Untitled-1 1 2/22/12 10:28:29 PM
��������.indd 2 2/22/12 10:09:55 PM
��������.indd 3 2/22/12 10:09:56 PM
��������.indd 4 2/22/12 10:09:57 PM
1 54-07-034_001-015_W.indd 1 2/27/12 11:10:44 AM
2 ภูมิแผ่นดิน รัตนโกสินทร์แผ่นดินภูมิ จำหลักปูมประวัติแคว้นแผ่นภูมิสยาม ภูมิไผทธำรงอยู่ยงยาม สง่างามความเป็นไทย ณ ธรณิน พระบุญญาบารมีที่ครองธรรม พระทรงนำภูมิปราชญ์ภูมิศาสตร์ศิลป์ เฉลิมศุภวาระพระภูบดินทร์ นิทรรศน์รัตนโกสินทร์ประคินผคม 54-07-034_001-015_W.indd 2 2/27/12 11:10:46 AM
3 54-07-034_001-015_W.indd 3 2/27/12 11:10:47 AM
4 ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ได้ยึดถือหลักปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียงเป็นธงในการดำเนินงาน ซึ่งรวมถึงการรักษาสมดุลระหว่างการอนุรักษ์และพัฒนา เพื่อประโยชน์ของชุมชน ประชาชน และสังคม โดยยึดหลักความพอประมาณ ความสมเหตุสมผล และการสร้างภูมิคุ้มกันในตัวที่ดีเพื่อนำไปสู่การพัฒนาอย่างสมดุลต่อไป นิทรรศน์รัตนโกสินทร์เป็นหนึ่งในโครงการที่สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ได้ดำเนินการตามแนวทางในการอนุรักษ์ผสานพัฒนา ด้วยความภาคภูมิใจที่ได้ร่วมพลิกฟื้น อาคารประวัติศาสตร์บนถนนราชดำเนินกลางให้เป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตชาวกรุงเทพฯ โดยมุ่งให้เกิด ประโยชน์ด้านการศึกษาแก่เยาวชนและประชาชนทั่วไป รวมทั้งเป็นแหล่งท่องเที่ยวที่ถ่ายทอด เอกลักษณ์ประจำชาติให้แก่นักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและชาวต่างประเทศ โดยนำเสนอสาระความรู้ เกี่ยวกับประวัติความเป็นมาของกรุงรัตนโกสินทร์ ผ่านนิทรรศการและสื่อผสมเสมือนจริงที่มี ปฏิสัมพันธ์กับผู้ชม (Interactive Self-Learning) ให้สามารถเรียนรู้ด้วยตนเองและสามารถเที่ยวชม กรุงเทพฯ ด้วยความเข้าใจ สารจากผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ 54-07-034_001-015_W.indd 4 2/27/12 11:10:51 AM
5 (นายจิรายุ อิศรางกูร ณ อยุธยา) ผู้อำนวยการสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ในการนี้สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหา กษัตริย์ ได้จัดทำหนังสือ “นิทรรศน์รัตนโกสินทร์ อัญมณีแห่งมหานคร” ทั้งในรูปแบบหนังสือเล่ม และในรูปแบบหนังสืออิเล็กทรอนิกส์(e-Book) ขึ้น โดยมุ่ งห วั งที่จ ะจุดป ร ะกายค วามสนใจใน ประวัติศาสตร์และมรดกทางวัฒนธรรมของ กรุงรัตนโกสินทร์ที่สืบทอดต่อเนื่องมาอย่าง ยาวนาน ตลอดจนสร้างความบันดาลใจให้ประชาชน เข้ามาเยี่ยมชมนิทรรศการ เพื่อความเข้าใจในอดีต และความสำคัญของมรดกทางวัฒนธรรมไทย อันดี งาม ซึ่ งจ ะเป็นต้นทุนทา ง วัฒน ธ ร รม เพื่อการดำเนินชีวิตอยู่ทั้งในปัจจุบันและอนาคต ได้อย่างสมดุลและมีภูมิคุ้มกัน 54-07-034_001-015_W.indd 5 2/27/12 11:10:57 AM
ตอนที่ ๑ ร่วมใจรังสรรค์ ผสานการอนุรักษ์และพัฒนา ๘ ตอนที่ ๒ สืบสานศิลป์ มรดกแผ่นดินสยาม ๑๖ ตอนที่ ๓ จรรโลงวัฒนธรรม ล้ำเลอค่า ๓๔๐ ส่วนท้ายเล่ม บรรณานุกรม ๓๕๖ คณะกรรมการ ๓๕๘ ISBN ๓๖๐ 54-07-034_001-015_W.indd 6 2/27/12 11:10:58 AM
7 54-07-034_001-015_W.indd 7 2/27/12 11:10:59 AM
8 54-07-034_001-015_W.indd 8 2/27/12 11:11:00 AM
9 ร่วมใจรังสรรค์ ผสานการอนุรักษ์และพัฒนา คงคุณค่าสถาปัตยกรรม เสริมสร้างสรรค์สารพันประโยชน์ ตอบโจทย์วิถีชีวิตคนในยุคปัจจุบัน ๑ ตอนที่ 54-07-034_001-015_W.indd 9 2/27/12 11:11:02 AM
10 ถนนราชดำเนินกลางสร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับการรังสรรค์ให้เป็นสัญลักษณ์ความเจริญและความสง่างามของบ้านเมืองที่ยังคงปรากฏให้เห็นในปัจจุบัน 54-07-034_001-015_W.indd 10 2/27/12 11:11:04 AM
