศวพาหุ และเรื่องสืบเนื่อง. มูลนิธิ พระบรมราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จัดพิมพ์ เป ็นที่ระลึกในวันงานพระบรมราชานุสรณ ์ ๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๒๕ ณ หอวชิราวุธานุสรณ์. บรรจง จูฑะเตมีย ์. “เรื่องเล ่าจากราชวิทย ์บางขวางคนสุดท ้าย” ใน สมาคม ราชวิทยาลัย. ถวายชีวิตไว้รับใช้งาน เป็นข้าเบื้องบทมาลย์จนวันตาย. กรุงเทพฯ : บัวสรวง, ๒๕๕๑, น. ๑๔๑-๑๕๓. บรรจง มีแสงพราว. อนุสรณ์เจ้าคุณนรรัตนราชมานิต (ตรึก จินตยานนท์). พระนคร : อนันต์การพิมพ์, ๒๕๑๔. บ�ารุงราชบริพาร, พระยา. “ผีมาเฝ้าและการทรงประชวรจนเสด็จสวรรคต” ใน วชิราวุธานุสรณ์ ๒๕๐๔. พระนคร : เสนาการพิมพ์, ๒๕๐๔, น. ๑๑๒- ๑๔๑. . “พระราชจริยาวัตรแบบผู้ดีอังกฤษ” ใน ประยุทธ สิทธิพันธ์. พระมหา ธีรราชเจ้า. กรุงเทพฯ : สยาม, ๒๕๑๕, น. ๓๑๗-๓๔๕. บุรุษรัตน. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ มหาเสวกเอก พระยา

ชานันท์ ยอดหงษ์ 277 บุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ์) ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๙ กรกฎาคม พุทธศักราช ๒๕๐๑. ปกิณกะนิพนธ์ของบัวบาน. อนุสรณ ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นายบัว ศจิ เสวี บ.ม. ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันพุธที่ ๒๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๕๔. ประกอบ หุตะสิงห์. “ชีวิตนักเรียนจากโรงเรียนราชวิทยาลัยและโรงเรียนวชิราวุธ ต่อเนื่องกัน” ใน วชิราวุธวิทยาลัย. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๓๓, เนื่องในโอกาสวชิราวุธวิทยาลัย ครบ ๘๐ ปี, น. ๕๔-๕๗. ประยุทธ สิทธิพันธ์. พระมหาธีรราชเจ้า. กรุงเทพฯ : สยาม, ๒๕๑๕. . ลูกเสือ ๔ แผ่นดิน. กรุงเทพฯ : รวมข่าว, ม.ป.ป.. ประสงค์สม บริพัตร, ม.จ., บันทึกความทรงจำาบางเรื่อง. พระนคร : โรงพิมพ์ พระจันทร์, ๒๔๙๙. ปิ่น มาลากุล, ม.ล.. “การซ้อมรบเสือป่า” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาท สมเด็จพระ. ปลุกใจเสือป่า. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๓๐, น. ๓๔. . “ค่ายหลวงหาดเจ้าส�าราญของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่ หัว พุทธศักราช ๒๔๖๑-๒๔๖๖” ใน พระบรมราชานุศาสนีย์แสดงคุณา นุคุณของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและเรื่องค่ายหลวง หาดเจ้าสำาราญ. พระนคร : คุรุสภา, ๒๕๑๖, น. ๘๖-๙๐. . งานละครของพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าแผ่นดินสยาม. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ไทยวัฒนาพานิช, ๒๕๑๘. . “โรงละครและการแสดงละคร” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จพระ มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๕๔๓-๕๖๑. . “หม ่อมทวีวงศ ์ฯ ที่ข ้าพเจ ้าทราบ” ใน ประเพณีในพระราชสำานัก (บางเรื่อง). พิมพ์ฉลองพระคุณในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หม่อม ทวีวงศ์ถวัลย์ศักดิ์ (ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม., ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๔, น. (๒๔)-(๓๑). ผกาวรรณ เดชเทวพร. “พระราชพินัยกรรม” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ์พระ

278 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ บาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๓๗๗-๓๘๔. พระขรรค์เพชร. น้อยอินทเสน. กรุงเทพฯ : มูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย ใน พระบรมราชูปถัมภ์, ๒๕๑๘. พระบรมราโชวาทและประกาศ ตั้งเจ้าพระยารามราฆพ. พระนคร : โรงพิมพ ์ กรุงเทพฯ เดลิเมล์, ๒๔๕๗. “พระประวัติหม่อมเจ้าชัชวลิต เกษมสันต์” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาท สมเด็จพระ. จดหมายเหตุรายวันในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้า อยู่หัว. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าชัชวลิต เกษมสันต์ ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๗, น. [๑]-[๒๐]. พระราชนิยมในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. พระนคร : กรมศิลปา กร, ๒๕๑๔, พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นางจรัสศรี สุจริตกุล ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันที่ ๗ กันยายน พ.ศ. ๒๕๑๔. พระรามราชมุนี. พระธรรมเทศนาของพระรามราชมุนี เจ้าอาวาส “วัดธรรมา ธิปไตย” แห่ง “ดุสิตธานี”. พิมพ์เป็นอนุสรณ์เนื่องในงานฌาปนกิจศพ นางสริ พลภัทรพิจารณ ์ ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๓. พวงรัตน์ประไพ ชุมพล, ม.จ. หญิง. “ภิรมย์เฉลิมลาภ” ใน ประเพณีในพระราช สำานัก (บางเรื่อง). พิมพ ์ฉลองพระคุณในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลย์ศักดิ์ (ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม., ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๔, น. (๑๕). พิทยาลงกรณ์, กรมหมื่น. จดหมายจางวางหรำ่า โดย น.ม.ส.. พระนคร : คลัง วิทยา, ๒๕๐๓. พูนพิศมัย ดิศกุล, ม.จ.. “บันทึกความทรงจ�าของ ม.จ. พูนพิศมัย ดิศกุล ที่เกี่ยว กับ ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์” ใน ประเพณีในพระราชสำานัก (บางเรื่อง). พิมพ ์ฉลองพระคุณในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หม ่อมทวีวงศ ์ ถวัลย์ศักดิ์ (ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม., ณ เมรุ หน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๔, น. (๑๓)-(๑๔). . สิ่งที่ข้าพเจ้าพบเห็น ประวัติศาสตร์เปลี่ยนแปลงการปกครอง ๒๔๗๕. กรุงเทพฯ : มติชน, ๒๕๔๔. เฟื่องเฉลย อนิรุทธเทวา. บ้านพิษณุโลก จากความทรงจำาของ พล.ต. เฟื่องเฉลย

