เล่ม 1 การปรุงยา-ปรับปรุง

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตาํ รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

ขันตอนที ๔ การร่อนยาและการบดกากยา
(สามารถดูขันตอนการร่อนยาและการบดกากยาได้จากหน้า ๓๑)

าวนาํ ยาทบี ดแลว้ มารอ่ นผา่ นตะแกรงหรอื แรง่ จะทําใหไ้ ดผ้ งยาทเี นยี นละเอยี ด โดยตอ้ งรอ่ นผา่ นตะแกรงเบอร์ ๘๐ จํานวน ๒ รอบ
รดและเบอร์ ๖๐ จาํ นวน ๑ รอบ รวมเปน ๓ รอบ เมอื ร่อนครบ ๓ รอบแลว้ ให้นาํ กากยาไปชงั นาํ หนัก เพือพิจารณาว่าจะบด
ตและรอ่ นต่อหรอื ไม่ โดยคาํ นวนจากนาํ หนักกากยาทเี หลอื ถา้ นาํ หนกั เหลือมากกวา่ ๕% ให้นาํ กากยากลับไปบดและร่อนใหม่
เนอีก ๑ รอบดว้ ยตะแกรงเบอร์ ๖๐ เมือร่อนเสร็จใหน้ าํ กากยากลบั ไปชงั นาํ หนัก ถา้ นาํ หนกั เหลือมากกวา่ ๕% ให้ทาํ การบด
ไทยและรอ่ นใหม่ ทาํ เช่นนีจนกวา่ กากยาจะเหลือนอ้ ยกว่า ๕% (จํานวนรอบในการร่อนยาขนึ อย่กู บั ปรมิ าณเครอื งยาทีใชป้ รงุ ยา)
แ์ ผนการรอ่ นยาในครงั นี ร่อนทงั หมด ๗ รอบ บดกากยา ๖ รอบ สรุปได้ ดังนี
ทยร่อนยารอบที ๑ บดกากยาทเี หลือจากการร่อนยาในรอบที ๑
ารแพรอ่ นยาผ่านตะแกรงเบอร์ ๘๐ โดยให้ทยอยรอ่ น ใชเ้ วลาประมาณ ๓๐ นาที เมอื ครบตามเวลาที
กาํ หนดใหป้ ดเครอื ง จากนนั ตกั ผงยาในเครอื งบดยา
ทลี ะน้อย จากนนั นาํ กากยาทไี ม่สามารถผา่ น ทงั หมดใส่ภาชนะ เพือนาํ ไปร่อนตอ่ ในรอบที ๒

กรูตะแกรงไดแ้ ล้วเทกลับลงเครอื งบดเพือบดใหม่
สถาบนัรอ่ นยารอบที ๒

าวร่อนยาผ่านตะแกรงเบอร์ ๘๐
รดทําเช่นเดยี วกบั รอบที ๑
บดกากยาทเี หลอื จากการรอ่ นยาในรอบที ๒
ใชเ้ วลาประมาณ ๔๐ นาที เมอื ครบตามเวลาทีกําหนดให้
ปดเครอื ง จากนนั ตกั ผงยาในเครอื งบดยาทงั หมดใส่
ภาชนะ เพือนาํ ไปรอ่ นต่อในรอบที ๓
เนตร่อนยารอบที ๓
ยรอ่ นยาผา่ นตะแกรงเบอร์ ๖๐ ทําเช่นเดียวกับรอบที ๒ เมอื บดกากยาทเี หลอื จากการร่อนยาในรอบที ๓
ไทร่อนเสร็จ นํากากยาไปชงั นาํ หนัก พบวา่ มีนาํ หนกั มากกวา่ ในรอบนีให้นาํ กาํ ยานลงไปบดรวมกับกากยา
น๕% จงึ ต้องนาํ กากยาไปบดตอ่ มวี ธี ที าํ ดงั นี
ยแ์ ผรอ่ นยารอบที ๔ ๑. นาํ กํายานใส่ถงุ ใชส้ ากคลึงให้ละเอียด
ททําเชน่ เดียวกับรอบที ๒ แต่ใช้ตะแกรงเบอร์ ๖๐ เมือร่อน ๒. เทกาํ ยานทงั หมดลงไปในเครืองบด ผสมกับ
ารแพเสรจ็ ใหน้ ํากากยาไปชงั หานาํ หนัก ในรอบนีกากยายงั
กากยา เปดเครอื งบด บดต่อใชเ้ วลาประมาณ
มากกว่า ๕% จึงนาํ กากยากลบั ลงใส่เครืองบด ๑ ชัวโมง เมือครบตามเวลาทกี าํ หนดให้ปด
เครือง จากนนั ตักผงยาทงั หมดใส่ภาชนะ
เพือนาํ ไปร่อนต่อในรอบที ๔
นั กรอ่ นยารอบที ๕
าบทาํ เช่นเดียวกับรอบที ๔ ในรอบนีเมือรอ่ นเสร็จให้นํากากยาที บดกากยาทเี หลือจากการร่อนยาในรอบที ๔
สถเหลอื ใส่ภาชนะไปชงั นาํ หนกั เพือหาเปอร์เซ็นของกากยา ใชเ้ วลาประมาณ ๔๐ นาที เมอื ครบตามเวลาทีกาํ หนด
ใหป้ ดเครือง จากนนั ตักผงยาในเครอื งบดยาทงั หมด
เมอื ชงั แลว้ พบว่านาํ หนกั กากยาเหลอื มากกวา่ ๕% จงึ ต้อง ใส่ภาชนะ เพือนําไปรอ่ นตอ่ ในรอบที ๕

าวบดกากยาอีก ๑ รอบ บดกากยาทเี หลือจากการรอ่ นยาในรอบที ๕
ตรดรอ่ นยารอบที ๖ ใชเ้ วลาประมาณ ๕ ชวั โมง เมอื ครบตามเวลาทกี ําหนด
เนทําเชน่ เดียวกับรอบที ๔ ในรอบนเี มอื รอ่ นเสรจ็ ให้นํากากยาทีให้ปดเครอื ง จากนนั ตกั ผงยาในเครอื งบดยาทงั หมด
ไทยเหลือใส่ภาชนะไปชงั นาํ หนัก เพือหาเปอรเ์ ซ็นของกากยา ใส่ภาชนะ เพือนาํ ไปร่อนต่อในรอบที ๖
นเมือชงั แลว้ พบวา่ นาํ หนกั กากยาเหลอื มากกวา่ ๕% จงึ ตอ้ ง
แ์ ผบดกากยาอีก ๑ รอบ บดกากยาทเี หลือจากการรอ่ นยาในรอบที ๖
ทยร่อนยารอบที ๗ บดกากยาทเี หลอื จากการร่อนในรอบที ๖ ถงึ แม้ว่า
ารแพปรมิ าณยาในรอบนีไม่มากนกั จงึ ใหร้ อ่ นด้วยกระชอนตาถีที กากยาทเี หลือจะมนี าํ หนกั มากกว่า ๕% แตม่ ปี ริมาณ
นอ้ ยไม่เหมาะทีจะใชเ้ ครอื งบดยาปกติได้ จึงเปลยี น
ใช้สําหรับรอ่ นยาแทน เมอื ร่อนเสร็จนาํ กากยาทีเหลอื ไปชงั ไปใช้เครอื งปนความเรว็ สูงสําหรบั บดยาแทน การ
บดกากยาดว้ ยเครอื งปนความเร็วสูงนนั ระหว่างที
นั กนาํ หนกั อีกครงั พบวา่ นาํ หนกั กากยาเหลอื น้อยกวา่ ๕% บดให้เขยา่ และหมุนเครืองบดไปดว้ ย เพือใหก้ ากยา
สถาบจงึ เสร็จขนั ตอนการร่อนยา ถกู บดอยา่ งทวั ถึงกนั และใชเ้ วลาบดในแตล่ ะครงั
ประมาณ ๕–๑๕ วนิ าที เพือหลกี เลียงอุณหภมู ิทีสูง
ของเครืองปนขณะบดเมอื บดเสรจ็ ให้นาํ ไปร่อนตอ่ ใน

รอบที ๗

๒๔๓

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตํา รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

เมอื ร่อนยาเสรจ็ แลว้ ให้ดงึ ถาดพักผงยาออกมาจากเครอื งรอ่ นยา ตักผงยาทปี รงุ เสรจ็ ใส่ถุงสะอาด

มดั ถงุ ให้พองและแนน่ เขย่าผงยาให้เข้ากัน เมอื ส่วนผสมเขา้ กนั ดแี ลว้

าวใหป้ ล่อยลมออกจากถงุ มดั ปากถุงให้ชิดผงยา เพือนําไปเข้ายากบั ผงยาหอมอินทจักรใ์ นขนั ตอนต่อไป
ตรดสรุปนําหนักยาหอมอนิ ทจกั ร์กอ่ นนําไปผสมกบั ส่วนผสมเพิมเตมิ
ยเนนาํ หนกั ตํารับยา ๕,๗๖๐ กรัม นาํ หนกั ผงยาทรี อ่ นได้ ๕,๓๖๐ กรมั
ไทนําหนักกากยา ๒๖๓ กรมั นาํ หนกั ยาสูญเสีย ๑๓๗ กรัม
ารแพทยแ์ ผนขนั ตอนที ๕ การเขา้ ยาอนิ ทจกั รก์ บั ธาตวุ ตั ถุ ดวี วั และชะมดเชด็
าบนั กผงยาหอมอนิ ทจักร์ ส่วนผสมการเขา้ ยาหอมอนิ ทจักร์

สถ าวพิมเสน นาํ หนัก ๗% ๕,๓๖๐ กรัม
รดการบรู นาํ หนกั ๔% ประมาณ ๓๗๖ กรมั
ตเมนทอล นาํ หนัก ๔% ประมาณ ๒๑๕ กรัม
เนดีวัวสด (นาํ ด)ี ประมาณ ๒๑๕ กรมั
ไทยเหลา้ ขาว ๔๐ ดกี รี ใช้สําหรบั ฆา่ เชือโรคดีวัว ๑๒๐ มลิ ลิลติ ร
นชะมดเชด็ ๔๐ มลิ ลลิ ิตร
แ์ ผผวิ มะกรูดและหอมแดงเลก็ น้อย ใช้สําหรับฆา่ ฤทธชิ ะมด ๑๕ กรมั
ารแพทยอปุ กรณเ์ พิมเติม พอประมาณ

กะละมงั สแตนเลส กระชอนตาถีสําหรับรอ่ นยา กระบวย
ชุดตะเกยี งแอลกอฮอล์ มดี
กถาดสแตนเลสสําหรับอบยา ทคี ีบ เขยี ง
าบนัถว้ ยแก้วและถ้วยตวง
สถ าวขันตอนและวธิ กี ารทาํ

รดขนั ตอนที ๑. แบ่งผงยาออกเปน ๖ ส่วน ในแต่ละส่วนมวี ิธีการผสม ดงั นี
เนตส่วนที ๑ การเข้ายากบั พิมเสน นําพิมเสนทงั หมดใส่ถงุ สะอาด ใชส้ ากนวดคลึงพิมเสนให้ละเอียด ไม่จับ
ไทยเปนก้อน เตมิ ผงยาทรี อ่ นแลว้ ประมาณ ๑๐๐ กรัม ลงไปในถุงพิมเสน ใชส้ ากนวดคลึงอีกครงั ใหพ้ ิมเสน
นและผงยารวมเปนเนือเดยี วกนั มดั ปากถงุ ให้พองแลว้ เขย่าถงุ ใหเ้ ขา้ กัน พักเตรียมไว้
ยแ์ ผส่วนที ๒ การเข้ายากบั การบรู นําการบรู ทงั หมดใส่ถุงสะอาด ใชส้ ากนวดคลงึ การบูรให้ละเอยี ด ไมจ่ ับ
ารแพทเปนก้อน เติมผงยาทรี อ่ นแล้วประมาณ ๑๐๐ กรมั ลงไปในถุงการบรู ใช้สากนวดคลงึ อีกครงั ให้การบูร

และผงยารวมเปนเนือเดียวกัน มัดปากถงุ ใหพ้ องแลว้ เขย่าถงุ ใหเ้ ข้ากนั พักเตรยี มไว้

าบนั กส่วนที ๓ การเขา้ ยากับเมนทอล นําเมนทอลทงั หมดใส่ถุงสะอาด ใชส้ ากนวดคลึงเมนทอลให้ละเอยี ด ไม่
สถจับเปนกอ้ น เตมิ ผงยาทีร่อนแล้วประมาณ ๑๐๐ กรมั ลงไปในถงุ เมนทอล ใช้สากนวดคลงึ อีกครงั ให้
เมนทอลและผงยารวมเปนเนือเดียวกัน มดั ปากถงุ ใหพ้ องแลว้ เขยา่ ถุงให้เข้ากนั พักเตรยี มไว้

๒๔๔

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตาํ รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

ส่วนที ๔ การเขา้ ยากับดีววั

๑. เมือชงั นาํ หนักเหลา้ ขาวและดีววั แล้ว ใหเ้ ทเหล้าขาวลงไปในถว้ ยดีวัว ซงึ การเติมเหล้าลงในดีววั นนั