11 ถนนราชดำเนินเป็นเอกลักษณ์แห่ง ความศิวิไลซ์ของกรุงเทพมหานครมาช้านาน นับแต่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๕ มีพระราชดำริให้ก่อสร้างขึ้น เพื่อแสดงออกถึง ความพร้อมของกรุงเทพมหานครในการเป็นหนึ่ง ในมหานครเอกของโลกและแสดงให้เห็นว่าเมืองหลวง ของราชอาณาจักรสยามมีความเจริญทัดเทียมนานา อารยประเทศ ถนนราชดำเนินและบริเวณต่อเนื่อง จึงมีความสำคัญนับแต่อดีตจวบจนถึงปัจจุบัน กอปรกับแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๙ (พ.ศ. ๒๕๔๕ - ๒๕๔๙) ได้กำหนด ยุทธศาสตร์การบริหารจัดการทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม โดยมีแนวทางสำคัญในการอนุรักษ์ ฟื้นฟูและรักษาสภาพแวดล้อมชุมชน ศิลปกรรมและ แหล่งท่องเที่ยวให้เกื้อหนุนต่อคุณภาพชีวิต และเป็น ฐานการพัฒนาเศรษฐกิจของชุมชน ดังนั้น เพื่อให้ การบริหารยุทธศาสตร์ดังกล่าวมีความเป็นไปได้ ในทางปฏิบัติสำนักงานคณะกรรมการ พัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ร่วมกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง จึงเห็นสมควรให้มี การจัดทำแผนแม่บทการพัฒนาพื้นที่ถนน ราชดำเนินและพื้นที่บริเวณต่อเนื่องขึ้น เพื่อเป็นแผนชี้นำทิศทางการพัฒนาทางด้าน กายภาพในพื้นที่ประวัติศาสตร์ของกรุงเทพมหานคร ซึ่งต่อมาใน พ.ศ. ๒๕๔๔ คณะรัฐมนตรีได้อนุมัติ โครงการแผนผังแม่บทการพัฒนาพื้นที่ ถนนราชดำเนินและพื้นที่บริเวณต่อเนื่อง ภายใต้โครงการเพื่อการกระตุ้นเศรษฐกิจให้ฟื้นคืน การเจริญเติบโตอีกครั้งหนึ่ง 11 54-07-034_001-015_W.indd 11 2/27/12 11:11:05 AM
12 ผลจากโครงการแผนแม่บทดังกล่าวก่อให้เกิดการดำเนินงาน ในทางปฏิบัติอย่างเป็นรูปธรรมแล้วจำนวน ๒ โครงการ ประกอบด้วยโครงการ ปรับปรุงพื้นที่บริเวณลานพลับพลามหาเจษฎาบดินทร์ (ส่วนต่อขยาย) เพื่อเปิดมุมมองโลหะปราสาท วัดราชนัดดาราม และเพิ่มความสง่างามให้แก่ ลานพลับพลามหาเจษฎาบดินทร์ สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ในฐานะเจ้าของกรรมสิทธิ์ที่ดินบริเวณส่วนต่อขยาย ได้ส่งมอบสิทธิในการ ปรับปรุงพื้นที่ให้กรุงเทพมหานครเป็นผู้ดำเนินการ โดยกรุงเทพมหานคร ดำเนินการแล้วเสร็จเมื่อวันที่ ๒ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ ส่วนอีกโครงการหนึ่ง คือ โครงการออกแบบก่อสร้างลานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ภูมิพลอดุลยเดช ณ บริเวณที่เป็นที่ตั้งของสำนักงานสลากกินแบ่งรัฐบาล 54-07-034_001-015_W.indd 12 2/27/12 11:11:06 AM
13 โดยโครงการดังกล่าวจะเป็นสถานที่ท่องเที่ยวสำคัญบนถนนราชดำเนิน ซึ่งประกอบด้วย สวนและลานกิจกรรม อาคารนิทรรศการและศูนย์เรียนรู้ โดยขณะนี้อยู่ระหว่างการดำเนินการประกวดแบบ คาดว่าจะเริ่มดำเนินการ ก่อสร้างได้ใน พ.ศ. ๒๕๕๕ จากความตั้งใจที่จะสรรค์สร้างสิ่งที่ดีเพื่อสังคมและการร่วมแรงร่วมใจกัน อย่างเต็มที่ของทุกฝ่าย ผนวกกับความประสงค์ของสำนักงานทรัพย์สิน ส่วนพระมหากษัตริย์ที่จะร่วมเป็นส่วนหนึ่งในการอนุรักษ์และพัฒนาพื้นที่ ถนนราชดำเนินให้สง่างามสมกับชื่อถนน จึงเป็นที่มาของการนำอาคารหมายเลข ๑ ซึ่งอยู่ถัดจากลานพลับพลามหาเจษฎาบดินทร์ที่ครบอายุสัญญาเช่าและได้รับคืน พื้นที่จากผู้เช่าเดิมแล้ว มาปรับปรุงเพื่อเป็นของขวัญในการพัฒนาพื้นที่ ถนนราชดำเนิน อันเป็นจุดต่อยอดที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม ด้วยเหตุที่ในอดีต การเข้าสู่ ราชธานีในยุครัตนโกสินทร์จะต้อง ผ่านประตูเมืองบริเวณสะพานผ่านฟ้า ลีลาศ มายังลานพลับพลามหาเจษฎา บดินทร์ในปัจจุบัน เปรียบได้กับเป็น ประตูสู่กรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งอาคาร แห่งนี้เป็นอาคารแรกที่อยู่ติดกับลาน พลับพลามหาเจษฎาบดินทร์จุดนี้ จึงเป็นจุดเริ่มต้นในการนำอาคารแห่งนี้ มาเป็นสถานที่จัดแสดงนิทรรศการ เพราะมีพื้นที่ที่เหมาะสมจะเป็นแหล่ง รวบรวมความรู้อีกทั้งยังมีโลหะปราสาท วัดราชนัดดารามที่สวยงามเด่นเป็นสง่า เป็นที่เชิดหน้าชูตาของประเทศในยาม ที่แขกบ้านแขกเมือ งมาเที่ย วชม สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหา กษัตริย์จึงบูรณะอาคารเดิมให้เป็น สถานที่ ร วบ ร วมค วาม รู้เกี่ย วกับ ประวัติศาสตร์ศิลปะ และวัฒนธรรม ของยุครัตนโกสินทร์อันควรค่าที่คนไทย จะได้รับรู้และภาคภูมิใจภายใต้ชื่อ “นิทรรศน์รัตนโกสินทร์” จวบจนปัจจุบัน ถนนราชดำเนินยังคงความสำคัญ เป็นเส้นทางหลักสู่ “กรุงรัตนโกสินทร์” จิตวิญญาณและมรดกอันล้ำค่า ทางวัฒนธรรมที่บรรพบุรุษได้มอบให้แก่ลูกหลานไทย 54-07-034_001-015_W.indd 13 2/27/12 11:11:07 AM