ชานันท์ ยอดหงษ์ 279 อนิรุทธเทวา. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ส�านักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี, ๒๕๒๕. เฟื่องเฉลย อนิรุทธเทวา. “อาลัย ลุงราม” ใน ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิง ศพ พลเอก พลเรือเอก มหาเสวกเอก เจ้าพระยารามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ). พระนคร : โรงพิมพ์ธนาคารกรุงเทพ, ๒๕๑๐. ภิรมย์ภักดี, พระยา. บันทึกประจำาวันการท่องเที่ยวของข้าพเจ้า. พระนคร : โรง พิมพ์บริษัทเจริญชัย, ๒๔๙๓. . ประวัติพระยาภิรมย์ภักดี กับประวัติโรงเบียร์. พระนคร : บริษัทบุญ รอดบริวเวอรี, ๒๔๙๓, พิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงศพ อ�ามาตย์ เอก พระยาภิรมย์ภักดี ๑๒ กรกฎาคม ๒๔๙๓. มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. กฎมนเทียรบาลว่าด้วยข้าราชการใน พระราชสำานัก. พิมพ์เป็นมิตรพลีในงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงสรร สารกิจ(เคล้า คชนันท์)วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๐๓. . กันป่วย. ขอนแก่น : โรงพิมพ์รุ่งเกียรติ, ๒๕๑๕. . “การเสด็จจากพระนคร” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จ พระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. ๑๐๗-๑๑๒. . แก้แค้น ละคอนพูดองก์เดียว โดย ศรีอยุธยา (นามแฝง). พระนคร : ม.ป.ท., ม.ป.ป.. . “ความเป ็นชาติโดยแท ้จริง” ใน มงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว, พระบาท สมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. ๘๓-๙๒. . “เครื่องหมายแห ่งความรุ ่งเรืองคือสภาพแห ่งสตรี” ใน มงกุฎเกล ้า เจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ ์ พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยา อนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. ๙๓-๑๐๖. .จดหมายเหตุรายวันในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าชัชวลิต เกษมสันต์ ณ เมรุวัด

280 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ เทพศิรินทราวาส วันที่ ๑ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๑๗. มงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. “จดหมายเหตุรายวัน วันศุกร ์ที่ ๒๕ มกราคม ๒๔๖๖” ใน ซ้อมรบเสือป่า ๒๔๖๖ ลายพระราชหัตถ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรม ราชานุสรณ ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว ในพระบรม ราชูปถัมภ์, ๒๕๓๒, น. ๖-๗. . ตามเสด็จโคราช. พิมพ ์เป ็นอนุสรณ ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระ อดิศัยสวามิภักดิ์ (ต.จ.ว.) (สรร สันติเสวี), ๒๕๓๐. . “บทที่ ๑ เสือป่าคืออะไร” ใน ปลุกใจเสือป่า พระบรมราโชวาทใน พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. สมเด็จพระภคินีเธอเจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี โปรดให้ พิมพ ์เป ็นบรรณาการในการบ�าเพ็ญพระกุศลคล ้ายวันสวรรคตพระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว ครบ ๓๘ ป ี วัดบวรนิเวศวิหาร ๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๖, น. ๑-๑๑. . “บทที่ ๒ ความมุ่งหมายในการที่ตั้งกองเสือป่าขึ้น” ใน ปลุกใจเสือป่า พระบรมราโชวาทในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. สมเด็จพระภคินีเธอเจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี ทรงโปรดให ้พิมพ ์เป ็นบรรณาการในการบ�าเพ็ญ พระกุศลคล ้ายวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว ครบ ๓๘ ปี วัดบวรนิเวศวิหาร ๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๖, น. ๑๒-๒๗. . “บทที่ ๓ น ่าที่ประจ�าตัวคนทุกคน” ใน ปลุกใจเสือป่า พระบรม ราโชวาทในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว. สมเด็จพระภคินีเธอ เจ ้าฟ ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภา พัณณวดี โปรดให้พิมพ์เป็นบรรณาการในการบ�าเพ็ญพระกุศลคล้ายวัน สวรรคตพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครบ ๓๘ ปี วัดบวร นิเวศวิหาร ๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๖, น. ๒๘-๔๓. . “บทที่ ๔ ภักดีต่อพระเจ้าแผ่นดิน” ใน ปลุกใจเสือป่า พระบรมราโช วาทในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาวชิราวุธพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่ หัว. สมเด็จพระภคินีเธอ เจ ้าฟ ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี โปรดให ้พิมพ ์เป ็นบรรณาการในการบ�าเพ็ญพระกุศลคล ้ายวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครบ ๓๘ ปี วัดบวรนิเวศวิหาร ๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๖, น. ๔๔-๕๕.

ชานันท์ ยอดหงษ์ 281 มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. บทละครพูดเรื่องหัวใจนักรบ. พิมพ์ เป ็นอนุสรณ ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระต�ารวจโท พระยาอนุชิต ชาญชัย (พงษ์ สวัสดิ์-ชูโต) ร.ว., ป.ม., ท.จ.ว., ๒๕๑๗. . บ่วงมาร ละครพูด ๔ ชุดของศรีอยุธยา. พระนคร : กรมศิลปากร, ๒๔๙๑. . ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ ์พระจันทร ์, ๒๔๙๔, พิมพ ์ในงาน พระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔. . “ประโยชน์แห่งถนนในหัวเมือง” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาท สมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. ๑๔๐-๑๔๘. . ปลุกใจเสือป่า พระบรมราโชวาทในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหา วชิราวุธพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. สมเด็จพระภคินีเธอเจ้าฟ้าเพชรรัตน ราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี โปรดให้พิมพ์เป็นบรรณาการในการบ�าเพ็ญ พระกุศลคล ้ายวันสวรรคต พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว ครบ ๓๘ ปี วัดบวรนิเวศวิหาร ๒๖ พฤศจิกายน ๒๕๐๖. . พญาราชวังสันและสามัคคีเสวก. พระนคร : โรงพิมพ์ภักดีประดิษฐ์, ๒๔๙๔. . “พระบรมราโชวาทเตือนข้าราชการกรมมหาดเล็กและกรมขึ้นทั้งปวง” ใน มหาดเล็ก. พิมพ ์เป ็นอนุสรณ ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พันเอก นายวรการบัญชา (บุญเกิด สุตันตานนท์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม. ณ เมรุ หน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๔ พฤศจิกายน ๒๕๑๗, น. ๙๗-๑๐๔. . “พระบรมราโชวาทในการพระราชทานรางวัลนักเรียนในพระบรม ราชูปถัมภ์ วันที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๒” ใน วชิราวุธวิทยาลัย. พระบรมราโชวาท. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๔๓, เพื่อเฉลิม ฉลองในโอกาสครบรอบ ๙๐ ปีแห่งการสถาปนาโรงเรียน, น. ๗๓-๗๔. . “พระบรมราโชวาทในงานวิสาขบูชาทรงแสดงแก ่ครูและนักเรียน ณ โรงเรียนมหาดเล็กหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ วันที่ ๑๘ พฤษภาคม

