อัญมณีของมหานคร นิทรรศน์รัตนโกสินทร์

พระราชดำรัส รัชกาลที่ ๕ ในวันพระราชทานประกาศนียบัตร ณ โรงเรียนพระตำหนักสวนกุหลาบ 297 ด้วยพระราชอุตสาหะในการบำเพ็ญพระราช กรณียกิจเป็นอเนกประการ สยามจึงเป็นประเทศเดียว ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่สามารถรักษาเอกราชและ อธิปไตยไว้ได้สืบมา ตลอดระยะเวลา ๔๒ ปี แห่งรัชสมัย สยามได้รับ การปรับปรุงเปลี่ยนแปลงยิ่งกว่าครั้งใดในประวัติศาสตร์ ของชาติ พระองค์จึงทรงเป็นพระปิยมหาราช พระมหา กษัตริย์อันเป็นที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทยตราบจนทุกวันนี้ เจ้านายราชตระกูลตั้งแต่ลูกฉันเป็นต้นลงไป ตลอดจนถึงราษฎรที่ต่ำสุด จะได้มีโอกาสเล่าเรียนได้เสมอกัน ไม่ว่าเจ้าขุนนางว่าไพร่ เพราะฉะนั้นจึงขอบอกได้ว่า การเล่าเรียนในบ้านเมืองเรานี้ จะเปนข้อสำคัญที่หนึ่ง ซึ่งฉันจะอุตส่าห์จัดให้เจริญให้จงได้ ๕ 54-07-034_2256-339_W.indd 297 2/27/12 11:44:12 AM

298 รัชกาลที่ ๖ เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ ได้ทรงดำเนินรอยตามพระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ซึ่งนอกเหนือจากการพัฒนาบ้านเมืองให้รุ่งเรืองขึ้นเป็นลำดับ ยังทรงสนับสนุนความก้าวหน้าทางด้านความคิดและสติปัญญาของราษฎร ทั้งโดยขยายการศึกษา ทรงพระราชนิพนธ์บทประพันธ์ประเทืองปัญญา เปิดโอกาสให้ราษฎรแสดงความเห็นที่ถือเป็นประโยชน์แก่ประเทศชาติ ผ่านกระบวนการต่างๆ ซึ่งล้วนแต่เป็นการวางรากฐานที่สำคัญในการพัฒนาคน เพื่อร่วมกันพัฒนาชาติสืบไป ๖ จัดฉายวีดิทัศน์ ถ่ายทอดพระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของพระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว บนผนังที่จำลองสถาปัตยกรรม ซึ่งได้รับความนิยมในสมัยนั้น 54-07-034_2256-339_W.indd 298 2/27/12 11:44:23 AM

299 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัว ทรงได้รับการศึกษาจากประเทศอังกฤษตามแนว พระราชดำริของสมเด็จพระบรมชนกนาถในการป้องกันรักษา เอกราชของชาติด้วยการสร้างความเจริญแก่บ้านเมือง โดยรับวิทยาการจากชาติตะวันตกแล้วนำมาปรับใช้ ในการพัฒนาประเทศได้อย่างเหมาะสม โดยทรงเข้าศึกษา วิชาการต่างๆ จากสถาบันที่มีชื่อเสียง ทั้งวิชาการทหาร จากมหาวิทยาลัยแซนด์เฮอร์สต์ วิชาประวัติศาสตร์ และกฎหมายจากวิทยาลัยไครสต์เชิร์ช ซึ่งเป็นสถาบัน ในเครือมหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ดแห่งประเทศอังกฤษ นอกเหนือจากการเอาพระราชหฤทัยใส่ ในการศึกษาวิทยาการสมัยใหม่ ยังมีพระราชประสงค์ที่จะ เข้าใจแบบแผนทางความคิด วิถีชีวิต และวัฒนธรรม ของทางตะวันตก อันจะเป็นการปูทางไปสู่การเสริมสร้าง ความสัมพันธ์ที่เท่าเทียมและนำพาประเทศไปสู่การยอมรับ รอดพ้นจากการถูกเอารัดเอาเปรียบและการคุกคาม ของชาติมหาอำนาจทั้งหลาย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงฉายพระรูป เมื่อคราวที่พระราชโอรสเสด็จไปรับที่กรุงเจนีวา ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๐ หนังสือเรื่อง The War of the Polish Succession หรือสงครามสืบราชสมบัติโปแลนด์ พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัวเมื่อครั้งยังทรงศึกษา ณ มหาวิทยาลัยออกซ์ฟอร์ด สะท้อนให้เห็นถึงพระปรีชาสามารถด้านประวัติศาสตร์ การเมือง และอักษรศาสตร์ 54-07-034_2256-339_W.indd 299 2/27/12 11:44:31 AM

พระราชนิพนธ์ เมืองไทยจงตื่นเถิด ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัว 300 ปลูกฝังความรักชาติ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพยายามปลุกใจประชาชนให้เกิดความรักชาติอย่างเป็น รูปธรรมอยู่เป็นนิตย์ โดยทรงปฏิบัติพระองค์เฉกเช่น สามัญชนที่มีความรักชาติ ทรงเตือนให้ช่วยกันเตรียมพร้อม ที่จะป้องกันชาติ ดังปรากฏในพระราชนิพนธ์ซึ่งสื่อสาร สารัตถประโยชน์มุ่งปลุกใจให้ประชาชนมีความรักชาติ มีความภูมิใจในประเพณีวัฒนธรรมของชาติ นอกจากนี้ ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้ง กองเสือป่า โดยทรงมุ่งหมายจะฝึกหัดข้าราชการพลเรือน ให้ได้เรียนรู้วิชาทหารไว้ เป็นกำลังช่วยชาติบ้านเมือง ในยามสงคราม และยามสงบก็ยังอาจช่วยเหลือราชการ ในการปราบปรามโจรผู้ร้ายและการจลาจล และทรงก่อตั้ง กิจการลูกเสือป่า เพื่อฝึกอบรมเยาวชนให้เป็นพลเมืองดี มีความจงรักภักดีต่อชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์ มีความสามัคคีในหมู่คณะอันเป็นรากฐานความมั่นคง ของชาติ ชาติไทยที่จะหวังมั่นคงอยู่ต่อไปได้ ก็ต้องอาศัยกำลัง และความรู้สึกรักชาติอันแท้จริง แห่งบุคคลซึ่งเป็นไทยโดยเฉพาะ โครงสยามานุสสติ พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัวมีเนื้อหาเตือนสติและปลูกฝังความรักชาติ และภูมิใจในเกียรติภูมิของชาติ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนิน ไปทอดพระเนตรการซ้อมรบของกองเสือป่า 54-07-034_2256-339_W.indd 300 2/27/12 11:44:46 AM

301 ขยายโอกาสการศึกษา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเอาพระราชหฤทัยใส่ ในการศึกษาของราษฎรเป็นอย่างยิ่ง ทรงขยายการศึกษาซึ่งสมเด็จ พระบรมชนกนาถทรงวางไว้ให้กว้างขวางยิ่งขึ้นกว่าเดิม และไม่ทรงมุ่งฝึกคน เพื่อเข้ารับราชการแต่เพียงอย่างเดียว แต่ทรงสอนให้คนมีคุณธรรม และความรู้ในการประกอบอาชีพโดยควรแก่อัตภาพ และทรงสร้าง สถานศึกษาระดับต่างๆ อย่างหลากหลายซึ่งเป็นการเปิดโอกาสให้ราษฎร ได้รับการศึกษาอย่างทั่วถึง เช่น โรงเรียนมหาดเล็กหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น แทนวัดประจำรัชกาลและทรงชักชวนผู้มีใจบุญทำบุญด้วยการสร้าง โรงเรียนแทนการสร้างวัดตามประเพณีนิยม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยก ฐานะโรงเรียนข้าราชการพลเรือนในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวขึ้นเป็นมหาวิทยาลัย นับเป็นมหาวิทยาลัยแห่งแรกของประเทศ โรงเรียนเพาะช่าง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งขึ้น เพื่ออนุรักษ์และสนับสนุนงานศิลปกรรมไทย ทำให้ประเทศยังมีช่างฝีมือ ที่สืบทอดและสร้างสรรค์สิ่งสวยงามของชาติมาถึงปัจจุบัน โรงเรียนเบญจมราชาลัย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้น เป็นโรงเรียนฝึกหัดครูสตรีแห่งแรกของกระทรวงธรรมการ การศึกษาประชาบาล ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็น โรงเรียนระดับประถมศึกษาเพื่อให้ประชาชนในระดับท้องถิ่นได้รับ การศึกษาอย่างทั่วถึง สมัยรัชกาลที่ ๖ การศึกษามิได้อยู่ในวัด ดังเช่นกาลก่อน ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างโรงเรียนมหาดเล็กหลวงขึ้น เพื่อเป็นสถาบันการศึกษาและเป็นเสมือน พระอารามประจำรัชกาล จากพระราชประสงค์ของรัชกาลที่ ๕ ที่จะทรงทำนุบำรุงศิลปะการช่างของไทย ให้พัฒนาถาวรสืบไป รัชกาลที่ ๖ จึงได้พระราชทานกำเนิด โรงเรียนเพาะช่าง เพื่อเป็นสถาบัน สำหรับการศึกษาศิลปกรรมไทยต่อไป มีพระราชดำริเห็นสมควรที่จะขยาย การศึกษาให้ผู้จะศึกษาขั้นสูงสามารถเข้าเรียน ได้ทั่วถึงกัน จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยกโรงเรียนข้าราชการพลเรือน ขึ้นเป็นจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ๖ 54-07-034_2256-339_W.indd 301 2/27/12 11:44:58 AM