14 กิจกรรมวันเด็กแห่งชาติ วันเสาร์ที่ ๘ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๔ จัดขึ้นบริเวณโถงอเนกประสงค์ อาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ เด็กๆ ต่างสนุกสนานกับกิจกรรมการเรียนรู้ด้านศิลปะและวัฒนธรรมไทย 54-07-034_001-015_W.indd 14 2/27/12 11:11:10 AM
15 สำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ มุ่งหวังที่จะกระตุ้นให้เยาวชนชื่นชอบและสนใจที่จะศึกษา ค้นคว้าและภาคภูมิใจในประวัติศาสตร์ศิลปะ และมรดก ทางวัฒนธรรมที่บรรพชนไทยได้สั่งสมสืบทอดมาจนถึง ปัจจุบัน อีกทั้งเพื่อให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวแห่งใหม่อีกแห่งหนึ่ง ของกรุงเทพมหานคร ที่นักท่องเที่ยวจะได้รับข้อมูล ความรู้ และความเข้าใจเกี่ยวกับสถานที่ท่องเที่ยวบริเวณเกาะ รัตนโกสินทร์ก่อนที่จะไปเที่ยวชมยังสถานที่จริง และเหนือ สิ่งอื่นใด ชุมชนชาวราชดำเนินโดยเฉพาะเยาวชนในชุมชน น่าที่จะได้รับประโยชน์สูงสุดทั้งความรู้ที่ได้จากการจัดแสดง นิทรรศการและห้องสมุดซึ่งจะเป็นแหล่งเรียนรู้ที่อยู่คู่กับ ชุมชนไปตราบนานเท่านาน อย่างไรก็ตาม หากมองย้อนไปถึงต้นสายปลายเหตุ ของการก่อกำเนิดอาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ซึ่งเกิดจาก ความมุ่งหวังในการกระตุ้นเศรษฐกิจให้ฟื้นคืนการเจริญ เติบโตตามแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ ๙ นั้น สิ่งที่เกิดขึ้นในอาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ อาจไม่ใช่คำตอบสุดท้ายที่จะตอบโจทย์ของความมุ่งหวัง ดังกล่าว แต่สิ่งที่ควรจะเป็นก็คือ เศรษฐกิจ สังคม และศิลปวัฒนธรรม ที่น่าจะต้องเจริญงอกงาม ไปพร้อมๆ กันอย่างสมดุลบนความยั่งยืน ด้วยเหตุนี้สำนักงานทรัพย์สิน ส่วนพระมหากษัตริย์จึงมุ่งหวัง ที่จะให้อาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ทำหน้าที่ในการสร้างความสมดุล ทางศิลปวัฒนธรรม ควบคู่ไปกับ การเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจ และสังคมโดยรวม 54-07-034_001-015_W.indd 15 2/27/12 11:11:12 AM
54-07-034_016-029_W.indd 16 2/27/12 11:11:55 AM
๒ สืบสานศิลป์ มรดกแผ่นดินสยาม เยี่ยมยลนวัตกรรมเลิศล้ำวิจิตร เพื่อพินิจเกียรติยศมรดกสยาม ตอนที่ 54-07-034_016-029_W.indd 17 2/27/12 11:11:56 AM
54-07-034_016-029_W.indd 18 2/27/12 11:11:59 AM
กรุงรัตนโกสินทร์ เกียรติยศ ประดับแผ่นดินสยาม ตลอดระยะเวลากว่า ๒ ศตวรรษใต้ร่ม พระมหาเศวตฉัตรของพระมหากษัตริย์ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งทรงอุตสาหะ บำเพ็ญพระราชกรณียกิจเป็นอเนกประการ ด้วยพระราชปณิธานมุ่งหวังตั้งพระราชหฤทัย บันดาลให้ กรุงรัตนโกสินทร์ ศูนย์กลางพระราชอาณาจักรสยาม มีความงดงามรุ่งเรือง สมเป็นราชธานีที่มีศรีสง่าทัดเทียม มหานครในบรรดาอารยประเทศทั้งหลาย กอปรกับ พ ร ะ บ ร ม โ พ ธิ ส ม ภ า ร ที่ ป ก แ ผ่ ไ พ ศ า ลไ ป ทั่ ว ขอบขัณฑสีมา ได้บังเกิดความผาสุกทุกถิ่นฐาน ราษฎรประกอบกิจการงานที่สุจริตได้อย่างอิสระ มีกำลังพัฒนาบ้านเมืองให้เฟื่องฟูในทุกด้าน วิทยาการอันล้ำค่า ได้รับการรจนารังสรรค์เป็น “มรดกศิลป์” ปรากฏเป็นเกียรติยศ ประดับแผ่นดินสยาม 54-07-034_016-029_W.indd 19 2/27/12 11:12:02 AM
20 รัตนโกสินทร์ เรืองโรจน์ ๑ 54-07-034_016-029_W.indd 20 2/27/12 11:12:03 AM