282 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ พ.ศ. ๒๔๕๙” ใน วชิราวุธวิทยาลัย. พระบรมราโชวาท. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๔๓, เพื่อเฉลิมฉลองในโอกาสครบรอบ ๙๐ ป ี แห่งการสถาปนาโรงเรียน, น. ๕๖-๖๓. มงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. “พระบรมราโชวาทพระราชทาน แก ่อาจารย ์ครูและนักเรียนในโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ ์ในงาน ประจ�าปีของโรงเรียน วันที่ ๒๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๖๕” ในวชิราวุธ วิทยาลัย. พระบรมราโชวาท. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๔๓, เพื่อเฉลิมฉลองในโอกาสครบรอบ ๙๐ ปีแห่งการสถาปนาโรงเรียน, น. ๗๕-๗๗. . “พระบรมราโชวาทเรื่องมหาดเล็ก” ใน มหาดเล็ก. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ ในงานพระราชทานเพลิงศพ พันเอก นายวรการบัญชา (บุญเกิด สุตัน ตานนท์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม. ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพ ศิรินทราวาส วันที่ ๔ พฤศจิกายน ๒๕๑๗, น. ๙๐-๙๖. . “พระราชนิพนธ ์ค�าน�าเรื่องพระบรมราโชวาทในงานวิสาขบูชา แจก ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระนมทัด พึ่งบุญ” ใน พระราชนิพนธ์ คำานำาของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. พิมพ์ในการพระราช ทานเพลิงศพ มหาเสวกโท พระยาพิทักษ์ภูบาล (สวัสดิ์ วิเศษศิริ) วัด บรมนิวาส ๑๗ มีนาคม ๒๔๗๙, น. ๓๒-๓๓. . “พระราชนิพนธ ์ค�าน�าเรื่องรามเกียรติ์ แจกในงานฉลองสุพรรณบัฏ ของเจ้าพระยารามราฆพ” ใน พระราชนิพนธ์คำานำาของพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. พิมพ์ในการพระราชทานเพลิงศพ มหาเสวก โท พระยาพิทักษ์ภูบาล (สวัสดิ์ วิเศษศิริ) วัดบรมนิวาส ๑๗ มีนาคม ๒๔๗๙, น. ๓๖-๔๒. . รวมเรื่องพระร่วง. กรุงเทพฯ : มูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๒๑. . ลครพูดชวนหัวเรื่องหลวงจำาเนียรเดินทาง (๔ องก์). พระนคร : โรง พิมพ์คุรุสภา, ๒๔๙๘. . เวนิสวาณิช พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๖. พระนคร : มงคลการ พิมพ์, ๒๕๐๖. . “หลักราชการ” ใน ประมวลบทพระราชนิพนธ์. พระนคร : โรงพิมพ์ ศิริสาร, น. ๗๐-๗๒. มณีพันธ์จารุดุล. รวมปาฐกถาของนายมณีพันธ์ จารุดุล (นักเรียนมหาดเล็กหลวง) ว่าด้วยเรื่องต่างๆ เกี่ยวด้วยพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จ

ชานันท์ ยอดหงษ์ 283 พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและคำากล่าวแก้การทำาลายพระเกียรติ. กรุง เทพฯ : โรงพิมพ์มูลนิธิภูมิพโลภิกขุ, ๒๕๔๕. มนตรี ตราโมท. “กรมมหรสพ” ใน อนุสรณ์งานฌาปนกิจ นายประวิตร บัณฑุ รัตน์. อนุสรณ์งานฌาปนกิจ นายประวิตร บัณฑุรัตน์ ณ ฌาปนสถาน กรมต�ารวจ วัดตรีทศเทพ กรุงเทพฯ ๑๑ ธันวาคม ๒๕๒๒, น. ๑๕๒- ๑๕๕. มนวิภาเจียจันทร์พงษ์. “ย่าเหล” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ ์พระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๕๐๕-๕๑๐. มหาเทพกษัตรสมุห, พระ. “เพื่อนตาย” ใน อนุสรณ์ “ศุกรหัศน์”. เนื่องใน งานพระราชทานเพลิงศพ เสวกโท จมื่นมานิตย์นเรศ (เฉลิม เศวตนันทน์) วัดมกุฏกษัตริยาราม ๒๐ มกราคม ๒๕๑๑, น. [๗]-[๑๑]. . (รวบรวม). เสือป่า. ม.ป.ท. : มูลนิธิมหามกุฏราชวิทยาลัย, ๒๕๑๑. มัลคอล์ม สมิธ. ราชสำานักสยามในทรรศนะของหมอสมิธ. ศุกลรัตน์ ธาราศักดิ์ (แปล). กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร. ๒๕๓๗. รามจิตติ. หัวใจชายหนุ่ม. พระนคร : ก้าวหน้า, ๒๕๐๔. ราม วชิราวุธ. ประวัติต้นรัชกาลที่ ๖. กรุงเทพฯ : มติชน, ๒๕๔๕. เรวัต เตมียบุตร, น.ร.ม. พ.อ.. “เรื่องจริงในอดีต : พระราชจริยวัตรประจ�าวันของ สมเด็จพระมหาธีระราชเจ ้า” ใน อนุสรณ์งานฌาปนกิจ นายประวิตร บัณฑุรัตน์. อนุสรณ์งานฌาปนกิจ นายประวิตร บัณฑุรัตน์ ณ ฌาปน สถานกรมต�ารวจ วัดตรีทศเทพ กรุงเทพฯ ๑๑ ธันวาคม ๒๕๒๒, น. ๑๘๐-๑๙๗. “ลายพระหัตถ์ไว้อาลัยของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์”ใน มงกุฎ เกล ้าเจ ้าอยู ่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. ประมวลบทพระราชนิพนธ์ใน พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ภาคปกิณกะ. พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๔๙๔, พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา (ม.ล. ฟื้น พึ่งบุญ) ๒๒ เมษายน ๒๔๙๔, น. ๑-๒. ลาวัณย์ โชตามระ. พระมเหสีเทวี. กรุงเทพฯ : โอเดียนสโตร์, ๒๕๓๒. . รักแรกของรัชกาลที่ ๖. กรุงเทพฯ : ดวงกมล, ๒๕๒๔. วชิราวุธวิทยาลัย. ประวัติวชิราวุธวิทยาลัย. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๔๓, เพื่อเฉลิมฉลองในโอกาสครบรอบ ๙๐ ปีแห่งการสถาปนาโรงเรียน. . เพลงโรงเรียน. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๔๓, เพื่อเฉลิม