ทรงพยายามฟื้นฟูโขน ซึ่งในสมัยนั้นซบเซาอย่างมาก ทั้งยังทรงแสดงด้วยพระองค์เอง เช่น โขนเรื่องรามเกียรติ์ ทรงรับบทพระรามและทรงฉลองพระองค์ ที่ทรงออกแบบเอง 302 วัฒนธรรมนำชาติวัฒนา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงทำนุ บำรุงศิลปวัฒนธรรมไทยทุกสาขา ไม่ว่าจะเป็นนาฏศิลป์ การละคร จิตรกรรรม สถาปัตยกรรม วรรณกรรมอย่างมาก โดยเฉพาะงานวรรณกรรมนั้นได้ทรงพระราชนิพนธ์บทประพันธ์ อันทรงคุณค่าทั้งเนื้อหาและวรรณศิลป์ขึ้นถึง ๑,๒๓๖ เรื่อง ด้วยทรงตระหนักในพระราชหฤทัยดีว่า ชาติที่มีความเจริญ รุ่งเรืองทางด้านอักษรศาสตร์ย่อมได้รับการนับถือยกย่องจาก นานาชาติ โดยอาจแบ่งบทพระราชนิพนธ์เป็นหลายประเภท ด้วยกัน เช่น บทพระราชนิพนธ์ละครร้อง บทพระราชนิพนธ์ละครพูด บทพระราชนิพนธ์สารคดี บทพระราชนิพนธ์เกี่ยวกับลัทธิ ประเพณี และศาสนา บทพระราชนิพนธ์ทางการทหารและการต่างประเทศ 54-07-034_2256-339_W.indd 302 2/27/12 11:45:11 AM

บทละครพูดคำฉันท์ เรื่อง มัทนะพาธา พระราชนิพนธ์ของ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้รับการยกย่อง จากวรรณคดีสโมสร เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๗ ว่าเป็นหนังสือแต่งดี เพราะมีพระราชดำริใช้คำฉันท์ แต่งเป็นละครพูด อันเป็นของแปลกในกระบวนวรรณคดีและแต่งได้โดยยาก ยังไม่เคยมีกวีคนใดได้พยายามแต่งมาก่อน 303 นอกจากนี้ ยังทรงเลือกบทพระราช นิพนธ์มาจัดแสดงละคร โดยทรงแฝง แนวพระราชดำริต่างๆ ทั้งการปกครอง เศรษฐกิจ และสังคม รวมทั้งคติธรรม สำหรับการครองตนอยู่ในสังคมอย่างเป็น พลเมืองดี มีความจงรักภักดีต่อชาติ ศาสนา และพระมหากษัตริย์ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมมหรสพ เพื่อบำรุงนาฏศิลป์ และดนตรี และได้พระราชทานบรรดาศักดิ์ แก่ศิลปิน มีการตั้งโรงเรียนพรานหลวง ในพระบรมราชูปถัมภ์ สำหรับสอนอบรม กุลบุตรให้มีความรู้ทางนาฏศิลป์ดนตรี พร้อมกับวิชาสามัญ อ้าอรุณแอร่มระเรื่อรุจี ประดุจมโนภิรมย์รตี ณ แรกรัก แสงอรุณวิโรจน์นภาประจักษ์ แฉล่มเฉลาและโสภิตนัก ณ ฉันใดหญิงและชาย ณ ยามรตีอุทัย สว่าง ณ กลางกมลละไม ก็ฉันนั้น พระราชวังสราญรมย์ สถานที่ตั้งกรมมหรสพและโรงละครทวีปัญญา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งขึ้นเพื่อบำรุงศิลปะการแสดงของชาติ ๖ 54-07-034_2256-339_W.indd 303 2/27/12 11:45:25 AM

ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ เพื่อให้เป็นที่บริการรักษาพยาบาลผู้บาดเจ็บและผู้ป่วยไข้ ทั้งในยามสงครามและปกติโดยไม่เลือกชาติ ชั้น วรรณะ ลัทธิ ศาสนา หรือความคิดเห็นทางการเมือง สะพานพระราม ๖ สะพานรถไฟข้ามแม่น้ำเจ้าพระยา สะพานแรกของไทย ที่ช่วยเชื่อมโครงข่าย รถไฟทั่วประเทศให้ติดต่อถึงกัน 304 พัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของบ้านเมือง ตลอดช่วงระยะเวลา ๑๕ ปีแห่งรัชสมัย พระบาท สมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระราชอุตสาหะ ที่จะนำสยามไปสู่ความเจริญรุ่งเรืองในทุกด้านทัดเทียม อารยประเทศ ในการพัฒนาด้านการแพทย์และการสาธารณสุข ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ วชิรพยาบาล และสถานเสาวภา เพื่อเป็นแหล่งผลิตเซรุ่ม แก้พิษงู มีการตั้งโรงปูนซีเมนต์ไทย ด้วยมีพระราชดำริว่า ปูนคือวัสดุสำคัญที่รองรับกิจการการก่อสร้างสาธารณูปโภค จำเป็น อันเป็นการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของประเทศ ทรงตั้งกรมรถไฟหลวงและขยายกิจการรถไฟ จนมีการขุดเจาะอุโมงค์รถไฟยาวที่สุดในประเทศไทย ลอดถ้ำขุนตาล และสร้างทางเดินรถไฟเส้นทางต่างๆ ทั่วพระราชอาณาจักรสำเร็จลงเป็นลำดับ ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ก่อตั้งบริษัทปูนซิเมนต์ไทย จำกัด ด้วยพระราชประสงค์ที่จะให้สยามสามารถผลิตปูนซีเมนต์ใช้เอง ลดการพึ่งพาการนำเข้าจากต่างประเทศ และเพื่อจัดสรรการใช้ ทรัพยากรภายในประเทศอย่างคุ้มค่า อุโมงค์ขุนตาล เป็นอุโมงค์รถไฟที่ยาวที่สุดในประเทศ ช่วยให้การเดินทางไปยังท้องถิ่นทุรกันดารสะดวกมากขึ้น 54-07-034_2256-339_W.indd 304 2/27/12 11:45:42 AM

305 ตั้งสถาบันการเงิน โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างคลังออมสิน เพื่อส่งเสริมให้ประชาชนรู้จัก การออมทรัพย์ ตลอดจนทรงค้ำจุนแบงค์สยามกัมมาจล ให้มั่นคงจนพัฒนาขึ้นเป็นธนาคารไทยพาณิชย์ จำกัด (มหาชน) ในปัจจุบัน ริเริ่มงานชลประทานเพื่อการเกษตร มีการสร้าง เขื่อนพระราม ๖ เป็นเขื่อนทดและส่งน้ำที่จังหวัดพระนคร ศรีอยุธยาขึ้นเป็นเขื่อนแรกของประเทศ เริ่มการขนส่งไปรษณียภัณฑ์ทางอากาศ ทรงริเริ่ม ใช้การบินในการคมนาคมขนส่งทางอากาศ นอกเหนือจาก จะใช้การบินในการป้องกันประเทศ สร้างสะพานพระราม ๖ เพื่อเป็นสะพานข้าม แม่น้ำเจ้าพระยาและเพื่อเชื่อมทางรถไฟทั้งสายเหนือและ สายใต้โยงเข้าสู่ศูนย์กลางที่สถานีรถไฟหัวลำโพง สร้างสวนลุมพินี โดยพระราชทานที่ดิน ให้เป็นที่พักผ่อนหย่อนใจของประชาชน เขื่อนพระราม ๖ เป็นเขื่อนทดน้ำที่สร้างขึ้นเป็นแห่งแรก ในประเทศไทย กั้นแม่น้ำป่าสักที่คุ้งยางนม ตำบลไก่ขัน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพื่อเก็บน้ำไว้ให้ประชาชน ใช้ในการเกษตร พ.ศ. ๒๔๖๒ ได้มีการทดลองทำการบินรับ - ส่งไปรษณีย์ระหว่างกรุงเทพฯ กับจันทบุรีด้วยเครื่องบินเบรเกต์ ๑๔ (Breguet XIV) ซึ่งเป็นเครื่องบินทหารที่ได้ดัดแปลงมาใช้งานขนส่งทางอากาศ นับว่าประเทศไทยได้ก้าวเข้าสู่วงการการบิน ก่อนหน้าประเทศอื่นๆ ในภูมิภาคอุษาคเนย์ ๖ 54-07-034_2256-339_W.indd 305 2/27/12 11:45:56 AM

ฉันยังหวังว่าจะมีชีวิตอยู่นานพอ ที่จะได้เหนประเทศสยาม ได้ร่วมเข้าในหมู่ชาติต่างๆ โดยได้รับเกียรติ แลความเสมอภาคอย่างจริงๆ ตามความหมายของคำนั้นทุกประการ เครื่องอิสริยาภรณ์ Croix de Guerre และ Chevalier de la Légion d’Honneur ซึ่งรัฐบาลฝรั่งเศสมอบให้เป็นบำเหน็จความชอบ แก่ผู้แทนทหารไทยที่ได้ร่วมรบในสงครามโลกครั้งที่ ๑ อย่างเต็มกำลังความสามารถจนประสบชัยชนะในที่สุด พระราชปณิธานในการปกครองประเทศชาติ ในพระราชหัตถเลขาถึงสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ที่มีลายพระหัตถ์มากราบบังคมทูลถวายพระพร ในวันที่ทรงประกอบพระราชพิธีบรมราชาภิเษก 306 54-07-034_2256-339_W.indd 306 2/27/12 11:46:08 AM