รดาวเพือต้องการฆ่าเชือโรคและตอ้ งการลดความเขม้ ขน้ ของดีววั เพราะถ้าเขม้ ขน้ มากเมอื นําไปเข้ายาจะ
ตทาํ ใหย้ ามสี ีดํา จากนนั ใหท้ ดสอบความเขม้ ข้นเสียก่อน โดยการใชห้ ยดลงบนแขนหรอื หลังมือ จาก
เนนนั ใช้มอื ถเู บาๆ ถา้ ระเหยหรอื ซมึ เขา้ ผวิ ไดเ้ ร็วแสดงวา่ ใชไ้ ด้ แตถ่ า้ รสู้ ึกว่ายังหนืดอยแู่ สดงวา่ ข้นเกิน
ไทยไป ให้เตมิ เหลา้ ลงไปอกี
สถาบนั การแพทยแ์ ผน รดาว๒. ตักผงยาใส่กะละมงั สแตนเลส ประมาณ ๒๐๐ กรมั
เนตจากนนั ใหเ้ ทส่วนผสมในขอ้ ๑ ลงไปทลี ะนอ้ ย โดยใช้นวิ
ยมอื ทงั ๔ คือ ชี กลาง นาง กอ้ ย ปดปากถ้วยตวงเอาไว้
ไทรินใหด้ วี ัวไหลออกมาตามซอกนวิ ทีละนอ้ ย จากนนั คลุก
แ์ ผนเคลา้ ใหเ้ ข้ากัน พร้อมกับใชน้ วิ ขยีผงยาไม่ให้จับตวั กนั เปน
ยเมด็ เปนก้อน ทําเชน่ นไี ปเรือยๆ จนกระทงั ดีววั หมด
๓. นําผงยาทีผสมเสรจ็ แล้ว รอ่ นใส่
ถาดดว้ ยกระชอนตาถี โดยให้ใช้
หลงั มอื ค่อยๆ ผลักให้ผงยาลอด
ผ่านกระชอนออกมา ทาํ ทีละนอ้ ย
จนหมด จะไม่ใช้วธิ ีการเคาะ
กระชอน
สถาบนั การแพท ไทยเนตรดาว๔. เกลียผงยาให้ทวั ถาด ใช้นวิ กรีดเปนชอ่ ง

แ์ ผนเพือให้มีทีระบายเมอื นาํ ไปอบ อยา่ ให้ผงยาอดั
ย แนน่ เกินไป จากนนั นาํ ไปอบไลค่ วามชนื
สถาบนั การแพท ประมาณ ๑ ชวั โมง

๒๔๕

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตํา รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

ส่วนที ๕ การเขา้ ยากับชะมดเช็ด

ก่อนนําชะมดเช็ดไปเขา้ ยาหอมอนิ ทจักร์ ใหน้ ําไปฆ่าฤทธเิ สียก่อน มวี ิธที ําดังนี

รดาว๑. ปอกเปลือกหวั หอมแดง ซอยหอมแดงตามขวางให้เปนแว่น จากนนั ฝานผวิ มะกรดู เปนชนิ เลก็ ๆ
เนตใชเ้ ฉพาะผวิ สีเขียวเท่านนั อยา่ ให้ตดิ เนือสีขาวมาดว้ ย

สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทย าว๒. นําชะมดเช็ดใส่กระบวย ตามด้วยผวิ มะกรูดและหอมแดงประมาณ ๓-๔ ชนิ เอาขนึ ตงั ไฟบนตะเกียง
รดแอลกอฮอล์ เมือชะมดเชด็ โดนความรอ้ นจะละลายและเดือดเปนฟอง ใหร้ อจนกระทงั ฟองหมด

จากนนั ให้คบี ผวิ มะกรดู และหอมแดงออก จงึ นําไปใชไ้ ด้
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดาวส่วนที ๖ ผงยาทเี หลือ
๓. ผสมผงยากับชะมดเช็ด นําผงยา
ใส่กะละมงั สแตนเลสประมาณ
๘๐๐ กรมั จากนนั เทชะมดเชด็ ทีฆ่า
ฤทธแิ ล้วลงไปคลกุ เคลา้ ให้ส่วน
ผสมเข้ากัน พักเตรยี มไว้

๒๔๖

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตํา รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

ขนั ตอนที ๒. นํายาส่วนที ๔ คอื ยาทีเขา้ กับดวี ัว ไปอบทอี ุณหภมู ิ ๑๐๐ องศาเซลเซยี ส

ตรดาวขนั ตอนที ๓. นวดผงยาหอมอินทจักร์ โดยนําส่วนผสมทงั หมด ๖ ส่วนนีไปบดรวมกนั อีกครงั หนงึ ดังนี
เปนเวลา ๑ ชวั โมง เมือครบเวลาแลว้ ใหน้ าํ ถาดออกมาพักเตรียมไว้ เพือนําไปบดตอ่ ไป

ยเน๑. ใส่ผงยาเปลา่ ในทนี ี คอื ส่วนที ๖ ลงเครอื งบด๓. ใส่ผงยาส่วนทีเขา้ กบั การบูร คือ ส่วนที ๒
นไทตามดว้ ยผงยาส่วนทีเขา้ กบั ดวี วั คอื ส่วนที ๔ลงเครอื งบด เปดเครืองแล้วบดตอ่ จนกระทงั
แ์ ผทีอบแลว้ และผงยาส่วนทเี ขา้ กับชะมดเชด็มีกลนิ หอมการบรู ขนึ จมกู เยน็ ขนึ ตา ใช้เวลา
ทยคอื ส่วนที ๕ เปดเครือง บดใหเ้ ขา้ กันบดรอบนปี ระมาณ ๒ นาที จากนนั ปดเครือง
ารแพสักครู่ จากนนั ปดเครอื ง
สถาบนั ากรแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว๒. ใส่ผงยาส่วนทีเข้ากบั พิมเสน คอื ส่วนที ๑
ลงเครอื งบด เปดเครอื งแลว้ บดต่อ จนกระทงั
กมีกลนิ หอมพิมเสนขนึ จมูก เยน็ ขนึ ตา ใชเ้ วลา
าบนับดรอบนปี ระมาณ ๒ นาที จากนนั ปดเครือง
๔. ใส่ผงยาส่วนทเี ข้ากับเมนทอล คอื ส่วนที ๓
ลงเครืองบด เปดเครืองแล้วบดต่อ จนกระทงั
มกี ลนิ หอมเมนทอลขนึ จมูก เย็นขนึ ตา ใช้เวลา
บดรอบนปี ระมาณ ๕ นาที แตไ่ ม่ควรเกิน ๑๕
นาที เพราะจะทําให้ยาแฉะ จากนนั ปดเครอื ง
เสร็จขนั ตอนการปรุงยาหอมอินทจักร์
สถ าบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวข้อควรระวงั : เมือธาตุวตั ถสุ องสิงนี คือ พิมเสนหรอื การบรู รวมกบั เมนทอลจะทาํ ปฏิกริ ิยาระหว่างกนั กลายเปน

สถของเหลว ดังนัน ลาํ ดบั ในการใส่ผงยาลงเครอื งบดจงึ ต้องเริมต้นจาก พิมเสน หรอื การบูรกอ่ น และให้ใส่
เมนทอลเปนลําดบั สุดทา้ ยเสมอ และเมือใส่แลว้ ใหใ้ ชเ้ วลาในการบดไม่นานมากนกั

๒๔๗

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตํา รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

๕. ตักผงยาทปี รุงเสรจ็ ใส่ถงุ ทีสะอาดมดั
ปากถงุ ใหพ้ องและแนน่ จากนนั เขยา่ ผงยา

าวใหเ้ ขา้ กนั อกี ครงั หนงึ เมอื ส่วนผสมเข้ากนั
รดดแี ล้วให้ปล่อยลมในถุงออกแลว้ มดั ปากถุง
เนตใหช้ ิดผงยา
ไทย๖. ชงั นาํ หนกั ผงยาทปี รงุ เสรจ็ นาํ หนกั กากยา
แ์ ผนบนั ทึกนาํ หนกั เปนกรัม เขยี นชือยา
ย วันเดอื นปทีผลิตบนถงุ ยาหอมอินทจักร์ใช้
ารแพท เปนยาชนดิ ผง จึงนํายาทปี รุงสําเร็จไป

บรรจใุ ส่ขวดหรือบรรจภุ ณั ฑ์อืนๆ ต่อไป

สถาบนั ก าวสรปุ นําหนกั ยาหอมอนิ ทจกั ร์ทปี รงุ เสรจ็
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดนาํ หนกั สุทธิ ๖,๑๓๐ กรัม

๒๔๘

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด ผ ง | ตาํ รั บ ที ๑ ๗ ย า ห อ ม อิ น ท จั ก ร์ ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

๒๔๙

การปรุงยตาําชรนบั ิดนาํ (ยาตยม้ เ)นตรดาวตํารับที ๑ ยาประสะเปราะใหญ่ (นาํ )
นไทตํารบั ที ๒ ยาประสะจนั ทนแ์ ดง (นาํ )

๓ แ์ ผตํารับที ๓ ยาแก้ไอสูตร ๓

การาตบ้มนั ยกาารแพทยการปรุงยาชนิดนาํ คือ การใช้นาํ เปน

สถ าวตัวทําละลายยาสมุนไพร โดยอาศัย
รดความร้อน เรียกว่า การต้มยา
ตซึงการต้มยานีถือเปนการปรุงยา
ยเนแผนโบราณทีแพทย์แผนไทยนิยม
ไทใช้กันมากรูปแบบหนึง และรูปแบบ
นในการต้มยานีจะใช้วิธีการต้มเดือด
แ์ ผหรือต้มเคียว รินเอานาํ กิน ข้อดีของ
ทยการปรุงยาต้ม คือ ยาดูดซึมง่าย
ารแพออกฤทธิเร็ว วิธีการเตรียมง่าย

ข้อเสีย คือ รสชาติ และกลินอาจกิน

กยากสําหรบั บางคน ยาเกบ็ ไวไ้ ดไ้ มน่ าน
าบนัแต่ถ้าต้องการเก็บให้นานขึนจะต้อง
สถเติมกํายานซึงเปนสารช่วยกันยาบูด

าววิธีการต้มยา ทีจะได้กล่าวไว้ใน
รดหนังสือเล่มนีเปนวิธีการต้มเคียวยา
เนตโดยได้แบ่งออกเปน ๒ วิธี คือ
ไทยการตม้ เคยี ววธิ ที ี ๑. เตมิ นาํ ๒๒ ลติ ร
นต้มเคียวให้เหลือนาํ ๒ ลิตร ยาทีต้ม
ยแ์ ผด้วยวิธีนี คือ ยาประสะเปราะใหญ่
ทและยาประสะจนั ทน์แดง
ารแพการตม้ เคยี ววธิ ที ี ๒. เตมิ นาํ ๒๒ ลติ ร
นั กเคียวให้เหลือนาํ ๒ ลิตร ทําทังหมด
าบ๓ รอบ จะไดย้ ารวมทังหมด ๖ ลติ ร
สถยาทตี ม้ ด้วยวธิ นี ี คอื ยาแก้ไอสูตร ๓

๒๕๐

การปรงุ ยาชนดิ นาํ (ยาตม้ )

าววัตถุดบิ และวสั ดอุ ปุ กรณ์
รดตาํ รบั ยาทตี อ้ งการตม้
ตนาํ สะอาด
ยเนหม้อสแตนเลสทรงลึก (เบอร์ ๓๐)
ไท(เลอื กใช้ขนาดให้เหมาะสมกับปรมิ าณ
แ์ ผนเครอื งยาทใี ชต้ ้ม)
ยหมอ้ เคลอื บสําหรับใส่ยาทปี รงุ เสร็จ
ารแพทชุดเตาแกส๊

กระบวย

นั กเหยอื กตวงนาํ
าบผ้าขาวบาง

สถ าวกระชอน
รดตัวหนบี สําหรับหนบี ผา้
เนตถุงมือผ้า สําหรบั จับของร้อน
ยถงุ มอื ยาง สําหรับหยิบเครอื งยา
ไทหมวกคลมุ ผม
นผา้ กันเปอน
แ์ ผขวดสําหรับบรรจุยาพร้อมฝา
ทยวธิ ีการต้มยา
ารแพ๑. เตรียมเครอื งยา คดั แยก ทาํ ความสะอาด

และอบฆา่ เชอื โรค (ดูขนั ตอนการคดั แยกและ

นั กอบฆ่าเชือโรคจากหนา้ ที ๔-๑๕)
าบ๒. จัดตํารบั ยา นาํ เครืองยาทีอบฆา่ เชอื โรค
สถเตรยี มไว้แลว้ มาชงั นาํ หนักตามตํารับยา

าวโดยใหช้ งั นาํ หนกั เครอื งยาแต่ละสิงเปนกรมั
รดและแยกใส่ถุงไว้ ถงุ ละ ๑ สิง
ต๓. นําเครอื งยาทงั หมดใส่ลงหม้อ เติมนาํ สะอาด
ยเนลงไปใหท้ ว่ มยา จากนนั นําหม้อขนึ ตงั ไฟ
ไท๔. ตม้ เคยี วยาจนเหลอื นาํ ตามทตี อ้ งการ แลว้ ปดไฟ
แ์ ผน๕. กรองยาดว้ ยผ้าขาวบาง จากนนั แตง่ รสชาติ
ยดว้ ยนาํ หวาน เพือช่วยใหร้ บั ประทานง่ายขนึ
สถาบนั การแพท๖. พักยาทงิ ให้ไว้เยน็ จึงนํายาไปบรรจุใส่ขวด

๒๕๑

ตํารับที

ยาประสะเป๑รแ์าะผในหไญทย่ เ(นนตาํ ร)ดาว(ยาสามญั ประจาํ บ้าน)
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์ ผนไทยเนตรดาวชือยา:

าวรูปแบบยา:
รดสรรพคณุ /ขอ้ บง่ ใช้:
ยเนตขอ้ ควรระวงั /ข้อห้ามใช้:
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทอาการไมพ่ ึงประสงค์:
ข้อมูลเพิมเตมิ : ประสะเปราะใหญ่ (นํา)
ชนิดนํา
ถอนพิษไขต้ านซาง สําหรบั เด็ก
รบั ประทานครังละ ครงึ –๑ ช้อนชา กอ่ นอาหาร ๒–๓ เวลา

ควรระวงั การใชย้ าในผู้ปวยทีแพ้ละอองเกสรดอกไม้
ควรระวงั ในการกนิ รว่ มกับยาในกลมุ่ สารกนั เลือดเปนลมิ
(ANTICOAGULANT) และยาตา้ นการจับตวั ของเกล็ดเลอื ด
(ANTIPLATELETS)
ไม่แนะนําใหใ้ ชใ้ นผ้ทู ีสงสัยว่าเปนไข้เลือดออก เนอื งจากอาจบดบงั อาการ
ของไขเ้ ลือดออก
หากใช้ยาเปนเวลานานเกิน ๓ วนั แล้วอาการไมด่ ีขึน ควรปรึกษาแพทย์

ไมม่ ี

ไมม่ ี

๒๕๒

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ ย า ป ร ะ ส ะ เ ป ร า ะ ใ ห ญ่ ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

