อัญมณีของมหานคร นิทรรศน์รัตนโกสินทร์

ห้องภาพราชดำเนิน เมื่อผู้เข้าชมเพลิดเพลินไปกับ การถ่ายภาพจากร้านตัดผม ร้านตัดเสื้อ และร้านจำหน่ายนิตยสาร สามารถเลือก กดปุ่มเพื่อสั่งพิมพ์ภาพ โดยสามารถรับ ภาพที่น่าประทับใจได้ที่มุมรับภาพ เพื่อเก็บไว้เป็นที่ระลึก ๖ 247 54-07-034_204-254_Y.indd 247 2/27/12 11:37:29 AM

ผู้เข้าชมสามารถกดเลือกรับฟัง เพลงภาษาอังกฤษและเพลงไทย ที่ได้รับความนิยมในหมู่คนไทย ในช่วงทศวรรษที่ ๑๙๖๐ เป็นต้นมา 248 54-07-034_204-254_Y.indd 248 2/27/12 11:37:31 AM

สภากาแฟ… แหล่งชุมนุมคนช่างคิด การดื่มกาแฟแพร่หลายในสังคมไทยช่วงรัชกาลที่ ๗ เป็นต้นมา และเป็นยุคสมัยที่เริ่มปรากฏว่าร้านกาแฟซึ่งได้ถูก เรียกขานในหมู่ผู้นิยมดื่มกาแฟว่า “สภากาแฟ” อันเป็น สถานที่ซึ่งผู้คนมานั่งพูดคุยแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกัน และกลายเป็นคำที่ติดอยู่ในสังคมไทยจนถึงปัจจุบัน ๖ 249 54-07-034_204-254_Y.indd 249 2/27/12 11:37:34 AM

โรงภาพยนตร์...มหรสพบนจอเงิน นับตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๗ เป็นต้นมา ภาพยนตร์จัดเป็นมหรสพรูปแบบใหม่ ที่ได้รับความนิยมในหมู่คนไทย จึงมีโรงภาพยนตร์กระจายอยู่ในกรุงเทพฯ มากกว่า ๒๐ โรง อย่างไรก็ตาม โรงภาพยนตร์สมัยแรกมักมีขนาดเล็ก เป็นอาคารไม้ หลังคา มุงสังกะสี ไม่มีโรงภาพยนตร์ขนาดใหญ่ที่ได้มาตรฐานและสวยงามเป็นศรีสง่า แก่บ้านเมือง เมื่อจะมีการฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี ใน พ.ศ. ๒๔๗๕ ได้มี การหารือกันในคณะรัฐบาลเพื่อจัดสร้างถาวรวัตถุขนาดใหญ่ ซึ่งสามารถอำนวย สาธารณประโยชน์ รัชกาลที่ ๗ มีพระราชดำริว่าสิ่งบันเทิงที่เฟื่องฟูมากที่สุดในโลก ยุคนั้นคือภาพยนตร์ จึงพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์กว่า ๙ ล้านบาท เพื่อสร้างโรงภาพยนตร์ที่มีลักษณะภูมิฐาน เป็นที่เชิดหน้าชูตาของประเทศได้ โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร สถาปนิกผู้สำเร็จ การศึกษาจากประเทศฝรั่งเศส เป็นผู้ออกแบบและควบคุมการก่อสร้าง และพระราชทานนามโรงมหรสพเพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ออกแบบและเป็นอนุสรณ์ แห่งงานฉลองพระนครครบ ๑๕๐ ปี ว่า ศาลาเฉลิมกรุง โรงภาพยนตร์“เฉลิมรัตน์” จำลองบรรยากาศโรงภาพยนตร์ ที่ถือว่าทันสมัยในอดีต 250 จอวีดิทัศน์ จัดแสดงตัวอย่าง โปสเตอร์โฆษณาภาพยนตร์ไทย ที่ได้รับความนิยมในอดีต 54-07-034_204-254_Y.indd 250 2/27/12 11:37:38 AM

ศาลาเฉลิมกรุงเป็นอาคาร รูปสี่เหลี่ยมสูงตระหง่านมั่นคง ภูมิฐาน ตามแบบตะวันตก โครงสร้างแข็งแรง สามารถรับน้ำหนักได้ดี ด้วยการใช้ เทคโนโลยีสมัยใหม่ โดยไม่มีเสาบังตา การออกแบบตกแต่งภายในงดงามด้วย ศิลปะไทยสอดผสานกับศิลปะตะวันตก มีระบบปิด - เปิดม่านอัตโนมัติ และเป็น โรงมหรสพแห่งแรกของไทยที่มีการใช้ เครื่องปรับอากาศ นอกจากนั้นยังจัดฉาย ภาพยนตร์ชั้นดี โดยเฉพาะภาพยนตร์ ต่างประเทศเสียงในฟิล์ม ศาลาเฉลิมกรุงสมัยแรกเริ่มจึงเป็น ที่ชุมนุมของคนมีการศึกษาดีและผู้ที่จบ การศึกษามาจากต่างประเทศ ๖ 251 บรรยากาศภายนอกศาลาเฉลิมกรุงเมื่อสมัยแรกมีการฉายภาพยนตร์ 54-07-034_204-254_Y.indd 251 2/27/12 11:37:40 AM

ภาพยนตร์...สื่อสะท้อนสังคมร่วมสมัย ปัจจุบัน วิถีการดำเนินชีวิตของคนไทย ที่สอด ประสานอย่างเหมาะสมและกลมกลืนกับธรรมชาติ ดังเช่นอดีตที่ผ่านมา เกิดการเปลี่ยนแปลงระลอกใหญ่ ด้วยความเร่งรีบและการแข่งขันกลายเป็นปัจจัยสำคัญ ที่ถาโถมผลักดันให้คนไทยพยายามดิ้นรนแหวกว่ายไปสู่ นิยามของความสำเร็จสมัยใหม่ ซึ่งมีปลายทางอยู่ที่ ความพรั่งพร้อมบริบูรณ์ทางวัตถุ ซึ่งสังคมโลกไร้พรมแดน ทุกวันนี้ถือเป็นแกนหลักของชีวิต ๗ 252 54-07-034_204-254_Y.indd 252 2/27/12 11:37:43 AM

253 วันที่ความเร่งรีบวิ่งแซงไฟเขียว วันที่วัตถุบอกความฉลาดเฉลียว อยากให้เหลียวย้อนมองผู้คน ความเร่งรีบสอนให้เราไม่เป็นผู้เป็นคน วันที่โลกใหญ่เท่าเดิมแต่มันแคบลง วันที่การเขียนรายงานไม่ต้องคัดตัวบรรจง สมมติว่า อยากชวนสาวดูอาทิตย์อัสดง ยกไอโฟนขึ้นถ่ายคลิปแล้วโหลดลง วีมิโอ เฟสบุ๊ค จนกระทั่งยูทูบ หนังสือพิมพ์อ่านไม่ได้ยกมือถืออ่านสกู๊ป สนุกสนานทุกทีด้วยเทคโนโลยี คิดถึงกันเมื่อไหร่ลงรถเมล์ต่อเอ็มอาร์ที เพราะโลกรวดเร็วด้วยระบบต่างๆ นานา แม้อยู่กันไกลแค่ไหน ก็ยังสามารถสบตา ส่งข่าวสารบ้านเมืองผ่านเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ ผ่านปัจจัยผ่านเม็ดเงินจนผ่านวิกฤต เป็นข้อคิดแม้โลกหมุนเร็วเท่าเดิมตลอดมา แต่ความรวดเร็ว เพิ่มขึ้นทุกการขยับเข็มนาฬิกา มีท้องฟ้า มีพื้นดิน ที่ยังเป็นปึกแผ่น เพราะเมื่อก่อนไม่มีใครเชื่อว่ามนุษย์ จะบินได้เหมือนนางแอ่น เมื่อเข้าสู่โรงภาพยนตร์ จะได้รับชมวีดิทัศน์สะท้อนสภาพสังคมปัจจุบัน ประกอบเพลงที่ขับร้องโดยณัฐวุฒิ ศรีหมอก หรือ กอล์ฟ สิงห์เหนือ นักร้องแนวฮิปฮอปที่มีชื่อเสียงของเมืองไทย 54-07-034_204-254_Y.indd 253 2/27/12 11:37:46 AM