21 รัตนโกสินทร์ เรืองโรจน์ กรุงรัตนโกสินทร์ ราชธานีแห่งขอบขัณฑสีมาพระราชอาณาจักรสยาม ยืนหยัดอย่างมั่นคง ดำรงฐานะศูนย์กลางของประเทศที่เปี่ยมด้วยอารยะ บริบูรณ์ด้วยสรรพวิทยาการ เนื่องด้วยพระบรมโพธิสมภารของพระมหากษัตริย์ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งทรงพระราชอุตสาหะทำนุบำรุงบ้านเมือง ให้เฟื่องฟู ค้ำชูพระบวรพุทธศาสนา สืบทอดขนบประเพณีที่มีมาแต่เมื่อครั้ง กรุงศรีอยุธยา ราษฎรจึงบังเกิดความผาสุกสืบมา เป็นเวลายาวนานกว่า ๒๐๐ ปี 54-07-034_016-029_W.indd 21 2/27/12 11:12:05 AM
ตั้งแต่ก รุ ง รั ต นโ ก สิ น ท ร์ได้รับ การสถาปนาโดยพระบาทสมเด็จพระพุทธ ยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อพุทธศักราช ๒๓๒๕ นั้น นับเป็นเวลายาวนานกว่า ๒๐๐ ปี ที่กรุงรัตนโกสินทร์ ศูนย์กลางแห่งพระราช อาณาจักรสยาม เป็นราชธานีที่งดงามมั่นคง ดำรงเอกลักษณ์ทางศิลปะและสถาปัตยกรรม อันวิจิตร มั่งคั่งด้วยสรรพพิพิธวิทยานานา ประการ 22 54-07-034_016-029_W.indd 22 2/27/12 11:12:06 AM
ด้วยพ ระ บ รมโพ ธิ สมภา รและ พระราชปณิธานอันแน่วแน่ของพระมหา กษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งล้วน ทรงมุ่งหวังตั้งพระราชหฤทัยที่จะปกครอง บ้านเมืองและราษฎรให้รุ่งเรืองและผาสุก ด้วยหลักทศพิธราชธรรมและคำสอนแห่ง พระบวรพุทธศาสนา ราษฎรทั้งหลายจึงได้อาศัยอยู่บน แผ่นดินทอง ที่เรืองรองและร่มเย็นสืบมา เป็นเวลากว่า ๒ ศตวรรษ 23 54-07-034_016-029_W.indd 23 2/27/12 11:12:07 AM
แ ผ น ผัง ห้องรัตนโกสินทร์เรืองโรจน์ ทางออกสู่ห้องที่ ๒ จัดแสดงด้วยระบบไฮโดรลิก ยกพื้นห้องให้เลื่อนขึ้นจากชั้นที่ ๒ ไปสู่ชั้นที่ ๓ พร้อมฉายวีดิทัศน์ แสดงประวัติการสถาปนา กรุงรัตนโกสินทร์และหุ่นจำลอง วัดพระศรีสรรเพชญ์ และวัดพระศรีรัตนศาสดาราม 24 54-07-034_016-029_W.indd 24 2/27/12 11:12:09 AM
หุ่นจำลองวัดพระศรีรัตนศาสดาราม หุ่นจำลองวัดพระศรีสรรเพชญ์ วีดิทัศน์ย้อนรอยประวัติ การสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ 25 54-07-034_016-029_W.indd 25 2/27/12 11:12:15 AM
เมื่อกล่าวถึงการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ จะต้องมองย้อนไปถึง กรุงศรีอยุธยา เนื่องจากราชธานีของชาวสยามนามกรุงศรีอยุธยานั้น ยิ่งใหญ่ เรืองรองด้วยภูมิปัญญา ศิลปะ และวัฒนธรรมที่สั่งสมมายาวนาน ถึง ๔๑๗ ปี จึงเป็นต้นแบบที่สำคัญให้การสร้างราชธานีใหม่ ได้สืบสานความเจริญ รุ่งเรืองในแทบทุกด้าน เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ทรงสถาปนาราชธานีแห่งใหม่ ณ เมืองธนบุรีศรีมหาสมุทร อันเป็นเมืองปราการหน้าด่านสำคัญใกล้ปากแม่น้ำ เจ้าพระยามาแต่เดิมนั้น ก็ได้สืบทอดรูปแบบสังคมและวัฒนธรรมอันดีงาม ของกรุงศรีอยุธยามาอย่างต่อเนื่องตลอดรัชสมัยของพระองค์ แม้จะเป็นระยะ เวลาอันสั้นเพียง ๑๕ ปี ปลายสมัยอยุธยา 26 54-07-034_016-029_W.indd 26 2/27/12 11:12:23 AM
ครั้นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก มหาราช ปฐมกษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ทรงสถาปนาราชธานีใหม่ ภาพแห่งความเจริญรุ่งเรือง ของกรุงศรีอยุธยาในอดีต ได้สะท้อนให้ปรากฏแจ่มชัด ยิ่งขึ้นอีกครั้ง เพื่อประโยชน์สุขของพสกนิกรเป็นที่ตั้ง พระองค์ ได้มีพระราชปณิธานอันแน่วแน่ ดังความที่ว่า... พระองค์ทรงมุ่งหมายจะสถาปนาราชธานีใหม่ ให้เจริญรุ่งเรือง เป็นศูนย์กลางการปกครองและการค้า อันสำคัญ ยิ่งใหญ่ทัดเทียมกรุงศรีอยุธยาในอดีตให้จงได้ ตั้งใจจะอุปถัมภก ยอยกพระพุทธศาสนา จะป้องกันขอบขัณฑสีมา รักษาประชาชนแลมนตรี รุ่งอรุณแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ 27 54-07-034_016-029_W.indd 27 2/27/12 11:12:24 AM