กองทหารของสยามได้ร่วมเดินสวนสนามเพื่อฉลองชัยชนะกับฝ่ายสัมพันธมิตร ภายหลังสงครามโลกครั้งที่ ๑ สิ้นสุดลง ทั้งที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส กรุงลอนดอน ประเทศอังกฤษ และกรุงบรัสเซลส์ ประเทศเบลเยียม ถือเป็นการประกาศ เกียรติภูมิของทหารหาญและประเทศสยามแก่บรรดาอารยประเทศ อนุสาวรีย์ทหารอาสา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯให้สร้างขึ้นที่มุมตะวันตกเฉียงเหนือ ของท้องสนามหลวงเพื่อเป็นอนุสรณ์ถึงความเสียสละ ของทหารหาญ 307 เกียรติภูมิสยาม ตลอดรัชกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงพยายามทำทุกวิถีทางเพื่อให้สยามได้รับ การยอมรับจากประชาคมโลกอย่างแท้จริง ซึ่งหนึ่งใน พระราชวิเทโศบายที่แสดงถึงพระปรีชาสามารถอันสุขุม คัมภีรภาพคือการตัดสินพระราชหฤทัยประกาศสงคราม ต่อฝ่ายมหาอำนาจอักษะในสงครามโลกครั้งที่ ๑ ร่วมกับฝ่าย สัมพันธมิตร ซึ่งทำให้ประเทศได้รับประโยชน์นานัปการ นับตั้งแต่การเป็นที่รู้จักของนานาชาติ การยอมรับฐานะ และสิทธิของสยามเสมอกับอารยประเทศ ที่สำคัญคือ การได้ยกเลิกและแก้ไขสนธิสัญญาที่ไม่เป็นธรรมที่ต่างชาติ ทำไว้ ซึ่งผูกพันมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ ๔ ๖ 54-07-034_2256-339_W.indd 307 2/27/12 11:46:25 AM

308 ประชาธิปไตยในเมืองดุสิตธานี เมื่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จนิวัตพระนคร จากการศึกษาวิชาการในยุโรป ได้ทรงทดลองการปกครองระบอบประชาธิปไตย โดยทรงจัดสร้าง เมืองมัง ซึ่งเป็นชื่อที่มาจากคำว่า mango ตามสถานที่ตั้ง ที่เป็นสวนมะม่วง ด้านหลังพระตำหนักจิตรลดาองค์เดิม (ปัจจุบันอยู่ในบริเวณ วังปารุสกวัน) โดยพลเมืองคือมหาดเล็กทั้งรุ่นเล็กและรุ่นใหญ่ มีการเลือกตั้ง การตั้งคณะปกครอง การปฏิบัติตามเสียงข้างมาก ตลอดจนการฝึกเรื่อง การออมทรัพย์แต่ภายหลังได้ยกเลิกไป ต่อมา พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงทดลอง การปกครองระบอบประชาธิปไตยอีกครั้ง โดยทรงจัดตั้งเมืองดุสิตธานี เมื่อ พ.ศ. ๒๔๖๑ และทรงขยายความรู้เรื่องประชาธิปไตย โดยทรงทดลองกับ ข้าราชบริพารและข้าราชการกระทรวงมหาดไทย ดุสิตสมิต หนังสือพิมพ์สำหรับเผยแพร่ ข่าวสารภายในเมืองจำลองดุสิตธานี เมืองจำลองดุสิตธานี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเพื่อใช้ทดลองระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตย 54-07-034_2256-339_W.indd 308 2/27/12 11:46:37 AM

309 นอกจากการจัดให้มีการปกครองโดยการเลือกตั้ง มีธรรมนูญการปกครอง ยังทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญอื่นๆ ในการอยู่ร่วมกัน เช่น มีวัดธรรมาธิปไตย แสดงความจำเป็น ที่ทุกคนต้องมีธรรมะ โดยทรงเป็นพระรามราชมุนีรับหน้าที่ ในการสั่งสอน รวมถึงมีการออกหนังสือพิมพ์รายวันประจำเมือง ๒ ฉบับ คือ ดุสิตสมัยและดุสิตสักขีหรือดุสิตเรคอร์เดอร์ ส่วนอีกฉบับ คือ ดุสิตสมิต เป็นหนังสือพิมพ์รายสัปดาห์ ทั้ง ๓ ฉบับมีการนำเสนอข่าวสาร สาระบันเทิง และ บทวิจารณ์ต่างๆ ๑๕ ปี ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า เจ้าอยู่หัวเป็นช่วงเวลาที่มีความหมาย เกียรติภูมิของชาติ ได้รับการยกย่องขึ้นเสมอกับนานาประเทศ บ้านเมืองเจริญ รุ่งเรืองพร้อมกันทุกด้าน ทรงวางรากฐานสำหรับการปกครอง แบบประชาธิปไตยที่ทรงตระหนักดีว่า ต้องมาถึงสักวัน ในอนาคต โดยทรงส่งเสริมการศึกษา ประกาศพระราชนิยม ที่จะทรงสร้างโรงเรียนแทนการสร้างวัดประจำรัชกาล ตามโบราณราชประเพณี เพราะทรงเล็งเห็นว่าระบอบ ประชาธิปไตยจะดำเนินไปได้ด้วยดีต้องอาศัยข้อที่ประชาชน มีการศึกษาดีพอจะปกครองรักษาสิทธิของตนเป็นสำคัญ ดุสิตธานี แม้เป็นเมืองที่จำลองการปกครองแบบตะวันตก แต่ยังรักษา เอกลักษณ์อย่างไทย คือมีวัดในพระพุทธศาสนาอย่างวัดธรรมาธิปไตย เป็นศูนย์รวมความศรัทธาของประชาชน ดุสิตธานีสร้างขึ้นเพื่อทดลองการปกครองระบอบประชาธิปไตย ซึ่งเป็นการปกครองรูปแบบใหม่ แต่ยังคงมีพระมหากษัตริย์ เป็นศูนย์รวมจิตใจของชาวเมือง ดังจะเห็นได้ว่ามีพระราชวัง อย่างพระวัชรินทร์ราชนิเวศน์เป็นอาณาบริเวณสำคัญของเมือง นาครศาลา เป็นสถานที่ประชุมของชาวเมืองดุสิต เพื่อเลือกตั้ง "เชษฐบุรุษ" และ "นคราภิบาล" อันเป็นการดำเนินงาน ตามระบอบประชาธิปไตย เมืองจำลองดุสิตธานี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเพื่อใช้ทดลองระบอบการปกครองแบบประชาธิปไตย ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างเมืองดุสิตธานี โดยสมมติให้มี ฐานะเป็นมณฑลหนึ่งในราชอาณาจักร เป็นการปูพื้นฐานทางการเมือง ในระบอบประชาธิปไตยให้แก่ประชาชน โดยผ่านกระบวนการ ของการปกครองท้องถิ่นในรูปแบบเทศบาล โดยทรงดัดแปลง มาจากธรรมนูญการปกครองเทศบาลของอังกฤษ บนพื้นที่ประมาณ ๒ ไร่ ประกอบด้วยพระราชวัง วัด สถานที่ราชการ โรงทหาร โรงเรียน โรงพยาบาล ตลาด ร้านค้า ภัตตาคาร ธนาคาร โรงละคร โรงภาพยนตร์ สโมสร และสำนักงาน ๖ 54-07-034_2256-339_W.indd 309 2/27/12 11:46:48 AM

310 รัชกาลที่ ๗ นับจากพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จเถลิงถวัลยราช สมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๗ แห่งพระบรมราชวงศ์จักรี เป็นช่วงเวลา เดียวกับที่บ้านเมืองกำลังเผชิญหน้ากับปัญหานานาประการ โดยเฉพาะ สภาพเศรษฐกิจที่ตกต่ำอย่างต่อเนื่องตั้งแต่สิ้นสุดสงครามโลกครั้งที่ ๑ เป็นต้นมา ซึ่งได้ส่งผลกระทบต่อภาวะจิตใจของราษฎรเป็นอย่างมาก นอกจากนี้ ความตื่นตัวทางการเมืองของผู้ที่ได้รับการศึกษาทั้งใน และต่างประเทศ ซึ่งต้องการมีส่วนร่วมในการบริหารบ้านเมืองและความคิด ที่จะเปลี่ยนแปลงการปกครองได้เพิ่มมากขึ้น ๗ 54-07-034_2256-339_W.indd 310 2/27/12 11:47:00 AM

311 แม้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจะมิได้ ทรงเตรียมพระองค์เพื่อเป็นพระมหากษัตริย์ต่อจาก พระบรมเชษฐาธิราช แต่เมื่อทรงครองราชย์แล้ว ไม่ว่าจะ ทรงประสบปัญหาวิกฤตอย่างหนึ่งอย่างใด พระองค์ทรงใช้ พระปรีชาญาณและพระบรมราชวินิจฉัยแก้ไขสถานการณ์ ได้ด้วยดีตลอดมา ทรงเป็นนักปกครองที่มีพระราชหฤทัย กว้างขวาง ดังจะเห็นได้จากพระราชประสงค์และพระราช ปณิธานที่จะทรงมอบอำนาจการปกครองให้แก่ประชาชน ในรัชกาลของพระองค์และทรงถือเอาประโยชน์สุขของ ราษฎรเป็นที่ตั้ง ด้วยทรงตระหนักในพระราชภาระหน้าที่ ในฐานะพระมหากษัตริย์ในการทำนุบำรุงประเทศชาติ ดังจะเห็นได้จากพระราชกรณียกิจตลอดรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อคราวพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พ.ศ. ๒๔๖๘ ฉายวีดิทัศน์ถ่ายทอดพระราชประวัติ และพระราชกรณียกิจของ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยเบื้องหลังจอฉายภาพ จำลองอนุสาวรีย์ประชาธิปไตย เครื่องหมายแห่งการเปลี่ยนแปลง การปกครองซึ่งเกิดขึ้นในรัชกาลนี้ 54-07-034_2256-339_W.indd 311 2/27/12 11:47:13 AM

312 เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรสุริยุปราคา และทรงเยี่ยมราษฎรที่ตำบลโคกโพธิ์ เมืองปัตตานี เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมและมีพระราชปฏิสันถาร กับราษฎรที่มาเข้าเฝ้าฯ ที่วัดพระสิงห์ เมืองเชียงใหม่ เสด็จประพาสหัวเมืองพายัพ เพื่อทรงทราบทุกข์สุขของราษฎร เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนรถไฟพระที่นั่ง เพื่อไปทรงเยี่ยมราษฎรที่เมืองลำปาง 54-07-034_2256-339_W.indd 312 2/27/12 11:47:26 AM