จำลองบรรยากาศภายใน ห้องโดยสารของขบวนรถไฟฟ้า พร้อมฉายวีดิทัศน์ปลูกจิตสำนึก ให้คนไทยปัจจุบันรำลึก ถึงความเสียสละของบรรพชน และร่วมมือร่วมใจสร้างสรรค์ ความเจริญก้าวหน้าให้แก่ บ้านเมืองสืบเนื่องต่อไป ๘ ธำรงคุณค่าความเป็นไทย... ด้วยความร่วมมือร่วมใจของทุกคน ประเทศไทยสามารถรักษาความเป็นเอกราชและอำนาจอธิปไตย ได้อย่างยั่งยืนสืบต่อมาเป็นเวลาหลายร้อยปี ด้วยมีความร่วมแรงร่วมใจ จากเหล่าบรรพบุรุษผู้เสียสละ อุทิศกำลังกายและพลังปัญญา เพื่อปกป้องและ สร้างสรรค์บ้านเมืองให้ดำรงความรุ่งเรืองมาเป็นลำดับ ทั้งสืบสานศิลปะ วัฒนธรรม ประเพณี ตลอดจนวิถีชีวิตอันดีงาม และสามารถปรับประยุกต์ และพัฒนาให้ก้าวทันกระแสการเปลี่ยนแปลงของกาลเวลาเพื่อให้มี ความก้าวหน้าทัดเทียมนานาอารยประเทศ ทุกวันนี้ชาวไทยจึงอาศัยอยู่บนผืนแผ่นดินไทยได้อย่างร่มเย็นเป็นสุข และพรั่งพร้อมไปด้วยทรัพยากรและสมบัติอันล้ำค่า ซึ่งจะธำรงอยู่ได้ อย่างมั่นคงด้วยความสามัคคีและความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันของชาวไทย ในปัจจุบัน เพื่อให้ชาติไทยมีความวัฒนาสถาพรสืบไป 254 54-07-034_204-254_Y.indd 254 2/27/12 11:37:48 AM

256 ดวงใจ ปวงประชา ๙ 54-07-034_2256-339_W.indd 256 2/27/12 11:39:34 AM

257 สยามประเทศดำรงเอกราชสืบมา ด้วยพระบารมีแห่งพระมหากษัตริย์ ซึ่งทรงประกอบพระราชกรณียกิจด้วยหลักทศพิธราชธรรมตามคำสอน แห่งสมเด็จพระบรมศาสดา ราษฎรจึงอาศัยอยู่อย่างผาสุกสืบมาในบ้านเมือง ที่รุ่งเรืองและงดงามด้วยได้รับการบำรุงและพัฒนาโดยพระราชอุตสาหะ ปวงประชาทุกหมู่เหล่าจึงเคารพบูชาและเทิดทูนพระมหากษัตริย์ เป็นดั่งศูนย์รวม ดวงใจด้วยความภักดีอย่างไม่มีเสื่อมคลาย 54-07-034_2256-339_W.indd 257 2/27/12 11:39:37 AM

ด้วยพระราชอุตสาหะของพระมหากษัตริย์แห่งพระบรมราช จักรีวงศ์ที่ทรงบำเพ็ญพระราชกรณียกิจเป็นอเนกประการ ด้วยพระราชปณิธานมุ่งหวังตั้งพระราชหฤทัยบันดาลให้บ้านเมือง เจริญรุ่งเรืองในทุกด้าน ราษฎรสามารถประกอบกิจการงานที่สุจริต ได้อย่างอิสระ สยามประเทศจึงมีความมั่นคง สามารถดำรงเอกราช และสืบทอดเอกลักษณ์อันดี พรั่งพร้อมด้วยประเพณีและวัฒนธรรม ที่งดงาม 258 54-07-034_2256-339_W.indd 258 2/27/12 11:39:38 AM

ตลอดระยะเวลากว่า ๒๐๐ ปี ปวงประชาทุกกาลสมัย ล้วนประจักษ์ในพระบารมีและพระบรมโพธิสมภารที่ปกแผ่ไพศาล ไปทั่วขอบขัณฑสีมาพระราชอาณาจักร จึงน้อมใจภักดิ์ด้วยสำนึก ในพระมหากรุณาอันหาที่สุดมิได้ พระมหากษัตริย์แห่งพระบรม ราชวงศ์จักรีจึงทรงเป็นที่เคารพรัก ทรงเป็นศูนย์รวมดวงใจอย่างไม่มี เสื่อมคลาย และทรงเป็นเสาหลักอันมั่นคงยิ่งใหญ่ของคนในชาติ ทุกชนชั้นสืบมา นับตั้งแต่มีการสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ เป็นราชธานี 259 54-07-034_2256-339_W.indd 259 2/27/12 11:39:39 AM

แ ผ น ผัง ห้องดวงใจปวงประชา ทางเข้า มรดกรัชกาลที่ ๓ ทางออก รัชกาลที่ ๔ - รัชกาลที่ ๕ บ้านเมืองรุ่งเรือง ด้วยร่มพระบารมี บำราบราชอริธำรงรักษ์เอกราช รัชกาลที่ ๑ - รัชกาลที่ ๓ ๑ ๒ ๓ ๔ ๕ ๑๐ ๒ ๓ ๔ ๕ ๑ 260 54-07-034_2256-339_W.indd 260 2/27/12 11:39:46 AM

รัชกาลที่ ๖ รัชกาลที่ ๗ รัชกาลที่ ๘ - รัชกาลปัจจุบัน จากใจ...พสกนิกร เรื่องเล่าของในหลวง ๖ ๗ ๘ ๖ ๗ ๘ ๙ ๑๐ ๑๐ ๙ 261 54-07-034_2256-339_W.indd 261 2/27/12 11:39:48 AM

๑ 262 ความรุ่งเรืองของประเทศตราบเท่าทุกวันนี้ บังเกิดขึ้นได้ด้วยพระบารมี และพระบรมโพธิสมภารของพระมหากษัตริย์ทุกรัชกาลแห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ซึ่งทรงประกอบพระราชกรณียกิจเป็นอเนกประการสืบเนื่องยาวนาน จึงเป็น หน้าที่ของราษฎรควรได้ย้อนรำลึกถึงพระราชอุตสาหะที่ทรงทำนุบำรุง และพัฒนาบ้านเมืองให้เฟื่องฟูในทุกด้าน ทั้งเศรษฐกิจการค้า การพระศาสนา ขนบธรรมเนียมประเพณี ศิลปวัฒนธรรม ตลอดจนสรรพวิทยาทั้งหลาย ซึ่งล้วน บันดาลให้สยามสามารถดำรงเอกราชสืบมาอย่างมั่นคง ธำรงเอกลักษณ์ที่ดีงาม มีความเจริญทัดเทียมนานาอารยประเทศ บ้านเมืองรุ่งเรือง ด้วยร่มพระบารมี 54-07-034_2256-339_W.indd 262 2/27/12 11:39:50 AM

จัดแสดงวีดิทัศน์ประกอบอะนิเมชั่น จำลองสภาพบ้านเมืองและวิถีชีวิตของชาวไทย ตั้งแต่สมัยแรกสร้างกรุงรัตนโกสินทร์จวบจนปัจจุบัน โดยผู้เข้าชมจะได้ร่วม ย้อนอดีตไปกับยายหลานเพื่อรำลึกถึงพระราชอุตสาหะของพระมหากษัตริย์ ผ่านการนำเสนอพระราชประวัติและพระราชกรณียกิจด้านต่างๆ เพื่อการพัฒนาบ้านเมืองและความสงบสุขร่มเย็นของราษฎร 263 54-07-034_2256-339_W.indd 263 2/27/12 11:39:52 AM

264 ด้วยพระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ ทุกรัชกาล บันดาลให้ประชาชนทั้งหลายสามารถอาศัยอยู่บน แผ่นดินสยามด้วยความร่มเย็น พระมหากษัตริย์จึง เป็นที่รักและเทิดทูนเสมอมา มีการปรากฏอย่างเป็นรูปธรรมว่า ทุกบ้านในทุก พื้นที่จะมีพระบรมฉายาลักษณ์ประดิษฐานไว้ในตำแหน่ง อันเหมาะสมสำหรับสักการะ เป็นศูนย์รวมและเป็นเครื่องยึดเหนี่ยว จิตใจสมาชิกของทุกครัวเรือน ด้วยเหตุนี้ จึงเหมือนกับว่าพระมหากษัตริย์ ได้ประทับอยู่ทุกแห่งหน เพื่อทรงเป็นมิ่งขวัญให้ประชาชน ที่เคารพรักพระองค์ยิ่งเหนือสิ่งอื่นใดได้รำลึกนึกถึง และดำเนินรอยตามพระราชจริยวัตรอันงดงาม ดวงใจปวงประชา การรับพระราชทานปริญญาบัตร จากพระหัตถ์ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นหนึ่งในภาพที่ประชาชน ซึ่งสำเร็จการศึกษาจากมหาวิทยาลัย มักแขวนไว้ภายในบ้านเสมอ จุดจัดแสดง จำลองบรรยากาศ ภายในบ้านเรือนของชาวไทย ที่ฝาผนังมักแขวนภาพปูชนียบุคคล และสิ่งศักดิ์สิทธิ์อันเป็นที่ ยึดเหนี่ยวจิตใจ โดยเฉพาะ พระบรมฉายาลักษณ์ของ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว 54-07-034_2256-339_W.indd 264 2/27/12 11:39:55 AM