ตาํ รบั ยาประสะเปราะใหญ่ (นาํ ร)ดาว(ยาสามัญประจาํ บ้าน)
เนตรูปแบบการปรุงยา: ชนดิ นาํ
ไทยสูตรตํารับยา:
แ์ ผนกําหนดนาํ หนักยา ๘๐๐ กรัม สามารถจัดเครอื งยาได้ส่วนละ ๒๐ กรัม
ประกอบด้วยเครอื งยา ๒๑ สิง รวมนาํ หนกั ยา ๔๐ ส่วน

ยวธิ ที าํ :
ารแพทปรับแตง่ รสชาตดิ ้วยนาํ หวาน
ตม้ เคียว คือ ตม้ กับนาํ ๒๒ ลิตร เคียวให้เหลอื นาํ ๒ ลิตร จํานวน ๑ รอบ

ขอ้ มลู การใชเ้ ครอื งยาสมุนไพรปรุงยา: ใช้เครอื งยาสมนุ ไพรแหง้ และมวี ตั ถดุ บิ เพิมเติม
าบนั กเครอื งยา ๒๑ สิง มีรายละเอยี ด ดงั นี
สถ าว๑. โกฐเชียง ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
รด๒. โกฐสอ ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
ต๓. โกฐหวั บวั ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
เน๔. โกฐเขมา ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
ย๕. โกฐจุฬาลมั พา ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
นไท๖. เทยี นดํา ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
แ์ ผ๗. เทียนแดง ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
ย๘. เทยี นขาว ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
ท๙. เทียนขา้ วเปลือก ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
ารแพ๑๐. เทียนตาตกั แตน ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
๑ ส่วน ๒๐ กรมั
๑๑. ลูกจนั ทน์ ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
๑ ส่วน ๒๐ กรมั
นั ก๑๒. ดอกจันทน์ ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
าบ ๑๓. ลกู กระวาน ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
สถ ๑๔. ดอกกานพลู ๑ ส่วน ๒๐ กรมั
๑ ส่วน ๒๐ กรมั
าว๑๕. แกน่ จนั ทน์เทศ ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
รด๑๖. แก่นจันทนแ์ ดง ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
ต๑๗. ดอกพิกลุ ๑ ส่วน ๒๐ กรัม
ยเน๑๘. ดอกบนุ นาค
ไท๑๙. ดอกสารภี ๒๐ ส่วน ๔๐๐ กรมั
แ์ ผน๒๐. เกสรบัวหลวง
ย๒๑. หัวเปราะหอม
ารแพทเครอื งยาและวัตถดุ ิบเพิมเติม
นั กกาํ ยาน (ธาตวุ ตั ถ)ุ
าบ นาํ หวานเขม้ ข้น กลนิ สละ ๑,๐๐๐ มลิ ลลิ ติ ร
สถ นาํ สะอาด ๒ ช้อนโตะ๊

๒๒ ลิตร

๒๕๓

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ ย า ป ร ะ ส ะ เ ป ร า ะ ใ ห ญ่ ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

เครืองยาสมุนไพร
ยแ์ ผนไทยเนตรดาวโกฐเชียง
สถาบนั การแพท รดาวโกฐจุฬาลัมพาโกฐสอโกฐหัวบวั โกฐเขมา

แ์ ผนไทยเนตเทยี นขา้ วเปลอื กเทยี นดําเทียนแดง เทยี นขาว

สถาบนั การแพทยลูกกระวานเทยี นตาตกั แตนลกู จันทน์ ดอกจันทน์

ดอกกานพลู แก่นจันทนเ์ ทศ แก่นจันทน์แดง

ดอกบนุ นาคสถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวดอกพิกุลดอกสารภี เกสรบวั หลวง

หวั เปราะหอม กาํ ยาน

๒๕๔

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ ย า ป ร ะ ส ะ เ ป ร า ะ ใ ห ญ่ ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

กรรมวิธีการปรุงยา
รดาวตํารับยาประสะเปราะใหญ่ (นาํ ) มีขนั ตอนการปรงุ ยาตามลาํ ดบั ดังนี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดิบและวัสดุอุปกรณก์ อ่ นใช้ปรงุ ยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนกั เครืองยาตามตาํ รับยา
นขนั ตอนที ๓ การต้มยา
แ์ ผขนั ตอนที ๔ การบรรจุยาใส่ขวด
ารแพทยขนั ตอนที ๑ การเตรยี มวัตถุดบิ และวสั ดุอปุ กรณก์ ่อนใช้ปรงุ ยา

๑. คดั แยกเครอื งยา ทาํ ความสะอาดและนาํ ไปอบฆ่าเชือโรคกอ่ นนาํ ไปปรงุ ยา

นั ก(ดูขนั ตอนการคดั แยกและอบฆ่าเชอื โรคจากหนา้ ที ๔-๑๕)
าบ๒. เตรยี มวัสดอุ ปุ กรณ์สําหรับปรงุ ยาชนิดนาํ (ดูได้จากหนา้ ที ๒๕๑)
สถ รดาวขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนกั เครอื งยาตามตํารับยา
ตนําเครืองยาทเี ตรยี มไว้แลว้ จากขนั ตอนที ๑ มาชงั นาํ หนักตามตํารบั ยาขา้ งต้น
เนโดยใหช้ งั นาํ หนักเครอื งยาแต่ละสิงเปนกรัม แล้วแยกใส่ถุงไว้ ถุงละ ๑ สิง
ไทยขนั ตอนที ๓ การตม้ ยา ๑.
นการตม้ ยาประสะเปราะใหญ่ (นาํ ) ใช้วธิ ีการ
แ์ ผตม้ เคยี ว คือ นาํ เครอื งยาใส่หม้อตม้ กบั นาํ๑. นาํ เครอื งยาทงั หมด ๒๑ สิง ใส่ลงหมอ้ ตม้ ยาพรอ้ มกนั
ย๒๒ ลิตร แลว้ เคยี วใหเ้ หลอื นาํ ๒ ลติ รจากนนั ใส่กํายานตามลงไป
ารแพทซงึ มีวิธีทําดงั นี(กาํ ยานมคี ุณสมบัตเิ ปนสารกันบูด)

๒. เตมิ นาํ สะอาดลงไปในหมอ้ ประมาณ ๒ ลติ ร

ก๒-๔ จากนนั ให้สังเกตตําแหน่งของนาํ ๒ ลิตร ว่าอยู่
นั สูงจากกน้ หม้อบรเิ วณใด
าบ ๓. เติมนาํ ทีเหลอื ลงไปอีก ๒๐ ลติ ร รวมเปน ๒๒ ลิตร
สถ ๔. นําหมอ้ ขนึ ตงั ไฟ เปดไฟแรง พอนาํ เดอื ดค่อยหรีไฟ
าวลงมาเปนไฟกลาง หมนั คนยาเปนระยะปองกนั ยาไหม้
รดติดก้นหม้อ ต้มเคียวไปเรือยๆ จนกระทังเหลือยา
เนตประมาณ ๒ ลติ ร ตามตาํ แหนง่ ของนาํ ทไี ดเ้ คยสังเกต
ไทย๕. ๖. ไวใ้ นตอนแรก
น๕. จากนนั ยกหมอ้ ลงจากเตา กรองยาใส่หมอ้ เคลือบ
ยแ์ ผอีกใบหนงึ โดยหมอ้ ใบนีใหเ้ อาผ้าขาวบางวางบน
ารแพท ปากหมอ้ แล้วใช้ตวั หนีบๆ ไว้ จากนนั ค่อยๆ เทยา
ทงั หมดลงไปกรอง
ก ๖. เมอื กรองยาเสรจ็ ใหเ้ ตมิ นาํ หวานเขม้ ข้นลงไป
าบนั คนใหส้ ่วนผสมทงั หมดเขา้ กัน ปดฝา เขียนชือยา
สถ ใส่กระดาษแลว้ ติดไว้ขา้ งหมอ้ ตงั ทงิ ไวใ้ ห้เย็นสนิท
หรือทงิ ไวข้ า้ มคนื จงึ นาํ ยาไปบรรจุใส่ขวดตอ่ ไป

๒๕๕

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ ย า ป ร ะ ส ะ เ ป ร า ะ ใ ห ญ่ ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

รดาวขันตอนที ๔ การบรรจุยาใส่ขวด
เนตยาประสะเปราะใหญ่ (นาํ ) ทปี รุงเสร็จและเยน็ สนิทแลว้
ไทยให้กรอกยาใส่ขวด สามารถกรอกใส่ขวดขนาด ๖๐ มลิ ลลิ ิตร
นไดท้ งั หมด ๔๕ ขวด ติดฉลาก ชือยา สรรพคุณ วนั เดอื นปทผี ลติ
แ์ ผพรอ้ มนําไปใชต้ ่อไป
ารแพทยคําแนะนาํ เพิมเติม
นั ก ก่อนใส่เปราะหอมลงหมอ้ ตม้ ยา ใหน้ ําไปร่อนเอาเศษผงขนาดเล็ก
าบ ออกให้หมดเสียก่อน วธิ ีนีจะช่วยยืดอายขุ องยาให้นานขึน

สถาสสบถถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวสําหรบั ยานาํ ตาํ รับนีสามารถเก็บไวไ้ ดไ้ มเ่ กนิ ๑ ป

๒๕๖

ตาํ รบั ที

ตาํ รับยาประสะ๒จแ์ ันผทนนไท์แยดเงนต(นรดาํ า)ว(ยาสามัญประจําบา้ น)
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์ ผนไทยเนตารวดาวชือยา:

รดรูปแบบยา:
เนตสรรพคณุ /ข้อบง่ ใช:้
นไทยข้อควรระวัง/ขอ้ ห้ามใช้:
าบนั การแพทยแ์ ผอาการไมพ่ ึงประสงค:์
สถข้อมูลเพิมเติม:
ประสะจนั ทน์แดง (นาํ )
ชนิดนํา
บรรเทาอาการไข้ตวั รอ้ น แกร้ ้อนในกระหายนํา
รับประทานครังละ ๑–๒ ชอ้ นชา กอ่ นอาหาร ๓–๔ ครงั

ควรระวงั การใช้ยาในผปู้ วยทีแพ้ละอองเกสรดอกไม้
ไมแ่ นะนาํ ให้ใช้ในผทู้ ีสงสัยว่าเปนไข้เลอื ดออก เนอื งจากอาจบดบังอาการ
ของไข้เลือดออก
กรณีใช้บรรเทาอาการไข้ ร้อนในกระหายนํา หากใชย้ าเปนเวลานานเกนิ
๓ วัน แลว้ อาการไมด่ ีขนึ ควรปรกึ ษาแพทย์

ไม่มี
ไมม่ ี

๒๕๗

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ ย า ป ร ะ ส ะ จั น ท น์ แ ด ง ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

ตาํ รบั ยาประสะจนั ทน์แดยงเน(นตาํ ร)ดาว(ยาสามญั ประจาํ บ้าน)
ยแ์ ผนไทรปู แบบการปรงุ ยา: ชนดิ นาํ
ารแพทสูตรตํารับยา:
ประกอบดว้ ยเครอื งยา ๑๒ สิง รวมนาํ หนกั ยา ๖๔ ส่วน
นั กวธิ ีทํา:
กําหนดนาํ หนักรวม ๑,๒๘๐ กรมั สามารถจัดเครอื งยาไดส้ ่วนละ ๒๐ กรัม
าบปรบั แต่งรสชาตดิ ้วยนาํ หวาน
ตม้ เคยี ว คือ ต้มกับนาํ ๒๒ ลิตร เคยี วให้เหลอื นาํ ๒ ลิตร จาํ นวน ๑ รอบ
สถ าวข้อมลู การใช้เครอื งยาสมนุ ไพรปรงุ ยา: ใชเ้ ครืองยาสมนุ ไพรแหง้ และมวี ตั ถดุ ิบเพิมเตมิ
เนตรดเครอื งยา ๒๑ สิง มีรายละเอยี ด ดังนี
ย๑. รากเหมอื ดคน
นไท๒. รากมะปรางหวาน
๔ ส่วน ๘๐ กรมั
แ์ ผ๓. รากมะนาว
ย๔. หวั เปราะหอม ๔ ส่วน ๘๐ กรัม

ท๕. โกฐหวั บัว ๔ ส่วน ๘๐ กรมั

ารแพ๖. แกน่ จันทน์เทศ ๔ ส่วน ๘๐ กรัม

๔ ส่วน ๘๐ กรัม

นั ก๘. ดอกมะลิ ๔ ส่วน ๘๐ กรมั

๗. แกน่ ฝางเสน ๔ ส่วน ๘๐ กรัม
าบ ๙. ดอกบุนนาค
สถ ๑๐. ดอกสารภี ๑ ส่วน ๒๐ กรัม

๑ ส่วน ๒๐ กรัม

๑ ส่วน ๒๐ กรัม
าว๑๑. เกสรบัวหลวง
๑ ส่วน ๒๐ กรัม
รด๑๒. แกน่ จนั ทนแ์ ดง
๓๒ ส่วน ๖๔๐ กรัม
ไทยเนตเครอื งยาและวตั ถดุ ิบเพิมเตมิ
นกํายาน (ธาตุวตั ถ)ุ
แ์ ผนาํ หวานเข้มขน้ กลนิ สละ ๑,๐๐๐ มิลลลิ ิตร
สถาบนั การแพทยนาํ สะอาด ๒ ช้อนโตะ๊

๒๒ ลิตร

๒๕๘

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ ย า ป ร ะ ส ะ จั น ท น์ แ ด ง ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จาํ บ้ า น )

เครืองยาสมุนไพร
ารแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวรากเหมอื ดคน
สถาบนั ก แ์ ผนไทยเนตรดาวโกฐหัวบวัรากมะปรางหวานรากมะนาวหวั เปราะหอม

สถาบนั การแพทย าวดอกมะลิแก่นจนั ทน์เทศแก่นฝางเสน

สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดเกสรบัวหลวงดอกบนุ นาค ดอกสารภี

แกน่ จนั ทน์แดง กํายาน

๒๕๙

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ ย า ป ร ะ ส ะ จั น ท น์ แ ด ง ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