284 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ ฉลองในโอกาสครบรอบ ๙๐ ปีแห่งการสถาปนาโรงเรียน. วรรณพร บุญญาสถิต. จอมนางแห่งสยาม : ในสมัยรัชกาลที่ ๔ ถึงรัชกาลที่ ๖ กับกระแสวัฒนธรรมตะวันตก. กรุงเทพฯ : สร้างสรรค์บุ๊คส์, ๒๕๕๒. วิลาศ โอสถานนท์. “โรงเรียนเก่าของข้าพเจ้า” ใน วชิราวุธวิทยาลัย. กรุงเทพฯ : วชิราวุธวิทยาลัย, ๒๕๓๓, เนื่องในโอกาสวชิราวุธวิทยาลัยครบ ๘๐ ปี, น. ๔๘-๕๐. วิสุทธสุริยศักดิ์, พระยา. “หนังสือพระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ กราบบังคมทูลพระบาท สมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ลงวันที่ ๑๐ กรกฎาคม ร.ศ. ๑๑๕ (พ.ศ. ๒๔๓๙)” ใน พระราชหัตถเลขาและหนังสือกราบบังคมทูลของ เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี แต่ยังมีบรรดาศักดิ์เป็นพระมนตรี พจนกิจและพระยาวิสุทธสุริยศักดิ์ ร.ศ. ๑๑๓-๑๑๘. พิมพ ์ในการ พระราชทานเพลิงศพ ท่านผู้หญิงเสงี่ยม พระเสด็จสุเรนทราธิบดี ท.จ. ณ เมรุ หน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๑๒ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๐๔, น. ๑๐๙-๑๑๖. ศรีนาถ สุริยะ. “ปาฐกถาพิเศษเทิดพระเกียรติฯ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ ้าอยู ่หัวกับเยาวชน ๒๕ พ.ย. ๒๕๔๐” ใน พระบรมราชานุสรณ์ ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. ที่ระลึกในโอกาสที่ทรง พระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงสัตยวดี กุวานนท์ ต.จ. วัดธาตุทอง ๓ กรกฎาคม ๒๕๔๗, น. ๖๓-๖๕. ศุกรหัศน์. “ถวายอยู่งาน” ใน ประยุทธ สิทธิพันธ์. พระมหาธีรราชเจ้า. กรุงเทพฯ : สยาม, ๒๕๑๕, น. ๙๕-๑๐๕. สมบัติ จันทรวงศ์. “เวนิสวาณิช : ความรักกับสังคมการเมือง” ใน บทพิจารณ์ ว่าด้วยวรรณกรรมการเมืองและประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ : คบไฟ, ๒๕๔๗, น. ๓๑๓-๓๕๗. สมบัติ พลายน้อย.จดหมายเหตุพระราชประวัติรัชกาลที่ ๖ โดย โสมทัต เทเวศร์. กรุงเทพฯ : บริษัทรวมสาส์น, ๒๕๒๓. . พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว กษัตริย์วังหน้า. กรุงเทพฯ : มติชน, ๒๕๓๖. สมภพ จันทรประภา. สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกา เจ้า. พระนคร : ผดุงศึกษา, ๒๕๑๕. สมาคมราชวิทยาลัย. ถวายชีวิตไว้รับใช้งาน เป็นข้าเบื้องบทมาลย์จนวันตาย. กรุงเทพฯ : บัวสรวง, ๒๕๕๑.

ชานันท์ ยอดหงษ์ 285 สัจจาภิรมย์ อุดมราชภักดี, พระยา. เล่าให้ลูกฟัง. ม.ป.ท. : ม.ป.ป.. สาระ มีผลกิจ. ราชสำานักฝ่ายในสมัยรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ : มิวเซียมเพรส, ๒๕๕๑. สุทธวงษวิจิตร, พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า. ใน ประเพณีในพระราชสำานัก (บางเรื่อง). พิมพ์ฉลองพระคุณในงานพระราชทานเพลิงศพ พลตรี หม่อม ทวีวงศ์ถวัลย์ศักดิ์ (ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม., ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๔, น. (๓๒)-(๓๗). สุนทรพิพิธ, พระยา. “พระราชจริยานุวัตรเนื่องในการศาสนา” ใน วชิราวุธา นุสรณ์ ๒๕๐๘. พระนคร : เสนาการพิมพ์, ๒๕๐๘, น. ๒๐๙-๒๑๖. . “มิตรผู้เป็นบุพพการี” ใน มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. กฎมนเทียรบาลว่าด้วยข้าราชการในพระราชสำานัก. พิมพ์เป็นมิตรพลีใน งานพระราชทานเพลิงศพ หลวงสรรสารกิจ (เคล้า คชนันท์) วัดเทพศิริน ทราวาส วันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๐๓, น. ฆ-จ. หญิงอันเป็นที่รักของพระเจ้าแผ่นดิน. กรุงเทพฯ : สมาคมนิสิตเก่าอักษรศาสตร์, จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๓๘. เหรียญ ศรีจันทร ์ และ เนตร พูนวิวัฒน ์. ประวัติปฏิวัติครั้งแรกของไทย ร.ศ. ๑๓๐. พระนคร : โรงพิมพ์กิมหลีหงวน, ๒๕๐๓, พิมพ์เป็นอนุสรณ์ใน งานศพ ร.อ. ขุนทวยหาญพิทักษ์ (นายแพทย์เหล็ง ศรีจันทร์) ณ เมรุวัด มกุฏกษัตริยาราม วันอังคารที่ ๑๙ เมษายน ๒๕๐๓. . เหรียญรำาลึก ปฏิวัติครั้งแรกของไทย. พระนคร : โรงพิมพ์อักษรไทย, ๒๕๑๔, พิมพ ์เป ็นอนุสรณ ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ ร.ต. เหรียญ ศรีจันทร์. แหลมฉาน หัสดินทร, ม.ร.ว.. “สมาคมฟุตบอลแห่งประเทศไทย” ใน สารานุกรม พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรม ราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๔๕๘- ๔๕๙. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ขุนตำารวจเอก พระมหาเทพกษัตรสมุห. อนุสรณ ์งานพระราชทานเพลิงศพ ขุนต�ารวจเอก พระมหาเทพกษัตร สมุห (เนื่อง สาคริก) ต.ม., ว.ป.ร., ป.ป.ร. ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วันเสาร์ที่ ๑๙ กันยายน พ.ศ. ๒๕๔๑. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ พระอดิศัยสวามิภักดิ์. อนุสรณ ์งานพระราช