ด้วยทรงพระปรีชาในตำราพิชัยสงคราม จึงทรงเล็งเห็นว่า พื้นที่ฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นชัยภูมิที่เหมาะสม เนื่องจากมีลักษณะเป็นหัวแหลม โอบล้อมด้วยลำน้ำถึง ๓ ด้าน อีกทั้งนอกคูเมืองด้านตะวันออกยังเป็นทะเลตม ซึ่งหากขุดคลอง เพิ่มขึ้นจะช่วยป้องกันพระนครได้เป็นอย่างดี จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ย้ายราชธานีจากฝั่งตะวันตกมายังฝั่งตะวันออก ของแม่น้ำเจ้าพระยา วันอาทิตย์ เดือนหก ขึ้นสิบค่ำ ปีขาล จัตวาศก จุลศักราช ๑๑๔๔ เวลาย่ำรุ่งแล้ว ๕๔ นาที ตรงกับ วันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๓๒๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีประดิษฐานเสาหลักเมืองสำหรับ พระนครเป็นปฐมฤกษ์ จากนั้นทรงให้เริ่มขุดคูคลอง ขุดรากก่อกำแพง พระนคร สร้างป้อมปราการ สร้างวัดพระศรีรัตน ศาสดารามและพระบรมมหาราชวัง การวางตำแหน่งที่ตั้ง ของวังต่างๆ จัดเรียงรายให้มีชัยภูมิแบบ “นาคนาม” ต้องตามตำราพิชัยสงครามสมัยกรุงศรีอยุธยา พร้อมกันนั้น ทรงฟื้นฟูพระพุทธศาสนาและทรงรื้อฟื้น วรรณกรรมอันเป็นหนึ่งในเอกลักษณ์สำคัญของชาติ เป็นการบำบัดทุกข์ บำรุงสุข และบำรุงขวัญให้แก่ราษฎร ด้วยพระมหากรุณาธิคุณและพระวิริยอุตสาหะ แห่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช แผ่นดินสยามก็ได้กลับฟื้นคืนความเป็นปึกแผ่นและ สงบสุขร่มเย็นสมดังความหมายแห่งนามราชธานีที่ได้ พระราชทานคือ... ๑ ๓ ๐ ๒ ๕ ๗ ๖ ๘ ๔ ลั สถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ 28 54-07-034_016-029_W.indd 28 2/27/12 11:12:27 AM
กรุงเทพมหานคร เป็นพระนครอันกว้างใหญ่ อมรรัตนโกสินทร์ ดุจเทพนคร อันเป็นที่สถิตแห่งพระพุทธมหามณีรัตนปฏิมากร พระแก้วมรกต มหินทรายุธยา เป็นมหานครที่ไม่มีผู้ใดจะรบชนะได้ มหาดิลกภพ มีความงดงามอันมั่นคงและเจริญยิ่ง นพรัตน์ราชธานีบูรีรมย์ เป็นเมืองหลวงที่บริบูรณ์ด้วยแก้ว ๙ ประการ อันน่ารื่นรมย์ อุดมราชนิเวศน์มหาสถาน ประกอบทั้งหมู่พระมหามณเฑียร และพระมหาปราสาท เป็นพระราชนิเวศน์เวียงวังอันโอฬาร อมรพิมานอวตารสถิต เปรียบดังวิมานของสมมติเทพผู้เสด็จอวตารลงมา สักกะทัตติยวิษณุกรรมประสิทธิ์ โดยท้าวสักกเทวราชหรือพระอินทร์ โปรดให้พระวิษณุกรรมเนรมิตไว้ กรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีที่มีแผนผังและ การวางตำแหน่งสถานที่สำคัญต่างๆ นับตั้งแต่ เมื่อแรกสร้างให้สอดคล้องกับการตั้งค่าย ตามที่ปรากฏ ในตำราพิชัยสงคราม ซึ่งเป็นเอกสารเก่าแก่ที่ได้รับ การสืบทอดมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา โดยนำรูปแบบ นาคนาม ซึ่งเป็นการตั้งค่ายหรือทัพใกล้กับลำคลอง หรือแม่น้ำมาปรับใช้ให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม หรือภูมิศาสตร์ของกรุงรัตนโกสินทร์ มีค่ายหลวง ซึ่งเปรียบได้กับวังหลวงหรือ พระบรมมหาราชวังเป็นศูนย์กลาง วังหน้าหรือ พระราชวังบวรสถานมงคลเป็นค่ายด้านหน้า ส่วนวังหลังหรือพระราชวังบวรสถานพิมุขเป็นค่าย ด้านหลัง นอกจากนี้ยังมีวังเจ้านายซึ่งล้วนแต่เป็น พระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ตั้งเรียงรายไปตามริมแม่น้ำ เจ้าพระยาทั้งฝั่งตะวันตกและตะวันออกอีกด้วย พิชัยสงคราม วังริมป้อมพระสุเมรุ ตำแหน่งที่ตั้งของวังต่างๆ ที่จัดเรียงรายให้มีชัยภูมิแบบ “นาคนาม” ตามตำราพิชัยสงคราม วังหน้า พระบรมมหาราชวัง แม่น้ำ บ้านเสนาบดี วังริมป้อมจักรเพ็ชร พระราชวังเดิม พระนิเวศน์เดิม พระนิเวศน์เดิม ของสมเด็จพระพี่นางฯ วังหลัง 29 54-07-034_016-029_W.indd 29 2/27/12 11:12:30 AM
30 เกียรติยศ ๒ แผ่นดินสยาม 54-07-034_030-073_W.indd 30 2/27/12 11:13:28 AM
31 พระบรมมหาราชวัง เพชรน้ำเอกแห่งสถาปัตยกรรมที่เปี่ยมด้วยความงดงาม และล้ำค่า ซึ่งพระมหากษัตริย์ทุกรัชกาลได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เหล่าช่าง ผู้ชำนาญร่วมกันรังสรรค์ไว้เป็นมรดกศิลป์อันสง่างาม เป็นเกียรติยศสำหรับสยาม ประเทศที่ยืนหยัดและร่มเย็นเป็นเวลากว่า ๒๐๐ ปี ใต้ร่มพระบารมีแห่งพระมหา จักรีบรมราชวงศ์ พระบรมมหาราชวังเป็นคลังความรู้ที่รวบรวมศิลปะและสรรพวิทยา อันประณีตวิจิตร โดยเฉพาะที่ได้รับการเนรมิตจากฝีมือสาวชาววัง ซึ่งได้รับการเล่าขาน จนถึงปัจจุบันกาล ว่าเป็นสุดยอดผลงานหัตถศิลป์ของแผ่นดินสยาม 54-07-034_030-073_W.indd 31 2/27/12 11:13:29 AM
32 54-07-034_030-073_W.indd 32 2/27/12 11:13:32 AM
ครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยามาจนถึง สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ธรรมเนียมการสร้าง พระบรมมหาราชวังยังได้รับการสืบทอด ต่อมา ด้วยองค์ประกอบทางศิลปะและ ลักษณะทางสถาปัตยกรรมที่งดงาม เป็นศรีสง่า สมฐานะราชธานี ศูนย์กลางแห่งขอบขัณฑสีมา เป็นเครื่องประดับพระอิสริยศักดิ์แห่ง พระมหากษัตริย์และเป็นเกียรติยศประดับ พระราชอาณาจักรสยาม นับเนื่องจากครั้งสร้างกรุงรัตนโกสินทร์ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๕ จวบจนปัจจุบันสมัย รวมระยะเวลาได้กว่า ๒๐๐ ปี พระบรมมหาราชวัง อันเป็นอาณาบริเวณที่สำคัญ มีการก่อสร้าง เปลี่ยนแปลงและปรับปรุงด้วยรูปแบบศิลปกรรม อันประณีตล้ำค่า เกิดเป็นศูนย์รวมวิทยาการ หลายแขนง เป็นแหล่งรวมสุดยอดศิลปะและ สถาปัตยกรรมที่งดงามโดยสุดยอดช่างฝีมือ ของแผ่นดินที่ร่วมแรงและร่วมใจรังสรรค์ ด้วยศรัทธาและจงรักภักดีในพระมหากษัตริยา ธิราชเจ้าแห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ทุกพระองค์ 33 54-07-034_030-073_W.indd 33 2/27/12 11:13:33 AM
Ģ ĥ Ĥ Ħ ħ ģ สถาปัตยกรรมชั้นสูง จุดเริ่มต้น อาคารสถานในเขต พระบรมมหาราชวัง แ ผ น ผั ง ห้องเกียรติยศแผ่นดินสยาม ความเป็นมาของ พระบรมมหาราชวัง 34 54-07-034_030-073_W.indd 34 2/27/12 11:13:41 AM
Ģ ĥ Ĥ Ħ ħ ģ ทางออก อาคารสถานในเขต พระบรมมหาราชวัง งานฝีมือช่างหลวง วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ชีวิตในเขตพระราชฐานชั้นใน แ ผ น ผั ง ห้องเกียรติยศแผ่นดินสยาม 35 54-07-034_030-073_W.indd 35 2/27/12 11:13:43 AM
ความเป็นสมมติเทพของพระมหากษัตริย์ กับองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรม พระมหากษัตริย์ไทย หนึ่งในใจปวงประชา คติความเชื่อเกี่ยวกับสมมติเทวราชจากกรุงศรีอยุธยาได้สืบทอดมา จวบจนสมัยรัตนโกสินทร์ ชาวไทยต่างยกย่องพระมหากษัตริย์เป็นดั่ง พระนารายณ์อวตารตามคติของศาสนาพราหมณ์ผสมผสานกับความเชื่อ ในพระพุทธศาสนาที่พระมหากษัตริย์ต้องมีทศพิธราชธรรมในการปกครอง บ้านเมือง ซึ่งสะท้อนความเป็นหน่อพุทธางกูรหรือผู้ที่จะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ในภายภาคหน้า หลักฐานของคติความเชื่อนี้แฝงอยู่ในรูปลักษณ์ของสิ่งปลูกสร้าง พระราชพิธี ตลอดจนจารีตประเพณี เพื่อแสดงความยกย่องเชิดชูพระมหา กษัตริย์อย่างสมพระเกียรติ ถือเป็นแบบแผนดีงามและเป็นอารยธรรมที่ส่งต่อ จากสมัยหนึ่งสู่สมัยหนึ่งอย่างไม่ขาดหาย Ģ 36 54-07-034_030-073_W.indd 36 2/27/12 11:13:45 AM
ด้วยศีลและธรรมที่ทรงปฏิบัตินั้นได้ประจักษ์แก่สายตาและการรับรู้ ของประชาชน ว่าเป็นศีลที่รักษาได้ และเป็นธรรมที่ปฏิบัติได้จริง ความเป็น สมมติเทพของพระมหากษัตริย์จึงมิใช่ความเชื่อที่ลึกลับอยู่เหนือเหตุผล อีกต่อไป แต่เป็นการยกย่องเชิดชูสถาบันพระมหากษัตริย์อย่างที่เข้าใจ และพิสูจน์ได้ ดังที่ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช บันทึกไว้ว่า “...ทำให้เกิดมีอุดมการณ์เกี่ยวกับสถาบันพระมหากษัตริย์ขึ้นใหม่ในปัจจุบัน ซึ่งแตกต่างไปจากที่มีมาแต่ก่อน อุดมการณ์นี้ได้แก่ความรักอันใกล้ชิด ความภักดี และความมั่นใจในความบริสุทธิ์แห่งพระราชหฤทัย และพระมหากรุณาธิคุณอันหาประมาณมิได้ ในสังคมไทยยุคปัจจุบันนี้...” แผนที่กรุงรัตนโกสินทร์สมัยรัชกาลที่ ๓ แสดงจุดที่ตั้งสถานที่สำคัญต่างๆ รวมทั้งพระบรมมหาราชวัง ซึ่งเป็นศูนย์กลางของราชธานี 37 54-07-034_030-073_W.indd 37 2/27/12 11:13:48 AM
ความวิจิตรงดงามของพระบรมมหาราชวัง คือพระอิสริยยศและพระอิสริยศักดิ์แห่งพระมหากษัตริย์ไทย ในฐานะสมมติเทพตามธรรมเนียมแบบแผนที่สืบทอด มาแต่โบราณ และเป็นเกียรติยศแห่งแผ่นดินไทยที่แสดงถึง ความมั่งคั่งของราชธานีมายาวนานหลายชั่วอายุคน กาลเวลาที่ผ่านมากว่า ๒๐๐ ปี เปลี่ยนแปลง พระบรมมหาราชวังไปตามอารยธรรมของแต่ละยุคสมัย จากสถาปัตยกรรมแบบไทยประเพณี ศิลปะสมัย กรุงศรีอยุธยาตอนปลายเมื่อครั้งแรกสร้าง แปรเปลี่ยนเป็น สถาปัตยกรรมแบบไทยผสมจีนในสมัยรัชกาลที่ ๒ และ รัชกาลที่ ๓ โดยได้รับอิทธิพลจากการติดต่อค้าขาย กับประเทศจีน ความเป็นมาของพระบรมมหาราชวัง จัดแสดงด้วยเทคนิค ฉายภาพวีดิทัศน์บนผนัง และหุ่นจำลองพระบรมมหาราชวัง ที่สมบูรณ์และใหญ่ที่สุด ในประเทศไทย 38 54-07-034_030-073_W.indd 38 2/27/12 11:13:49 AM