กรรมวิธีการปรุงยา
รดาวตาํ รับยาประสะจันทน์แดง (นาํ ) มขี นั ตอนการปรุงยาตามลาํ ดับ ดงั นี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถุดบิ และวสั ดุอุปกรณ์กอ่ นใช้ปรงุ ยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนกั เครืองยาตามตํารับยา
นขนั ตอนที ๓ การต้มยา
แ์ ผขนั ตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ขวด
ารแพทยขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถดุ ิบและวัสดุอุปกรณก์ อ่ นใชป้ รุงยา

๑. คดั แยกเครืองยา ทาํ ความสะอาดและนาํ ไปอบฆา่ เชอื โรคกอ่ นนําไปปรงุ ยา

นั ก(ดขู นั ตอนการคดั แยกและอบฆา่ เชือโรคจากหนา้ ที ๔-๑๕)

สถาบ าว๒. เตรยี มวสั ดุอปุ กรณส์ ําหรับปรุงยาชนิดนาํ (ดไู ด้จากหน้าที ๒๕๑)
รดขนั ตอนที ๒ ชัง ตวง วัด นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รับยา
ต๑. นําเครืองยาทเี ตรยี มไวแ้ ลว้ จากขนั ตอนที ๑ มาชงั นาํ หนกั ตามตาํ รับยาขา้ งตน้

เนโดยให้ชงั นาํ หนักเครอื งยาแตล่ ะสิงเปนกรมั แล้วแยกใส่ถงุ ไว้ ถุงละ ๑ สิง
ไทยขนั ตอนที ๓ การต้มยา
แ์ ผนการตม้ ยาประสะจันทน์แดง (นาํ ) ใชว้ ธิ กี ารตม้ เคยี ว คือ นําเครอื งยาใส่หม้อ

ตม้ กบั นาํ ๒๒ ลติ ร แลว้ เคยี วให้เหลือนาํ ๒ ลิตร ซงึ มวี ิธีทาํ ดังนี
ารแพทย๑. นาํ เครืองยาทงั หมด ๑๒ สิง ใส่ลงหม้อพรอ้ มกัน
จากนนั ใส่กาํ ยานตามลงไป
นั ก ๒. เตมิ นาํ สะอาดลงไปในหมอ้ ประมาณ ๒ ลติ ร
(กาํ ยานมคี ณุ สมบตั เิ ปนสารกันบดู )
าบ จากนนั ให้สังเกตตําแหน่งของนาํ ๒ ลิตร วา่ อยู่
สถ สูงจากก้นหม้อบริเวณใด
ตรดาว๒-๔
๓. เตมิ นาํ ทีเหลือลงไปอีก ๒๐ ลติ ร รวมเปน ๒๒ ลติ ร

๔. นําหม้อขนึ ตงั ไฟ เปดไฟแรง พอนาํ เดอื ดค่อยหรีไฟ
ลงมาเปนไฟกลาง หมนั คนยาเปนระยะปองกนั ยาไหม้
เนตดิ ก้นหม้อ ตม้ เคยี วไปเรอื ยๆ จนกระทงั เหลอื ยา
ไทย๕. ๖. ประมาณ ๒ ลติ ร ตามตําแหนง่ ของนาํ ทไี ดเ้ คยสังเกตไว้
แ์ ผนในตอนแรก
ย๕. เตรยี มหมอ้ เคลอื บ เทนาํ หวานลงหมอ้ จากนนั เอา
ท ผ้าขาวบางวางบนปากหมอ้ แล้วใช้ตัวหนีบๆ ไว้
ารแพ ๖. ยกหมอ้ ยาลงจากเตา เทยาใส่หม้อเคลอื บทเี ตรยี มไว้
ก กรองเอากากยาออกใหเ้ หลอื แต่นาํ
าบนั ๗. เมอื กรองเสรจ็ เขยา่ หม้อเบาๆ ห้ามคนยา ปดฝาหม้อ
สถ ๗. พักทงิ ไว้ให้ยาเยน็ สนิทหรอื ทงิ ไวข้ า้ มคนื จงึ นาํ ยาไป
บรรจุใส่ขวดตอ่ ไป

๒๖๐

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ ย า ป ร ะ ส ะ จั น ท น์ แ ด ง ( นํา ) ( ย า ส า มั ญ ป ร ะ จํา บ้ า น )

รดาวขันตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ขวด
เนตยาประสะจนั ทนแ์ ดง (นาํ ) ทีปรงุ เสร็จและเย็นสนทิ แลว้
ไทยใหก้ รอกยาใส่ขวด สามารถกรอกใส่ขวดขนาด ๖๐ มลิ ลิลิตร
นไดท้ งั หมด ๔๕ ขวด ตดิ ฉลาก ชอื ยา สรรพคณุ วันทผี ลติ

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวพรอ้ มนาํ ไปใช้ต่อไป

๒๖๑

ตํารับที
สถาสบถนัาบกนั ายกราาแจรแิบพพแททกยย๓ไ้ แ์แอ์ ผผสนนูตไทรไทย๓เยนเตนรรตดดาารววดาวชอื ยา:
จบิ แกไ้ อ สูตร ๓
เนตทีมาของตาํ รับยา:อาจารย์ เนตรดาว ยวงศรี
ไทยรูปแบบยา:ชนิดนาํ
แ์ ผนสรรพคุณ/ขอ้ บง่ ใช้:แกไ้ อ ใชจ้ บิ บอ่ ยๆ เมือมีอาการ
ยขอ้ ควรระวงั /ขอ้ หา้ มใช้:ไม่มี
ารแพทอาการไมพ่ ึงประสงค์:ไมม่ ี
สถาบนั กขอ้ มลู เพิมเติม:ไมม่ ี

๒๖๒

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๓ ย า จิ บ แ ก้ ไ อ สู ต ร ๓

ตํารับยาจบิ แกไ้ อ สูตยรเ๓นตรดาวรูปแบบการปรงุ ยา: ชนิดนาํ
ไทสูตรตํารบั ยา:
แ์ ผนวธิ ีทํา:
ประกอบดว้ ยเครอื งยา ๒๗ สิง กําหนดนาํ หนกั รวม ๙๒๐ กรัม

ยปรบั แต่งรสชาตดิ ว้ ยนาํ หวาน
ตม้ เคยี ว คือ ต้มกบั นาํ ๒๒ ลิตร เคยี วให้เหลอื นาํ ๒ ลิตร จาํ นวน ๓ รอบ
ารแพทข้อมลู การใชเ้ ครอื งยาสมนุ ไพรปรงุ ยา: ใชเ้ ครืองยาสมนุ ไพรแห้งและมวี ตั ถุดบิ เพิมเติม
สถาบนั ก าวเครอื งยา ๒๗ สิง มรี ายละเอียดดังนี
รด๑. เสนียด ๓๐ กรัม ๑๕. ดอกกานพลู ๑๕ กรมั
ต๒. รากชะเอมเทศ ๕๐ กรัม
เน๓. โกฐเชยี ง ๑๕ กรัม ๑๖. ฟาทะลายโจร ๑๕ กรมั
ไทย๔. โกฐสอ ๑๕ กรมั
น๕. โกฐหัวบัว ๑๕ กรมั ๑๗. ช้าพลู (ทงั ๕) ๑๕ กรมั
แ์ ผ๖. โกฐเขมา ๑๕ กรัม
ย๗. โกฐจุฬาลัมพา ๑๕ กรมั ๑๘. ส้มกงุ้ น้อย ๑๕ กรมั
ารแพท๘. โกฐก้านพร้าว ๑๕ กรมั
๑๕ กรมั ๑๙. ส้มกุง้ ใหญ่ ๑๕ กรัม
๙. โกฐกระดูก ๓๐ กรัม
๓๐ กรัม ๒๐. เนือมะขามปอมแห้ง ๑๐๐ กรัม
ก๑๐. ลกู มะแว้ง ๓๐ กรัม
นั๑๑. พระจันทนค์ รงึ ซกี๓๐ กรัม (ถ้าสดใช้นาํ หนกั เพิม ๓ เทา่ )
าบ๑๒. เมล็ดมะรมุ แก่
สถ๑๓. เทียนข้าวเปลอื ก ๓๐ กรมั ๒๑. เถาวัลย์เปรียง ๑๕ กรัม

าว๑๔. ใบหนุมานประสานกาย ๒๒. เทยี นดํา ๑๕ กรัม

๒๓. หลอ่ ฮังกว้ ย ๔ ลกู

๒๔. เมล็ดแฟล็กซ์ (ลนิ ซดี ) ๓๐ กรัม

๒๕. ปอหอ่ (กา้ นสะระแหน่) ๕๐ กรมั

๒๖. บว๊ ย (อย่างดี) ๑๕๐ กรมั

เนตรดเครอื งยาและวัตถดุ บิ เพิมเติม
๒๗. มะนาว (อยา่ งด)ี ๑๕๐ กรัม

นไทยกาํ ยาน (ธาตวุ ตั ถ)ุ
แ์ ผเมนทอลตราหมเี ชียง (ธาตุวตั ถ)ุ ๒ ชอ้ นชา
๔ ช้อนโต๊ะ

ทยพิมเสน (ธาตวุ ัตถุ)
ารแพนาํ บว๊ ยเปรียว ยีห้อติงฟง ๔ ชอ้ นโตะ๊

สถาบนั กนําสะอาด ๑ ขวด

นํามะนาว ยีหอ้ ติงฟง ปริมาณตามชอบ

๖๖ ลิตร

๒๖๓

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๓ ย า จิ บ แ ก้ ไ อ สู ต ร ๓

เครืองยาสมุนไพร
ทยแ์ ผนไทยเนตรดาวเสนียด
สถาบนั การแพ รดาวโกฐหัวบวัรากชะเอมเทศ โกฐเชยี ง โกฐสอ

ยแ์ ผนไทยเนตโกฐก้านพรา้ ว โกฐเขมา โกฐจุฬาลมั พา

สถาบนั การแพทเทยี นข้าวเปลือกโกฐกระดกู ลูกมะแวง้ เมลด็ มะรมุ แก่

ใบหนมุ านประสานกาย ดอกกานพลู
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวฟาทะลายโจร
สม้ กงุ้ น้อย ส้มกงุ้ ใหญ่ เถาวัลย์เปรยี ง

เทียนดํา หลอ่ ฮงั กว้ ย กาํ ยาน

๒๖๔

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๓ ย า จิ บ แ ก้ ไ อ สู ต ร ๓

กรรมวิธีการปรุงยา

รดาวยาจบิ แก้ไอ สูตร ๓ มีขนั ตอนการปรุงยาตามลําดบั ดงั นี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถุดิบและวัสดุอปุ กรณ์กอ่ นใชป้ รงุ ยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนกั เครอื งยาตามตาํ รบั ยา
แ์ ผนขนั ตอนที ๓ การต้มยา
ยขนั ตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ขวด
ารแพทขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดบิ และวสั ดุอปุ กรณ์ก่อนใชป้ รุงยา
ก๑. คัดแยกเครืองยา ทาํ ความสะอาดและนําไปอบฆา่ เชือโรค
าบนัก่อนนําไปปรงุ ยา

สถ าว(ดูขนั ตอนการคัดแยกและอบฆา่ เชอื โรคจากหนา้ ที ๔-๑๕)
รด๒. เตรยี มวัสดอุ ุปกรณส์ ําหรบั ปรงุ ยาชนดิ นาํ (ดูไดจ้ ากหนา้ ที ๒๕๑)
เนตขนั ตอนที ๒ ชัง ตวง วดั นาํ หนกั เครอื งยาตามตํารับยา
ไทยนําเครอื งยาทเี ตรยี มไว้แลว้ จากขนั ตอนที ๑ มาชงั นาํ หนักตามตํารับยาขา้ งตน้ โดยให้ชงั นาํ หนักเครอื งยา
นแต่ละสิงเปนกรมั แล้วแยกใส่ถงุ ไว้ ถงุ ละ ๑ สิง พิมเสนและเมนทอลเมอื ใส่ถุงแลว้ ใชส้ ากคลงึ ให้
แ์ ผละเอยี ด
ทยขนั ตอนที ๓ การต้มยา
ารแพการต้มยาจิบแก้ไอ สูตร ๓ ใช้วิธีการต้มเคยี ว คือ นําเครอื งยาใส่หม้อตม้ กับนาํ ๒๒ ลิตร เคยี วให้เหลือนาํ

๒ ลติ ร กรองยาใส่หมอ้ อีกใบหนงึ เตมิ นาํ ใส่หม้อกากยาเดิมอกี ๒๒ ลติ ร เคยี วให้เหลือ ๒ ลติ ร กรองยา

นั กรวมกับหม้อใบเดมิ ทําเช่นนอี ีก ๑ รอบ รวมทงั หมด ๓ รอบ ยาทีไดท้ งั หมด ๖ ลติ ร จากนนั นําไปแตง่
าบรสชาติดว้ ย นาํ บ๊วยเปรียวและนาํ มะนาว ซงึ มวี ธิ ีทําดงั นี

สถ ๑. เตรียมหม้อเคลอื บ (หม้อเปลา่ ) ใส่พิมเสนและ

าวเมนทอลลงไปในหม้อพร้อมกันทงั หมด จากนนั
รดใช้ผ้าขาวบางวางบนปากหมอ้ แล้วใชต้ วั หนบี ๆ ไว้
เนตปดฝาหม้อ พักเตรยี มไว้
ไทย๒. นาํ เครอื งยาทงั หมด ๒๗ สิง ใส่ลงหม้อต้มยา
นพรอ้ มกัน จากนนั ใส่กาํ ยานตามลงไป
แ์ ผ(กาํ ยานมีคุณสมบัติเปนสารกนั บดู )
ทย๓. เติมนาํ สะอาดลงไปในหมอ้ ประมาณ ๒ ลติ ร
ารแพ จากนนั ใหส้ ังเกตตาํ แหนง่ ของนาํ ๒ ลติ ร ว่าอยู่
ก สูงจากกน้ หมอ้ บริเวณใด
สถาบนั ๔. เติมนาํ ทเี หลอื ลงไปอีก ๒๐ ลติ ร รวมเปน ๒๒ ลติ ร