286 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ ทานเพลิงศพ พระอดิศัยสวามิภักดิ์ (ต.จ.ว.) (สรร สันติเสวี) ณ เมรุวัด มกุฏกษัตริยาราม วันอังคารที่ ๒๕ สิงหาคม ๒๕๓๐. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ เสวกตรี นายลิขิตสารสนอง (ชัพน์ บุนนาค) ลูกเสือไทยคนแรกและนคราภิบาลคนสุดท้าย. อนุสรณ ์งานพระราช ทานเพลิงศพ เสวกตรี นายลิขิตสารสนอง (ชัพน์ บุนนาค) ลูกเสือไทย คนแรกและนคราภิบาลคนสุดท ้าย ณ เมรุวัดมกุฏกษัตริยาราม วัน จันทร์ที่ ๓๐ พฤศจิกายน ๒๕๒๔. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล. อนุสรณ ์งาน พระราชทานเพลิงศพ หม่อมหลวงปิ่น มาลากุล ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม. ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันเสาร์ที่ ๓๐ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๓๙. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงพระภิกษุ ธมฺมวิตกฺโก ภิกฺขุ มหาเสวกตรี พระยา นรรัตนราชมานิต (ตรึก จินตยานนท์). พระนคร : โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม, ๒๕๑๕. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พระยาสุนทรพิพิธ.อนุสรณ์ในงานพระราช ทานเพลิงศพ พระยาสุนทรพิพิธ ม.ว.ม., ป.ช., ท.จ. (เชย สุนทรพิพิธ) ณ เมรุหน ้าศาลาทักษิณาประดิษฐ ์ วัดพระศรีมหาธาตุ บางเขน ๑๘ กันยายน ๒๕๑๖. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก พลเรือเอก กองเรือใหญ่ เจ้าพระยา รามราฆพ (ม.ล. เฟื้อ พึ่งบุญ). พระนคร : โรงพิมพ์พระจันทร์, ๒๕๑๐. อนุสรณ์ในงานเสด็จพระราชดำาเนินพระราชทานเพลิงศพ พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล). อนุสรณ ์ในงานเสด็จพระราชด�าเนินพระราชทานเพลิงศพ พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) ท.จ.ว. พระสนมเอกในรัชกาลที่ ๖ ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๙ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๒๖. อนุสรณ์ “ศุกรหัศน์”. เนื่องในพระราชทานเพลิงศพ เสวกโท จมื่นมานิตย์นเรศ (เฉลิม เศวตนันทน์) วัดมกุฏกษัตริยาราม ๒๐ มกราคม ๒๕๑๑. อภัย จันทวิมล. “เสือป ่าและการซ ้อมรบ” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๘๕๒-๘๗๘. อมรดรุณารักษ์, จมื่น. การศึกษาของชาติ ตอน ๒. กรุงเทพฯ : คุรุสภา, ๒๕๑๓. . กำาเนิดพระราชวังสนามจันทร์และพระปฐมเจดีย์ พระมหาธีรราชเจ้า

ชานันท์ ยอดหงษ์ 287 กับดอนเจดีย์ อนุสรณ์ของเสือป่าและลูกเสือ. พระนคร : องค์การค้าของ คุรุสภา, ๒๕๑๑. อมรดรุณารักษ ์, จมื่น. ดุสิตธานี เมืองประชาธิปไตยของพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : หอสมุดแห่งชาติ, ๒๕๑๓, พิมพ์ใน งานพระบรมราชานุสรณ์ ๑๐-๑๒ พฤศจิกายน ๒๕๑๓. . นตฺถิ โลเก อนินฺทิโต-คนไม่ถูกนินทา และอดีตวีรกษัตริย์ที่ทรงเป็น โสด. กรุงเทพฯ : คุรุสภา, ๒๕๑๗. . พระบรมราโชบายทางการเมือง. กรุงเทพฯ : คุรุสภา, ๒๕๑๙. . พระราชกรณียกิจสำาคัญในพระบาทสมเด็จพระมกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เรื่อง กำาเนิดนามสกุล เล่ม ๑. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๑. . พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๖, ความรัก, มหาศิลปินเอกของชาติไทย. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๑. . พระราชประเพณี (ตอน ๒). กรุงเทพฯ : องค ์การค ้าของคุรุสภา, ๒๕๑๘. . มหาดเล็กในทำาเนียบ; สุนัขปริศนา; นามแฝงของมหาบุรุษ. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๗. . “ยศ บรรดาศักดิ์ และราชทินนาม” ใน สารานุกรมพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรมราชานุสรณ ์ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๕๐๑-๕๐๕. . เสือป่าและลูกเสือในประวัติศาสตร์รัชสมัยของพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอน ๑. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔. . เสือป่าและลูกเสือในประวัติศาสตร์รัชสมัยของพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอน ๓. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔. . เสือป่าและลูกเสือในประวัติศาสตร์รัชสมัยของพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตอน ๔. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๔. . เหตุที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าฯ ทรงเปลี่ยนธงชาติไทย; ล้นเกล้าฯ รัชกาลที่ ๖ สำารวจคอคอดกระ ; รัชกาลที่ ๖ โปรดเกล้าฯ ให้เลิก หวย ก. ข.; ที่ประทับชายทะเลของรัชกาลที่ ๖; กำาเนิดสวนลุมพินี. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๒.