การปรับปรุงประเทศให้ทัดเทียมกับนานา อารยประเทศในสมัยรัชกาลที่ ๔ และรัชกาลที่ ๕ ทำให้ มีการนำสถาปัตยกรรมแบบตะวันตกเข้ามาผสมผสานกับ รูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่มีมาแต่เดิมของพระบรม มหาราชวัง ซึ่งแบ่งเป็น ๓ ส่วน คือ พระราชฐานชั้นนอก เป็นที่ตั้งของที่ทำการ หน่วยงานราชการและวัดพระศรีรัตนศาสดารามซึ่งเป็น วัดประจำพระบรมมหาราชวัง พระราชฐานชั้นกลาง หัวใจของพระบรมมหาราชวัง เคยเป็นที่ประทับและเสด็จออกว่าราชการของพระมหา กษัตริย์ตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ ถึงรัชกาลที่ ๕ หลังจากนั้น กลายเป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสำคัญ และรับรอง พระราชอาคันตุกะมาตราบจนทุกวันนี้ พระราชฐานชั้นใน ในอดีตเป็นที่ประทับของ พระมเหสีเทวี พระราชธิดา และข้าราชการที่เป็นหญิงล้วน ปัจจุบันเปลี่ยนแปลงประโยชน์ใช้สอยไปเพื่อการอนุรักษ์ ศิลปวัฒนธรรมไทย และเพื่อการศึกษาหลายโครงการ เวลากว่า ๒ ศตวรรษที่ผ่านมา พระบรมมหาราชวัง คือบทบันทึกแห่งประวัติศาสตร์ของกรุงรัตนโกสินทร์ ที่คงความสง่างาม ทรงคุณค่า สมเป็นมรดกของชาติ และเกียรติยศของแผ่นดินไทย ๑ 39 54-07-034_030-073_W.indd 39 2/27/12 11:13:51 AM
สถาปัตยกรรมชั้นสูง เพื่อเกียรติยศแห่งแผ่นดิน ๒ กรุงรัตนโกสินทร์เป็นการจำลองความรุ่งเรืองของกรุงศรีอยุธยาในอดีต การสร้างปราสาทและพระราชมณเฑียรที่ประทับจึงวิจิตรบรรจงดังเทวสถาน ตามคติความเชื่อที่มีมาแต่เดิม เพื่อเฉลิมพระเกียรติ แสดงถึงพระอิสริยยศ พระอิสริยศักดิ์ของพระมหากษัตริย์ และเป็นเครื่องแสดงถึงอารยธรรมและ เกียรติยศแห่งบ้านเมือง จากกรุงศรีอยุธยาสู่กรุงรัตนโกสินทร์ ธรรมเนียมการสร้างพระที่นั่ง ทรงปราสาทเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระมหากษัตริย์ยังคงสืบทอดมา ปรากฏเป็น พระที่นั่งอันงามสง่า สูงส่งด้วยศิลปะซึ่งสะท้อนถึงการยกย่องพระมหากษัตริย์ ในฐานะสมมติเทวราชผู้เปี่ยมด้วยทศพิธราชธรรม เรื่องราวเกี่ยวกับศิลปกรรมพระที่นั่งทรงปราสาท ภายในพระบรมมหาราชวัง จัดแสดงด้วยระบบจอสัมผัสหรือเทคนิคทัชสกรีน 40 54-07-034_030-073_W.indd 40 2/27/12 11:13:54 AM
รัชกาลที่ ๑ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท สร้างขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ถือเป็นสถาปัตยกรรมไทย ที่สมบูรณ์แบบ เครื่องยอด เป็นจตุรมุขทรงมณฑปซ้อน ๗ ชั้น ประดับด้วยครุฑยุดนาครับไขรายอดปราสาท หน้าบัน ประดับด้วยรูปนารายณ์ทรงครุฑลงรักปิดทองประดับกระจก ซุ้มพระบัญชร เป็นมณฑปทรงจอมแหซึ่งเป็นรูปแบบซุ้มที่ ใช้กับพระที่นั่งทรงปราสาทเท่านั้น บานพระทวารและ พระบัญชร มีภาพเขียนลายเทวดาเป็นทวารบาลคอยปกปัก รักษาพระมหากษัตริย์ รัชกาลที่ ๒ พระที่นั่งมหิศรปราสาท เป็นพระที่นั่งซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เนื่องจากในสมัย รัชกาลที่ ๒ ไม่มีการสร้างพระที่นั่งทรงปราสาท เครื่องยอด เป็นปราสาท ๕ ชั้น มีครุฑยุดนาครับไขราแทนคันทวย ทั้ง ๔ มุม หน้าบัน เป็นรูปครุฑยุดนาคพระราชสัญลักษณ์ ของรัชกาลที่ ๒ ซุ้มพระบัญชร เป็นซุ้มยอดทรงมงกุฎ บานพระทวาร เขียนลายรดน้ำ รัชกาลที่ ๓ พระที่นั่งสุทไธศวรรย์ปราสาท ตั้งอยู่บนกำแพงพระบรมมหาราชวัง เป็นพระที่นั่ง ซึ่งมีมาตั้งแต่รัชกาลที่ ๑ ใช้เป็นที่ประทับทอดพระเนตร การฝึกช้างและกิจกรรมต่างๆ ที่มีนอกพระราชวัง ต่อมา รัชกาลที่ ๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการยกยอด ปราสาทขึ้น ในรัชกาลปัจจุบัน เป็นที่เสด็จออกให้ประชาชน เข้าเฝ้าฯ ในงานพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เครื่องยอด เป็นทรงมณฑป ๕ ชั้น มีคันทวยรับไขราของยอดปราสาท หน้าบัน เป็นลายกนกเครือเถาใบเทศ บานพระทวาร สมัยรัชกาลที่ ๕ ได้มีการบูรณะบานพระทวารเป็นบานไม้ แบบบานเฟี้ยม 41 54-07-034_030-073_W.indd 41 2/27/12 11:13:59 AM