๒๖๕

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๓ ย า จิ บ แ ก้ ไ อ สู ต ร ๓

๕. นาํ หมอ้ ขนึ ตงั ไฟ เปดไฟแรง พอนาํ เดอื ดค่อย ๗. เมือกรองเสรจ็ ให้เติมนาํ ลงไปในหมอ้ ต้มยาทีมี

หรไี ฟลงมาเปนไฟกลาง หมนั คนยาเปนระยะ กากยาเดิมอยู่อกี ๒๒ ลติ ร ตม้ เคียวไปเรอื ยๆ
จนกระทงั เหลือนาํ ประมาณ ๒ ลิตร จากนนั ยก
าวปองกนั ยาไหมต้ ดิ ก้นหมอ้ ต้มเคียวไปเรอื ยๆ หม้อลงจากเตา กรองยาใส่หม้อเคลอื บใบเดมิ
รดจนกระทงั เหลอื ยาประมาณ ๒ ลติ ร ตามตาํ แหนง่ รวมกับยาทกี รองในรอบแรก ทําซาํ ตามขอ้ ที ๗
ารแพทยแ์ ผนไทยเนตของนาํ ทีได้เคยสังเกตไว้ในตอนแรกนี อกี ๑ รอบ รวมเปน ๓ รอบ เมือครบ ๓ รอบ
แลว้ คนยาในหมอ้ เคลอื บใหเ้ ข้ากนั ปดฝา
เขยี นชอื ยาใส่ ่กระดาษ แลว้ ตดิ ไวข้ า้ งหม้อ
ปลอ่ ยทงิ ไว้ใหเ้ ย็นสนิทหรอื ทงิ ไว้ข้ามคนื จึงนาํ
ไปแตง่ รสชาติตอ่ ไป
าบนั ก แตง่ รสชาติด้วยนาํ บว๊ ยเปรยี วและนาํ มะนาว

สถ าววิธที าํ
รด๑. เตรยี มหมอ้ ผสมยาอกี ใบหนงึ นําผา้ ขาวบาง
ตวางบนปากหม้อ ใชต้ ัวหนบี ๆ ไว้ จากนนั นาํ
เนกระชอนวางบนผา้ ขาวบาง
ทยแ์ ผนไทย๖. จากนนั ยกหม้อลงจากเตา กรองเอาแต่นาํ ใ่ส่
ารแพหม้อเคลือบทีเตรียมไว้ในข้อ ๑
สถาสบถนัาบกนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว๒. เทยาทงั หมดลงหมอ้ ทเี ตรียมไว้

๒๖๖

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๓ ย า จิ บ แ ก้ ไ อ สู ต ร ๓

๓. กรองยาใส่หม้อจนหมด เมือกรองเสรจ็ ๕. เทนาํ มะนาวลงบนกระชอนประมาณครงึ ขวด

แ์ ผนไทยเนตรดาวให้นําผ้าขาวบางออกใหเ้ หลือไว้แต่กระชอน
จากนนั ใชก้ ระบวยคนส่วนผสมให้เข้ากนั
ชมิ รสชาติ ถา้ ตอ้ งการให้รสชาตเิ ปรยี วมากขนึ
สามารถเติมนาํ มะนาวเพิมลงไปได้ (ปริมาณ
นาํ มะนาวทีเติมลงไปขนึ อย่กู ับความต้องการ
ของผ้ปู รุงยา) เมือผสมเสร็จใชก้ ระบวย
คนส่วนผสมใหเ้ ข้ากนั อีกครงั
สถาบนั การแพทย เนตรดาว๔. แตง่ รสชาติ โดยเรมิ จากเทนาํ บว๊ ยทงั หมด
ยลงบนกระชอน ใช้กระบวยชว่ ยคนให้ส่วน
ไทผสมเขา้ กนั
๖. นาํ ยาทปี รงุ เสร็จไปบรรจใุ ส่ขวด

สถาบนั การแพทยแ์ ผนขนั ตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ขวด

าวยาจิบแก้ไอ สูตร ๓ ทปี รงุ เสร็จแล้วใหก้ รอกใส่ขวด
รดสามารถกรอกใส่ขวดขนาด ๖๐ มลิ ลลิ ติ ร
ตได้ทงั หมด ๑๕๐ ขวด ติดฉลาก ชือยา สรรพคณุ
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนวันเดือนปทีผลติ พร้อมนําไปใช้ตอ่ ไป

๒๖๗

สถาบนั การแพทยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวยานาํ มนั
ารแพทยานาํ มันหรือการเข้ายากับนาํ มัน

ในหนังสือเล่มนีได้กล่าวถึงวิธีการทํายา

กนาํ มันออกเปน ๒ วิธี
าบนัวิธีที ๑ การเคียวด้วยกะทิ ยาทีใช้วิธีนี
สถคือ นาํ มันมรกต นาํ มันผักแครด

นาํ มันเถาเอ็นอ่อน นาํ มันโรคผิวหนัง

รดาววิธีที ๒ การทอดเครืองยา ยาทีใช้วิธีนี
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตคือ นาํ มันไพล

๒๖๘

ารแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวการปรงุ ยาชนิดนาํ มนั
าบนั ก วัตถุดิบและวัสดุอุปกรณ์

สถ าวกระทะสําหรับใชเ้ คียวนาํ มนั หรือทอด
รดไดแ้ ก่ กระทะทองเหลอื ง กระทะใบบวั
เนตหรอื กระทะเหล็ก
ยหม้อเคลอื บสําหรบั ใส่ยาทีปรุงเสรจ็ แลว้
ไทเครืองชงั นาํ หนกั ดจิ ิตอล
แ์ ผนชุดเตาแกส๊

กระบวย

ทยผา้ ขาวบาง
ารแพกระชอน

ตัวหนีบ สําหรบั หนีบผา้

ก ถงุ มือผา้ สําหรบั จับของร้อน
าบนั ถุงมือยาง สําหรบั หยิบเครืองยา
สถ หมวกคลุมผม

ผา้ กันเปอน

าวกรวยสําหรับกรองนาํ มนั ใส่ขวด
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดขวดสําหรบั บรรจุยาพรอ้ มฝา

๒๖๙

ตํารับที
นํามันย๑มแ์ รผกนตไทยเนตรดาวชอื ยา:

ารแพททมี าของตํารบั ยา:

รปู แบบยา:

สถาบนั ก าวสรรพคณุ /ข้อบ่งใช้
นาํ มนั มรกต
อาจารย์เนตรดาว ยวงศรี
ชนิดนํามันหรือหัวเชือนํามนั
แก้เคลด็ ขัดยอก แกอ้ ักเสบ แก้ปวดเมือยกล้ามเนอื
ใชท้ าผิวภายนอกบรเิ วณทีตอ้ งการ หรอื ใช้เปนหัวเชอื ผสมกับนํามนั
สมนุ ไพรชนิดอนื
รดขอ้ ควรระวัง/ขอ้ หา้ มใช:้
เนตอาการไมพ่ ึงประสงค์:
ยขอ้ มลู เพิมเติม:
ยาใชภ้ ายนอกหา้ มรบั ประทาน
ไมม่ ี
นไทใชท้ าภายนอกหรอื เปนหัวเชอื นาํ มันตงั ตน้ ผสมนาํ มนั สมุนไพรเดียว
แ์ ผชนิดอนื เพือเพิมสรรพคุณของยาในการรักษาโรคให้ผู้ปวยแต่ละคน
ยซงึ การนาํ ไปผสมนาํ มันสมนุ ไพรใดและปริมาณเท่าใดนนั ใหเ้ ปนไป
ารแพทตามความต้องการของแพทย์

สามารถแต่งกลนิ ดว้ ยเปปเปอร์มินท์ พิมเสน เมนทอล การบูร
หรอื เพิมนาํ มนั ระกําเพือทําใหร้ ู้สึกร้อนเวลาใชท้ าเปนการเพิม

สถาสบถนัาบกนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวประสิทธิภาพของยาให้น่าใช้และดยี งิ ขนึ

๒๗๐

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ นาํ มั น ม ร ก ต

ตํารบั ยานาํ มนั มรกตไ(ทหยวั เเนชือต)รดาวรูปแบบการปรุงยา: ชนดิ นาํ มนั หรือหัวเชือนาํ มนั
นสูตรตํารบั ยา:
ยแ์ ผวธิ ที าํ :
ประกอบดว้ ยเครอื งยา ๖ สิง

ารแพทขอ้ มลู การใช้เครอื งยาสมุนไพรปรุงยา: ใช้เครืองยาสมุนไพรสดและเครอื งยาสมนุ ไพรแหง้
เคยี วเครืองยาด้วยกะทิ จนเปนนาํ มัน

กเครอื งยา ๖ สิง มีรายละเอียดดงั นี
าบนั๑. ผกั เสียนผี
สถ าว(ชนิดสด ใชท้ งั ต้นไม่เอาราก)
๐.๕ กโิ ลกรัม
รด๒. เพชรสังฆาต (ชนิดสด)
ต๓. หวั ดองดงึ (ชนดิ แหง้ )
๐.๕ กโิ ลกรัม
ยเน๔. ผกั แครด
๐.๕ กโิ ลกรัม
ไท(ชนดิ สด ใชท้ งั ตน้ ไม่เอาราก)
๐.๕ กโิ ลกรมั
น๕. มะพร้าวขูด
แ์ ผ๖. นาํ มนั ปาลม์ ยหี อ้ ดอกไม้
๑๕ กิโลกรัม (นาํ ไปคนั เปนนาํ กะท)ิ
สถาบนั การแพทย ตรดาวผักเสยี นผี
๒.๕ กโิ ลกรมั

สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนผักแครดเพชรสังฆาต หัวดองดึง

นาํ กะทิ นาํ มันปาล์ม

๒๗๑

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๑ นาํ มั น ม ร ก ต

กรรมวิธีการปรุงยา
รดาวนาํ มันมรกต มีขนั ตอนการปรุงยาตามลาํ ดับ ดงั นี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรยี มวตั ถดุ ิบและวสั ดุอุปกรณ์ก่อนใช้ปรงุ ยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนักเครืองยาตามตาํ รบั ยา
แ์ ผนขนั ตอนที ๓ การเคยี วนาํ มัน
ารแพทยขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถุดิบและวัสดอุ ุปกรณ์ก่อนใช้ปรุงยา

๑. เครอื งยาสมนุ ไพรทกุ ชนิดทงั สดและแห้งไมต่ ้องนําไปอบฆา่ เชือโรค

ก๒. เครืองยาชนิดสด ได้แก่ ผักเสียนผี เพชรสังฆาต ผักแครด
าบนัให้ทาํ การล้างทําความสะอาด พักใหส้ ะเด็ดนาํ จากนนั นาํ ไปสับ

สถ าวหยาบๆ เตรยี มไว้
รด๓. นํามะพรา้ วขดู ๑๕ กโิ ลกรมั ไปคนั นาํ จะได้นาํ กะทิ ทงั หัวและหาง

ตผสมกัน ซงึ ปรมิ าณทีได้อาจจะมากหรือนอ้ ยกวา่ ๑๕ กโิ ลกรัม
เนขนึ อยู่กบั ความเขม้ ขน้ ตามทีต้องการ
ไทย๔. เตรียมวัสดอุ ปุ กรณส์ ําหรบั ปรงุ ยาชนดิ นาํ มัน (ดูในหนา้ ๒๖๙)
แ์ ผนขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนกั เครอื งยาตามตาํ รับยา
ยนําเครอื งยาทเี ตรียมไวแ้ ลว้ จากขนั ตอนที ๑ มาชงั นาํ หนักตาม ๑-๒
ารแพทตาํ รบั ยาขา้ งต้น ส่วนนาํ กะทิทคี นั ไดใ้ หใ้ ชท้ งั หมด ๓.
๔.
ขนั ตอนที ๓ การเคยี วนาํ มนั

นั กวธิ ีทาํ
าบ๑. นาํ กระทะตงั ไฟ ใชไ้ ฟปานกลาง
สถ๒. ใส่หวั กะทแิ ละหางกะททิ งั หมดลงในกระทะโดยไมต่ อ้ งรอ

าวใหก้ ระทะรอ้ น
รด๓. ใส่หัวดองดงึ ผกั เสียนผี เพชรสังฆาต ผักแครด

ตลงกระทะตามลําดับ
ยเน๔. ใช้ตะหลวิ คนส่วนผสมใหเ้ ขา้ กนั เคยี วไปเรอื ยๆ ระวังอย่า

นไทใหต้ ิดก้นกระทะ เมอื กะทแิ ตกมนั จนเปนขีโล้แลว้ ให้เคยี ว
แ์ ผตอ่ ไปอีกสักพักจนกระทงั เรมิ มีนาํ มนั ออกมา จากนนั ให้ใส่
ทยนาํ มนั ปาลม์ ลงไปเพือกระตนุ้ ใหน้ าํ มนั ออกเร็วยงิ ขนึ
ารแพ(ประมาณชวั โมงที ๘ จะใส่หรือไมก่ ไ็ ด้ ถา้ ไมใ่ ส่จะใชเ้ วลา
กเคยี วนานขนึ ) โดยให้ทยอยใส่ทีละ ๑ ลิตร ทกุ ๆ ๑๕ นาที
าบนัทยอยใส่แล้วเคียวทําเชน่ นีจนครบ ๒.๕ ลติ ร จากนนั ให้
สถเคียวตอ่ ไปจนกระทงั สมุนไพรทงั หมดสุกเกรียมจะไดน้ าํ มัน
สีเขยี ว ใช้เวลาโดยประมาณ ๑๐–๑๒ ชวั โมง

๒๗๒

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๑ นาํ มั น ม ร ก ต

๕. เมอื เคยี วจนไดน้ าํ มนั ตามทตี อ้ งการแลว้ ใหป้ ดไฟ ๕.
นาํ ไปกรอง โดยใหน้ ําผ้าขาวบางพับสองชนั วาง