ตั้งแต่เราได้รับสืบราชสมบัติ ก็ตั้งใจประสงค์ว่า จะเที่ยวตรวจตราตามหัวเมืองในพระราชอาณาเขต ในเวลามีโอกาสจะไปได้ให้ทั่วทุกมณฑล เพื่อจะได้รู้เห็นด้วยตนเอง ซึ่งกิจการแลภูมิสถานบ้านเมือง กับทั้งความทุกข์สุขของไพร่ฟ้าข้าแผ่นดิน พระราชดำรัสตอบคณะกรมการเมืองตรัง เมื่อคราวเสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้ ๗ 313 เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎร พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้ง พระราชปณิธานอันแน่วแน่ในการที่จะดำเนินตามรอย พระยุคลบาทของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวในการบำบัดทุกข์บำรุงสุขแก่ราษฎรและ สร้างสรรค์ความเจริญแก่ประเทศชาติ จึงทรงพยายาม ใกล้ชิดกับราษฎรให้มากที่สุด เพื่อจะได้ทรงทราบสภาพ ความเป็นอยู่ที่แท้จริงของราษฎร นอกจากนี้ การเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยม ราษฎรในท้องถิ่นต่างๆ ยังเปิดโอกาสให้พระองค์ได้ทรงศึกษา และทรงพิจารณาถึงความพร้อมของราษฎรต่อการปกครอง แบบประเทศทางตะวันตก ซึ่งส่วนใหญ่มีการปกครองระบอบ ประชาธิปไตย โดยทรงพระราชอุตสาหะที่จะดำเนินการ บริหารประเทศด้วยแนวทางที่เหมาะสม เพื่อเป็นการวาง รากฐานที่จะนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็น ระบอบประชาธิปไตย มีพระราชดำรัสตอบในพิธีทูลพระขวัญ ที่เมืองเชียงใหม่ เมื่อคราวเสด็จพระราชดำเนินไปมณฑลฝ่ายเหนือ 54-07-034_2256-339_W.indd 313 2/27/12 11:47:38 AM

314 มีพระราชประสงค์จำนงค์หมาย จะทรงจำกัดพระราชอำนาจอาชญาสิทธิ์ ของพระองค์ท่าน พระราชทานแก่ราษฎร ในการปกครองประเทศ วางรากฐานประชาธิปไตย นับตั้งแต่เสด็จขึ้นครองราชย์ พระบาทสมเด็จ พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชประสงค์แน่วแน่ที่จะมอบ การปกครองระบอบประชาธิปไตยแก่พสกนิกร เพื่อสืบทอด พระราชปณิธานของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวให้สำเร็จ ในสมัยของพระองค์ ทรงเริ่มปูพื้นฐานการปกครองระบอบรัฐสภา โดยทรงจัดตั้ง สภากรรมการองคมนตรีเป็นสภาที่ปรึกษา มีหน้าที่ประชุม พิจารณากฎหมายหรือเรื่องสำคัญที่เกี่ยวพันกับสวัสดิภาพ และผลประโยชน์ของบ้านเมืองและประชาชน สภากรรมการองคมนตรีมีลักษณะดำเนินการประชุม ลงมติ และหลักการต่างๆ คล้ายกับรัฐสภาในระบอบ ประชาธิปไตย ทั้งนี้เพราะมีพระราชดำริจะให้สภากรรมการ องคมนตรีเป็นสภาฝึกหัดของรัฐสภาในระบอบการปกครอง แบบประชาธิปไตยซึ่งจะมีในอนาคต นอกจากนี้ ยังมีพระราชดำริที่จะฝึกอบรมให้ราษฎร รู้จักการปกครองตนเองในระดับท้องถิ่นด้วยรูปแบบประชาภิบาล หรือเทศบาล มีพระราชดำริให้ตั้งสถานีวิทยุกระจายเสียง เพื่อส่งข่าวสารที่เป็นประโยชน์ต่างๆ ให้แก่ประชาชน กระแสพระราชดำรัสพระราชทานแก่หนังสือพิมพ์ ในประเทศสหรัฐอเมริกา เมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนิน ไปทรงรักษาพระเนตร พ.ศ. ๒๔๗๔ 54-07-034_2256-339_W.indd 314 2/27/12 11:47:50 AM

๗ 315 เพื่อเป็นการให้การศึกษาแก่ประชาชนที่จะก้าวไปสู่ การปกครองระบอบประชาธิปไตย จึงทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้กระทรวงมหาดไทยตั้งคณะกรรมการขึ้น ชุดหนึ่ง ซึ่งต่อมาได้ร่วมกันร่างพระราชบัญญัติเทศบาล จนสำเร็จเรียบร้อย แต่เกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง ขึ้นเสียก่อน อย่างไรก็ตาม รัฐบาลสมัยประชาธิปไตยได้นำ ร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้มาดัดแปลง จึงเกิดมีเทศบาลขึ้น สมดังพระราชหฤทัยใน พ.ศ. ๒๔๗๖ พระราชกรณียกิจด้านการวางรากฐานประชาธิปไตย ที่สำคัญ คือทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้มีการร่าง รัฐธรรมนูญขึ้น ๒ ฉบับ เพื่อพระราชทานแก่พสกนิกร ในวันครบรอบวันสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ ๑๕๐ ปี แต่ยัง ทรงรีรอเพราะมีพระบรมวงศานุวงศ์ผู้ใหญ่เห็นว่า ยังไม่เหมาะแก่เวลา พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ เจ้านายพระองค์หนึ่งในคณะองคมนตรีสภา ผู้มีบทบาทในการวางระเบียบสภา ซึ่งยังคงใช้ อยู่ในสภาผู้แทนราษฎรจนถึงปัจจุบัน ร่างรัฐธรรมนูญฉบับที่ ๑ ซึ่งรัชกาลที่ ๗ ทรงพระกรุณา โปรดเกล้าฯ ให้ร่างถวายใน พ.ศ. ๒๔๖๙ 54-07-034_2256-339_W.indd 315 2/27/12 11:48:01 AM

พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยาม เมื่อวันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ 316 เปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จขึ้นครองราชย์ ข่าวสารเกี่ยวกับเหตุการณ์บ้านเมือง ของประเทศต่างๆ และแนวคิดสมัยใหม่กำลังแพร่หลาย ปัญญาชนมีโอกาสได้เห็นแบบอย่างของประเทศตะวันตก ที่ประชาชนมีสิทธิและมีส่วนร่วมในการปกครอง ประกอบกับ มีการเขียนบทความเรียกร้องประชาธิปไตยในหนังสือพิมพ์ อย่างแพร่หลาย ทำให้ประชาชนเริ่มสนใจกิจการบ้านเมือง เพิ่มขึ้นเป็นลำดับ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชปรารภที่จะให้ประชาชนปกครองตนเอง ดังปรากฏ ในบทสัมภาษณ์พระราชทานหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่ง เมื่อคราวเสด็จพระราชดำเนินไปทรงรักษาพระเนตร ที่ประเทศสหรัฐอเมริกาว่า พระองค์กำลังทรงเตรียมการ ที่จะพระราชทานรัฐธรรมนูญให้แก่ชาวไทย อย่างไรก็ตาม ภายหลังงานฉลองพระนคร ครบ ๑๕๐ ปี มีบุคคลคณะหนึ่งเรียกตนเองว่า คณะราษฎร เข้ายึดอำนาจการปกครอง และมีหนังสือกราบบังคมทูลเชิญ ให้พระองค์เป็นพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ ทรงยอมรับ ตามข้อเสนอของคณะราษฎร เพื่อให้ประเทศชาติมีรัฐธรรมนูญ เช่นเดียวกับนานาอารยประเทศ และพระราชทานอำนาจ แก่ปวงชน โดยพระราชทานพระราชบัญญัติธรรมนูญ การปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราวในวันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕ นับเป็นรัฐธรรมนูญฉบับแรกของไทย ต่อจากนั้น ได้มีการร่างรัฐธรรมนูญฉบับถาวรและได้เสด็จพระราชดำเนินไป พระราชทานรัฐธรรมนูญ ณ พระที่นั่งอนันตสมาคม เมื่อวันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงลงพระปรมาภิไธยในรัฐธรรมนูญ แห่งราชอาณาจักรสยาม เมื่อวันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรสยามฉบับแรก 54-07-034_2256-339_W.indd 316 2/27/12 11:48:12 AM

317 ๗ 54-07-034_2256-339_W.indd 317 2/27/12 11:48:23 AM

ข้าพเจ้ามีความเต็มใจที่จะสละอำนาจอันเป็นของข้าพเจ้าอยู่แต่เดิมให้แก่ราษฎรโดยทั่วไป แต่ข้าพเจ้าไม่ยินยอมยกอำนาจทั้งหลายของข้าพเจ้าให้แก่ผู้ใด คณะใดโดยเฉพาะ เพื่อใช้อำนาจนั้นโดยสิทธิขาดและโดยไม่ฟังเสียงอันแท้จริงของประชาราษฎร พระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงสละราชสมบัติ เมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๗ เวลา ๑๓ นาฬิกา ๔๕ นาที 318 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานน้ำสังข์ ทรงเจิม และพระราชทานเสมา ปปร. แก่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ขณะทรงดำรงพระยศ พระองค์เจ้าภูมิพลอดุลยเดช 54-07-034_2256-339_W.indd 318 2/27/12 11:48:36 AM

๗ 319 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสละราชสมบัติเมื่อวันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ ๒๔๗๗ และประทับอยู่ที่ประเทศอังกฤษอย่างเงียบๆ นับเป็น พระเจ้าแผ่นดินพระองค์เดียวของไทยที่เสด็จสวรรคตบนแผ่นดินต่างประเทศ และมิได้ทรงตั้งเจ้านายพระองค์ใดเป็นรัชทายาท คณะรัฐบาลจึงพร้อมใจกัน ทูลเชิญพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอานันทมหิดล พระโอรสของสมเด็จเจ้าฟ้า มหิดลอดุลเดชฯ เสด็จขึ้นครองราชย์ เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๘ แห่งพระบรมราชวงศ์จักรี เป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกที่เสด็จขึ้น ครองราชย์ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตย พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เมื่อแรกทรงครองสิริราชสมบัติเป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๘ แห่งพระบรมราชวงศ์จักรี ขณะมีพระชนมพรรษาเพียง ๘ พรรษา 54-07-034_2256-339_W.indd 319 2/27/12 11:48:49 AM