265 ๑ 54-07-034_2256-339_W.indd 265 2/27/12 11:39:58 AM

๒ 266 กว่าที่จะสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์เป็นราชธานีที่มีความเป็นปึกแผ่น มั่นคง พระมหากษัตริย์ต้องทรงพระราชอุตสาหะปกบ้านป้องเมืองจากเงื้อมมือ ของอริราชศัตรูที่ยกทัพมารุกรานหลายครั้ง ต้องทรงวางแผนด้านสรรพกำลัง รวมทั้งยุทธศาสตร์และยุทธวิธีที่จะเอาชนะข้าศึก ประกอบกับความฮึกเหิม ของไพร่พลที่ล้วนอุทิศทั้งแรงกายและแรงใจด้วยความจงรักภักดีและรำลึกถึง ผืนแผ่นดินถิ่นมาตุภูมิเป็นสำคัญ จึงสามารถเอาชนะข้าศึกและดำรงความเป็น เอกราชสืบมา ขณะเดียวกันพระมหากษัตริย์ต้องทรงประกอบพระราชกรณียกิจ หลายด้าน เพื่อพัฒนาบ้านเมืองให้รุ่งเรืองและเพื่อความผาสุกของราษฎร ด้วยเหตุนี้ นับจากที่พระมหากษัตริย์แต่ละรัชกาลเสด็จเถลิงถวัลย ราชสมบัติ ต้องทรงประกอบพระราชกิจมากมาย ซึ่งล้วนแต่เพื่ออำนวย ประโยชน์สุขให้บังเกิดแก่ราษฎรและประเทศชาติใต้ร่มพระบรมโพธิสมภาร เป็นสำคัญ บำราบราชอริธำรงรักษ์เอกราช 54-07-034_2256-339_W.indd 266 2/27/12 11:40:02 AM

รัชกาลที่ ๖ ทรงปกครองประเทศด้วยพระราช ปณิธานที่เน้นการพัฒนาสติปัญญาของราษฎร การปรับปรุงการศึกษาจึงเป็นพระราชกรณียกิจสำคัญ ควบคู่กับการปลุกใจให้ราษฎรรักและภูมิใจในชาติ รัชกาลที่ ๗ ทรงพยายามปรับปรุงวิธีการปกครอง ให้ทันสมัยตามแบบอย่างตะวันตก จึงทรงพยายามศึกษา และดำเนินแนวทางบริหารประเทศตามระบอบประชาธิปไตย จนในที่สุดทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้พระราชทาน รัฐธรรมนูญฉบับแรกแก่ชาวไทย รัชกาลที่ ๘ แม้จะเป็นพระมหากษัตริย์ที่ ทรงครองราชย์เพียงระยะเวลาอันสั้น แต่ทรงประกอบ พระราชกรณียกิจสืบสานพระราชปณิธานแห่งสมเด็จ พระบุรพกษัตริยาธิราชด้วยพระราชอุตสาหะ รัชกาลที่ ๙ เป็นพระมหากษัตริย์ที่เสด็จ พระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎรในทุกถิ่นฐาน ทรงเข้าพระราช หฤทัย ในความเป็นอยู่ของราษฎร จึงมีพระราชดำริ ริเริ่มโครงการต่างๆ เพื่อช่วยบรรเทาความเดือดร้อน และนำมาซึ่งความร่มเย็นแก่ราษฎร ตลอดระยะเวลากว่า ๖๐ ปี ของการเป็นพระมหากษัตริย์ที่ทรงครองราชย์ ยาวนานที่สุดในโลก 267 สยามประเทศ ประสบแต่ความร่มเย็นตลอด ระยะเวลากว่า ๒๐๐ ปี ด้วยพระราชกรณียกิจของพระมหา กษัตริย์ ซึ่งแต่ละพระองค์ล้วนทรงมุ่งหมายที่จะพัฒนา บ้านเมืองให้เจริญรุ่งเรืองในทุกด้าน นับตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๑ ซึ่งทรงป้องกันบ้านเมือง ให้พ้นจากการรุกรานของอริราชศัตรูและทรงฟื้นฟูพระราช อาณาจักรให้กลับคืนสู่ความรุ่งเรือง รัชกาลที่ ๒ เป็นช่วงสมัยที่บ้านเมืองเริ่มมั่นคง จึงทรงรังสรรค์ศิลปวัฒนธรรมให้งดงามเป็นศรีสง่า รัชกาลที่ ๓ ทรงพระปรีชาด้านการค้า จึงเป็นช่วง เวลาที่สยามมีความมั่งคั่งจากการพาณิชย์ รัชกาลที่ ๔ เป็นช่วงเวลาที่สยามเริ่มปรับตัว ให้ก้าวทันกระแสตะวันตก จึงทรงวางรากฐานการพัฒนา เพื่อให้บ้านเมืองมีความรุ่งเรืองสืบไป รัชกาลที่ ๕ เป็นช่วงเวลาที่โลกและสยามกำลัง เผชิญกับการคุกคามจากจักรวรรดินิยมตะวันตก จึงทรง พยายามนำพาประเทศให้ผ่านพ้นวิกฤตด้วยกุศโลบายต่างๆ และปรับปรุงประเทศให้พัฒนาก้าวทันอารยประเทศ 54-07-034_2256-339_W.indd 267 2/27/12 11:40:06 AM

๓ 268 รัชกาลที่ ๑ - รัชกาลที่ ๓ สมัยแห่งการฟื้นฟูความมั่นคง ธำรงศาสน์และศิลป์ สมัยรัชกาลที่ ๑ รัชกาลที่ ๒ จนถึงรัชกาลที่ ๓ เป็นช่วงสมัยแห่ง การสร้างบ้านแปงเมืองและสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ให้เป็นศูนย์กลางของ พระราชอาณาจักร แต่สยามยังมีศึกสงครามกับอริราชศัตรูที่มุ่งหมายจะรุกราน รายล้อมอยู่รอบด้าน ราษฎรจึงต้องการการบำรุงขวัญให้รู้สึกมั่นคงปลอดภัย สามารถดำเนินชีวิตและประกอบกิจการงานได้อย่างอิสระและมีความสุข พระราชกรณียกิจสำคัญที่พระมหากษัตริย์ในช่วงเวลานั้นจะต้องทรงพระราช อุตสาหะปฏิบัติให้สำเร็จลุล่วง คือ การบำบัดทุกข์ของราษฎรควบคู่กับ การบำรุงสุข และฟื้นฟูความเจริญทุกด้าน 268 54-07-034_2256-339_W.indd 268 2/27/12 11:40:10 AM

269 ด้านวัตถุ สิ่งก่อสร้างและอาคารสถานที่ต่างๆ ต้องเร่งสร้างให้มี ความมั่นคง แข็งแรง สวยงาม และเป็นศรีสง่าแก่บ้านเมือง ด้านจิตใจ อันได้แก่ ศาสนา ศิลปวัฒนธรรม ตลอดจนขนบธรรมเนียม ประเพณีที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ ต้องเร่งฟื้นฟูให้รุ่งเรืองเหมือนเมื่อครั้ง “บ้านเมืองยังดี” เฉกเช่นสมัยกรุงศรีอยุธยา เพื่อเรียกขวัญกำลังใจของราษฎร ให้กลับคืนมาโดยเร็ว 269 54-07-034_2256-339_W.indd 269 2/27/12 11:40:13 AM

270 รัชกาลที่ ๑ ๒๘ ปีของรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ถือว่าเป็นสมัยของการสร้างบ้านแปงเมืองอย่างแท้จริง ทรงฟื้นฟูศิลป วัฒนธรรมของประเทศในทุกด้าน พร้อมๆ กับสร้างความเป็นปึกแผ่น ปกป้อง อธิปไตยของประเทศจากข้าศึกศัตรู ชัยชนะจากการสู้รบป้องกันประเทศ ในรัชสมัยของพระองค์ ทำให้ราชอาณาจักรสยามแผ่ขยายไปกว้างใหญ่ที่สุด ในประวัติศาสตร์ ปวงชนชาวไทยจึงพร้อมใจถวายคำแสดงเกียรติยศสูงสุด “มหาราช” ต่อท้ายพระนามเพื่อรำลึกถึงพระราชประวัติอันยิ่งใหญ่ของพระองค์ จัดแสดงวีดิทัศน์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ ๑ บนฉากที่จำลองรูปทรงของประตู และกำแพงเมือง เมื่อสมัยต้นกรุง รัตนโกสินทร์ ซึ่งรัชกาลที่ ๑ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างสำหรับป้องกันพระนคร 54-07-034_2256-339_W.indd 270 2/27/12 11:40:16 AM