288 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ อมรดรุณารักษ์, จมื่น. เหตุผลที่รัชกาลที่ ๖ ทรงประกาศสงคราม, ดุสิตธานี. พระนคร : องค์การค้าของคุรุสภา, ๒๕๑๒. อมรดรุณารักษ์ (อุทุมพร สุนทรเวช). “สมเด็จพระบรมราชชนนี” ใน สารานุกรม พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระบรม ราชานุสรณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, ๒๕๔๐, น. ๗๗๙- ๗๘๕. อรุณ สิงหเสนี. ที่ระลึกอายุครบหกรอบ ๒๐ กันยายน ๒๕๒๑. ม.ป.ท. : ม.ป.ป.. อัญชลี สุสายัณห์. ความเปลี่ยนแปลงของระบบไพร่และผลกระทบต่อสังคมไทย ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : สร้าง สรรค์บุ๊คส์, ๒๕๕๒. อุทุมพร สุนทรเวช. พระราชประวัติชีวิตส่วนพระองค์สมเด็จพระศรีพัชรินทรา บรมราชินีนารถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง. พระนคร : แพร่พิทยา. ๒๕๐๙. อุปลีสาณ ชุมพล, ม.จ.. “บันทึกของ ม.จ. อุปลีสาณ ชุมพล” ใน ประเพณีใน พระราชสำานัก (บางเรื่อง). พิมพ์ฉลองพระคุณในงานพระราชทานเพลิง ศพ พลตรี หม่อมทวีวงศ์ถวัลย์ศักดิ์ (ม.ร.ว. เฉลิมลาภ ทวีวงศ์) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม., ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ ๒๕๑๔, น. (๒๓). Mendelson, Ralph Waldo. “I lost a king” ใน ปวีณา บุหร่า (บรรณาธิการ). รวมบทความทางวิชาการเนื่องในงานแสดงมุทิตาจิต เกษียณอายุ ราชการของรองศาสตราจารย์สุรีย์ พงศ์จันทร์ วันเสาร์ที่ ๒ กันยายน ๒๕๔๙. ทวีศิลป ์ สืบวัฒนะ (แปล). อภิชาติ ฉวีกุลรัตน ์ (เรียบเรียง). พิษณุโลก : สาขาวิชาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัย นเรศวร, ๒๕๔๙, น. ๑๒๗-๑๖๕. บทความในวารสาร นิตยสาร และหนังสือพิมพ์ กวด หุ้มแพร, นาย. “มหรสพรัชกาลนี้” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับพิเศษ ส�าหรับ เป็นที่ระลึกในงานเฉลิมพระชนมพรรษา (๒๔๖๑), น. ๑๐๙-๑๑๒. “เก็บเล็กผสมน้อย” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๕ (๒๔๖๑), น. ๑๒๘-๑๒๙. “เก็บเล็กผสมน้อย” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๙ (๒๔๖๑), น. ๑๙๗-๑๙๙. จุลลดา ภักดีภูมินทร์. “ ‘พระอาทิตย์’ กับ ‘พระจันทร์’ของชาววัง” ใน วชิราวุธา นุสรณ์สาร ๑๔ : ๔ (๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๓๗), น. ๖๔-๖๘.

ชานันท์ ยอดหงษ์ 289 เจรียง ลัดพลี. “ชีวิตข้าหลวงสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา ในรัชกาลที่ ๖” ใน มานวสาร ๙ : ๙ (กันยายน ๒๕๒๙), น. ๑๘-๒๖.; ๙ : ๑๐ (ตุลาคม ๒๕๒๙), น. ๓๔-๔๒.; ๙ : ๑๑ (พฤศจิกายน ๒๕๒๙), น. ๒๙-๓๙.; ๑๐ : ๑ (ตุลาคม ๒๕๓๐), น. ๓๖-๔๓. แจ่ม. “จดหมายจากผู้หญิงถึงผู้หญิง” ใน ชวนหวว เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๒๑ (๖ กันยายน ร.ศ. ๑๒๗). ช.รักเจ้า. “เพาะหัว” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๓ : ฉบับที่ ๓๑ (๒๔๖๒), น. ๙๙-๑๐๐. “ชวนหัว” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๒ : ฉบับที่ ๑๓ (๒๔๖๒), น. ๓๐-๓๒. ชามภูวราช. “ความดีของสโมสร” ใน ทวีปัญญา เล่ม ๓ : ฉบับที่ ๑๖ (กรกฎาคม ร.ศ. ๑๒๔), น. ๓๐๗-๓๑๓. ทาโมรา ฟิชเชล. “ลัทธิชาตินิยมกับเรื่องบทบาททางเพศในประเทศไทย พ.ศ. ๒๔๕๓-๒๔๖๘”, ปรียาแววหงส์ (แปล). ใน ฟ้าเดียวกัน ๕ : ๔ (ตุลาคม- ธันวาคม ๒๕๕๐), น. ๑๒๐-๑๔๕. “ท�าให้ฟุตบอลสนุกขึ้น” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๒ : ฉบับที่ ๑๙ (๒๔๖๒), น. ๑๑๓. บรรณาธิการ. “ค�าน�า” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๑ (๒๔๖๑), น. ๕-๙. ป.. “จดหมายจากยุโรป” ใน ชวนหวว เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๑๖ (๒ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๗). ป.. “เรื่องรู้เอาเองเมื่ออ่านจบ” ใน ชวนหวว เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๑๘ (๑๖ สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๗). “ประถมกรรมจริงๆ” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๓ (๒๔๖๑), น. ๓๗-๓๘. ปิ่น มาลากุล, ม.ล.. “พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัวทรงสอนวิชา วรรณศิลป์” ใน มานวสาร ๑๑ : ๙ (กันยายน ๒๕๓๑), น. ๙-๑๕. ผาด. “กักไว้ไม่มีประโยชน์” ใน ทวีปัญญา เล่ม ๑ (พฤษภาคม ร.ศ. ๑๒๓), น. ๕๙-๖๔. ไพศาลศิลปะสาตร์, พระยา. “ลูกเสือกับพลศึกษา” ใน ดุสิตสมิต ฉบับพิเศษ เฉลิมพระชนมพรรษา พ.ศ. ๒๔๖๕, น. ๒๑-๒๖. เฟื่องเฉลย อนิรุทธเทวา. “สมเด็จพระเจ ้าภคินีเธอ เจ ้าฟ ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี” ใน วชิราวุธานุสรณ์สาร ๑๖ : ๔ (๑๑ พฤศจิกายน ๒๕๔๐), น. ๔๘-๕๓. “ไฟไหม้หาง” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๒ (๒๔๖๑), น. ๓๐-๓๑. “ภาพแสดงการต้อนรับทหารไทย” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๒ : ฉบับที่ ๒๒ (๒๔๖๒), น. ๑๗๑-๑๗๒.