าวบนปากหม้อเคลอื บ ใช้ตวั หนีบๆ ไว้ จากนนั วาง
รดกระชอนบนผ้าขาวบางอกี ชนั หนงึ ใช้กระบวย
เนตตักเฉพาะส่วนทีเปนนาํ มนั กรองใส่หมอ้ จะได้
ไทยหวั เชือนาํ มันมรกตเขม้ ข้น ทงิ ไวข้ ้ามคนื เพือให้
นเย็นตวั ลง จึงนําไปบรรจใุ ส่ขวด นาํ ไปใชต้ ่อไป
ทยแ์ ผวิธกี ารเกบ็ รักษาและวิธกี ารปรงุ นาํ มนั
ารแพวิธีการเก็บรักษาใหเ้ กบ็ ไว้ทีอุณหภูมหิ อ้ ง สามารถเก็บ
กได้นานถงึ ๑๐ ป แต่เมือเวลาผา่ นไป สีของยาจะอ่อน
าบนัลง ใหเ้ ตมิ สีสําหรับละลายในนาํ มนั ลงไปไดเ้ พือให้ยา

สถ าวดูน่าใช้ยงิ ขนึ
รดวธิ กี ารปรงุ นาํ มนั มรกตกบั ธาตวุ ตั ถุ มี ๒ วธิ ดี งั นี
เนต๑. นํานาํ มันมรกต ๗ ส่วน ผสมรวมกับเมนทอล

ย๔ ส่วน พิมเสน ๒ ส่วน การบูร ๑ ส่วน คน
ไทใหเ้ ขา้ กันจึงนําไปใชไ้ ด้ หรอื ใส่นาํ มนั ระกําลง
แ์ ผนไปผสมเพือเพิมความรอ้ นเมอื นาํ ไปใช้ทา

หรือแตง่ กลนิ ด้วยนาํ มนั เปปเปอร์มินท์

ทย๒. นาํ นาํ มนั เดยี ว เช่น นาํ มันผกั แครด นาํ มนั
ารแพเถาเอ็นอ่อน เตมิ ผสมลงไปในนาํ มันมรกต

รวมกนั ให้ได้ ๗ ส่วน จากนนั เติมเมนทอล ๔

นั กส่วน พิมเสน ๒ ส่วน การบรู ๑ ส่วน คนให้
าบเข้ากันจึงนําไปใช้ไดห้ รอื จะเพิมความรอ้ น
สถดว้ ยนาํ มนั ระกําเมอื นําไปใชท้ า แตง่ กลนิ ดว้ ย

าวนาํ มนั เปปเปอรม์ นิ ท์
นไทยเนตรดข้อแนะนํา: กากยาทเี หลอื ในกระทะใหเ้ กลยี ขนึ มาอยรู่ อบกระทะ โดยให้เวน้ กน้ กระทะ
แ์ ผทิงไว้ ๑ คนื นํามันในส่วนทยี งั ติดอยกู่ บั กากยาจะคอ่ ยๆ ไหลลงมากองรวมกันอย่ทู ี
ทยก้นกระทะ ตักนาํ มนั ส่วนนกี รองด้วยผา้ ขาวบางอีกครัง ส่วนกากยาทอี ยรู่ อบกระทะก็
ารแพใหต้ กั ใส่ผ้าขาวบางทลี ะน้อยแล้วใช้มือบบี หรอื บิดผา้ เพือรีดเอานํามันออกมาใหม้ าก

ทีสุดใส่หมอ้ รวมกนั ไว้ แล้วนาํ ไปกรองด้วยผา้ ขาวบางอีกครัง

าบนั กขอ้ ควรระวัง: เนืองจากนาํ มนั มรกตมีส่วนผสมของดองดงึ ซงึ มีพิษ ในการทงิ หรือทาํ ลายกากยา ให้ใช้วิธีฝงกลบ
สถห้ามนาํ ไปทิงถงั ขยะ เพือปองกันการคุ้ยเขยี ของสัตว์ เชน่ สุนัข แมว เพราะเมือสัตวเ์ หล่านีกนิ เขา้ ไปแล้วจะทาํ ให้

ตายได้

๒๗๓

ตาํ รบั ที
นํามนั ผกั แครย๒ดแ์ (ผนนาํ ไมทนัยเเนดตียรวด) าวชือยา:
นํามันผกั แครด
ารแพททีมาของตํารบั ยา:อาจารยเ์ นตรดาว ยวงศรี
ชนดิ นํามนั หรอื หวั เชอื นํามันเดยี ว
รปู แบบยา:แก้ไขขอ้ อักเสบ แกป้ วดกลา้ มเนือ
ใชท้ าผวิ ภายนอกบรเิ วณทีตอ้ งการหรอื ใช้เปนหวั เชือผสมกบั นํามันอืน
นั กสรรพคุณ/ขอ้ บง่ ใช้:ยาใชภ้ ายนอกห้ามรับประทาน
ไม่มี
สถาบ าวขอ้ ควรระวงั /ข้อหา้ มใช:้
รดอาการไมพ่ ึงประสงค:์ยาใช้ทาภายนอกหรือเปนหัวเชือนาํ มนั นาํ ไปผสมนาํ มนั มรกตหรอื
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดาวข้อมลู เพิมเตมิ :นาํ มนั ชนดิ อนื เพือเพิมสรรพคณุ ของยาในการรกั ษาโรคให้ผ้ปู วย
แต่ละคน ซงึ การเพิมส่วนผสมทงั ชนดิ นาํ มนั สมนุ ไพรใดและปรมิ าณ
เทา่ ใดนนั ให้เปนไปตามความตอ้ งการของแพทย์
สามารถแต่งกลนิ ด้วยเปปเปอรม์ นิ ท์ พิมเสน เมนทอล การบูร หรือ
เพิมนาํ มันระกําเพือทําให้รู้สึกรอ้ นเมอื นําไปใชท้ าเปนการเพิม
ประสิทธภิ าพของยาให้น่าใช้และดยี งิ ขนึ

๒๗๔

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ นาํ มั น ผั ก แ ค ร ด

ยแ์ ผนไทยเนตรดาวตํารับยานาํ มนั ผักแครด (นาํ มนั เดียว)
การแพทรูปแบบการปรุงยา: ชนิดนาํ มนั หรือหวั เชอื นาํ มนั เดยี ว
าบนัสูตรตาํ รบั ยา:
สถ าววธิ ที ํา:
ประกอบด้วยเครอื งยา ๓ สิง
รดขอ้ มลู การใช้เครอื งยาสมนุ ไพรปรุงยา: ใชเ้ ครอื งยาสมุนไพรสด
เคียวเครืองยาดว้ ยกะทิ จนเปนนาํ มนั
ไทยเนตเครอื งยา ๓ สิง มีรายละเอียดดงั นี
แ์ ผน๑. ผกั แครด
ย(ชนดิ สด ใช้ทงั ต้นไม่เอาราก) ๒ กโิ ลกรัม
ท๒. มะพรา้ วขดู
ารแพ๓. นาํ มนั ปาลม์ ยหี ้อดอกไม้ ๑๕ กโิ ลกรมั (นาํ ไปคนั เปนนาํ กะทิ)
๒.๕ กิโลกรมั
สถาสบถนัาบกนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวผักแครด
นาํ กะทิ นาํ มันปาลม์

๒๗๕

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ นาํ มั น ผั ก แ ค ร ด

กรรมวิธีการปรุงยา
รดาวนาํ มันผกั แครด มขี นั ตอนการปรุงยาตามลําดับ ดังนี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรยี มวัตถดุ ิบและวสั ดุอปุ กรณ์กอ่ นใชป้ รุงยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนักเครืองยาตามตํารบั ยา
แ์ ผนขนั ตอนที ๓ การเคียวนาํ มันและการบรรจนุ าํ มันใส่ขวด
ารแพทยขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถุดบิ และวัสดุอปุ กรณ์กอ่ นใชป้ รุงยา

๑. เครืองยาสมนุ ไพรสดไม่ต้องนาํ ไปอบฆ่าเชอื โรค

นั ก๒. เครอื งยาชนดิ สด คอื ผกั แครด ลา้ งทาํ ความสะอาด
าบพักใหส้ ะเดด็ นาํ จากนนั นําไปสับหยาบๆ เตรยี มไว้

สถ าว๓. นาํ มะพรา้ วขูด ๑๕ กิโลกรมั ไปคนั นาํ จะได้นาํ กะทิ ทงั หัวและ
รดหางผสมกนั ซงึ ปรมิ าณทไี ดอ้ าจจะมากหรือนอ้ ยกว่า ๑๕
เนตกิโลกรมั ขนึ อย่กู บั ความเข้มขน้ ตามทีตอ้ งการ

ย๔. เตรยี มวสั ดุอปุ กรณ์สําหรบั ปรงุ ยาชนิดนาํ มัน (ดใู นหน้า ๒๖๘)
นไทขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนกั เครอื งยาตามตํารบั ยา
แ์ ผนาํ ผกั แครดทสี ับเสร็จแลว้ มาชงั นาํ หนกั อีกครงั หนงึ
ทยขนั ตอนที ๓ การเคยี วนาํ มัน
ารแพวธิ ที ํา๔. ใช้ตะหลิวคนส่วนผสมใหเ้ ขา้ กนั จากนนั ให้
ก๑. นํากระทะตงั ไฟ ใช้ไฟปานกลางเคียวไปเรือยๆ ระวงั อย่าใหต้ ดิ กน้ กระทะ
นั๒. ใส่หวั กะทแิ ละหางกะททิ งั หมดลงในกระทะ

าบโดยไม่ต้องรอใหก้ ระทะรอ้ น
สถ สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว๓. ใส่ผกั แครดทงั หมดตามลงไปในกระทะ

๒๗๖

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๒ นาํ มั น ผั ก แ ค ร ด

๕. เมอื กะทแิ ตกมนั จนเปนขโี ลแ้ ลว้ ใหเ้ คยี วตอ่ ไปอกี สักพักจนเรมิ มนี าํ มนั ออกมามากขนึ จากนนั ใหใ้ ส่นาํ มนั
ปาลม์ ลงไปเพือกระตุ้นใหน้ าํ มันออกเร็วขนึ (ประมาณชวั โมงที ๕ จะใส่หรอื ไมก่ ไ็ ด้ ถา้ ไมใ่ ส่จะใช้

าวเวลาเคยี วนานขนึ ) โดยใหท้ ยอยใส่ทลี ะ ๑ ลิตร ทกุ ๆ ๑๕ นาที ทยอยใส่แล้วเคียวเชน่ นีจนครบ ๒.๕
รดลติ ร จากนนั ให้เคยี วต่อจนกระทงั สมนุ ไพรทงั หมดสุกเกรียมจะไดน้ าํ มนั สีเขียว ใชเ้ วลาโดยประมาณ
เนต๖–๘ ชวั โมง

าสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยยเนตรดาว๖. เมอื เคยี วจนไดน้ าํ มนั ตามทตี ้องการ
สถใหป้ ดไฟแลว้ นําไปกรอง โดยใหน้ ํา

ผ้าขาวบางพับสองชนั วางบนปาก

รดาวหมอ้ เคลอื บ ใช้ตวั หนีบๆ ไว้ จากนนั ใช้
ตกระบวยตักเฉพาะส่วนทีเปนนาํ มนั
ยเนกรองใส่หม้อ จะได้หัวเชอื นาํ มนั เขม้ ข้น
ไททงิ ไวข้ า้ มคืนเพือใหเ้ ยน็ ตัวลง
สถาบนั การแพทยแ์ ผนจึงนําไปบรรจุใส่ขวด เพือนําไปใชต้ อ่ ไป

๒๗๗

ตาํ รบั ที
นาํ มันเถาเอ็นอย๓่อแ์นผ(นนไาํทมยนั เนเดตยีรดวา)วชอื ยา:
นาํ มนั เถาเอน็ อ่อน
ารแพททมี าของตํารบั ยา:อาจารย์เนตรดาว ยวงศรี
ชนดิ นํามันหรือหวั เชือนํามนั เดยี ว
รูปแบบยา:แกป้ วดเมอื ย แกเ้ ส้นตึง บาํ รงุ เส้นเอน็
ใชท้ าผิวภายนอกบรเิ วณทตี อ้ งการ หรอื ใชเ้ ปนหัวเชอื ผสมกับนํามนั อนื
นั กสรรพคณุ /ขอ้ บ่งใช้:ยาใชภ้ ายนอกห้ามรับประทาน
ไม่มี
สถาบ าวขอ้ ควรระวัง/ขอ้ หา้ มใช:้
รดอาการไมพ่ ึงประสงค:์ยาใช้ทาภายนอกหรือเปนหวั เชือนาํ มนั นําไปผสมนาํ มนั มรกตหรือ
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดาวข้อมลู เพิมเติม:นาํ มนั ชนดิ อนื เพือเพิมสรรพคุณของยาในการรักษาโรคให้ผู้ปวย
แต่ละคน ซงึ การเพิมส่วนผสมทงั ชนดิ นาํ มนั สมุนไพรใดและปริมาณ
เท่าใดนนั ให้เปนไปตามความต้องการของแพทย์
สามารถแต่งกลนิ ด้วยเปปเปอร์มนิ ท์ พิมเสน เมนทอล การบูร หรอื
เพิมนาํ มันระกาํ เพือทาํ ใหร้ สู้ ึกรอ้ นเมือนาํ ไปใชท้ าเปนการเพิม
ประสิทธภิ าพของยาให้นา่ ใช้และดยี งิ ขนึ

๒๗๘

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๓ นาํ มั น เ ถ า เ อ็ น อ่ อ น

ตํารบั ยานกาํ ามรนั แเพถาทเยอน็แ์ อผอ่ นนไท(นยาํ เมนันตเดรดียวาว)รปู แบบการปรงุ ยา: ชนดิ นาํ มันหรือหัวเชอื นาํ มันเดยี ว
าบนัสูตรตาํ รับยา:
สถ าววธิ ีทํา:
ประกอบด้วยเครอื งยา ๓ สิง
รดขอ้ มลู การใช้เครอื งยาสมุนไพรปรุงยา: ใช้เครอื งยาสมุนไพรสดและเครอื งยาสมุนไพรแหง้
เคยี วเครอื งยาดว้ ยกะทิ จนเปนนาํ มัน
ยเนตเครอื งยา ๓ สิง มรี ายละเอียดดงั นี
นไท๑. เถาเอ็นอ่อน (ชนดิ แห้ง)
แ์ ผ๒. มะพร้าวขดู
ย๓. นาํ มันปาลม์ ยหี ้อดอกไม้
๑ กิโลกรมั
๑๕ กโิ ลกรมั (นําไปคนั เปนนาํ กะท)ิ
๒.๕ กโิ ลกรมั
สถาบนั การแพท าวเถาเอน็ อ่อน
ยเนตรดหมายเหตุ: เถาเอ็นอ่อนทสี ามารถนํามาปรุงยาไดน้ นั ใชไ้ ด้ทงั ชนิดสดและชนดิ แหง้นาํ กะทิ นาํ มันปาลม์
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทถ้าเลอื กใชเ้ ปนชนดิ สดใช้ ๒ กโิ ลกรมั แตถ่ า้ เปนชนิดแหง้ ใช้ ๑ กิโลกรมั