รัชกาลที่ ๘ - รัชกาลปัจจุบัน มิ่งขวัญชาวไทย ดวงใจปวงประชา 320 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกที่ทรงครองราชย์ภายหลังการเปลี่ยนแปลง การปกครองเป็นระบอบประชาธิปไตย ได้ทรงปฏิบัติพระองค์เป็นแบบอย่างอันดี แก่ประชาชนที่รักความเป็นประชาธิปไตย อีกทั้งได้ทรงประกอบพระราชกรณียกิจ เป็นอเนกประการ บันดาลความผาสุกและร่มเย็นแก่บ้านเมืองและราษฎรโดยทั่วกัน แม้เสวยราชสมบัติเพียงไม่นาน ๘ 54-07-034_2256-339_W.indd 320 2/27/12 11:48:51 AM

321 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช พระราชอนุชา เสด็จขึ้น ครองราชย์สืบต่อมา เป็นพระมหากษัตริย์รัชกาลที่ ๙ แห่งพระบรมราชจักรีวงศ์ ทรงดำเนินรอยตามพระบรมเชษฐา ด้วยพระราชปณิธานที่จะพัฒนาบ้านเมือง และยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน จนเกิดเป็นโครงการอันเนื่องมาจาก พระราชดำริมากมายที่มุ่งหมายความสุขของราษฎรเป็นสำคัญ 54-07-034_2256-339_W.indd 321 2/27/12 11:48:52 AM

ลายพระหัตถ์ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เมื่อครั้งดำรงพระยศ สมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดชฯ กรมหลวงสงขลานครินทร์ พระราชทานนักเรียนทุนส่วนพระองค์ เมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ พระนิพนธ์ “เจ้านายเล็กๆ - ยุวกษัตริย์” ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ 322 ขอให้ถือประโยชน์ส่วนตนเป็นที่สอง ประโยชน์ของเพื่อนมนุษย์เป็นกิจที่หนึ่ง คล้ายกับเราได้รับการอบรมจากพ่อผ่านทางแม่ คือกลับเมืองไทยต้องทำงาน ตั้งแต่เล็กเคยได้ยินแม่รับสั่ง เรื่องต้องทำงานเพื่อเมืองไทยอยู่ตลอดเวลา 54-07-034_2256-339_W.indd 322 2/27/12 11:48:58 AM

ลายพระหัตถ์ สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เมื่อครั้งดำรงพระยศ สมเด็จเจ้าฟ้ามหิดลอดุลยเดชฯ กรมหลวงสงขลานครินทร์ พระราชทานนักเรียนทุนส่วนพระองค์ เมื่อวันที่ ๒๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๗๕ พระนิพนธ์ “เจ้านายเล็กๆ - ยุวกษัตริย์” ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ 323 เมื่อทรงพระเยาว์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดลและ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช เป็นพระโอรส ในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เมื่อสมเด็จพระบรมราชชนกเสด็จสวรรคตนั้น ทั้งสองพระองค์ยังทรงพระเยาว์ สมเด็จพระบรมราชชนนี จึงทรงเป็นทั้งพ่อและแม่ที่ให้ความอบอุ่น ดูแลพระโอรส พระธิดาด้วยพระองค์เอง ด้วยทรงมุ่งมั่นในพระราชหฤทัย ว่าการจะทำความดีให้แผ่นดินได้จริง พระองค์จะต้องเลี้ยงดู พระโอรสและพระธิดาให้เป็นคนดี ทรงเพียรอบรมพระโอรสและพระธิดาให้รู้จักเหตุผล มีความรับผิดชอบ รู้จักคิด ไม่ปล่อยเวลาให้ผ่านเลยไปโดยไร้ค่า มีเมตตาและรู้จักช่วยเหลือผู้อื่น แม่ไม่เคยชมเราว่าฉลาดหรืองาม จะชมก็ต่อเมื่อ ประพฤติตนดี ทำอะไรที่น่าสรรเสริญ อันที่จริง...เธอก็ชื่อภูมิพล ที่แปลว่าพลังของแผ่นดิน แม่อยากให้เธออยู่กับดิน เมื่อฟังคำพูดนี้แล้ว ก็กลับมาคิด ซึ่งแม่ก็คงจะสอนเรา และมีจุดมุ่งหมายว่า อยากให้เราติดดิน และอยากให้ทำงานให้แก่ประชาชน พระนิพนธ์ “เจ้านายเล็กๆ - ยุวกษัตริย์” ของสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ พระราชปรารภของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าทรงคำนึงถึงพระราชดำรัส ที่พระบรมราชชนนีได้ทรงอบรม และแนะนำอยู่เสมอ ๘ 54-07-034_2256-339_W.indd 323 2/27/12 11:49:03 AM

พระราชกรณียกิจสุดท้าย เสด็จพระราชดำเนินไปยัง สถานีเกษตรกลางบางเขน เมื่อวันที่ ๕ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๙ 324 พระบรมฉายาลักษณ์หลังเบื้องพระปฤษฎางค์ ขณะมีพระราชดำรัสตอบประชาชนที่เข้าเฝ้าฯ พระราชกรณียกิจประจำ คือ เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมเกษตรกร ในจังหวัดใกล้เคียง เช่น นนทบุรี ปทุมธานี Coronet Midget กล้องรุ่นแรก ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้ เมื่อมีพระชนมพรรษา ๘ พรรษา Elax Lumière กล้องประจำพระองค์ ที่ทรงใช้ถ่ายพระรูปพระบรมเชษฐา เมื่อตามเสด็จพระราชดำเนินไปในท้องที่ต่างๆ 54-07-034_2256-339_W.indd 324 2/27/12 11:49:11 AM

กล้องของพระราชอนุชา ทุกครั้งที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้ง ดำรงพระอิสริยยศเป็นสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอฯ โดยเสด็จ พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐม รามาธิบดินทรเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎร ตามที่ต่างๆ อย่างใกล้ชิด พระองค์จะทรงเป็นช่างภาพ ประจำพระองค์สมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช ทรงคอยถ่ายภาพ เก็บไว้เสมอ กล้องนี้จึงมิใช่เพียงกล้องบันทึกภาพธรรมดา แต่เป็น กล้องที่บันทึกความทรงจำที่น้องมีต่อพี่ 325 ทรงพอพระราชหฤทัยทุกครั้ง ที่ได้มีพระราชปฏิสันถารกับราษฎร ที่มาเข้าเฝ้าฯ ตามเส้นทางเสด็จพระราชดำเนิน เมื่อครั้งดำรงพระยศสมเด็จพระอนุชาธิราช พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว มักโดยเสด็จพระราชดำเนินพระบรมเชษฐา ไปทรงเยี่ยมราษฎรในท้องที่ต่างๆ อยู่เสมอ เมื่อพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเยี่ยมราษฎร ณ สถานที่ต่างๆ ในฐานะพระราชอนุชา จึงทรงเป็นเสมือนช่างภาพส่วนพระองค์ ๘ 54-07-034_2256-339_W.indd 325 2/27/12 11:49:18 AM

326 กล้องนี้มิใช่เพียงกล้องบันทึกภาพธรรมดา แต่เป็นอุปกรณ์สำคัญ ในการปฏิบัติพระราชภารกิจ เพื่อประโยชน์ของบ้านเมืองและราษฎร ทุกรายละเอียดที่ปรากฏบนภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ สะท้อนให้เห็นว่า ทรงสังเกตและทอดพระเนตรเห็นรายละเอียดที่ถูกมองข้าม ดังนั้นทุกท้องถิ่นที่ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงประกอบพระราชกิจต่างๆ จึงได้รับการบันทึกภาพตลอดเวลา จึงถือได้ว่าพระองค์เป็นพระมหากษัตริย์ ที่ทรงรู้จักผืนแผ่นดินและราษฎรยิ่งกว่าพระมหากษัตริย์องค์ใดในโลก จึงไม่น่าแปลกใจว่าหากราษฎรท้องที่ใดประสบความเดือดร้อน พระองค์ จะสามารถบรรเทาทุกข์ของราษฎรได้อย่างเหมาะสมและยังพระราชทาน แนวพระราชดำริในการแก้ปัญหาให้หมดสิ้นไปได้อย่างยั่งยืน Canon EOS 30D กล้องถ่ายภาพรุ่นล่าสุดที่ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงใช้ เมื่อประทับอยู่ ณ โรงพยาบาลศิริราช กล้องของพระราชา 54-07-034_2256-339_W.indd 326 2/27/12 11:49:24 AM

327 ภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ ดอยอ่างขาง ภายหลังการตั้งสถานีเกษตรหลวง จากที่เคยเป็นพื้นที่ป่าเสื่อมโทรม ได้กลับฟื้นคืนสู่ความอุดมสมบูรณ์ ภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ระหว่างทางที่ทรงขับรถยนต์พระที่นั่ง ด้วยพระองค์เอง แสดงให้เห็นความสนพระราชหฤทัย ต่อความเป็นอยู่ของพสกนิกรอย่างทั่วถึง มิได้ทรงเว้นแม้กระทั่งเด็กชาวบ้านชนบท ภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ บริเวณอ่างเก็บน้ำ เขื่อนบ้านวัน สะท้อนถึงความสนพระราชหฤทัยในการพัฒนาแหล่งน้ำ เพื่อการกักเก็บรักษาน้ำที่มีตามธรรมชาติ ไว้ให้ราษฎรมีเพียงพอใช้ตลอดปี ทรงพอพระราชหฤทัย เมื่อได้ทอดพระเนตรเห็น ราษฎรรู้จักใช้วัสดุอุปกรณ์ในท้องที่ให้เป็นประโยชน์ จึงปรากฏเป็นภาพถ่ายฝีพระหัตถ์ วงล้อโพงน้ำ ที่โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน ระหว่างทรงเยือนประเทศสหรัฐอเมริกา ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตร สถานีอวกาศแวนเดนเบิร์ก ขณะที่ประทับอยู่บน เครื่องบินพระที่นั่ง ทรงบันทึกภาพไว้ ๘ 54-07-034_2256-339_W.indd 327 2/27/12 11:49:32 AM