๓ 271 ป้องกันประเทศ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระปฐมบรมกษัตริย์แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ทรงบำบัดทุกข์ แก่ราษฎรในช่วงเริ่มต้นสร้างกรุง โดยป้องกันขอบขันฑสีมาจาก การรุกรานของข้าศึกศัตรู ตลอดรัชสมัยของพระองค์ สยาม ต้องทำศึกกับพม่าถึง ๗ ครั้ง ศึกครั้งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ คือสงคราม ๙ ทัพ ครั้งนั้นพระเจ้าปดุงจัดทัพยกพลแสนสี่หมื่นสี่พันนาย เข้ามา ๙ ทัพ ๕ ทิศทาง แม้สยามจะมีกำลังพลน้อยกว่าข้าศึก หนึ่งเท่าตัว แต่ก็ทรงนำทัพตีทัพพม่าจนแตกพ่ายไป ฟื้นฟูพระพุทธศาสนา ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้เป็นหลักในการ ดำเนินชีวิตแก่พสกนิกร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ สังคายนาพระไตรปิฎกซึ่งสูญหายไปมากเมื่อครั้งเสียกรุง ศรีอยุธยา ชำระให้ถูกต้องตามแก่นของพระศาสนา ชำระกฎหมาย เพื่อจัดระเบียบให้ราษฎรได้อยู่กันอย่างสุขสงบ พระองค์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมตัวบทกฎหมายที่ขาดหายไป และแก้ไขให้ถูกต้องเป็นธรรม แล้วประทับตราสามดวงไว้บน กฎหมายทุกเล่ม จึงเรียกขานกันต่อมาว่า กฎหมายตราสามดวง ฟื้นฟูศิลปวัฒนธรรม เมื่อทุกข์ของราษฎรได้รับการขจัดปัดเป่าแล้ว จึงทรง บำรุงสุขโดยฟื้นฟูทั้งธรรมเนียมประเพณีและศิลปศาสตร์ เพื่อธำรงความเป็นชาติที่มีอารยธรรม ทรงฟื้นฟูวรรณคดีสำคัญ หลายเรื่องในสมัยอยุธยา และทรงพระราชนิพนธ์เรื่องรามเกียรติ์ ขึ้นใหม่ทั้งหมด นอกจากคุณค่าทางวรรณกรรมแล้ว ประชาชน ยังได้ศึกษาแนวคิดด้านต่างๆ ที่เหมาะสมกับเหตุการณ์บ้านเมือง เช่น การปฏิบัติหน้าที่อย่างเต็มความสามารถ เหมือนเสนาวานร ที่ปฏิบัติภารกิจที่ได้รับมอบหมายจากพระรามอย่างสุดกำลัง ราชาธิราช หนึ่งในวรรณคดีที่เหล่านักปราชญ์ราชบัณฑิต ร่วมกันแปลและเรียบเรียงถวาย เมื่อ พ.ศ. ๒๓๒๘ กฎหมายตราสามดวง ซึ่งได้รับการชำระและจารลงสมุดไทย สมัยรัชกาลที่ ๑ เมื่อ พ.ศ. ๒๓๔๗ พระไตรปิฎก ฉบับทอง ซึ่งรัชกาลที่ ๑ ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ชำระและจารลงสมุดไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๑ 54-07-034_2256-339_W.indd 271 2/27/12 11:40:19 AM

272 รัชกาลที่ ๒ จัดฉายวีดิทัศน์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ ๒ บนฉากที่จำลองจากเก๋งนารายณ์ ในพระบรมมหาราชวัง ซึ่งรัชกาลที่ ๒ โปรดประทับทรงงานช่างต่างๆ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงครองราชย์เป็นระยะเวลา ๑๕ ปี ทรงเอาพระราชหฤทัยใส่ในการเสริมสร้างความมั่นคงให้แก่ ราชอาณาจักรสยามไปพร้อมกับทรงจรรโลงงานศิลปะและสร้างสรรค์วรรณคดี ที่ทรงคุณค่าจำนวนมาก ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รื้อฟื้นพระราชพิธี วิสาขบูชาซึ่งถือเป็นวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา ด้วยพระราชกรณียกิจ ที่ยังคุณประโยชน์ต่อประเทศชาติและราษฎรที่มีมาตราบจนปัจจุบัน องค์การ ยูเนสโก จึงยกย่องพระองค์ให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก เมื่อวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๑๑ 54-07-034_2256-339_W.indd 272 2/27/12 11:40:24 AM

ซอสามสาย เครื่องดนตรีไทยชนิดหนึ่ง ซึ่งรัชกาลที่ ๒ โปรดเล่นเป็นพิเศษ ฉากลงรักปิดทอง เขียนเรื่องอิเหนา ฝีพระหัตถ์รัชกาลที่ ๒ จิตรกรรมฝาผนัง จำลองภาพป้อมปราการ พระสมุทรเจดีย์ และบริเวณปากแม่น้ำเจ้าพระยาที่เมืองสมุทรปราการ ป้องกันประเทศ ในช่วงต้นรัชกาลยังมีศึกสงคราม จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้สร้างเมืองและป้อมปราการขึ้นที่สมุทรปราการ เพื่อให้เป็นเมืองหน้าด่านปากน้ำป้องกันข้าศึกที่จะเข้ามา ทางทะเล เปิดประเทศ ช่วงเวลานั้นประเทศในยุโรปต่างมีนโยบาย ล่าอาณานิคมเพื่อขยายเขตการค้าและหาแหล่งวัตถุดิบ ในทวีปแอฟริกาและเอเชีย สยามก็เป็นหนึ่งในเป้าหมาย ของมหาอำนาจเหล่านี้ พระองค์ทรงตระหนักว่าสยามเป็นรองด้าน แสนยานุภาพ จึงทรงใช้วิธีรอมชอมทางการทูต ยอมเปิด การค้ากับอังกฤษ และให้โปรตุเกสตั้งสถานทูตขึ้นใน ราชอาณาจักรสยามได้เป็นชาติแรก ยุคทองของวรรณกรรมไทย เมื่อบ้านเมืองสงบจากศึกภายนอก จึงทรงทำนุบำรุง ศิลปวิทยาการและการช่างของประเทศให้เจริญรุ่งเรือง ขึ้นในทุกๆ ทาง ทรงเป็นศิลปินเอกในทุกแขนง ทรงฟื้นฟูการช่างและส่งเสริม กวี ให้เจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุด นับเป็นยุ คท อ งด้านศิลป วัฒนธรรมอย่างแท้จริง พัฒนาการค้า ในด้านการค้า พระองค์ ทรงขยายก า ร ค้ า ส ำ เ ภ ากั บ ต่างประเทศ นำรายได้เข้าสู่ประเทศเพิ่มขึ้น ในการนี้ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรือหลวงที่เดินทางไปค้าขาย ชักธงช้างเผือกขึ้นเป็นสัญลักษณ์ จึงเป็นมูลเหตุให้ใช้ ธงช้างเผือกเป็นธงประจำชาติในเวลาต่อมา 273 ๓ 54-07-034_2256-339_W.indd 273 2/27/12 11:40:29 AM

274 จุดจัดแสดง จำลองเรือสำเภา ของหลวง ซึ่งทางราชการใช้บรรทุก สิ่งของทำการค้าขายกับประเทศ ที่มีเขตแดนติดทะเล โดยเฉพาะ การค้ากับจีน ซึ่งเจริญรุ่งเรือง ถึงขีดสุดสมัยรัชกาลที่ ๓ รัชกาลที่ ๓ ล่วงมาถึงแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า เจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ ๓ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ เป็นรัชสมัย แห่งความมั่งคั่งรุ่งเรืองและมั่นคงทางเศรษฐกิจยุคหนึ่ง ของราชอาณาจักร สมัยรัชกาลที่ ๓ แม้การศึกสงครามระหว่างสยาม กับประเทศใกล้เคียงซึ่งมีมาเนิ่นนานตั้งแต่กรุงศรีอยุธยา ได้สิ้นสุดลง แต่การเข้ามาของนักล่าอาณานิคมจากตะวันตก ทำให้ประเทศตะวันออกต้องหันมาต่อสู้เพื่อป้องกัน ผืนแผ่นดินของตน เรือสำเภา ซึ่งรัชกาลที่ ๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ช่างสร้างจำลองไว้ที่วัดคอกกระบือหรือวัดยานนาวา ในปัจจุบัน 54-07-034_2256-339_W.indd 274 2/27/12 11:40:33 AM