290 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. “เบญจนารีธรรม” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๔ : ฉบับพิเศษ (๒๔๖๒), น. ๑๕๐. มหาเทพกษัตรสมุห, พระ. “เสือป ่าในทัศนะของพระมหาเทพกษัตรสมุห” ใน มานวสาร ๘ : ๙ (กันยายน ๒๕๒๘), น. ๑๒-๑๓. แม่วัน. “เทียบเวลาท�าการของผู้หญิง” ใน ทวีปัญญา เล่ม ๒ : ฉบับที่ ๑๒ (มีนาคม ร.ศ. ๑๒๓), น. ๒๖๘-๒๗๓. ล�าดวน เทียรฆนิธิกุล. “เรื่องจากปก : ดุสิตสมิตฉบับพิเศษ” ใน วชิราวุธานุสรณ์ สาร ๒๓ : ๑ (๑ มกราคม ๒๕๔๗), น. ๖๑-๖๓. “โลกะสากัจจา ๒๕ เรื่อง ‘ซ้อมรบเสือป่า’ ” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๖ : ฉบับ ๖๐ (๒๔๖๒), น. ๘๑-๘๒. วชิราวุโธ. “ไก่ขาว ไม้เท้าผีสิง หญิงรูปงาม” ใน ทวีปัญญา เล่ม ๑ (กันยายน ร.ศ. ๑๒๓), น. ๒๗๕-๒๗๘. “วันของเขา, วันของเรา” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับที่ ๓ (๒๔๖๑), น. ๔๗-๔๙. “ว่าผู้หญิง, แต่ไม่ใช่ส�าหรับผู้หญิง” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๗ : ฉบับที่ ๗๐ (๒๔๖๓), น. ๕๑. “วิชาสมบัติผู้ดีบนรถราง” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๓ : ฉบับที่ ๓๗ (๒๔๖๒), น. -. ศรีนาถ สุริยะ. “เมื่อคุณพ ่อของข ้าพเจ ้า (พระนาถปัญญา) เป ็นเสือป ่า” ใน มานวสาร ๑๖ : ๑๑ (พฤศจิกายน ๒๕๓๖), น. ๗๕-๘๕. ศรีอยุธยา. “ร�าพึงถึง นายจ่ายวด (ปาณี ไกรฤกษ์)” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๖ : ฉบับ ที่ ๕๕ (๒๔๖๒), น. ๑-๒. สาริกาแก้ว. “เล่ห์กลของสัตรี” ใน ทวีปัญญา เล่ม ๓ : ฉบับที่ ๑๗ (สิงหาคม ร.ศ. ๑๒๔), น. ๓๔๓-๓๔๗. “เสือป่า” ใน มานวสาร ๗ : ๔ (เมษายน ๒๕๒๗) น. ๖๐-๖๓. อนิรุทธ์เทวา, พระยา. “ความเจริญแห่งฟุตบอล” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑ : ฉบับ พิเศษ ส�าหรับเป ็นที่ระลึกในงานเฉลิมพระชนมพรรษา (๒๔๖๑), น. ๑๑๓-๑๑๔. อัศวพาหุ, “อัศวภาษิต” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๕ : ฉบับที่ ๔๘ (๒๔๖๒), น. ๓๖-๓๗. “อาณัติสัญญาณของผู้หญิง” ใน ดุสิตสมิต เล่ม ๑๑ : ฉบับที่ ๑๒๓ (๒๔๖๔), น. ๑๐๑. วิทยานิพนธ์ จันทรรัตน์ ประวาลปัทม์. “การศึกษาเปรียบเทียบราชส�านักในสมัยรัชกาลที่ ๕

ชานันท์ ยอดหงษ์ 291 และรัชกาลที่ ๖”.วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๑. พรศิริ บูรณเขตต์. “นางใน : ชีวิตทางสังคมและบทบาทในสังคมไทยสมัยรัชกาล ที่ ๕”.วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขามานุษยวิทยา คณะสังคม วิทยาและมานุษยวิทยา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๔๐. มัทนาเกษกมล.“การวิเคราะห์ในเชิงประวัติศาสตร์เรื่องการเมืองและการปกครอง ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้าอยู ่หัว (พ.ศ. ๒๔๕๓- ๒๔๖๘)”.วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์ บัณฑิต วิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๑๗. สงวน เลิศโชคชัย. “ความสำาคัญของโรงเรียนแบบปับลิคสกูลต่อการศึกษาไทย ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว”. วิทยานิพนธ์ปริญญา มหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร์ คณะสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรี นครินทรวิโรฒ ประสานมิตร, ๒๕๓๘. สหะโรจน์ กิตติมหาเจริญ. “ ‘สุภาพบุรุษ’ ในพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและวรรณกรรมศรีบูรพา”.วิทยานิพนธ์ปริญญา ดุษฎีบัณฑิต สาขาวรรณคดีและวรรณคดีเปรียบเทียบ คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๕๑. อัจฉราพร กมุทพิสมัย. “กบฏ ร.ศ. ๑๓๐ : ศึกษากรณีการปฏิรูปทางการปกครอง และกลุ่ม ‘ทหารใหม่’ ”.วิทยานิพนธ์ปริญญาดุษฎีบัณฑิต สาขาประวัติ ศาสตร์ บัณฑิตวิทยาลัย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๔. . “การบริหารราชการแผ ่นดินของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล ้าเจ ้า อยู ่หัว”. วิทยานิพนธ ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาประวัติศาสตร ์ คณะ ศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, ๒๕๑๕. Books Anderson, Benedict. Imagined Communities : Refflections on the Origin and Spread of Nationalism. London and New York : Verso, Revised Edition, 1991. Atkins, Gary L.. Imagining Gay Paradise : Bali, Bangkok, and Cyber- Singapore. Hong Kong : Hong Kong University Press, 2012. Barméé, Scot. Luang wichit Wathakan and the Creation of a Thai Identity. Singapore : Institute of Southeast Asian Studies, 1993.