รัชกาลที่ ๔ พระที่นั่งอาภรณ์พิโมกข์ปราสาท เป็นพระที่นั่งโถง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเพื่อ เฉลิมพระเกียรติยศและเป็นสถานที่สำหรับประทับ พระราชยานคานหาม เครื่องยอด เป็นปราสาท ๕ ชั้น มีหงส์จำหลักรับไขรายอดปราสาท หน้าบัน รูปสมเด็จ พระอมรินทราธิราชประทับยืน และมีรูปเทพนมขนาบข้าง รัชกาลที่ ๕ พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว เพื่อเป็นท้องพระโรง มีลักษณะเด่นที่รูปแบบ ทรงไทยผสมตะวันตก มีมุข ๓ มุข เหนือมุขทั้งสาม ยกยอดปราสาท ๗ ชั้น มีคันทวยรับไขรายอดปราสาท หน้าบันมุขกลาง เป็นรูปตราจักรีภายใต้พระมหามงกุฎ รองรับด้วยตราอาร์มแผ่นดิน หน้าบันมุขตะวันตกและ มุขตะวันออก เป็นตราจุลมงกุฎบนพานแว่นฟ้า รองรับด้วย ช้างสามเศียร ด้านข้างเป็นราชสีห์และคชสีห์ หน้าบันมุขเด็จ เป็นตราจักรีตามนามพระที่นั่ง ซุ้มพระบัญชร ประดับด้วย ตราจุลมงกุฎเหนือตราอาร์มแผ่นดิน 42 54-07-034_030-073_W.indd 42 2/27/12 11:14:01 AM
รัชกาลที่ ๕ พระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว เครื่องยอด เป็นพระที่นั่งทรงปราสาท ๕ ยอด ทรงมณฑป อันเป็นลักษณะเด่นของพระที่นั่งองค์นี้ นับเป็นเครื่องยอดที่มีรูปแบบและลักษณะรูปทรง งดงามที่สุด ประดับด้วยครุฑยุดนาครับไขรายอดปราสาท ยอดกลาง หมายถึง เขาพระสุเมรุ ยอดเล็ก ๔ ยอด หมายถึง ทวีปทั้ง ๔ ตามคติไตรภูมิ หน้าบัน รูปนารายณ์ ทรงครุฑ ล้อมรอบด้วยลายกนกเทพนม ซุ้มพระบัญชร เป็นซุ้มบันแถลง บานพระบัญชร เป็นบานไม้ ด้านนอก เป็นลายลงยาประดับกระจกบนพื้นสีทอง ปัจจุบัน มีบานกระจกด้านนอกเพิ่มขึ้นเพื่อป้องกันบานด้านใน รัชกาลที่ ๙ พระที่นั่งเทวารัณยสถาน เป็นพระที่นั่งโถง สร้างขึ้นในรัชกาลปัจจุบัน ตั้งอยู่บน ชาลา (เฉลียง) พระที่นั่งบรมราชสถิตยมโหฬารองค์ใหม่ เครื่องยอด ยกยอดปราสาท ๕ ชั้น มีครุฑรับไขรา ยอดปราสาท หน้าบัน เป็นรูปมงกุฎอุณาโลม ๒ 43 54-07-034_030-073_W.indd 43 2/27/12 11:14:04 AM
ส่วนของหลังคาที่เรียกว่า เครื่องยอด เป็นการจำลอง จักรวาลหรือไตรภูมิ ชี้ให้เห็นความสัมพันธ์ของคติความเชื่อ ในพระพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์มีรูปทรงแหลมสูง ถัดลงมาจากเครื่องยอดเป็นไขรารับยอดปราสาท มักประดับ ด้วยรูปครุฑซึ่งเป็นพาหนะของพระนารายณ์ เช่น พระที่นั่ง ดุสิตมหาปราสาท เครื่องยอด...ยอดสูงเสียดฟ้า สูงค่าพระอิสริยยศ 44 54-07-034_030-073_W.indd 44 2/27/12 11:14:06 AM
๖๓ รูปจำลองของพระสถูป ที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ของพระพุทธเจ้า ไขรายอดปราสาท ประดับครุฑ ซึ่งเป็นพาหนะของพระนารายณ์ หลังคาซ้อนหลายชั้น แทนเขาพระสุเมรุ หมายถึงสวรรค์ชั้นต่างๆ ตามคติไตรภูมิ พระนพปฎลมหาเศวตฉัตร หมายถึง พระมหากษัตริย์ ทรงแผ่พระบารมีไป ๘ ทิศ และทิศธรณีอีก ๑ ทิศ เหม ส่วนปลายสุด มีลักษณะเรียวแหลม มีฐานซึ่งเทพหรือเทวดาอยู่บนสุด บัลลังก์ เป็นสัญลักษณ์ แทนองค์พระบรมศาสดา ๒ 45 54-07-034_030-073_W.indd 45 2/27/12 11:14:07 AM
ซุ้มพระทวาร ซุ้มพระบัญชร ปกป้องคุ้มภัย รักษาไว้พระมหามณเฑียร ซุ้มทรงอย่างเทศที่พระบัญชร พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย มไหสูรยพิมาน ซุ้มพระทวาร (ซุ้มประตู) และซุ้มพระบัญชร (ซุ้มหน้าต่าง) คือซุ้มของทวยเทพที่คอยปกปักรักษา พระที่นั่ง พระมหาปราสาท เช่น พระที่นั่งดุสิต มหาปราสาทเป็นซุ้มทรงมณฑป ส่วนพระที่นั่งองค์อื่น อาจเป็นซุ้มบันแถลง เช่น พระที่นั่งศิวาลัยมหาปราสาท หรือไม่ได้มีรูปแบบไทย เช่น พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ซึ่งมีซุ้มแบบตะวันตก เป็นต้น 46 54-07-034_030-073_W.indd 46 2/27/12 11:14:10 AM