275 วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามเป็นพระอารามซึ่งรัชกาลที่ ๓ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ปฏิสังขรณ์ เพื่อเป็นสถานที่ จารึกความรู้เผยแพร่แก่ประชาชน ธงช้างเผือกในวงจักรสีขาว สำหรับอัญเชิญ สู่ยอดเสากระโดง เพื่อประกาศว่าเป็นเรือ ของทางราชการ เริ่มการค้าเสรี พระองค์ทรงตระหนักดีว่าไม่อาจสู้รบกับชาติ ตะวันตกที่มีอาวุธและยุทธวิธีอันทันสมัยได้ จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ทำสนธิสัญญาการค้ากับอังกฤษเป็นครั้งแรก นับเป็นการปูพื้นฐานทางเศรษฐกิจการค้า ในด้านเศรษฐกิจการค้า ทรงส่งเสริมทั้งการค้า สำเภากับจีนและยุโรป สร้างรายได้ให้แผ่นดินเพิ่มขึ้น เป็น ๓ เท่า และในปลายรัชกาลมีเงินสะสมที่พระราชทาน ไว้สำหรับใช้ในราชการแผ่นดินจำนวนมาก เรียกว่า เงินถุงแดง รับสั่งไว้ว่า “สำหรับไถ่บ้านไถ่เมือง” บำรุงพระพุทธศาสนา ในด้านศาสนา พระองค์ทรงเลื่อมใสศรัทธาใน พระพุทธศาสนา ทรงทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาอย่างมาก มีพระราชดำริให้พระสงฆ์ชั้นผู้ใหญ่อบรมสั่งสอนกุลบุตร ให้รู้พระปริยัติถึงเปรียญเอก โท ตรี จัตวา เพื่อจะได้เป็น ธรรมทายาทช่วยเผยแผ่พระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองสืบไป นอกจากนี้ ยังทรงสร้างและบูรณปฏิสังขรณ์ วัดหลายแห่งให้งดงามอย่างมีเอกลักษณ์ตามพระราชนิยม นับเป็นสมัยของการระดมช่างฝีมือก่อสร้างซึ่งทำให้ วัดวาอารามทั้งหลายนั้นสวยเด่นเป็นสง่ายิ่งขึ้นด้วย รักษาความรู้เดิมมิให้สูญหาย หลังการเปิดประเทศ คณะมิชชันนารีได้เข้ามาเผยแผ่ คริสต์ศาสนาและวิทยาการแผนใหม่ แม้พระองค์ จะทรงเห็นคุณค่าและประโยชน์ของวิทยาการตะวันตก แต่ก็ทรงวิตกถึงอันตราย หากประชาชนนับถือเลื่อมใส และเอาอย่างตะวันตกทั้งหมด และทรงเกรงว่าความรู้เดิม อันเป็นภูมิปัญญาของแผ่นดินจะสูญหาย จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าให้จารึกความรู้ต่างๆ เหล่านี้ไว้ในวัดโพธิ์หรือ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ซึ่งนับเป็นมหาวิทยาลัยเปิด แห่งแรกของราชอาณาจักร ๓ 54-07-034_2256-339_W.indd 275 2/27/12 11:40:37 AM

จุดจัดแสดง จำลองภาพจิตรกรรม ฝาผนังและจารึกเรื่องการแพทย์ แผนไทย ในศาลารายด้านหน้า พระมหาเจดีย์ ๔ รัชกาล วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม จารึกด้านการแพทย์แผนไทย ที่วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม นับเป็นต้นตำรับการรักษาโรคที่มีชื่อเสียง และได้รับการยอมรับในหมู่คนไทย จนถึงปัจจุบัน วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ถือเป็นแหล่ง รวบรวมจารึกด้านวรรณคดี นับตั้งแต่วิธีการ แต่งบทประพันธ์ เช่น ตำราฉันท์มาตราพฤติ และวรรณพฤติ สุภาษิตคำสอน เช่น โคลงโลกนิติ สุภาษิตพระร่วง และตำนานทางพระพุทธศาสนา เช่น ประวัติพุทธสาวกสาวิกา เป็นต้น จิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถ และวิหารพระพุทธไสยาส นอกจากมีภาพสวยงาม ยังเป็นแหล่งศึกษา แบบอย่างของการประพฤติดี ปฏิบัติชอบ ของผู้มีศรัทธาอย่างแรงกล้า ในพระพุทธศาสนา 276 54-07-034_2256-339_W.indd 276 2/27/12 11:40:40 AM

๔ 277 บำรุงพระศาสนา จารึกสรรพวิทยาการ นับตั้งแต่คณะมิชชันนารีเริ่มเข้ามาเผยแผ่ ศาสนาและถ่ายทอดวิทยาการสมัยใหม่ ชาวสยาม เริ่มได้รับความรู้ ความเชื่อ และอิทธิพลจาก ชาติตะวันตกหลายด้าน ด้วยเหตุนี้ เมื่อครั้งที่มี การปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม รัชกาลที่ ๓ จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เหล่า นักปราชญ์ราชกวีรวบรวมและเรียบเรียงสรรพวิชา จารึกไว้บนแผ่นหิน เพื่อเก็บรักษาภูมิปัญญา อันล้ำค่าให้คงอยู่สืบไป สรรพวิชาที่จารึกไว้มีหลายประเภทด้วยกัน ได้แก่ เวชศาสตร์ มีตำรับยาและการรักษาโรค ตามแบบแพทย์แผนไทย อักษรศาสตร์ มีทั้งวิธี การแต่งบทประพันธ์ประเภทต่างๆ และตัวบท วรรณคดีที่ทรงคุณค่า พุทธศาสตร์ส่วนใหญ่เป็น ประวัติพระสาวก อุบาสก และอุบาสิกา ในพระพุทธศาสนา 54-07-034_2256-339_W.indd 277 2/27/12 11:40:46 AM

เครื่องกระเบื้องหลากสีสัน เป็นสินค้าอย่างหนึ่งที่ไทยนำเข้าจากจีน ผ่านการค้าสำเภา โดยส่วนใหญ่มักนำมาประดับตกแต่ง พระอารามและพุทธสถานสำคัญในกรุงรัตนโกสินทร์ 278 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เป็นช่วงเวลาที่ สยามกำลังก่อร่างสร้างพระราชอาณาจักร และยังต้องทำ ศึกสงครามกับศัตรูรอบด้าน ทำให้ฐานะของสยามไม่มั่นคง การค้ากับต่างประเทศ โดยเฉพาะการค้าสำเภา จึงได้รับ การสนับสนุนจากราชสำนัก นับตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๑ ซึ่งทรงฟื้นฟูการค้าระบบบรรณาการกับจีนด้วยวิธีการ ต่างๆ ซึ่งล้วนเอื้อประโยชน์ต่อเศรษฐกิจของสยาม เป็นอย่างมาก การค้าสำเภา เบื้องหลังเรือสำเภาจำลอง จัดแสดง เครื่องกระเบื้องซึ่งเป็นหนึ่งในสินค้า ที่สยามนำเข้าจากจีนในช่วงที่มี การติดต่อซื้อขายสินค้าระหว่าง ไทยกับจีนสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ 54-07-034_2256-339_W.indd 278 2/27/12 11:40:56 AM

๔ 279 ภาพเรือกำปั่นของฝรั่งสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ฝีมือช่างเขียนสมัยรัชกาลที่ ๓ หินแกะสลักและเครื่องสังคโลก งานฝีมือที่ชาวสยามที่มีฐานะ นิยมนำเข้ามาจากจีน เพื่อนำไปตกแต่งสถานที่ หรือตั้งประดับไว้ในบ้านเรือน สินค้าที่บรรทุกสำเภาค้าขายกับจีน มีหลายอย่าง เช่น ดีบุก พริกไทย ครั่ง ขี้ผึ้ง ไม้หอม รวมทั้งสินค้าอื่นๆ ที่จัดซื้อหาเพิ่มเติมจากประเทศใกล้เคียง เช่น เขมร ญวน และมลายู แล้วรับซื้อสินค้าต่างประเทศที่ต้องการใช้ภายใน ประเทศ ผ้า ถ้วยชาม มาจำหน่ายแก่ราษฎรอีกทอดหนึ่ง การค้าสำเภามีความก้าวหน้าและรุ่งเรืองสืบมา เป็นลำดับ โดยเฉพาะสมัยรัชกาลที่ ๓ ซึ่งทรงพัฒนาระบบ ขนส่งสินค้าให้มีประสิทธิภาพด้วยการสนับสนุนให้มี การต่อเรือกำปั่นแบบฝรั่ง ที่สามารถบรรทุกสินค้าได้ ครั้งละมากๆ และมีความเร็วสูง ผลกำไรจากการค้าสำเภา นับเป็นรายได้ที่สำคัญยิ่งของแผ่นดินในสมัยรัตนโกสินทร์ ตอนต้น 54-07-034_2256-339_W.indd 279 2/27/12 11:41:02 AM

280 54-07-034_2256-339_W.indd 280 2/27/12 11:41:04 AM

เงินถุงแดงเป็นเงินที่พระบาทสมเด็จ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงได้รับจากผลกำไร ของการค้าสำเภาส่วนพระองค์ ตั้งแต่ยังดำรง พระยศเป็นพระเจ้าลูกยาเธอ กรมหมื่นเจษฎา บดินทร์ ทรงเก็บสะสมไว้โดยการนำใส่ถุงแดง แยกเป็นถุง ถุงละ ๑๐ ชั่ง แล้วตีตราปิดปากถุง เก็บเข้าในหีบกำปั่นข้างพระแท่นบรรทม เงินถุงแดงที่พระองค์ทรงเก็บสะสมไว้ ภายหลังมีคุณอย่างใหญ่หลวงต่อชาติบ้านเมือง ในการนำมา “ไถ่บ้านไถ่เมือง” ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเกิด วิกฤตการณ์ ร.ศ. ๑๑๒ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ ทำให้สยามประเทศรอดพ้นจากการยึดครองของ ชาวต่างชาติ ๔ 281 เงินอะไรอยู่ในถุงแดง เงิน​ในถุง​แดงเป็นเงินเห รียญทอ งคำของ ประ​เทศ​เม็กซิ​โก ด้วย​เป็นที่ยอมรับ​ใน​การ​แลก​เปลี่ยน ซื้อขายสินค้าของชาวต่างชาติสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ​เงินเหรียญเม็กซิโกนี้ ด้านหนึ่งมีรูปนกอินทรี กางปีกปากคาบอสรพิษ ​อันเป็นสัญลักษณ์ของประ​เทศ​ เม็กซิ​โก อยู่ใต้ข้อความว่า ESTADOS UNIDOS MEXICANOS ซึ่งแปลว่า สหรัฐเม็กซิโก อีกด้านหนึ่ง เป็นภาพเทพีแห่งเสรีภาพ มือขวาชูมงกุฎอันเป็น เครื่องหมายถึงเกียรติยศ ส่วนมือซ้ายถือเศษโซ่ตรวน ซึ่งหมายถึงอิสรภาพ ฉากหลังเป็นภาพภูเขาไฟโปโปกา เตเปตล์และอิซตักซีอวตล์ในเม็กซิโก และมีข้อความว่า 50 PESOS หรือ ๕๐ เปโซ ซึ่งเป็นหน่วยเงินตราของ เม็กซิโก กับ 37.5 Gr. ORO PURO ซึ่งแปลว่า ทองคำบริสุทธิ์น้ำหนัก ๓๗.๕ กรัม ตามอัตรา​แลก​เปลี่ยน​ ใน​เวลานั้น เงินเม็กซิโก ๓ ​เหรียญ มีค่าเทียบกับเงิน​ไทย ในสมัยรัชกาลที่ ๓ ประมาณ ๕ บาท เงินถุงแดง 54-07-034_2256-339_W.indd 281 2/27/12 11:41:06 AM

282 จัดแสดงวีดิทัศน์พระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ ๔ และรัชกาลที่ ๕ บนฉากที่จำลอง สถาปัตยกรรมตะวันตก ซึ่งกำลังได้รับความนิยมในสมัยนั้น 54-07-034_2256-339_W.indd 282 2/27/12 11:41:08 AM

นับแต่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ แห่งพระบรมราชวงศ์จักรี สยามต้องเผชิญกับกระแส ความเปลี่ยนแปลงหลายด้าน โดยเฉพาะการแสวงหา อาณานิคมของชาติตะวันตกอย่างอังกฤษและฝรั่งเศส ซึ่งรุกคืบยึดดินแดนเพื่อนบ้านด้วยวิธีการต่างๆ อย่างแยบยล ส่งผลให้สยามอยู่ท่ามกลางสมรภูมิการแข่งขันแย่งชิง ดินแดนกันระหว่างชาติทั้งสอง แต่ด้วยพระราชวิเทโศบาย อันแยบคาย สยามจึงสามารถยืนหยัดอย่างมั่นคงดำรง เอกราชสืบมา เมื่อถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว มหาอำนาจชาติตะวันตกยิ่งพยายามขยาย อำนาจเหนือดินแดนต่างๆ เพื่อประโยชน์ทั้งทางการค้า และการเข้าครอบครองทรัพยากรอันมีค่าของประเทศ ที่ตกเป็นเมืองขึ้น ส ย า ม ต้ อ ง เ ผ ชิ ญ กั บม ร สุ ม ก า ร แ ผ่ ลั ท ธิ จักรวรรดินิยมอย่างเลี่ยงไม่ได้ รัชกาลที่ ๕ จึงต้อง ทรงดำเนินกุศโลบายโดยเฉพาะทางการทูตและปรับปรุง ประเทศให้ก้าวทันตะวันตกอย่างรอบด้าน อันนำมาซึ่ง การเปลี่ยนแปลงหลายอย่าง ซึ่งยังประโยชน์ให้สยาม รอดพ้นจากการตกเป็นอาณานิคมเพียงประเทศเดียว ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ๕ รัชกาลที่ ๔ - รัชกาลที่ ๕ สมัยแห่งการฝ่ามรสุม มหาอำนาจ นำชาติสู่ศิวิไลซ์ 283 54-07-034_2256-339_W.indd 283 2/27/12 11:41:09 AM

รัชกาลที่ ๔ ทรงส่งเสริมและทรงสนับสนุนการศึกษาตามแบบแผนตะวันตก โดยเริ่มตั้งแต่ระดับเจ้านายด้วยการจ้างนางแอนนา เลียวโนเวนส์ ชาวอังกฤษ เข้ามาถวายพระอักษรสมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ฯ พระราชโอรส พระราชธิดา ตลอดจนเจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมในพระบรมมหาราชวัง 284 รัชกาลที่ ๔ รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๔ เริ่มต้นขึ้นท่ามกลางกระแส การล่าอาณานิคมของมหาอำนาจชาติตะวันตกที่แผ่ขยาย อิทธิพลอย่างมาก แต่สยามสามารถยืนหยัดเป็นประเทศ เอกราชรอดพ้นวิกฤตการณ์ต่างๆ ได้ด้วยพระปรีชาสามารถ และความเข้าพระราชหฤทัยต่อกระแสการเปลี่ยนแปลง ของโลกในเวลานั้น ด้วยก่อนเสด็จขึ้นครองราชย์ ทรงศึกษาภาษา อังกฤษจนสามารถอ่านและรับสั่งได้ดี และทรงคบค้าสมาคม กับชาวต่างประเทศมากมาย ทำให้ทรงได้รับความรู้และ วิทยาการทางเทคโนโลยีของโลกตะวันตกหลายแขนง 54-07-034_2256-339_W.indd 284 2/27/12 11:41:24 AM

รัชกาลที่ ๔ ทรงส่งคณะราชทูตเดินทางไปเข้าเฝ้าฯ จักรพรรดินโปเลียนที่ ๓ ที่พระราชวังฟงแตนโบล ประเทศฝรั่งเศส รัชกาลที่ ๔ ทรงส่งเสริมและทรงสนับสนุนการศึกษาตามแบบแผนตะวันตก โดยเริ่มตั้งแต่ระดับเจ้านายด้วยการจ้างนางแอนนา เลียวโนเวนส์ ชาวอังกฤษ เข้ามาถวายพระอักษรสมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ฯ พระราชโอรส พระราชธิดา ตลอดจนเจ้าจอมมารดาและเจ้าจอมในพระบรมมหาราชวัง ลายพระราชหัตถเลขาภาษาอังกฤษ ซึ่งรัชกาลที่ ๔ ทรงแลกเปลี่ยนกับ พระสหายชาวต่างชาติ 285 เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ เป็นช่วงเวลาเดียวกับการแผ่ อาณานิคมของชาติตะวันตก พระองค์ทรงดำเนินพระบรมราโชบาย เพื่อถ่วงดุลอำนาจของอังกฤษและฝรั่งเศสโดยผลักดันให้สยามเป็น ดินแดนกันชนของทั้งสองประเทศ ทรงดำเนินนโยบายผ่อนปรนการบีบบังคับทางการเมืองและการทูต ของชาติตะวันตก โดยปรับตัวให้เข้ากับวัฒนธรรมตะวันตก ปรับปรุงบ้านเมือง ให้ก้าวหน้าทันสมัยเยี่ยงอารยประเทศ ทรงส่งเสริมการเรียนรู้ภาษาอังกฤษเพื่อเป็นสื่อในการรับวิทยาการ และความก้าวหน้าของโลกตะวันตก โดยทรงจ้างครูฝรั่งมาถวายพระอักษรแด่ พระราชโอรส พระราชธิดา ตลอดจนส่งข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ไปศึกษางาน ยังประเทศต่างๆ ในยุโรป ทรงสนับสนุนการศึกษาของประชาชน พระราชทานพระบรมราชานุญาต ให้คณะมิชชันนารีคริสเตียนตั้งโรงเรียนราษฎรแบบตะวันตกขึ้นเป็นแห่งแรก ที่บริเวณหลังวัดอรุณราชวราราม อันเป็นต้นกำเนิดของโรงเรียนกรุงเทพคริสเตียน ในปัจจุบัน พระราชกรณียกิจที่สำคัญยิ่งประการหนึ่งคือการทำให้สยามเป็นที่รู้จัก และเป็นหนึ่งในประชาคมโลกที่มีศักดิ์ศรีเท่าเทียมประเทศที่เจริญแล้ว ด้วยการส่ง ราชทูตให้เดินทางไปเจริญทางพระราชไมตรีกับประเทศที่มีบทบาทสำคัญ ในประชาคมโลก รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นับเป็นสมัยแห่งการวาง รากฐานที่เอื้อต่อการพัฒนาประเทศให้เจริญก้าวหน้าทัดเทียมอารยประเทศ ในเวลาต่อมา นับเป็นพระมหากรุณาธิคุณที่ได้ทรงพระราชอุตสาหะบำเพ็ญ พระราชกรณียกิจเป็นอเนกประการ เครื่องราชบรรณาการที่รัชกาลที่ ๔ ทรงส่งไปเจริญทรงพระราชไมตรี กับพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งอังกฤษ ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 285 2/27/12 11:41:41 AM

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวประทับหน้าพลับพลาที่ประทับ เพื่อทอดพระเนตรสุริยุปราคาที่ตำบลหว้ากอ อำเภอคลองวาฬ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ในปัจจุบัน ท่ามกลางชาวตะวันตก คณะทูตานุทูต และข้าราชการที่ได้เดินทาง ตามเสด็จพระราชดำเนินไปด้วย “เทคโนโลยีตะวันตก” ที่สมเด็จพระนางเจ้า วิกตอเรียแห่งอังกฤษส่งมาถวายเพื่อเจริญ ทางพระราชไมตรี 286 ทรงปราดเปรื่องเรื่องดาราศาสตร์ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใฝ่พระราช หฤทัยศึกษาวิทยาการตะวันตกหลายแขนง โดยเฉพาะ ดาราศาสตร์ ทรงสามารถคำนวณวันเวลาที่จะเกิด สุริยุปราคาล่วงหน้าถึง ๒ ปี ได้อย่างถูกต้องและแม่นยำ ทรงพยากรณ์ว่าการเกิดสุริยุปราคาในวันที่ ๑๘ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๑๑ เป็นสุริยุปราคาเต็มดวง มองเห็น ได้ตั้งแต่เมืองปราณบุรีลงไปจนถึงเมืองชุมพร และสามารถ มองเห็นได้ชัดเจนที่ตำบลหว้ากอ แขวงเมืองประจวบคีรีขันธ์ ตามพิกัดภูมิศาสตร์ที่ ๙๙ องศา ๔๐ ลิปดา ๒๐ พิลิปดา ตะวันออก เส้นรุ้ง ๑๑ องศา ๔๑ ลิปดา ๔๐ พิลิปดาเหนือ โดยจะเห็นดวงจันทร์เข้าบังดวงอาทิตย์จากทาง ทิศตะวันตกเฉียงเหนือ แล้วออกทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ ในเวลา ๑๑.๔๒ นาฬิกา 54-07-034_2256-339_W.indd 286 2/27/12 11:41:44 AM

ภาพจิตรกรรมฝาผนังภายในพระอุโบสถ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ซึ่งเขียนขึ้นเมื่อสมัยรัชกาลที่ ๓ แสดงให้เห็นถึง ความสนใจของชาวสยามต่อวิทยาการตะวันตก มาตั้งแต่ต้นสมัยรัตนโกสินทร์ 287 ครั้งนั้นได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตร สุริยุปราคาเต็มดวงที่ตำบลหว้ากอ พร้อมด้วยเซอร์แฮร์รี ออด ผู้สำเร็จราชการอังกฤษประจำเมืองสิงคโปร์ คณะทูตานุทูต นักวิทยาศาสตร์ฝรั่งเศส แขกต่างประเทศ ที่ทรงเชิญมา และข้าราชบริพารไทย เหตุการณ์ก็เป็นไป ตามที่ทรงคำนวณซึ่งแม่นยำกว่านักดา ราศาสต ร์ ชาวฝรั่งเศสที่ร่วมตามเสด็จพระราชดำเนิน เพื่อสังเกตการณ์ด้วย ๒ วินาที ในปัจจุบันนี้ ประชาคมดาราศาสตร์ในระดับสากล ที่ศึกษาด้านสุริยุปราคา ยกย่องพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวด้วยการเรียกสุริยุปราคาเต็มดวงเมื่อ พ.ศ. ๒๔๑๑ ว่าเป็น “King of Siam’s Eclipse” จัดแสดงวีดิทัศน์ถ่ายทอดพระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของรัชกาลที่ ๔ หลายด้าน อาทิ ด้านดาราศาสตร์ ซึ่งทรงเชี่ยวชาญและทรงได้รับการยอมรับ ในระดับนานาชาติ ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 287 2/27/12 11:41:47 AM

288 รัชกาลที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๕ เสด็จพระราชสมภพในช่วงเวลาที่ภูมิภาคอุษาคเนย์ต้องเผชิญหน้ากับสภาวะวิกฤต อันเกิดจากการคุกคามของมหาอำนาจชาติตะวันตก ด้วยพระปรีชาญาณหยั่งรู้การณ์ไกลของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว พระบรมชนกนาถ พระราชโอรสจึงทรงได้รับการศึกษาวิชาความรู้ ที่สำคัญซึ่งไม่ปรากฏอยู่ในตำราภาษาไทย โดยทรงว่าจ้างชาวต่างประเทศ มาเป็นครูถวายการสอนภาษาอังกฤษ ซึ่งนอกจากจะเป็นเครื่องมือ ในการศึกษาวิชาการอันทันสมัย ยังช่วยเปิดโอกาสให้รับทราบความคิดอ่าน และรู้เท่าทันชาติตะวันตก ซึ่งต่างพยายามขยายอิทธิพลและเข้าครอบครอง ดินแดนต่างๆ ทั้งเอเชีย แอฟริกา ตลอดจนอเมริกาใต้ จัดแสดงหุ่นจำลองสถานที่สำคัญ ซึ่งรัชกาลที่ ๕ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ประกอบสื่อผสมทั้งแสง เสียง และวีดิทัศน์ 54-07-034_2256-339_W.indd 288 2/27/12 11:42:02 AM

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงฉายพระรูปร่วมกับสุลต่าน เมืองยะโฮร์ เมื่อคราวเสด็จประพาสสิงคโปร์และชวา ใน พ.ศ. ๒๔๓๙ 289 ภายหลังเสด็จขึ้นครองราชย์ จึงเริ่มเสด็จประพาส ต่างประเทศ ด้วยทรงเล็งเห็นความสำคัญของ การเปิดโลกทัศน์ และเป็นโอกาสที่จะได้ทอดพระเนตรความเจริญของ บ้านเมืองต่างๆ รวมทั้งยังจะได้เจริญทางพระราชไมตรีกับ ต่างประเทศซึ่งในเวลาต่อมาได้เป็นประโยชน์ต่อการพัฒนา และปรับปรุงประเทศอย่างไม่เคยปรากฏมาก่อน อันเป็น การพยายามยกระดับความเจริญของบ้านเมืองให้เท่าเทียม อารยประเทศ อย่างไรก็ตาม สยามไม่สามารถหลีกเลี่ยง การรุกรานของชาติตะวันตกซึ่งต่างมุ่งหน้าแสวงหา อาณานิคมในดินแดนส่วนต่างๆ ทั้งอังกฤษ ฮอลันดา สหรัฐอเมริกา และโดยเฉพาะอย่างยิ่งฝรั่งเศสจนเกิดเป็น วิฤตการณ์ร.ศ. ๑๑๒ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะดำรงพระอิสริยยศสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ ทรงได้รับการอบรมเรื่องต่างๆ จากพระบรมชนกนาถ เมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์ จึงเป็นพระมหากษัตริย์ ซึ่งทรงพระปรีชาสามารถและทรงนำพาประเทศชาติ ไปสู่ความเจริญในหลายด้าน ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 289 2/27/12 11:42:18 AM

พระสมุทรเจดีย์ เมืองสมุทรปราการ ตั้งอยู่ใกล้ปากแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นสมรภูมิที่ชาวสยาม ต่อสู้ป้องกันการรุกรานของฝรั่งเศส 290 วิกฤตการณ์ร.ศ. ๑๑๒ เมื่อล่วงมาถึง พ.ศ. ๒๔๓๖ ซึ่งตรงกับรัตนโกสินทร์ศกหรือ ร.ศ. ๑๑๒ ฝรั่งเศสได้หาเหตุกระทบกระทั่งตามชายแดนและส่งเรือรบจะรุกเข้าปากแม่น้ำ เจ้าพระยา สยามต้องต่อสู้จนสุดความสามารถ แต่ไม่เป็นผล ฝรั่งเศส ยื่นคำขาดให้ชดใช้ค่าเสียหายสามล้านฟรังก์ ร้ายแรงยิ่งกว่านั้นคือสยามต้องยก ดินแดนบางส่วนให้ฝรั่งเศส นำความโทมนัสมาสู่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวอย่างมากถึงกับทรงพระประชวรหนัก แต่ก็ทรงประคับประคอง สถานการณ์จนผ่านพ้นวิกฤต ทรงชดใช้ค่าปรับด้วยเงินถุงแดงในสมัยรัชกาลที่ ๓ สมทบกับเครื่องประดับของเจ้านายหลายพระองค์ และทรงจำยอมสละดินแดน บางส่วนเพื่อรักษาดินแดนส่วนใหญ่และเอกราชของชาติไว้ 54-07-034_2256-339_W.indd 290 2/27/12 11:42:34 AM

พระราชดำรัส พระราชทานแก่ข้าทูลละอองธุลีพระบาท ณ เรือพระที่นั่งมหาจักรี ซึ่งทอดสมออยู่หน้าเมืองสมุทรปราการ เมื่อวันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๓๖ ซึ่งตรงกับรัตนโกสินทร์ศก หรือ ร.ศ. ๑๑๒ เรือปืนโกแมต (Comete) หนึ่งในเรือรบของฝรั่งเศส ที่รุกรานสยาม เมื่อ ร.ศ. ๑๑๒ 291 ฉันขอบอกให้ทราบโดยทั่วกันว่า ถ้าเหตุการณ์จะมีแก่บ้านเมืองประการใด ตัวฉันไม่ได้ย่อท้อถดถอยอย่างหนึ่งอย่างใด ขอให้ท่านทั้งหลายไว้ใจเถิด ฉันกับท่านทั้งหลาย คงจะช่วยกันรักษาบ้านเมืองของเรา จนสุดกำลังและความคิด ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 291 2/27/12 11:42:47 AM

ศุลกสถาน ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา เป็นอาคารของทางราชการที่ก่อสร้างด้วยสถาปัตยกรรม แบบตะวันตก เป็นการส่งเสริมภาพลักษณ์ความเป็นอารยประเทศของสยามได้เป็นอย่างดี 292 วิกฤตการณ์ ร.ศ. ๑๑๒ เป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงตระหนักว่า เมื่อไม่สามารถเอาชนะมหาอำนาจชาติตะวันตก ด้วยกำลังได้ ก็ต้องเอาชนะด้วยปัญญา จึงทรงดำเนินพระบรมราโชบาย ๒ ประการ ประการแรก คือ พัฒนาบ้านเมืองให้เจริญก้าวหน้าอย่างตะวันตก ทรงเริ่มต้นด้วยการปฏิรูปการปกครองจากแบบจตุสดมภ์มาสู่การตั้ง กระทรวงขึ้น ๑๒ กระทรวง ทรงวางรากฐานด้านสาธารณูปโภคและการคมนาคมต่างๆ เช่น ปฏิรูปการสื่อสาร สร้างโทรเลขสายแรก คือสายกรุงเทพฯ - สมุทรปราการ และนำโทรศัพท์เข้ามาทดลองใช้เพื่อแจ้งข่าวการเดินเรือผ่านเข้าออก ที่ปากแม่น้ำเจ้าพระยา ให้ทางกรุงเทพฯ ทราบได้อย่างทันท่วงที ประเทศสยามมีการใช้โทรศัพท์ครั้งแรก ในสมัยรัชกาลที่ ๕ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๔ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงวางรากฐานการบริหารราชการแผ่นดิน ด้วยการตั้งสภาที่ปรึกษาแผ่นดินและสภาที่ปรึกษาในพระองค์ โดยมีพระราชประสงค์ เพื่อ “ช่วยคิดราชการแผ่นดิน...ให้ราษฎรอยู่เย็นเป็นสุข” พัฒนาประเทศ 54-07-034_2256-339_W.indd 292 2/27/12 11:43:01 AM

ทัศนียภาพบริเวณสะพานมัฆวานรังสรรค์ เมื่อมองไปยังพระที่นั่งอนันตสมาคม สะท้อนให้เห็น บรรยากาศของการปรับปรุงบ้านเมืองตามแบบอย่างของอารยประเทศทางตะวันตก เส้นทางรถไฟซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น ช่วยขยายความเจริญและเชื่อมโยงการคมนาคมไปสู่หัวเมืองอย่างกว้างขวาง 293 ทรงปรับปรุงการคมนาคม โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มี การตัดถนนเพิ่มขึ้นหลายสาย พร้อมทั้งสร้างอาคารขึ้นสองฟากฝั่งถนน เพื่อส่งเสริม การพาณิชย์ควบคู่กับการพัฒนาการสัญจรทางบก ทรงวางรากฐานการรถไฟเพื่อเชื่อมโยงหัวเมืองสำคัญให้เข้าถึงกันได้ อย่างสะดวกรวดเร็ว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างทางรถไฟสาย กรุงเทพฯ - ปากน้ำ ที่เปิดทำการได้เป็นสายแรก เมื่อมีข้าศึกรุกล้ำเข้ามาทาง ปากแม่น้ำ ก็จะสามารถลำเลียงกำลังพลป้องกันได้ทันท่วงที สมัยรัชกาลที่ ๕ นับเป็นช่วงเวลาที่มีการปรับปรุงสภาพบ้านเมือง ให้เป็นที่ยอมรับของนานาอารยประเทศ นับเป็นการพลิกโฉมประเทศ ครั้งสำคัญในประวัติศาสตร์ของชาติ ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 293 2/27/12 11:43:16 AM

ทรงฉายพระรูปกับพระเจ้าซาร์นิโคลัสที่ ๒ เมื่อคราวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยือนรัสเซีย พ.ศ. ๒๔๔๐ ประทับรถม้าพระที่นั่งกับพระราชินีมาร์เกริตาแห่งอิตาลี ทอดพระเนตรริ้วขบวนทหารที่กรุงโรม เมื่อคราวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยือนประเทศอิตาลี พ.ศ. ๒๔๔๐ 294 พระบรมราโชบายประการที่ ๒ คือการเจริญทางพระราชไมตรีเป็นมิตร กับประเทศมหาอำนาจต่างๆ เพื่อให้เกิด การคานอำนาจกัน โดยได้เสด็จพระราช ดำเนินไปทรงเยือนทวีปยุโรปถึง ๒ ครั้ง ใน พ.ศ. ๒๔๔๐ และ ๒๔๕๐ ทรงแสดง ให้ประจักษ์ชัดแก่ชาวโลกว่า พระมหา กษัตริย์ของกรุงสยามนั้นมิได้ล้าหลัง ไร้ความเจริญ ตรงกันข้าม ทรงรับสั่ง และเข้าพระราชหฤทัยภาษาอังกฤษ ได้เป็นอย่างดีโดยมิต้องใช้ล่าม นอกจากนี้ ทรงส่งพระราชโอรส และบุตรหลานของขุนนางชั้นผู้ใหญ่ ตลอดจนสามัญชนจำนวนมากออกไป ศึกษาวิชาการต่างๆ ในยุโรป เพื่อนำ วิทยาการที่ก้าวหน้ากลับมาพัฒนา บ้านเมือง 54-07-034_2256-339_W.indd 294 2/27/12 11:43:31 AM

ทรงฉายพระรูปร่วมกับพระราชโอรส ๑๑ พระองค์ที่เสด็จไปทรงศึกษาวิชาการแขนงต่างๆ ในทวีปยุโรป เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๐ ณ ปราสาทตาโปลวคอร์ต (Taplow Court) ถนนคลิฟเดน (Cliveden Road) เมืองเมเดนเฮด (Maidenhead) ประเทศอังกฤษ 295 วิชาความรู้ในหนังสือไทยที่มีผู้แต่งไว้นั้น เป็นแต่ของเก่าๆ มีน้อย เพราะมิได้สมาคมกับชาติอื่นช้านาน เหมือนวิชาการในประเทศยุโรป ที่ได้สอบสวนซึ่งกันและกันจนเจริญรุ่งเรือง พระบรมราโชวาท รัชกาลที่ ๕ พระราชทานพระเจ้าลูกเธอ ที่จะไปทรงศึกษา ณ ประเทศอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๒๘ ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 295 2/27/12 11:43:44 AM

296 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำเนินพระบรมราโชบายอันชาญฉลาด ยกเลิกระบบ ไพร่ทาสด้วยวิธีค่อยเป็นค่อยไป ใช้เวลากว่า ๓๐ ปีจึงสามารถ ปลดพันธนาการทางสังคมที่มีมาหลายร้อยปีได้ โดยปราศจากการสูญเสียเลือดเนื้อเป็นชาติแรกและ ชาติเดียวในโลก ประกอบกับทรงส่งเสริมการศึกษาของ ราษฎร โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งโรงเรียนหลวง แห่งแรกขึ้นที่วัดมหรรณพาราม จากนั้นก็ได้ขยาย ให้แพร่หลายออกไปทั้งในกรุงเทพฯ และหัวเมืองต่างๆ ทรงสนับสนุนให้ขยายการศึกษานับตั้งแต่ในพระบรมมหาราชวัง ไปสู่โรงเรียนของราษฎรในหัวเมืองต่างๆ 54-07-034_2256-339_W.indd 296 2/27/12 11:43:59 AM