328 ทรงให้ความสำคัญกับการรักษา ป่าไม้ โดยอาศัยความร่วมมือ ของราษฎรในพื้นที่ เพื่อให้คนอยู่ร่วมกับป่า และสามารถ ใช้ประโยชน์จากป่าได้อย่างสมดุลและยั่งยืน ทรงใช้หลักธรรมชาติที่เรียบง่ายในการรักษา ดิน โดยทรงแนะนำ ให้ปลูกหญ้าแฝก ซึ่งเป็นพืชที่มีรากแตกแขนงยาวและแข็งแรง เพื่อช่วยป้องกันการชะล้างพังทลายของดิน ทรงให้ความสำคัญอย่างยิ่งต่อการส่งเสริมความรู้ในเรื่องการทำ การเกษตร อย่างมีหลักวิชาและรู้จักใช้เทคโนโลยีการเกษตร สมัยใหม่ ซึ่งจะช่วยให้ราษฎรมีความสามารถในการผลิตเพิ่มมากขึ้น พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงอุทิศกำลังพระวรกายให้กับ การจัดการ น้ำ เป็นอย่างมาก จึงได้พระราชทานแนวพระราชดำริ ในการเก็บกักน้ำและสร้างแหล่งน้ำใหม่เพื่อให้ราษฎรมีน้ำใช้ สำหรับอุปโภคบริโภคอย่างพอเพียง รวมทั้งยังสนพระราชหฤทัย เรื่องการป้องกันและแก้ไขปัญหาน้ำท่วมและน้ำเสีย ซึ่งนับเป็น ความเดือดร้อนอย่างสำคัญของราษฎรในปัจจุบัน ด้วยเชื้อเพลิงอย่างน้ำมันและก๊าซธรรมชาติ นับวันจะหมดไป และมีราคาสูงขึ้น จึงมีพระราชดำริให้ศึกษาค้นคว้าเกี่ยวกับการผลิต เชื้อเพลิงชีวภาพ เพื่อเป็น พลังงานทดแทน ในยามเกิดวิกฤตน้ำมัน 54-07-034_2256-339_W.indd 328 2/27/12 11:49:42 AM

329 อันเนื่องมาจากพระราชดำริ นับแต่ทรงครองสิริราชสมบัติ ไม่มีที่ใดในแผ่นดินนี้ ที่พระองค์ไปไม่ถึง ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทั่วทุกแห่งหน ในพื้นที่ทุรกันดาร เพื่อศึกษาหาทางช่วยเหลือยกระดับ ความเป็นอยู่และพัฒนาคุณภาพชีวิตของราษฎรที่ยากไร้ ด้อยโอกาสทุกภูมิภาคของประเทศให้ได้มีชีวิตความเป็นอยู่ ที่ดีขึ้นอย่างเต็มกำลัง ให้สามารถพึ่งพาตนเองได้อย่าง เข้มแข็งและยั่งยืน อันจะนำไปสู่การพัฒนาประเทศที่แท้จริง ทำให้พระราชฐานที่ประทับในสวนจิตรลดาไม่เหมือน พระราชวังใดในโลก ก่อเกิดโครงการส่วนพระองค์และ โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริกว่า ๔,๐๐๐ โครงการ ทรงตระหนักถึงปัญหาความเน่าเสียของแหล่งน้ำ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชดำริให้ประดิษฐ์ เครื่องกลเติมอากาศที่ผิวน้ำแบบหมุนช้า (กังหันน้ำชัยพัฒนา) ซึ่งถือเป็นนวัตกรรมที่ประหยัดค่าใช้จ่าย สามารถผลิตได้เอง ในประเทศ โดยทรงได้แนวคิดจาก "หลุก" ซึ่งเป็นอุปกรณ์ วิดน้ำเข้านาอันเป็นภูมิปัญญาชาวบ้าน พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระราชทานพระบรมราชวินิจฉัย เกี่ยวกับการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ในการพัฒนาประเทศนั้นจำเป็นต้องทำตามลำดับขั้น เริ่มด้วยการสร้างพื้นฐาน คือความมีกินมีใช้ของประชาชนก่อน ด้วยวิธีการที่ประหยัดระมัดระวัง แต่ถูกต้องตามหลักวิชา เมื่อพื้นฐานเกิดขึ้นมั่นคงพอควรแล้ว จึงค่อยสร้างเสริมความเจริญขั้นที่สูงขึ้นตามลำดับต่อไป หากมุ่งแต่จะทุ่มเทสร้างความเจริญ ยกเศรษฐกิจขึ้นให้รวดเร็วแต่ประการเดียว โดยมิได้คำนึงถึงความสมดุลย์และความสัมพันธ์ อันสอดคล้องในองค์ประกอบต่างๆ อย่างพอเพียง อาจทำให้เศรษฐกิจของประเทศล้มเหลวได้ พระบรมราโชวาท ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตร ของมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ณ หอประชุมมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เมื่อวันศุกร์ ที่ ๑๙ กรกฎาคม ๒๕๑๗ ๘ 54-07-034_2256-339_W.indd 329 2/27/12 11:49:48 AM

พระราชทานพรปีใหม่ เพื่อให้คนไทยมีสติ ส.ค.ส. ฝีพระหัตถ์ ที่พระราชทานพรปีใหม่ และเตือนใจให้เกิดความคิด และการกระทำที่ดีงาม พระราชนิพนธ์ เพื่อพัฒนาประชาชนให้เป็นคนดี พระราชนิพนธ์เรื่องต่างๆ ล้วนแต่มีคุณค่า ช่วยเสริมสร้างความรู้ ความคิด และขัดเกลาสติปัญญา แสดงให้เห็นแบบอย่างของการประพฤติปฏิบัติดี ของขวัญพระราชทาน ตลอดระยะเวลาที่ทรงงานและทรงปฏิบัติพระราชภารกิจทั้งปวง เพื่อชาวไทย พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานข้อคิดและบทเรียน อันมีค่าไม่ว่าในแง่การงานหรือการใช้ชีวิต ทั้งจากพระบรมราโชวาท พระราชดำรัสที่พระราชทานในวาระต่างๆ รวมทั้งพระราชนิพนธ์ และโครงการ อันเนื่องมาจากพระราชดำริที่เป็นเสมือนศูนย์ศึกษาสำหรับถ่ายทอดวิชาการ ซึ่งราษฎรสามารถนำไปปฏิบัติให้เป็นประโยชน์แก่ทั้งตนเองและสังคม เทคโนโลยี เพื่อประโยชน์สุขของราษฎร ภาพฝีพระหัตถ์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชทานความรู้ เรื่องการทำฝนเทียม กรรมวิธี “ซุปเปอร์แซนด์วิช” ๖ ขั้นตอน 54-07-034_2256-339_W.indd 330 2/27/12 11:49:52 AM

พระราชทานพรปีใหม่ เพื่อให้คนไทยมีสติ ส.ค.ส. ฝีพระหัตถ์ ที่พระราชทานพรปีใหม่ และเตือนใจให้เกิดความคิด และการกระทำที่ดีงาม ศูนย์ศึกษา เพื่อการพัฒนา แบบเบ็ดเสร็จ ศูนย์ศึกษาการพัฒนา อันเนื่องมาจากพระราชดำริทั้ง ๖ แห่ง (เขาหินซ้อน ห้วยทราย อ่าวคุ้งกระเบน ภูพาน ห้วยฮ่องไคร้ และพิกุลทอง) นับเป็นแหล่งศึกษาค้นคว้า ทดลอง และแสวงหาแนวทางพัฒนา ที่เหมาะสมและสอดคล้องกับ สภาพแวดล้อมและการประกอบอาชีพ ของราษฎรแต่ละท้องถิ่น เพื่อนำผลการ ทดลองวิจัยไปเผยแพร่แก่ราษฎร ด้วยวิธีการที่เข้าใจง่ายและ สามารถนำไปปฏิบัติเองได้จริง พระบรมราโชวาท ในพิธีพระราชทานปริญญาบัตรของจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ณ หอประชุมจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย วันศุกร์ ที่ ๑๐ กรกฎาคม ๒๕๑๓ พระราชทานความรู้ เพื่อเพิ่มพลังปัญญา มีพระราชดำริที่จะให้มีสารานุกรมไทยที่คนไทยทำ ด้วยความมุ่งหมายที่จะให้เป็นประโยชน์ต่อเยาวชน และส่งเสริมให้เยาวชนไทยได้หาความรู้ขั้นพื้นฐาน ในเรื่องราวและวิชาการสาขาต่างๆ พระราชนิพนธ์ เพื่อพัฒนาประชาชนให้เป็นคนดี พระราชนิพนธ์เรื่องต่างๆ ล้วนแต่มีคุณค่า ช่วยเสริมสร้างความรู้ ความคิด และขัดเกลาสติปัญญา แสดงให้เห็นแบบอย่างของการประพฤติปฏิบัติดี ๘ 331 ความเจริญของประเทศชาติเป็นความเจริญส่วนรวม ซึ่งเกิดจากผลงานหรือผลของการกระทำของคนทั้งชาติ ถือได้ว่า ทุกคนแบ่งหน้าที่กันทำประโยชน์ให้แก่ชาติ ตามความถนัดและความสามารถ และต่างคนต่างก็ได้เกื้อกูลกันและกัน ไม่มีผู้ใดจะอยู่ได้และทำงานให้แก่ประเทศชาติได้โดยลำพังตนเอง 54-07-034_2256-339_W.indd 331 2/27/12 11:49:54 AM