๒๗๙

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๓ นาํ มั น เ ถ า เ อ็ น อ่ อ น

กรรมวิธีการปรุงยา

รดาวนาํ มันเถาเอ็นออ่ น มีขนั ตอนการปรุงยาตามลาํ ดับ ดังนี
เนตขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถดุ ิบและวัสดุอุปกรณ์กอ่ นใช้ปรงุ ยา
ไทยขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รบั ยา
แ์ ผนขนั ตอนที ๓ การเคียวนาํ มันและการบรรจนุ าํ มนั ใส่ขวด
ารแพทยขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดบิ และวสั ดุอปุ กรณ์ก่อนใชป้ รุงยา

๑. เถาเอ็นอ่อนแหง้ ไมต่ อ้ งนําไปอบฆ่าเชอื โรค

นั ก๒. นํามะพรา้ วขดู ๑๕ กโิ ลกรมั ไปคนั นาํ จะไดน้ าํ กะทิ ทงั หวั และหางผสมกนั ซงึ ปรมิ าณทไี ดอ้ าจจะมาก
สถาบหรือนอ้ ยกว่า ๑๕ กิโลกรมั ขนึ อย่กู บั ความเข้มขน้ ตามทีตอ้ งการ

าว๓. เตรยี มวสั ดอุ ปุ กรณส์ ําหรบั ปรงุ ยาชนดิ นาํ มัน (ดูในหน้า ๒๖๙)
ตรดขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รับยา
ยเนชงั นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รบั ยาขา้ งต้น
นไทขนั ตอนที ๓ การเคยี วนาํ มนั
แ์ ผวิธที าํ ๑-๔
ย๑. นํากระทะตงั ไฟ ใช้ไฟปานกลาง ๕
ารแพท๒. ใส่หัวกะทิและหางกะทิทงั หมดลงในกระทะ ๖

โดยไม่ตอ้ งรอให้กระทะร้อน
๓. ใส่เถาเอน็ อ่อนทงั หมดตามลงไปในกระทะ

นั ก๔. ใช้ตะหลิวคนส่วนผสมใหเ้ ขา้ กัน จากนนั ให้เคียวไป
าบเรอื ยๆ ระวังอยา่ ให้ตดิ กน้ กระทะ

สถ๕. เมอื กะทแิ ตกมนั จนเปนขโี ลแ้ ลว้ ใหเ้ คยี วตอ่ ไปอกี สักพัก
จนเรมิ มีนาํ มันออกมา จากนนั ใหใ้ ส่นาํ มันปาลม์ ลงไป
รดาวเพือกระตุ้นใหน้ าํ มันออกเร็วขนึ (ประมาณชวั โมงที ๕
ตจะใส่หรอื ไม่ก็ได้ ถ้าไมใ่ ส่จะใชเ้ วลาเคียวนานขนึ )
เนโดยให้ทยอยใส่ทีละ ๑ ลิตร ทุกๆ ๑๕ นาที ทยอยใส่
ไทยแลว้ เคยี วเช่นนจี นครบ ๒.๕ ลติ ร จากนนั ใหเ้ คียวต่อจน
แ์ ผนกระทงั สมนุ ไพรทงั หมดสุกเกรยี มจะไดน้ าํ มนั เถาเอน็ ออ่ น
ยใชเ้ วลาโดยประมาณ ๖–๘ ชวั โมง

ท๖. เมอื เคยี วจนไดน้ าํ มนั ตามทตี อ้ งการ ใหป้ ดไฟ นําไปกรอง
ารแพโดยใหน้ ําผา้ ขาวบางพับสองชนั วางบนปากหม้อเคลอื บ
กใช้ตัวหนบี ๆ ไว้ จากนนั ใช้กระบวยตกั เฉพาะส่วนทเี ปน
าบนันาํ มัน กรองใส่หมอ้ จะไดห้ วั เชือนาํ มนั เข้มข้น ทงิ ไว้
สถขา้ มคนื เพือให้เย็นตวั ลง จงึ นาํ ไปบรรจใุ ส่ขวด เพือนาํ
ไปใชต้ ่อไป

๒๘๐

ตํารับที
ขผี งึ โรค๔แ์ผผิวนหไนทังยเนตรดาวชือยา:
ขีผึงโรคผิวหนัง
ทยทมี าของตํารับยา:อาจารย์เนตรดาว ยวงศรี
ารแพรูปแบบยา:ขผี ึง (เคียวนาํ มนั นําไปกวนผสมกบั ขีผงึ )
กสรรพคณุ /ข้อบ่งใช:้ทาแกโ้ รคผวิ หนัง ทาหวั ริดสีดวงทวารหนกั โรคสะเก็ดเงิน
ใชท้ าผวิ ภายนอกบริเวณทตี อ้ งการ
สถาบนั าวขอ้ ควรระวงั /ข้อห้ามใช:้ยาใช้ภายนอกหา้ มรับประทาน
รดอาการไม่พึงประสงค:์ไมม่ ี
สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดาวขอ้ มูลเพิมเตมิ :ไมม่ ี

๒๘๑

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๔ ขี ผึ ง โ ร ค ผิ ว ห นั ง

กรรมวิธีการปรุงยา

รดาวขนั ตอนการปรงุ ตาํ รับยาขีผึงโรคผิวหนงั นนั ไดถ้ กู แบง่ ออกเปน ๒ ส่วน
เนตส่วนที ๑ การเคียวนาํ มนั โรคผวิ หนงั
ไทยส่วนที ๒ การผสมขผี งึ กบั นาํ มนั ทีไดจ้ ากส่วนที ๑

แ์ ผนวิธที าํ ส่วนที ๑ การเคยี วนาํ มนั โรคผิวหนัง
าบนั ตกาํ ราบั รยแาพนทาํ มยนั โรคผวิ หนงัรปู แบบการปรุงยา: ชนิดนาํ มันหรือหัวเชอื นาํ มนั เดยี ว
สถ าวสูตรตํารับยา:
รดวิธีทาํ :
ประกอบด้วยเครอื งยา ๑๒ สิง

ตข้อมลู การใชเ้ ครอื งยาสมนุ ไพรปรงุ ยา: ใช้เครอื งยาสมุนไพรสดและเครืองยาสมุนไพรแห้ง
เคยี วเครอื งยาด้วยกะทิ จนเปนนาํ มนั
ยเนเครอื งยาเคยี วนาํ มนั ๑๒ สิง มรี ายละเอยี ดดังนี
ไท๑. หัวหนอนตายหยาก๓๐๐ กรัม
แ์ ผน๒. เมลด็ ลําโพง
ย๓. หัวไพล๓๐๐ กรมั
ท๔. หัวขมนิ อ้อย
ารแพ๕. สีเสียดเทศ๕๐ กรัม

๖. ใบสํามะงา๕๐ กรมั

นั ก๗. ใบเตย๕๐ กรมั หัวไพล หวั ขมนิ อ้อย
าบ๘. เปลือกมังคุด (๑) ใบสาํ มะงา
สถ๙. ยาฉนุ๕๐ กรมั

าว๑๐. จนุ สี (ธาตวุ ตั ถุ)๕๐ กรมั
รด๑๑. กาํ มะถนั เหลือง (ธาตุวตั ถุ)
ต๑๒. มะพรา้ วขดู๓๐ กรมั

๕๐ กรมั

๕๐ กรัม ใบเตย
๕๐ กรัม
ไทยเนหมายเหตุ: (๑) ใช้เปลอื กมงั คดุ แทนเปลือกเลยี น (ถ้าใชเ้ ปลอื กเลยี นจะไช้นาํ หนัก ๑๐๐ กรัม)
นเครืองยาประเภทพืชวัตถุทใี ช้ปรุงยาครงั นีเปนเครืองยาชนิดแหง้ ทงั หมดยกเว้นมะพรา้ วขูดหรือกะทิ
แ์ ผถ้าหาเครอื งยาชนดิ แหง้ ไมไ่ ด้และตอ้ งใชเ้ ปนเครอื งยาชนิดสดให้เพิมนาํ หนักเครืองยานนั เปน ๒ เทา่
๑๕ กิโลกรมั (นําไปคนั เปนนาํ กะท)ิ

สถาบนั การแพทยสีเสยี ดเทศ
ยาฉนุ เปลือกมังคุด จุนสี กํามะถนั เหลือง

๒๘๒

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๔ ขี ผึ ง โ ร ค ผิ ว ห นั ง

นาํ มนั โรคผิวหนัง มีขนั ตอนการปรงุ ยาตามลาํ ดบั ดงั นี

าวขนั ตอนที ๑ การเตรยี มวัตถดุ ิบและวสั ดอุ ปุ กรณ์กอ่ นใช้ปรงุ ยา
รดขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนกั เครอื งยาตามตํารับยา
ตขนั ตอนที ๓ การเคียวนาํ มันและการบรรจนุ าํ มนั ใส่ขวด
ไทยเนขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดิบและวัสดอุ ปุ กรณก์ ่อนใชป้ รงุ ยา
แ์ ผน๑. คัดสิงปนเปอนทีติดมากบั เครอื งยาแตล่ ะชนดิ ทงิ และทําความ
ยสะอาดตามสมควร
ารแพท๒. จุนสี กาํ มะถนั เหลืองและสีเสียดเทศ ใชค้ รกตาํ ให้ละเอยี ด

แยกใส่ถงุ ไว้ ถุงละ ๑ สิง เตรยี มไว้

นั ก๓. นํามะพรา้ วขูด ๑๕ กโิ ลกรัม ไปคนั นาํ จะได้นาํ กะทิ ทงั หัวและหาง
าบผสมกัน ซงึ ปริมาณทีได้อาจจะมากหรอื นอ้ ยกวา่ ๑๕ กิโลกรัม

สถ าวขนึ อยู่กับความเข้มขน้ ตามทตี อ้ งการ
รด๔. เตรียมวัสดุอปุ กรณ์สําหรับปรงุ ยาชนิดนาํ มัน (ดูในหน้า ๒๖๙)
เนตขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รบั ยา
ไทยนาํ เครืองยาทเี ตรียมไว้แลว้ จากขนั ตอนที ๑ มาชงั นาํ หนกั ตามตํารบั ยาขา้ งต้น แยกใส่ถงุ ไว้ ถงุ ละ ๑ สิง
แ์ ผนขนั ตอนที ๓ การเคยี วนาํ มัน

วิธที ํา

ทย๑. นํากระทะตงั ไฟ ใชไ้ ฟปานกลาง
ารแพ๒. ใส่หวั กะทิและหางกะทิทงั หมดลงในกระทะโดยไม่ตอ้ งรอใหก้ ระทะร้อน
สถาสบถนัาบกนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว๓. ใส่เครืองยาทงั หมดลงไป ยกเว้น จนุ สี กํามะถนั เหลือง และสีเสียดเทศ

๒๘๓

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๔ ขี ผึ ง โ ร ค ผิ ว ห นั ง

รดาว๔. ใช้ตะหลิวคนส่วนผสมใหเ้ ขา้ กัน เคียวไปเรอื ยๆ ระวงั อยา่ ใหต้ ิดกน้ กระทะ เมอื กะทิเปนขโี ล้และ
ตเรมิ แตกมนั ให้ใส่จุนสี กํามะถนั เหลอื ง และสีเสียดเทศ ทีเตรยี มไว้ลงไป โดยโรยให้ทวั ๆ กระทะ
ยเนจากนนั ให้เคียวตอ่ จนกระทงั สมุนไพรทงั หมดสุกเกรยี ม ใชเ้ วลาโดยประมาณ ๖–๘ ชวั โมง
สถาบนั การแพทยแ์ แ์ ผผนนไทไทยเนตรดาวสถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว

สถาบนั การแพทย รดาวสถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว
เนต๕. เมอื เคยี วจนไดน้ าํ มนั ตามทตี อ้ งการ ใหป้ ดไฟ นาํ ไปกรอง โดยใหน้ ําผ้าขาวบางพับสองชนั วางบน

ไทยปากหม้อเคลือบ ใช้ตัวหนบี ๆ ไว้ จากนนั ใช้กระบวยตักเฉพาะส่วนทีเปนนาํ มนั กรองใส่หมอ้
นจะไดห้ ัวเชอื นาํ มันเข้มข้น ทงิ ไว้ขา้ มคืนเพือให้เยน็ ตวั ลง นาํ ไปบรรจใุ ส่ขวด เตรยี มนาํ ไปเปนหวั เชือ
สสถถาาบบนั นั กการาแรพแทพยทแ์ ผยนแ์ ไผทยเนตรดาวเพือทาํ เปนขผี งึ โรคผิวหนงั ต่อไป

๒๘๔

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๔ ขี ผึ ง โ ร ค ผิ ว ห นั ง

วิธที ําส่วนที ๒ การผสมหัวเชอื นาํ มันโรคผิวหนังกบั ขผี งึ
ขผี งึ โรคผวิ หนไทัง ยเนตรดาวส่วนผสมเครอื งยาขผี งึ โรคผิวหนงั มีรายละเอียดดังนี
แ์ ผน๑. หัวเชือนาํ มันโรคผิวหนงั
ทย๒. การบูร ๕๐๐ มลิ ลลิ ติ ร
ารแพ๓. วาสลีน ๑๕๐ กรัม
๑ กิโลกรมั
๔. ขีผงึ แท้ ๗๐ กรมั
สถาบนั ก แ์ ผนไทยเนตรดาวหวั เชอื นาํ มัน
ยโรคผิวหนงั
ารแพทการผสมหวั เชอื นาํ มันกบั ขผี งึ มีขนั ตอนการปรุงยาตามลาํ ดบั ดงั นีการบูรวาสลีนขผี งึ แท้