292 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ Barméé, Scot. Woman, Man, Bangkok : Love, Sex, and Popular Culture in Thailand. Chiang Mai, Thailand : Silkworm Book, 2006. Clark, Anna. Desire : a History of European Sexuality. London : Routledge, 2008. Cook, Matt. London and the Culture of Homosexuality 1885-1914. Cambridge, U.K. : Cambridge University Press, 2003. Davidoff, Leonore & Hall, Catherine. “Separate Spheres” in Boyd, Kelly & McWilliam, Rohan. The Victorian Studies Reader. Abingdon, Oxon : Routledge, 2007, pp. 307-317. Dawson, Graham, Soldier Heroes : British Adventure, Empire, and the Imagining of Masculinities. London : Routledge, 1994. Dunning, Eric. Sport Matters : Sociological Studies of Sport, Violence and Civilization. London : Routledge, 1999. Ellis, Heather & Ellis, Jessica. Masculinity and the Other : Historical Perspectives. Newcastle : Cambridge Scholars Publishing, 2009. Greene, Stephen Lyon Wakeman. Absolute Dreams : Thai Government under Rama VI, 1910-1925. Bangkok, Thailand : White Lotus, 1999. Handley, Paul. The King Never Smiles, A Biography of Thailand’s Bhumibol Adulyadej. New Haven : Yale University Press, 2006. Kimmel, Michael & Aronson. Amy,Men & Masculinities : A Social, Cultural, and Historical Encyclopedia. (n.p.) : ABC-CLIO., 2003. Mead, Kullada Kesboonchoo. The Rise and Decline of Thai Absolutism. London : Routledge, 2004. O’Donnell, Katherine & O’Rourke, Michael (Eds.). Love, Sex, Intimacy and Friendship between Men, 1550-1800. Basingstoke, UK : Palgrave Macmillan, 2003. Phillips, Richard. Mapping Men and Empire. London : Routledge, 1997. Sedgwick, Eve Kosofsky. Between Men : English Literature and Male Homosocial Desire. New York : Columbia University Press, 1985. Showalter Elaine. “Homosexuality and Late Victorian Anxiety” in Boyd, Kelly & McWilliam, Rohan. The Victorian Studies Reader. Abingdon, Oxon : Routledge, 2007, pp. 370-379.

ชานันท์ ยอดหงษ์ 293 Sussman, Herbert L.. Victorian Masculinities : Manhood and Masculine Poetics in Early Victorian Literature and Art. Cambridge : Cambridge University Press, 1995. Tosh, John. A Mans Place : Masculinity and the Middle-Class Home in Victorian England. New Haven : Yale University Press, 1999. Vajiravudh. The Spanish coronation. Bangkok : Bangkok Press, 1984. Vella, Walter F. & Vella, Dorothy B.. Chaiyo! King Vajiravudh and the Development of Thai Nationalism. Honolulu : University Press of Hawaii, 1978. Waugh, Alec. Bangkok : The Story of a City. Boston : Little, Brown, 1971. Thesis Arshad, Sabeenah. “The Position of Football in Post-Colonial Europe”. Unpublished honors paper, Department of History, Honors Program, Rutgers University, 2009. Articles Bird, Sharon R.. “Welcome to the Men’s Club : Homosociality and the Maintenance of Hegemonic Masculinity” in Gender & Society 10 : 2 (April, 1996), pp. 120-132. Boxwell, David A.. “The Follies of War : Cross-Dressing and Popular Theatre on the British Front Lines, 1914-18” in Modernism/modernity 9 : 1 (January, 2002), pp. 1-20. Das, Santanu. “‘Kiss Me, Hardy’ : Intimacy, Gender, and Gesture in First World War Trench Literature” in Modernism/modernity 9 : 1 (Janu- ary, 2002), pp. 51-74. Flood, Michael. “Men, Sex, and Homosociality : How Bonds between Men Shape Their Sexual Relations with Women” in Men and Masculinities 10 : 3 (April, 2008), pp. 344-345. Francis, Martin. “The Domestication of the Male? Recent Research on Nineteenth- and Twentieth-Century British Masculinity” in The Historical Journal 45 : 3 (September, 2002), pp. 637-652.

294 “ น า ย ใ น ” สมัยรัชกาลที่ ๖ Jamieson, Theresa. “Working for the Empire : Professions of Masculinity in H.G. Wells’s The Time Machine and R. L. Stevenson’s The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde” in Victorian Network 1 : 1 (Sum mer, 2009), pp. 72-91. Kushnier, Jennifer S.. “Educating Boys to be Queer : Braddon’s Lady Audley’s Secret” in Victorian Literature and Culture 30 : 1 (March, 2002), pp. 61-75. Loos, Tamara. “Sex in the Inner City : The Fidelity between Sex and Politics in Siam” in The Journal of Asian Studies 64 : 4 (Nov., 2005), pp. 881-909. Nelson, Claudia. “Sex and the Single Boy : Ideals of Manliness and Sexuality in Victorian Literature for Boys” in Victorian Studies 32 : 4 (Sum- mer, 1989), pp. 525-550. Oosterhuis, Harry. “Medicine, Male Bonding and Homosexuality in Nazi Germany” in Journal of Contemporary History 32 : 2 (April, 1997), pp. 187-205. Pryke, Sam. “The Boy Scouts and the ‘Girl Question’” in Sexualities 4 : 2 (2001, May), pp. 191-210. Rotundo, E. Anthony. “Romantic Friendship : Male Intimacy and MiddleClass Youth in the Northern United States, 1800-1900” in Journal of Social History 23 : 1 (Autumn, 1989), pp. 1-25. Sunon Palakavong Na Ayudhya. “Sanam Chandra Palace” in Silpakorn University International Journal 2 : 2 (July-December, 2002), pp. 5-24. เว็บไซต์ สมศักดิ์ เจียมธีรสกุล. บันทึกเรื่องพระราชพินัยกรรมรัชกาลที่ ๖ “ฉบับเต็ม”. August 14, 2006, http://somsakwork.blogspot.com/2006_08_01_ archive.html.