จัดแสดงด้วยเทคนิคสื่อผสม ซึ่งผู้เข้าชม จะสัมผัสได้ถึงสายลมเย็นและความชุ่มฉ่ำ ของสายน้ำซึ่งเปรียบได้ดังความสุขของคนไทย ที่ได้อาศัยอยู่บนผืนแผ่นดิน ใต้ร่มพระบารมีของ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ตามทางที่ผ่านมา ได้ยินเสียงใครคนหนึ่งร้องขึ้นมาดังๆ ว่า “อย่าละทิ้งประชาชน” อยากจะร้องบอกเขาไปว่า “ถ้าประชาชนไม่ทิ้งข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าจะละทิ้งอย่างไรได้” 332 หยาดพระเสโททุกหยดแห่งความเพียรพยายามของพระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัว เปรียบประดุจสายฝนที่ตกต้องผืนดินอันแห้งผากให้กลับชุ่มฉ่ำ อุดมสมบูรณ์อีกครั้ง นำความผาสุก ความร่มเย็น และคุณภาพชีวิตที่ดี มาสู่ราษฎรในแผ่นดิน และนำมาซึ่งความสุขในพระราชหฤทัยของพระเจ้าแผ่นดิน ผู้อยู่เคียงข้างประชาชน ผู้เลือกที่จะแบกรับทุกข์และปัญหาของราษฎร ดุจดังทุกข์และปัญหาของพระองค์เอง มาตลอดตั้งแต่ต้นรัชกาลถึงปัจจุบัน ดังคำสัญญาที่ให้ไว้เมื่อครั้งที่พระองค์ต้องจากพระราชอาณาจักรไทย ไปทรงศึกษาต่อยังประเทศสวิตเซอร์แลนด์ 54-07-034_2256-339_W.indd 332 2/27/12 11:49:56 AM

ตามทางที่ผ่านมา ได้ยินเสียงใครคนหนึ่งร้องขึ้นมาดังๆ ว่า “อย่าละทิ้งประชาชน” อยากจะร้องบอกเขาไปว่า “ถ้าประชาชนไม่ทิ้งข้าพเจ้าแล้ว ข้าพเจ้าจะละทิ้งอย่างไรได้” ความตอนหนึ่งในพระราชนิพนธ์ “เมื่อข้าพเจ้าจากสยามมาสู่สวิตเซอร์แลนด์” ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ๘ 333 54-07-034_2256-339_W.indd 333 2/27/12 11:49:57 AM

ตลอดระยะเวลาแห่งการครองสิริราชสมบัติ พระมหากษัตริย์ทุกรัชสมัย ได้ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจเป็นอเนกประการ ด้วยทรงตั้งพระราชปณิธาน มุ่งหมายที่จะอำนวยประโยชน์สุขให้บังเกิดแก่ราษฎร บรรเทาความเดือดร้อน ให้ผ่อนคลาย สามารถอาศัยอยู่บนแผ่นดินไทยได้อย่างร่มเย็น เป็นเวลากว่า ๒๐๐ ปี ที่แนวพระราชปณิธานยังคงปรากฏให้เห็น และสัมผัสได้อย่างเป็นรูปธรรม ด้วยชาวไทยได้รับความสุขจากโครงการ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ ตลอดจนพระราชกรณียกิจต่างๆ พระมหากษัตริย์จึงทรงเป็นดั่งดวงใจของปวงประชา อันเป็นที่เคารพรัก และภักดีอย่างไม่มีวันเสื่อมคลาย 334 54-07-034_2256-339_W.indd 334 2/27/12 11:49:59 AM

พระราชกรณียกิจของพระมหากษัตริย์ แห่งพระบรมราชวงศ์จักรีที่ผู้เข้าชม มีโอกาสได้ย้อนรำลึกร่วมไปกับยายหลาน ย่อมเป็นที่ประจักษ์อย่างชัดเจนว่า ล้วนนำมาซึ่งความเจริญรุ่งเรืองของชาติ และความสงบสุขร่มเย็นของราษฎร ทุกยุคสมัย ชาวไทยจึงเคารพรักและเทิดทูน พระมหากษัตริย์เป็นดั่งดวงใจของปวงประชา พระปรีชาสามารถของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นศูนย์รวมแห่งแรงบันดาลใจแก่ประชาชนของพระองค์ตลอดมา ไม่ว่าจะเป็นในด้านวิชาการ ศิลปะ วิทยาศาสตร์ หรือแม้แต่การที่ทรงเป็นแบบอย่างที่เรียบง่าย ของการเป็นพ่อผู้มีแต่ความรัก และความเสียสละเพื่อลูก พระราชดำรัส สมเด็จพระราชาธิบดีแห่งบรูไนดารุสซาลาม ในฐานะทรงเป็นผู้แทนพระประมุขและพระราชวงศ์ต่างประเทศ ถวายพระพรชัยมงคลแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในวโรกาสมหามงคลทรงครองสิริราชสมบัติครบ ๖๐ ปี ๑๔ มิถุนายน ๒๕๔๙ ๘ 335 54-07-034_2256-339_W.indd 335 2/27/12 11:50:00 AM

336 ๙ เรื่องเล่าของในหลวง ตลอดระยะเวลาที่ทรงครองราชย์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงประกอบพระราชกรณียกิจเพื่อพสกนิกรทุกหมู่เหล่า ซึ่งทุกเรื่องราว ของพระมหากษัตริย์ผู้เป็นที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทย จะได้รับการรวบรวม บันทึกและถ่ายทอดสู่ชาวไทย เพื่อจะได้มีโอกาสสัมผัสและซาบซึ้งไปกับ พระราชจริยวัตรนับตั้งแต่เมื่อครั้งยังทรงพระเยาว์ พระราชดำริ พระราชดำรัส พระบรมราโชวาท และอีกหลากหลายเรื่องราวของ “ในหลวง” ที่ประชาชน บนผืนแผ่นดินไทยอาจไม่เคยรู้มาก่อน ผู้เข้าชมสามารถถ่ายทอดความจงรักภักดี และร่วมถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวผ่านวีดิทัศน์ ซึ่งจะบันทึกภาพ และเสียงของผู้เข้าชม แล้วคัดเลือกนำออกแสดง ในจุดจากใจ...พสกนิกร 54-07-034_2256-339_W.indd 336 2/27/12 11:50:04 AM

ภาพที่สุดของความทรงจำ จัดแสดงภาพอันน่าประทับใจของชาวไทย ผู้เคยรับใช้ใกล้ชิดเบื้องพระยุคลบาทหรือ มีโอกาสได้เข้าเฝ้าฯ ในโอกาสต่างๆ ซึ่งยัง ตราตรึงอยู่ในความทรงจำของเจ้าของรูป อย่างไม่เสื่อมคลาย คำพ่อสอน จัดแสดงพระราชดำรัสและพระบรม ราโชวาทที่พระราชทานแก่คณะบุคคล และประชาชนในหลายโอกาส ซึ่งชาวไทย สามารถนำมาเป็นข้อคิด ตลอดจนแนวทาง ในการดำเนินชีวิตได้เป็นอย่างดี ครั้งหนึ่งในชีวิต จัดแสดงเรื่องราวอันน่าประทับใจของบุคคล ที่เคยถวายงานรับใช้ใต้เบื้องพระยุคลบาท และผู้ที่น้อมนำพระราชดำริมาเป็นแนวทาง ในการดำเนินชีวิตจนประสบความสำเร็จ และความสุขในที่สุด เรื่องของในหลวงที่เราไม่อาจรู้ จัดแสดง ๘๐ เรื่องราวที่ชาวไทยหลายล้านคน ไม่เคยรู้ เกี่ยวกับ “ในหลวง” พระมหา กษัตริย์ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงชน ทำไมเรารักพระเจ้าอยู่หัว จัดแสดงวีดิทัศน์ถ่ายทอดความรู้สึกของ คนไทยหลากหลายสถานะซึ่งเคารพเทิดทูน และ “รัก” พระเจ้าอยู่หัวอย่างหมดดวงใจ 337 จัดแสดงด้วยระบบจอสัมผัสซึ่งผู้เข้าชม สามารถเลือกชมและซาบซึ้งกับ พระราชจริยวัตรและเรื่องราวต่างๆ เกี่ยวกับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของปวงชนชาวไทย 54-07-034_2256-339_W.indd 337 2/27/12 11:50:09 AM

338 ๑๐ จากใจ...พสกนิกร พสกนิกรทั่วหน้าล้วนสำนึกและซาบซึ้งในพระมหากรุณาธิคุณ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงประกอบพระราชกรณียกิจเป็นอเนก ประการ เพื่อความเจริญของบ้านเมืองและความร่มเย็นของราษฎร ความรู้สึก ดังกล่าวปรากฏอยู่ในดวงใจชาวไทยทุกหมู่เหล่าตลอดมา ดังจะเห็นได้จาก ถ้อยคำส่วนหนึ่งที่ได้เลือกสรรมาจัดแสดงไว้ ณ ที่แห่งนี้ 54-07-034_2256-339_W.indd 338 2/27/12 11:50:11 AM

จัดแสดงถ้อยคำความรู้สึกของประชาชน ที่สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณ ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้ทรงเป็นที่รักยิ่งของชาวไทย 339 ถ้อยคำที่ประชาชนชาวไทยถ่ายทอดออกมาจากใจ หลายล้านดวงล้วนแสดงให้เห็นถึงความเคารพรัก ความเทิดทูน และความจงรักภักดีที่มีต่อพระบาทสมเด็จ พระเจ้าอยู่หัวอย่างหาที่สุดมิได้ ซึ่งแสดงให้เห็นเป็นที่ ประจักษ์อย่างชัดเจนว่า คงไม่มีประชาชนพลเมืองของ ประเทศใดจะรักพระเจ้าแผ่นดินได้มากเท่ากับประชาชน ชาวไทย 54-07-034_2256-339_W.indd 339 2/27/12 11:50:12 AM

340 54-07-034_340-360_W.indd 340 2/27/12 11:52:04 AM

341 จรรโลงวัฒนธรรม ล้ำเลอค่า ร่วมใจผู้เชี่ยวชาญ ผสานเทคโนโลยี เนรมิตนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ๓ ตอนที่ 54-07-034_340-360_W.indd 341 2/27/12 11:52:05 AM

ห้องโถงด้านหน้า ภายในอาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ซึ่งเปรียบได้กับ “ห้องรับแขก” ขนาดใหญ่ ได้รับการออกแบบให้มีความโปร่งโล่ง โอ่โถง ก่อให้เกิดความรู้สึกอบอุ่นและร่วมสมัย การออกแบบที่คำนึงถึงความโปร่งโล่งยังได้สร้างความต่อเนื่องถึงส่วนอื่นของอาคารอีกด้วย 342 54-07-034_340-360_W.indd 342 2/27/12 11:52:09 AM

นิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ได้ร้อยเรียงเรื่องราว กว่า ๒๐๐ ปี ของกรุงรัตนโกสินทร์ ซึ่งเป็นหนึ่งใน หน้าประวัติศาสตร์สำคัญที่คนไทยปัจจุบันอาจจะ ลืมเลือน และมักคิดว่าเป็นช่วงเวลาที่ผ่านพ้นไปแล้ว หากทว่าในความเป็นจริง ทุกวันนี้ชาวกรุงเทพฯ ตลอดจน ชาวไทยหลายล้านคนล้วนยังคงดำรงชีวิตอยู่ในสมัย รัตนโกสินทร์ ซึ่งเริ่มต้นขึ้นนับตั้งแต่ พ.ศ. ๒๓๒๕ มีการพัฒนามาเป็นลำดับจนถึงปัจจุบัน และจะยืนหยัด สืบเนื่องต่อไปในอนาคต เรื่องราวของกรุงรัตนโกสินทร์ตลอดช่วง ๒๐๐ ปี จึงยังคงผูกพันกับวิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบัน และนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ จะเป็นเสมือน “ประตู” ที่เปิดโอกาสให้ชาวรัตนโกสินทร์ในช่วงศตวรรษ ที่ ๒๑ ได้ย้อนกลับสู่อดีต ซึ่งไม่ใช่เพียงเพื่อเรียนรู้อดีต ผ่านโบราณวัตถุ แต่เป็นการเรียนรู้คุณค่าของอดีต ผ่านการจัดแสดงในรูปแบบร่วมสมัย เพื่อหวนรำลึก ตรึกตรอง และพิจารณารากเหง้าและตัวตน ตลอดจน ภูมิปัญญาอันล้ำค่าที่ได้รังสรรค์และสืบทอดต่อมา เพื่อจะได้ก้าวต่อไปบนแนวทางของอนาคตอันสดใส และมั่นคงของกรุงรัตนโกสินทร์ตลอดไป ด้วยเหตุนี้ อาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ จึงได้รับการออกแบบให้เหมาะสมและสอดคล้องกับ วิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบัน เพื่อสร้างความสืบเนื่อง ระหว่างอดีตและปัจจุบันได้อย่างกลมกลืน ร้อยเรียงอดีตสมัย เพื่อคนไทยยุคปัจจุบัน หุ่นจำลองพระบรมมหาราชวัง ที่ห้องเกียรติยศแผ่นดินสยาม เป็นหนึ่งในสื่อการจัดแสดง ทำหน้าที่ถ่ายทอดประวัติความเป็นมา ของพระบรมมหาราชวัง ศูนย์กลางกรุงรัตนโกสินทร์ ตลอดระยะเวลากว่า ๒๐๐ ปี มุมอินเทอร์เน็ตในห้องสมุด เป็นหนึ่งในเทคโนโลยีที่ช่วยให้การค้นคว้า ข้อมูลเพิ่มเติมเป็นเรื่องง่ายและสามารถตอบสนองความต้องการของ คนในปัจจุบันซึ่งอยู่ในยุคการติดต่อสื่อสารไร้พรมแดน “รื่นรมย์รัตนโกสินทร์” หนึ่งในนิทรรศการหมุนเวียนที่จัดขึ้นตลอดทั้งปี ในบริเวณห้องโถงอเนกประสงค์ นอกจากช่วยเพิ่มความหลากหลาย และขยายเรื่องราวที่จัดแสดงภายในนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ยังดึงดูดใจผู้เข้าชมให้อยากกลับมาเยี่ยมชม 343 54-07-034_340-360_W.indd 343 2/27/12 11:52:13 AM

การพลิกฟื้นอาคารประวัติศาสตร์ให้กลับมา โลดแล่นและเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบัน ต้องคำนึงถึงการจัดสรรพื้นที่การใช้สอยอาคารทุกตารางเมตร ให้เกิดประโยชน์สูงสุด และเหนือสิ่งอื่นใดจะต้องอนุรักษ์ รูปแบบทางสถาปัตยกรรมที่มีอยู่เดิมไว้ให้ได้มากที่สุด นับเป็นโจทย์สำคัญที่นิทรรศน์รัตนโกสินทร์ต้องพิจารณา อย่างถี่ถ้วน วิถีชีวิตของผู้คนในปัจจุบันเป็นอีกหนึ่งสิ่งที่มี ส่วนสำคัญในการกำหนดแนวทางการออกแบบที่จะทำให้ อาคารประวัติศาสตร์แห่งนี้มีประโยชน์ใช้สอย สามารถ ตอบสนองความต้องการของผู้คนในปัจจุบัน นอกเหนือจาก การเป็นศูนย์การเรียนรู้ประวัติศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรม ของกรุงรัตนโกสินทร์ สิ่งอำนวยความสะดวกต่างๆ จึงได้รับ การจัดสรรขึ้นในอาคารนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ไม่ว่าจะเป็น พื้นที่สำหรับนิทรรศการหมุนเวียน (Event Hall) ที่บริเวณ ห้องโถงชั้น ๑ พื้นที่ประมาณ ๓๐๐ ตารางเมตร เพื่อให้บริการ แก่สถาบันการศึกษาและองค์กรเอกชนในการจัดกิจกรรม หรือนิทรรศการด้านศิลปะและวัฒนธรรม การให้บริการ เครื่องดื่มและอาหารว่างบริเวณชั้น ๑ มีมุมอินเทอร์เน็ต และสามารถเชื่อมต่อสัญญาณอินเทอร์เน็ตไร้สายความเร็วสูง ได้ด้วย นอกจากนี้ ยังมีห้องสมุดอันทันสมัยเพื่อการค้นคว้า ข้อมูลเพิ่มเติม และร้านจำหน่ายสินค้าที่ระลึกอีกด้วย อย่างไรก็ตาม ปัจจัยที่ต้องพิจารณาเป็นพิเศษ อีกอย่างหนึ่งคือ ระบบสาธารณูปโภค เนื่องจากนิทรรศน์ รัตนโกสินทร์ตั้งอยู่ในอาคารที่มีความเก่าแก่และก่อสร้าง มาตั้งแต่เมื่อครั้งที่มีเพียงส่วนอุปกรณ์อำนวยความสะดวกอื่นๆ ระบบสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐาน โดยเฉพาะระบบปรับอากาศ ยังไม่เป็นปัจจัยสำคัญในการดำเนินชีวิตประจำวันของ ชาวกรุงเทพฯ และเป็นเทคโนโลยีสมัยใหม่ที่ยังไม่แพร่หลาย การติดตั้งระบบปรับอากาศจึงต้องพิถีพิถันทุกรายละเอียด ส่วนผนังที่สร้างขึ้นใหม่ นอกจากเพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบที่อาจเกิดขึ้นกับ โครงสร้างของอาคารเดิม ยังช่วยเปิดให้แสงธรรมชาติสามารถส่องเข้ามา เพิ่มความสว่าง และทำให้อาคารมีความโปร่ง การเจาะพื้นอาคารให้เป็นช่องทะลุถึงกัน นอกจากสร้างความแปลกตา ยังเป็นการออกแบบที่ช่วยลดความรู้สึกอึดอัด เพิ่มบรรยากาศที่โล่ง โปร่งสบาย เมื่อเข้ามาภายในอาคาร จุดบริการอาหารว่างและเครื่องดื่มหลากชนิด พร้อมมุมอินเทอร์เน็ต จัดสรรพื้นที่ เพื่อวิถีที่เหมาะสม 344 54-07-034_340-360_W.indd 344 2/27/12 11:52:17 AM

ห้องสมุดด้านหน้า ที่เน้นความโปร่ง โล่งสบาย ชวนให้เพลิดเพลินกับการอ่านหนังสือ สกายคาเฟ่ บริเวณชั้น ๓ ติดตั้งกระจกใส เพื่อให้ผู้เข้าชม ได้สัมผัสทัศนียภาพของบริเวณโดยรอบได้มากกว่า ๑๘๐ องศา และยังเป็นจุดที่ถือว่าสามารถมองเห็นภูเขาทองและโลหะปราสาท วัดราชนัดดาได้สวยที่สุดในกรุงรัตนโกสินทร์ ห้องสมุดด้านในหรือห้องสมุดเงียบ อยู่ในบริเวณอาคารที่ต่อเติมใหม่ เหมาะสำหรับผู้ที่ต้องการความเงียบสงบในการอ่านหนังสือ หรือการค้นคว้าข้อมูลต่างๆ ร้านจำหน่ายสินค้าที่ระลึกสำหรับเก็บความประทับใจที่ได้รับจาก การเข้าชมนิทรรศน์รัตนโกสินทร์ ห้องโถงอเนกประสงค์ ชั้น ๑ พื้นที่สำหรับจัดกิจกรรมหลากหลาย 54-07-034_pano_Y.indd 2 2/27/12 1:30:13 PM

54-07-034_pano_Y.indd 3 2/27/12 1:30:17 PM