กขนั ตอนที ๑ การเตรียมวัตถดุ บิ และวสั ดอุ ปุ กรณก์ ่อนใช้ปรุงยา
าบนัขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนักเครืองยาตามตํารับยา
สถ ขนั ตอนที ๓ การกวนส่วนผสม

ขนั ตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ตลับ
รดาวขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดบิ และวสั ดอุ ุปกรณ์ก่อนใชป้ รุงยา
เนต๑. นาํ ขผี งึ ไปขูดเอาสิงสกปรกออกให้หมด แล้วหนั ใหเ้ ปนลูกเตา๋ ขนาด

ยพอประมาณ
นไท๒. นาํ การบรู มาตําหรอื บดใหล้ ะเอียด
แ์ ผ๓. เตรยี มวัสดอุ ปุ กรณ์สําหรับปรุงยาชนดิ นาํ มนั (ดูในหน้า ๒๖๙)

ทยวสั ดุอุปกรณ์เพิมเติม
ารแพเตาแม่เหล็กไฟฟา

หมอ้ หรือกะละมงั สแตนเลส สําหรบั กวนส่วนผสม

นั กตลบั ใส่ยา
สถาบขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วัด นาํ หนกั เครอื งยาตามตาํ รบั ยา
ชงั นาํ หนกั เครอื งยาตามตาํ รับยาข้างตน้ แยกใส่ถุงไว้ ถงุ ละ ๑ สิง

๒๘๕

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๔ ขี ผึ ง โ ร ค ผิ ว ห นั ง

ขนั ตอนที ๓ การกวนส่วนผสม ๑

วธิ ที าํ

าว๑. นําขผี งึ ทงั หมดใส่ลงหม้อ ขนึ ตงั ไฟแรง คนจนขีผงึ เรมิ
รดละลาย จากนนั ใส่วาสลนี ทงั หมดตามลงไป กวนใหส้ ่วน
เนตผสมทงั สองละลายรวมกนั จนหมด

ไทย๒. เมอื ละลายแลว้ ใหห้ รีไฟลงเหลอื ไฟอ่อน ใส่หัวเชือ
นนาํ มันโรคผวิ หนังลงไป คนใหส้ ่วนผสมทงั หมดเข้ากนั
แ์ ผจากนนั ให้ทดสอบความแขง็ อ่อนของยา ซงึ ความแขง็
ทยอ่อนของยานีขนึ อยกู่ ับความพอใจของผปู้ รุงยา

ารแพ๓. ยกลงจากเตา เติมการบูรลงไป คนให้การบูรละลาย
ก๔. เทส่วนผสมทีเสร็จและยังรอ้ นอยลู่ งตลบั ตงั ทงิ ไวจ้ นเยน็

สถาบนัและแขง็ ตวั ปดฝาให้สนิท จึงนาํ ไปใช้ได้
๒๓

ยแ์ ผนไทยเนตรดาว๔
สถาบนั การแพท เนตรดาวขนั ตอนที ๔ การบรรจยุ าใส่ตลับ บรรจยุ าใส่ตลบั ขนาด ๒๐ กรัม ติดฉลากยา สรรพคณุ ไว้บนฝา

แ์ ผนไทยข้อแนะนํา: เมอื ส่วนผสมของขผี งึ วาสลีนและหัวเชอื นาํ มันละลายรวมกนั ดีแลว้ ใหท้ ดสอบการแขง็ ตวั
ยของยาเสียก่อน โดยใชช้ ้อนตักยาประมาณ ๑ ช้อนชา ตงั ทงิ ไว้สักครู่รอใหย้ าแข็งตวั จากนนั ใช้นวิ สัมผัสดู
ารแพทความแข็งออ่ นของยา หากพบว่ายาแข็งเกนิ ไปใหเ้ ตมิ วาสลีนลงไปผสมเพิม แตถ่ ้าหากพบว่ายาออ่ นหรือ

เหลวเกินไปกใ็ หเ้ ติมขผี งึ ลงไปผสมเพิม เมือได้ยาตามทีตอ้ งแล้วจึงยกลงจากเตา เติมการบูรแลว้ ทําตาม

นั กขนั ตอนอนื ๆ ต่อไป
สถาบขอ้ ควรระวงั : ก่อนใส่หัวเชอื นาํ มนั ลงไปผสม ใหห้ รไี ฟลงเปนไฟอ่อนแล้วรอสักครู่ เนืองจากหวั เชือทใี ส่เปน
นาํ มนั ถ้าใส่ขณะทีหม้อรอ้ นจดั อาจจะทาํ ให้เกิดไฟลุกไหมไ้ ด้

๒๘๖

ตาํ รบั ที
นาํ ม๕นั แ์ ไผพนลไทยเนตรดาวชือยา:

ทยทีมาของตํารบั ยา:
ารแพรปู แบบยา:
กสรรพคุณ/ข้อบง่ ใช้:

สถาบนั าวขอ้ ควรระวงั /ข้อหา้ มใช้:
รดอาการไมพ่ ึงประสงค์:
ตข้อมลู เพิมเติม:
นาํ มันไพล
อาจารยเ์ นตรดาว ยวงศรี
ชนิดนํามัน
แก้เคลด็ บวมยอก
ใชท้ าผวิ ภายนอกบริเวณทีตอ้ งการ หรอื ใช้เปนหวั เชอื ผสมกบั นํามนั อนื
ยาใช้ภายนอกห้ามรับประทาน
ไม่มี
ยเนยาใช้ทาภายนอกหรอื เปนหัวเชือนาํ มัน นาํ ไปผสม
ไทนาํ มนั มรกตหรือนาํ มนั ชนดิ อืน เพือเพิมสรรพคณุ
แ์ ผนของยาในการรักษาโรคใหผ้ ปู้ วยแต่ละคน ซงึ การ

เพิมส่วนผสมทงั ชนดิ นาํ มันสมนุ ไพรใดและปรมิ าณ

ทยเท่าใดนนั ให้เปนไปตามความตอ้ งการของแพทย์
ารแพสามารถแตง่ กลนิ ด้วยเปปเปอรม์ ินท์ พิมเสน

เมนทอล การบูร หรือเพิมนาํ มันระกําเพือทําให้รู้สึก

กรอ้ นเมือนําไปใชท้ าเปนการเพิมประสิทธิภาพของยา
สถาสบถนัาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวให้น่าใชแ้ ละดียงิ ขนึ

๒๘๗

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตํา รั บ ที ๕ นาํ มั น ไ พ ล

ตาํ รับยานาํ มนั ไพล (นาํ มนั เเดนียตวร)ดาวรปู แบบการปรงุ ยา: ชนดิ นาํ มันหรอื หัวเชอื นาํ มนั เดยี ว
ไทยสูตรตํารับยา:
ประกอบด้วยเครอื งยา ๒ สิง
นวธิ ีทํา:
แ์ ผขอ้ มูลการใชเ้ ครอื งยาสมนุ ไพรปรงุ ยา: ใช้เครอื งยาสมนุ ไพรสด
ทอดเครืองยาจนเครอื งยาเกรยี มกรองเอาแต่นาํ มนั
ารแพทยเครอื งยา ๒ สิง มีรายละเอียดดงั นี
าบนั ก๑. หัวไพล (ชนดิ สด)
สถ ตรดาว๒. นาํ มนั ปาลม์ ยีหอ้ ดอกไม้ ๓ กโิ ลกรมั๑๕ กโิ ลกรัม

หัวไพล

ไทยเนกรรมวิธีการปรุงยา นาํ มนั ปาลม์
แ์ ผนนาํ มันไพล มีขนั ตอนการปรุงยาตามลาํ ดบั ดังนี
ทยขนั ตอนที ๑ การเตรียมวตั ถุดบิ และวสั ดุอุปกรณ์ก่อนใชป้ รงุ ยา
ารแพขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนกั เครืองยาตามตาํ รับยา

ขนั ตอนที ๓ การทอดไพลและการบรรจนุ าํ มันใส่ขวด

าบนั กขนั ตอนที ๑ การเตรยี มวตั ถดุ ิบและวัสดุอปุ กรณก์ อ่ นใช้ปรงุ ยา
สถ๑. ไพลสด ล้างทําความสะอาด ใชแ้ ปรง ขดั ถู เศษดินออกใหห้ มด นําไปผงึ ใหส้ ะเด็ดนาํ

จากนนั หนั ไพลทงั เปลอื กใหเ้ ปนแวน่ ขนาดเทา่ ๆ กนั ไมห่ นาและไมบ่ างจนเกนิ ไป พักเตรยี มไว้
าบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว๒. เตรียมวสั ดอุ ุปกรณส์ ําหรบั ปรงุ ยาชนิดนาํ มนั (ดูในหนา้ ๒๖๙)
สถ๓. เตรยี มหมอ้ เคลอื บสําหรบั ใส่นาํ มัน โดยเอาผ้าขาวบางวางบนปากหมอ้ ใชต้ ัวหนีบ หนีบไว้
จากนนั นาํ กระชอนวางบนผ้าขาวบางอกี ชนั หนงึ

๒๘๘

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๕ นาํ มั น ไ พ ล

าวขนั ตอนที ๒ ชงั ตวง วดั นาํ หนักเครอื งยาตามตาํ รับยา
ตรดนําไพลทลี า้ งและหนั เสรจ็ แลว้ ไปชงั นาํ หนักตามตํารับยาข้างตน้
ไทยเนขนั ตอนที ๓ การทอดไพลและการบรรจุนาํ มนั ใส่ขวด
แ์ ผนวิธีทาํ
ย๑. นาํ กระทะตงั ไฟ เทนาํ มนั ทงั หมดลงกระทะ ๔. ใช้ตะหลิวค่อยๆ คนไพลในกระทะไปเรอื ยๆ
ารแพทจากนนั ใหเ้ ปดไฟแรง อยา่ ใหไ้ หม้ ใส่ไปครงั แรกจะพบวา่ มีฟอง

ก ไปไดส้ ักพักฟองเหลา่ นจี ะคอ่ ยๆ ละเอียดมาก
ขนาดเล็กและมีสีเหลืองจํานวนมาก เมือทอด
าบนั ขนึ และเหลือน้อยลง นนั แสดงว่านาํ มันไพลเรมิ
สถ าวจะใช้ได้แล้ว ใหท้ อดตอ่ สักพัก ใหส้ ังเกต
รดลักษณะของไพลจะพบวา่ ไพลหดตัวลง สีของ
ตไพลเปลียนเปนสีนาํ ตาลเขม้ และแหง้ เกรียม
เนแสดงว่านาํ มันใช้ไดแ้ ลว้ ใหร้ บี ตกั ไพลขนึ ถา้
ไทยปลอ่ ยไวน้ านจะทาํ ให้ไพลไหม้
ารแพทยแ์ ผน๒. รอใหน้ าํ มันรอ้ นแตไ่ มต่ อ้ งเดอื ด จากนนั ให้
กหรีไฟลงเปนไฟกลางคอ่ นไปทางออ่ น รอสักครู่
นัเพือให้ความร้อนคงที

าบ๓. ใส่ไพลทหี นั เตรยี มไวแ้ ล้วลงไปทอดในกระทะ
สถ สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวโดยให้ทยอยใส่ทีละนอ้ ย

๒๘๙

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๕ นาํ มั น ไ พ ล

๕. จากนนั ใหใ้ ชก้ ระชอนตาถชี อ้ นเฉพาะกากไพล ๖. นาํ ไพลทเี หลือลงไปทอดในนาํ มันเดมิ ทลี ะนอ้ ย

ขนึ มา เขยา่ กระชอนใหน้ าํ มนั ทีตดิ มากบั กาก

าวไพลตกกลับลงไปในกระทะให้มากทสี ุด
รดเทกากไพลใส่ภาชนะทเี ตรียมไว้
แล้วทําตามขนั ตอนที ๓-๕ จนไพลหมด

สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนต าว๗. เมอื ทอดไพลหมดแลว้ ใหป้ ดไฟ ตงั กระทะ
รดทงิ ไวส้ ักครรู่ อใหน้ าํ มนั อนุ่ แลว้ กรองนาํ มนั
ตทไี ดใ้ ส่ภาชนะ ทงิ ไวใ้ หเ้ ยน็ หรอื ทงิ ไวข้ า้ มคนื

สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรดาวจึงนาํ ไปบรรจใุ ส่ขวด และนําไปใช้ต่อไป

๒๙๐

ก า ร ป รุ ง ย า ช นิ ด นํา | ตาํ รั บ ที ๕ นาํ มั น ไ พ ล

วธิ ีการเกบ็ รกั ษา
นํามนั ไพลทปี รงุ เสร็จให้เก็บไว้ทอี ณุ หภูมหิ อ้ ง สามารถเกบ็ ไดน้ านถงึ ๑๐ ป แต่เมือเวลาผา่ นไปสี

าวของยาจะอ่อนลง สามารถเติมสีสําหรบั ละลายในนาํ มนั ลงไปได้เพือให้ยาดนู ่าใชม้ ากยงิ ขนึ
ตรดวธิ ีการปรุงนาํ มันไพลกับธาตวุ ตั ถมุ ีวิธี ดังนี

ยเนนํานาํ มนั ไพล ๗ ส่วน ผสมรวมกบั เมนทอล ๔ ส่วน พิมเสน ๒ ส่วน การบูร ๑ ส่วน คนใหเ้ ข้ากนั
ไทจงึ นําไปใชไ้ ด้ หรอื ใส่นาํ มนั ระกําเพือเพิมความรอ้ น หรอื แต่งกลนิ ด้วยนาํ มนั เปปเปอร์มินท์
แ์ ผนนาํ ไปใช้เปนส่วนผสมของนาํ มันมรกต เพือเพิมสรรพคณุ ทางยาสําหรบั ใชใ้ นการรกั ษาโรคให้กบั

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวผปู้ วยในแตล่ ะราย ตามความตอ้ งการของแพทย์

๒๙๑

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว