ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД

Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн Засгийн Их сургуульд Монгол залуусыг сургаж эхэлсний 95 жилийн ойд зориулан бүтээв. ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД 2024 он

Номыг эмхэтгэсэн: Б.ГЭРЭЛМАА (1977 оны төгсөгч, Худалдааны эдийн засагч) С.НАРАНГЭРЭЛ (Ph.D) (1981 оны төгсөгч, Нийтийн хоолны инженер-технологич) ISBN 978-9919-0-2791-9 Хянасан: Б.ГЭРЭЛМАА, С.НАРАНГЭРЭЛ Хэвлэлийн эх бэлтгэсэн: Доёзавын ЦАГААНТУЯА Хэвлэсэн тоо: 300 ширхэг Цаасны хэмжээ: 176х250мм, Хэвлэлийн хуудас: 27.25 "ӨНГӨ ХАЛИУН ПРЕСС" ХХК хэвлэх үйлдвэрт хэвлэв. Улаанбаатар хот. ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД ННА-87,3 ДАА-920.0008 Х-544

ГАРЧИГ Өмнөх үг .............................................................................................................................................................................. 6-8 Ном бүтэхүй дор ........................................................................................................................................................... 9 Г.В. Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн засгийн Их сургуулийн үүсэл хөгжлийн түүхээс ..................................................................................................................................10-13 Георгий Валентинович Плеханов ............................................................................................................14-16 Г.В.Плехановын нэрэмжит Улс ардын аж ахуйн дээд сургуулиас Монгол улсын үндэсний боловсон хүчин бэлтгэхэд оруулсан хувь нэмэр .....17-22 24. Чүлтэмийн Дашдаваа 1975 оны төгсөгч ......................................................................... 113-116 25. Ядамын Нямаа 1975 оны төгсөгч ............................................................................................ 117-119 26. Цэвэлмаагийн Наст 1975 оны төгсөгч ........................................................................................... 120 27. Сүхцэрэнгийн Шаравсамбуу 1975 оны төгсөгч ........................................................ 121-127 28. Пэлжээгийн Долгорсүрэн 1975 оны төгсөгч ............................................................... 128-130 29. Гэндэнпилийн Мянганбаяр 1976 оны төгсөгч ........................................................... 131-133 30. Гомбосүрэнгийн Сүрэнжав 1976 оны төгсөгч ............................................................ 134-135 31. Ишцэдэнгийн Цэрэнхүү 1976 оны төгсөгч ................................................................... 136-138 32. Жамсрангийн Аюуш 1977 оны төгсөгч ........................................................................................ 139 33. Чалхаагийн Батжаргал 1977 оны төгсөгч ..................................................................... 140-141 34. Будын Гэрэлмаа 1977 оны төгсөгч ....................................................................................... 142-158 35. Пунцагийн Очирпүрэв 1977 оны төгсөгч .................................................................................. 159 1971-1980-аад онуудад төгсөгч Монголчууд 1929-1970 онуудад төгсөгч Монголчууд 1. Цэрэн-Очирын Дамбадорж 1932 оны төгсөгч ........................................................................... 25 2. А.И.Цэдэнбал Филатова 1943 оны төгсөгч .......................................................................... 26-29 3. Лувсанцэрэнгийн Цэнд 1951 оны төгсөгч ........................................................................... 30-33 4. Юмжаагийн Аюуш 1951 оны төгсөгч ............................................................................................. 34 5. Өлзийн Дорж 1951 оны төгсөгч .................................................................................................... 35-36 6. Оргодолын Шарав 1952 оны төгсөгч ................................................................................................ 37 7. Дорлигжавын Чойсүрэн 1952 оны төгсөгч .................................................................................. 38 8. Бямбын Ринчинпэлжээ 1952 оны төгсөгч ............................................................................ 39-46 9. Сүхбаатарын Баярсайхан 1957 оны төгсөгч ...................................................................... 47-50 10. Паавангийн Дамдин 1958 оны төгсөгч ..................................................................................... 51-55 11. Дангаасүрэнгийн Салдан 1958 оны төгсөгч ....................................................................... 56-58 12. Түшигцоодолын Дашдэлэг 1958 оны төгсөгч ................................................................... 59-63 13. Чуваандоржийн Молом 1959 оны төгсөгч ............................................................................ 64-68 14. Цэдэнжавын Цэрмаа 1960 оны төгсөгч ................................................................................... 69-72 15. Дандарын Гонгор 1961 оны төгсөгч .......................................................................................... 73-78 16. Цагааны Хэнмэдэх 1962 оны төгсөгч ....................................................................................... 79-84 17. Дуламын Бордух 1965 оны төгсөгч ................................................................................................... 85 18. Дамдинсүрэнгийн Урианхай 1964 оны төгсөгч ............................................................... 86-92 19. Чойнжуурын Цэрэн-Очир 1967 оны төгсөгч ................................................................... 93-95 20. Дэлэгийн Тогтуур 1968 оны төгсөгч ......................................................................................... 96-97 21. Дугарын Лхам 1969 оны төгсөгч ............................................................................................... 98-107 22. Найдангийн Борхүү 1969 оны төгсөгч .............................................................................. 108-109 23. Самбуунямын Сэлэнгэ 1969 оны төгсөгч .................................................................................. 110

36. Нэмэхийн Оюун 1977 оны төгсөгч ......................................................................................... 160-162 37. Пүрэвжавын Цацралт 1977 оны төгсөгч ................................................................................... 163 38. Лхамсүрэнгийн Цэвээнравдан 1977 оны төгсөгч .................................................... 164-166 39. Жамбаагийн Баяндалай 1978 оны төгсөгч .................................................................... 167-169 40. Дандгайн Цэдэн-Иш 1978 онй төгсөгч ............................................................................... 170-171 41. Дэмбэрэлжавын Мижиддорж 1978 оны төгсөгч ................................................................ 172 42. Дүгэрээгийн Мядагмаа 1978 оны төгсөгч ................................................................................. 173 43. Магсармаагийн Отгон 1978 оны төгсөгч ......................................................................... 174-176 44. Сэнгэсамбуугийн Оюундэлгэр 1978 оны төгсөгч .............................................................. 177 45. Жавзангийн Сүхбаатар 1978 оны төгсөгч .....................................................................178-186 46. Бүдсүрэнгийн Түмэн 1978 оны төгсөгч ............................................................................ 187-188 47. Сангажавын Эрдэнэсүрэн 1978 оны төгсөгч .......................................................................... 189 48. Бэх-Очирын Алтанцэцэг 1979 оны төгсөгч .................................................................. 190-192 49. Цэнджавын Бүрэнцэцэг 1979 оны төгсөгч .................................................................... 193-195 50. Бариулын Лхамжав 1979 оны төгсөгч .............................................................................. 196-197 51. Далхаагийн Нармандах 1979 оны төгсөгч ..................................................................... 198-199 52. Жанчивын Октябрь 1979 оны төгсөгч ............................................................................... 200-201 53. Сандагдоржийн Хандсүрэн 1979 оны аспирант .................................................... 202-206 54. Сандавын Хүрэлчулуун 1979 оны төгсөгч ................................................................... 207-208 55. Цэвэгмидийн Цогт 1979 оны төгсөгч .................................................................................. 209-211 56. Цэрэндоржийн Энхжаргал 1979 оны төгсөгч ............................................................ 212-214 57. Халзангийн Бямбасүрэн 1980 оны төгсөгч .................................................................. 215-216 58. Авирмэдийн Мягмарсүрэн 1980 оны төгсөгч ............................................................. 217-218 59. Цэндхүүгийн Орхон 1980 оны төгсөгч .............................................................................. 219-221 60. Дүгэржавын Очгэрэл 1980 оны төгсөгч .......................................................................... 222-224 61. Жамсранжавын Оюунцэцэг 1980 оны төгсөгч .......................................................... 225-227 62. Цэрэнбалжийн Түмэннасан 1980 оны төгсөгч ........................................................... 228-231 63. Чулууны Эрдэнэчимэг 1980 оны төгсөгч ......................................................................... 232-236 64. Ринчиннямын Амаржаргал 1981 оны төгсөгч ........................................................... 239-240 65. Пүрэвдагвын Баасансүрэн 1981 оны төгсөгч ........................................................................ 241 66. Равдангийн Гэрэл 1981 оны төгсөгч ..................................................................................... 242-245 67. Рэнцэнгийн Дарьхүү 1981 оны төгсөгч ......................................................................................... 246 68. Сэнгээгийн Нарангэрэл 1981 оны төгсөгч ..................................................................... 247-250 69. Балданцэрэнгийн Оюунцэцэг 1981 оны төгсөгч ................................................................... 251 70. Уртнасангийн Сарангэрэл 1981 оны төгсөгч ......................................................................... 252 71. Далантайн Уртнасан 1981 оны төгсөгч ............................................................................ 253-255 72. Уламбаярын Барсболд 1982 оны төгсөгч ........................................................................ 256-260 73. Меймещийн Люба 1982 оны төгсөгч .................................................................................... 261-262 74. Чулуунбаатарын Жаргалсайхан 1982 оны төгсөгч .......................................................... 263 75. Дэрэмийн Оюунцэцэг 1982 оны төгсөгч ...................................................................................... 264 76. Гомбожавын Батгэрэл 1983 оны төгсөгч ........................................................................ 265-270 77. Адилбишийн Нармандах 1983 оны төгсөгч .................................................................. 271-277 78. Загдын Урнаа 1983 оны төгсөгч ............................................................................................... 278-279 79. Дамдинсүрэнгийн Цоггэрэл 1983 оны төгсөгч ........................................................... 280-281 80. Лувсандашийн Дашдорж 1984 оны төгсөгч ................................................................ 282-283 81. Чулуунбатын Отгондэмбэрэл 1984 оны төгсөгч ...................................................... 284-286 82. Гүнсэнгийн Энх-Ариунаа 1984 оны төгсөгч ............................................................... 287-289 1981-1990-аад онуудад төгсөгч Монголчууд

Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийн Улаанбаатар дахь салбарын үүсэл, хөгжлийн түүхээс .................................................................................................................................... 290-293 Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийг төгссөн, ОХУ-ын алдартнууд ................. .................................................................................................................................................................................... 294-295 Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийг төгссөн Олон улсад алдаршсан хүмүүс ........................................................................................................................................................................... 295 Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС төгсөгч Монголчуудын Холбоо .......................... ..................................................................................................................................................................................... 296-302 Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийг төгсөгчдөөс төрсөн Монголын алдартнууд .................................................................................................................................................... 303-304 Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийг төгсөгчдөөс Монгол улсын Гавъяат цол хүртэгсэд ......................................................................................................................................................... 305 Монгол Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн референтээр ажиллаж байсан төгсөгчид ..................................................................................................................................................................... 306 Монгол улсын яамдын сайд, тусгай газрын даргаар ажилласан төгсөгчид ....... ................................................................................................................................................................................................ 307 Монгол улсын яамдын орлогч сайд, тусгай газрын орлогч даргаар ажилласан төгсөгчид ....................................................................................................................................... 308 Монгол улсын яамдын хэлтэс, газар, агентлаг, тусгай газар, ААН-ийн дарга, орлогч даргаар ажилласан төгсөгчид .............................................................. 309-314 Эрдмийн цол, зэрэг хүртэгсэд ................................................................................................... 315-316 Их, Дээд, Тусгай дунд, Мэргэжлийн боловсролын сургуулиудад багшаар ажиллаж байсан төгсөгчид ............................................................................................................. 317-318 Элчин сайдаар болон Гадаадад худалдааны төлөөлөгчөөр ажиллаж байсан төгсөгчид ............................................................................................................. 319-320 Зураг түүх өгүүлнэ ................................................................................................................................ 321-369 Г.В.Плехановын нэрэмжит сургуулийг төгсөгч Монголчуудын оюуны бүтээлүүдээс ............................................................................................................................................... 370-382 "Монголын Плехановчууд" шүлэг .................................................................................................... 383

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 6 – ӨМНӨХ ҮГ 1921 онд Монгол улсад Ардын Хувьсгал ялсны дараа шинэ нийгмийг бүтээн байгуулахад орчин цагийн боловсрол бүхий сэхээтнүүдийн хэрэгцээ шаардлага нэн чухлаар тавигдсан. Тиймээс тухайн үеийн нам, төрийн бодлогоор сурлага, хүмүүжил сайтай, ажлын амжилт өндөртэй шилдэг залуусыг гадаадын их дээд сургуулиудад явуулж сургах, тэднийг сурах боломж, бололцоогоор хангахын тулд удаа дараагийн тогтоол шийдвэрүүдийг гаргасны үр дүнд 1920-иод оны сүүл үеэс 2000-аад он хүртэлх хугацаанд олон арван мянган залуус хилийн чанадын орнуудад суралцаж, нарийн мэргэжил эзэмшин эх орондоо эргэн ирж улс орныхоо хөгжлийг богино хугацаанд хурдацтайгаар хөгжүүлэхэд томоохон хувь нэмрийг оруулсан. Улс ардын аж ахуйн салбар бүрийн мэргэжлийн боловсон хүчнүүдийг бэлтгэдэг Зөвлөлт Холбоот Улсын нийслэл Москва хот дахь Г.П.Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн Дээд Сургууль нь (Өнөөдөр Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн Засгийн Их Сургууль гэж нэрлэгддэг болсон) Монголын залуусыг 1929 оноос хүлээн авч сургаж эхэлсэн нь манай улсын эдийн засгийн хөгжилд өнөөг хүртэл чухал хувь нэмрийг оруулсаар байна. Бидний хэдэн нөхөд 2021 оны өвөл Г.В.Плехановын сургуулийг төгсөгчдийн “Шинэ жил“-ийг Улаанбаатар хот дахь «Их Монгол» ресторанд тэмдэглэх арга хэмжээний үед “Плеханов төгсөгчдийн дурсамжаар ном бүтээх” санаачлагыг 1983 оны төгсөгч Г.Батгэрэл гаргасныг бусад төгсөгчид ч дэмжсэнээр энэхүү номыг бүтээх эхлэл тавигдсан. Удалгүй 2022 оны хавар тус сургуулийг төгсөгч хэсэг нөхөд мөн Монгол улс дахь салбар сургуулийн орлогч захирал Л.Дугаржав зэрэг 10-аад хүмүүс дахин цугларцгааж уг номыг бүтээхийн тулд 1929- 1970 онуудын төгсөгчдийг Б.Гэрэлмаа, 1971-1975 онуудын төгсөгчдийг П.Долгорсүрэн, 1976-1980 онуудын төгсөгчдийг Ж.Сүхбаатар, 1981- 1984 онуудын төгсөгчдийг С.Нарангэрэл, Г.Батгэрэл, Р.Гэрэл, У.Сарангэрэл, Ц.Одонтунгалаг, Б.Алтанцэцэг, Ц.Бүрэнцэцэг, 1985 оноос хойших хугацаанд төгсөгчдийг Ц.Одонтугалаг, Л.Цолмон нар мөн Улаанбаатар хот дахь салбар сургуулийг төгсөгчдийг Л.Дугаржав нар хариуцах хуваарь гаргаж тэдгээр төгсөгчдийг олж, тэдэнтэй утсаар ярьж, биечлэн уулзаж, оюутан үеийн дурсамж, хийж бүтээсэн ажил хөдөлмөрийн үр дүнгийн талаарх дурсамжуудыг бичүүлэн авах зэрэг үүргийг ноогдуулснаар дээрх нэр бүхий төгсөгчид хичээл зүтгэл, санал санаачлага гаргасны дүнд 82 төгсөгчдийн дурсамжийг бичүүлэн авч эмхэтгээд уншигч таны өмнө энэхүү номыг бүтээн дэлгэн тавьж байна. Түүхэн үйл явдлууд удах тусмаа мартагдаж, бүдгэрдэг учраас өөрсдийн мэдсэн, цуглуулсан, баримт материалуудаа нэгтгэн уншигч олондоо хүргэх нь тус сургуулийг төгсөгчид, өнөө цагт ажиллаж, амьдарч байгаа бид бүхний мөн тэдний хань ижил, үр хүүхдүүд, найз нөхдийн хойч үеийнхний болон түүхийн өмнө хүлээсэн үүрэг гэж үзээд энэхүү номыг эмхэтгэн уншигч танд толилуулж байгаадаа баяртай байна. Гэхдээ тус сургуулийг төгсөгчдийн талаарх мэдээллийг бүрэн хамруулж чадаагүйдээ хүлцэл өчье. Учир нь зарим төгсөгчид өөрсдийн

– 7 – Монголчууд оюутан үеийн дурсамжийг бичиж өгөхөөс цааргалсан, зарим нь хаана амьдарч, ямар ажил эрхэлж байгаа талаар тодорхой мэдээлэл олдоогүй, мөн зарим нь ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлснээс эрэл мухардсан зэргээс шалтгаалсан болно. Гэвч энэхүү номын дараагийн хэсгийг залуу хойч үеийхэн маань илүү дэлгэрэнгүйгээр үргэлжлүүлэн бүтээнэ гэдэгт итгэж байна. Г.В.Плехановын сургуулийг төгсөгчдийн дурсамжуудыг уншиж танилцахад голдуу 10 жилийн дунд сургуульд "Онц" дүнтэй суралцсан, ангийн даргын сонгуультай, сургуулийн болон хөдөлмөрийн хамт олныхоо дунд нэр хүндтэй, тэргүүний залуусыг шалгаруулж гадаадын их дээд сургуулиудад элсүүлж байсан нь алсдаа улс эх орныхоо бүтээн байгуулалтын томоохон ажлуудын ачаалалыг даах чадвар чансаа бүхий сэхээтнүүд бэлтгэгдэж байжээ гэсэн бахархалт сэтгэгдэл төрж байлаа. Хүний нутагт, гадны хэл дээр сурч боловсорно гэдэг тухайн хүнээс маш их хичээл зүтгэл, тэсвэр тэвчээр шаарддагийг, хэлний мэдлэгээ сайжруулахын тулд ямар арга хэрэгслийг ашиглаж байсныг, гадны хэлийг эзэмшсэнээр багш нартайгаа ч, мөр зэрэгцэн суралцаж байгаа бусад орны оюутнуудтай ч санаа бодлоо чөлөөтэй солилцдог болж, эзэмшиж буй мэргэжлээрээ онолын хувьд ч, дадлагын талаар ч хэрхэн суралцаж, бэлтгэгдэж байсныг, мөн хичээлийн бус цагаар нийгмийн олон талт ажлуудад хэрхэн идэвхи санаачлагатай оролцож явсныг, хүний нутагт өөрийн улсын нэрийг хэрхэн өндөрт өргөхийг эрмэлзэн сурч, боловсорч байсан, мөр зэрэгцэн суралцаж байгаа бусад орны оюутнуудтай хэрхэн харилцаж ямар ухаарлыг олж авч байсан зэргийг дурсан бичсэн нь манай сургуулийг төгсөгчдийн нийгмийн хөгжилд оруулсан хувь нэмрийг залуу үеийнхэнд таниулах, ахмад үеэсээ суралцах, төгсөгчдийн талаар тодорхой мэдээлэлтэй болоход чухал эх сурвалж болно гэдэгт итгэл төгс байна. Тус сургуулийг 60-70 орчим жилийн өмнө төгссөн хэдий ч эдүгээ 83-98 насыг насалж яваа Ц.Цэрмаа, Т.Дашдэлэг, Д.Урианхай, Т.Гонгор зэрэг ахмад төгсөгчид маань “Оюутан цагийн дурсамжаа бичиж өгөх"- ийг хүссэн бидний хүсэлтийг хүлээж авснаас хойш 3-7 хоногийн дотор дурсамжаа бичиж ирүүлсэн нь тус сургуулийг төгсөгчдийн оюуны чадавхи, бичиж туурвих чадвар, ачаалал даах чансаа нь хир өндөр хүмүүс юм бэ? гэдгийн нэгээхэн илэрхийлэл нь хэмээн бодогдож, тэднээр бахархах сэтгэгдэл төрж байлаа. Ийм л чадварлаг оюунлаг хүмүүс энэ сургуульд суралцаж төгссөн болохоор тэдний дундаас Монгол улсын эдийн засгийн салбарын анхны эрдэмтэн, Сайд нарын зөвлөлийн 1-р орлогч даргаар ажиллаж байсан, тухайн үедээ Монгол улсын 2 дахь удирдагч гэж нэрлэгдэж байсан Л.Цэнд, Монгол улсын хүүхэд залуучуудын төлөө, сонгодог урлагийг хөгжүүлэхийн төлөө чин сэтгэл өвөрлөн олон бүтээлч ажлуудыг санаачилж, бүтээн байгуулахад бодьтой хувь нэмрийг оруулж Монгол улсын төрийн соёрхол хүртсэн А.И.ЦэдэнбалФилатова, Монгол улсыг үйлдвэржүүлэхэд жинтэй хувь нэмрийг оруулж улсынхаа түүхэнд тод мөрийг үлдээсэн Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар П.Дамдин, Ерөнхий сайд, УИХ-ын гишүүн асан Р.Амаржаргал, тэргүүн хатагтай О.Цолмон, Ардын уран зохиолч, зохиол бүтээл нь Нобелийн шагналд гурван ч удаа нэр нь

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 8 – дэвшигдэж байсан, “Азийн тэргүүн найрагч" шагналтан, Монголын яруу найргийн "Болор цом"-ын эзэн Д.Урианхай, Монгол улсын анхны болон 4 дэх Ерөнхийлөгчийн Эдийн засгийн зөвлөх Б.Түмэн, Л.Дашдорж, мөн Монгол улсын хэмжээний 340 гаруй томоохон бүтээн байгуулалтын төсөл хөтөлбөрүүдийг удирдан зохион байгуулж, амьдралд хэрэгжүүлснээрээ түүхэнд нэр нь мөнхлөгдсөн Д.Салдан зэрэг алдартнуудаас гадна Монгол улсын төрийн сайдаар 7 хүн, орлогч сайдаар 14 хүн, яам тусгай газар, агентлагийн дарга болон хэлтсийн даргаар 45 хүн сонгогдон ажиллаж байснаас гадна Монгол улсын гавъяат цолтон 12 хүн, шинжлэх ухааны доктор 16 хүн, Их, Дээд, Тусгай дунд, Мэргэжлийн боловсролын сургуулийн багшаар 15 хүн, БНПАУ, БНСАУ, БНСРУ, БНХАУ, БНЧСУ, ЗХУ, БНГАУ, БНУАУ зэрэг гадаадын улс орнуудад Элчин сайдаар болон худалдааны төлөөлөгчөөр 16 хүн, Монгол улсын Сайд нарын зөвлөл, Засгийн газрын 1-р орлогч, мөн референтээр 7 хүн тус сургуулийг төгсөгчдөөс сонгогдон ажиллаж байсан нь тус сургуулийн бүтэц зохион байгуулалт, багш, профессоруудын чадал чансаа, оюутнуудыг онолын хувьд ч, дадлага туршлагын хувьд ч иж бүрнээр нь сургаж бэлтгэдэг 120 жилийн туршлагатай, дэлхийд алдартай Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн засгийн их сургуулиар бахархах, талархах сэтгэгдэл уншигч танд лавтай төрнө гэдэгт итгэл төгс байна. Мөн Г.В.Плехановын нэрэмжит Эдийн засгийн их сургуулийг төгсөгчдийн дотроос олон улсад нэр хүндтэй, өндөр дээд түвшний албыг хашиж явсан зарим төгсөгчдийн тухай болон тус сургуулийн салбар нь Монгол улсад үүсгэн байгуулагдсан товч түүх, тус салбар сургуулийн зарим шилдэг төгсөгчдийн талаарх товч мэдээллийг бэлтгэж уг номонд орууллаа. Эцэст нь тус сургуулийг төгсөгчдийн оюуны бүтээлүүд болох номуудын хавтасны нүүр зургийг энэхүү номоор дамжуулан уншигч танд толилуулж байна. Хэрэв төгсөгчдийн бүтээлүүдийг уншиж судлахыг хүсвэл тэдгээрийг эрж хайх жилд тань ойр дөт болгохыг хичээсэн нь энэ билээ. Энэхүү номыг бүтээхэд оюун ухаан, цаг заваа гарган оюутан үеийн болон ажил амьдралын дурсамж, сэтгэгдэлээ бичиж, зураг, дурсамжит зүйлүүдээ ирүүлсэн нийт төгсөгчиддөө болон тэдний хань ижил, эцэг эх, үр хүүхдүүд, ах дүү найз нөхдөд мөн тус сургуулийг төгсөгчидтэй холбогдох баримт материалуудын талаарх олон жилийн хувийн цуглуулгаа ирүүлж чин сэтгэлийн дэмжлэг үзүүлсэн Г.В.Плехановын нэрэмжит Эдийн засгийн их сургуулийн Улаанбаатар дахь салбарын орлогч захирал Л.Дугаржав нартаа гүн талархал илэрхийлье. Номын цагаан буян дэлгэрэх болтугай Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийг 1977 онд төгсөгч: Монгол Улсын Эдийн засгийн тэргүүний ажилтан, Санхүү банкны тэргүүний ажилтан, МББСБХолбооны тэргүүний ажилтан, Монгол Улсын Соёлын Тэргүүний ажилтан Б.ГЭРЭЛМАА

– 9 – Монголчууд НОМ БҮТЭХҮЙ ДОР Хүмүүний амьдралын утга учир, үнэ цэнэ нь урт насалнаар биш, гагцхүү хэрхэн яаж зөв, гэгээлэг амьдарсан утга, агуулгаар хэмжигддэг учиртайг эрдэмтэн мэргэд сануулж, энэ тухай эрдэмтэн И.Курц: “Урсан өнгөрөх агшин бүрийг гүн утга, учраар үдсэн хүн амьдралаа хязгааргүй уртасгаж буй хэрэг” хэмээн бичсэн бол С.Смайлс: “Амьдралын урт богиныг он жилүүдийн тоо огт харуулдаггүй, тэр хооронд юу үзэж, мэдэрч, хийж бүтээснээр хүний амьдрал хэмжигддэг” хэмээн өгүүлжээ. Нэрт яруу найрагч Р.Чойном залуу насны тухай шүлэгтээ: Оюутан ахуйн дэврүүн шүлгийн Онгод цадигаар бялхаж явахдаа Орчлон хорвоогийн нарийн учрыг Олчихлоо хэмээн төөрч явсан Аяа, хөөрхий хүний залуу нас гэж Авч ч болдоггүй, өгч ч болдоггүй Хэлгүй байгалийн дуугүй зарлигаар Хэсэгхэн олддог шагнал юмуу даа гэж урнаар дүрсэлсэн байдаг. Хүмүүний амьдрал бол тэр аяараа өөрийнх нь бүтээл харин түүнийг хэрхэн яаж дархалж урлах нь өөрөөс нь хамаарах төдийгүй, “Хэрэв чи үр хойчдоо хүндлэгдье гэвэл үхэхийн цагтаа шударга төвшин гэр бүл, сайтар шигшигдсэн ном хоёрыг л үлдээ” хэмээн алдарт Пифагор хэлсэн байдаг. Г.В.Плехановын дээд сургуулийг төгсөгч Та бид өнөөдрийн өндөрлөгөөс оюутан ахуй цагаа дурсаж, ажил, үйлс амжилтаа хуваалцаж, юу үзэж, мэдэрч, сурч, юу бүтээсэн түүхээрээ Номын цагаан суварга босгож байгаад баяртай байна. Нийгмийн амьдралыг оюун санаа хийгээд үйл хэргийн манлайд хошуучлагчид, үлгэрлэн дагуулагч, түүчээ нар авч явдаг жамтай. Тэр ч утгаараа манай сургуулийг төгсөгчдийн дундаас нийгэм, улс төрийн нэрт зүтгэлтнүүд, төрийн өндөр албан тушаалтан, дипломат ажилтнууд, эрдэмтэн мэргэд, нэрт соён гэгээрүүлэгчид, алдар цуутай хүмүүс, салбар, салбарын шилдгүүд олноор төрөн гарчээ. Дэлхийн болон Оросын соёл, шинжлэх ухаан, боловсролын төв Г.В.Плехановын нэрэмжит ОХУ-ын Эдийн Засгийн Их Сургууль, эрдэмтэн багш нар, үе үеийн төгсөгчид нараараа бахархахгүй байхын аргагүй. Технологийн хөгжил давамгайлж, хүн хоорондын амьд харилцаа холдсон өнөөгийн завгүй нийгэмд олон сайхан хүний сэтгэлээр энэ ном бүтээгдэн гарч байгаа нь нийгэмд төдийгүй, тус сургуулийг төгсөгчид, тэдний гэр бүлийнхэнд үнэтэй зүйл болон үлдэж, дараа, дараагийн үеийнхэн маань цуврал номыг гаргана гэдэгт итгэлтэй байна. Номын цагаан буян орших болтугай. Г.В.Плехановын нэрэмжит УААДС-ийн 1983 оны төгсөгч, Дотоод Хэргийн Их Сургуулийн докторант Г.Батгэрэл.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 10 – Г.В. ПЛЕХАНОВЫН НЭРЭМЖИТ ОРОСЫН ЭДИЙН ЗАСГИЙН ИХ СУРГУУЛИЙН ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИЙН ТҮҮХЭЭС Орос орны XIX, XX зууны нийгэм эдийн засгийн хөгжилд чадварлаг эдийн засагч, санхүүч, бараа судлагч, нягтлан бодогч, инженерүүдийг бэлтгэж улс ардын аж ахуйн төрөл бүрийн салбаруудыг хангах нийгмийн шаардлагын үндсэн дээр 1907 оны 2-р сарын 19- ны өдөр Алексей Вишняков, Савва Морозов, Алексей Абрикосов, Пётр Смирнов, Алексей Хлудов, Пётр Сорокоумовский нарын хувийн хөрөнгөн дээр үндэслэн “Худалдааны (Арилжааны) дээд сургууль” үүсч байгуулагдсан нь Орос улсын хэмжээнд өндөр чадавхи бүхий худалдааны мэргэжилтнүүдийг бэлтгэдэг анхны дээд сургууль болон үүсгэн байгуулагдаж 1913 оны 10 дугаар сарын 10-ны өдөр тус сургууль нь дээд боловсрол олгох албан ёсны эрхийг авчээ. Тус сургууль үүсч хөгжсөнөөс хойших он жилүүдэд 800 гаруй профессорууд, шинжлэх ухааны докторууд, доцентууд ажиллаж байсан бөгөөд үйл ажиллагаа явуулсан жилүүддээ улс ардын аж ахуйн төрөл бүрийн салбарт 100 мянга гаруй дээд боловсролтой мэргэжилтнүүдийг бэлтгэж өгсөн байна. Тус сургууль нь дэлхийн 30 гаруй орны 80 гаруй их дээд сургуулиудтай хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэн хөгжүүлсээр байна. Жил бүр гадаадын 500 гаруй оюутнуудыг сургаж дадлагажуулдаг. Тус сургууль анх 1907 онд “Москвагийн нийгмийн худалдааны дээд сургууль” нэртэйгээр байгуулагдаж Эдийн засгийн, Техникийн гэсэн 2 чиглэлийн тус бүртээ 5 мэргэжлийн (Үндсэн чиглэлийн, санхүүгийн, үйлдвэрлэлийн, санхүү удирдлагын, сурганы, судалгаа шинжилгээний, аж үйлдэрлэлийн, худалдааны гэх мэт чиглэлээр) мэргэжилтнүүдийг бэлтгэж эхэлсэн. 1915 оноос тус сургууль дээр Орос орны үйлдвэрлэлийн хүчин чадлыг хөгжүүлэхэд эдийн засаг, улс төр, технологийн өөрчлөлтийг хэрхэн хийх талаарх шинжлэх ухаанч үзэл бодлуудын хэлэлцүүлэг хийгдэж, бодлого боловсруулдаг шинжлэх ухааны нийгэмлэг байгуулагдаж байв. Тус сургуулийг 1919 оноос “К.Марксын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургууль” гэж нэрлэх болсон. 1918-1920 онуудад тус сургууль дээр зохион байгуулагдсан хурал, зөвлөлгөөн дээр В.И.Ленин 4 удаа оролцож үг хэлж байлаа. 1924 онд тус дээд сургуулийг суут сэтгэгч, эрдэмтэн, эдийн засагч, эх оронч Георгий Валентинович Плехановын нэрэмжит болгосон. Тус академийн үүсч хөгжсөний 100 жилийн ойтой Г.В.Плехановын мэндэлсний 150 жилийн ой давхацсан байна. Орос оронд өрнөсөн иргэний дайны хүнд жилүүдэд ч тус сургууль нь шинэ үеийн сэхээтэн, боловсон хүчнүүдийг бэлтгэх ажиллагаагаа зогсоогоогүй юм. Түүгээр ч зогсохгүй тэр л үед Орос улсад анх удаа хөлдөөх технологийн лабораторийг байгуулж, шинээр анги нээн энэ

– 11 – Монголчууд чиглэлийн мэргэжлийн хүмүүсийг тус сургууль дээр бэлтгэж байв. Мөн тус сургууль нь Орос улсын хэмжээнд анх удаа рабфак-г нээж 1920 онд мянга гаруй хүнийг сургаж төгсгөсөн юм. 1923-1940-өөд онуудад Орос орныг цахилгаанжуулах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэхэд тус сургууль нь тэргүүн зэргийн үүргийг гүйцэтгэсэн. Өөрөөр хэлбэл 1923-1940 онуудад энэ чиглэлээр мэргэшсэн 17000 дээд боловсролын мэргэжилтнүүдийг бэлтгэж улс орондоо өгсөн байна. 1924 оноос “Г.В.Плехановын нэрэмжит Москвагийн Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургууль” нэртэй болсон бөгөөд тэр үед 3700 оюутан суралцаж байв. Тус сургуулийн бааз дээр үндэслэн 1929 онд Эрчим хүчний дээд сургууль, 1931 онд В.М.Молотовын нэрэмжит Зөвлөлтийн худалдааны дээд сургууль, мөн Москвагийн Эдийн засгийн дээд сургууль, Тээвэр статистикийн дээд сургууль, Арилжаа, хувиарлалтын дээд сургууль, Хүнсний үйлдвэрлэлийн дээд сургууль, Гадаад худалдааны дээд сургуулиуд үүсч байгуулагдсан. 1907 оноос санхүүгийн, бараа судлалын болон худалдааны, инженер эдийн засгийн, 1927 оноос технологийн, химийн үйлдвэрлэлийн, арилжаа хангамжийн, гадаад худалдааны, хөдөлмөр үйлдвэрлэлийн, 1930 оноос мах, сүү, тамхи, нийтийн хоолны, элсэн чихрийн үйлдвэрлэлийн, лаазалсан бүтээгдэхүүний, тос үйлдвэрлэлийн, нүүрс хүчлийн хийн үйлдэрлэлийн, 1935 оноос Худалдааны эдийн засгийн, эдийн засаг бүртгэл тооцооны, 1939 оноос Бүртгэл тооцоог механикжуулах, тооцоолон бодохын, 1945 оноос удирдлагын, 1957 оноос механикийн, 1958 оноос эдийн засагматематикийн, 1970 оноос эдийн засаг кибернетикийн, 1984 оноос мэдээлэл боловсруулалтын, 1991 оноос олон улсын эдийн засгийн харилцааны тэнхимүүд үүсчээ. Эх орны дайны хүнд жилүүдэд Г.В.Плехановын нэрэмжит Москвагийн Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургууль нь Москва хотоос нүүж шилжилгүй улс орондоо төрөл бүрийн мэргэжилтнүүдийг бэлтгэх ажиллагаагаа зогсолтгүй үргэлжүүлсээр байсны зэрэгцээ 1941 онд тус сургуулийн 450 оюутнууд нь хотыг гадны довтолгооноос хамгаалах бүсийн бүтээн байгуулалтанд оролцож, байснаас гадна 1941 оны 7 сарын 6-ны өдөр тус сургуулийн багш, оюутнуудаас Москварецкий районы ардын 17-р суман дивизи бүрэлдэж эх орноо хамгаалахын төлөөх дайнд оролцсоноос гадна эх орны дайны хүнд жилүүдэд тус сургууль 1133 мэргэжилтнүүдийг төгсгөж улс ардын аж ахуйн төрөл бүрийн салбарт өгсөн байна. 1927 оноос “Плехановец” сонин хэвлэгдэн гарч эхэлсэн бөгөөд 1947 оноос “Шинжлэх ухаанч оюутнуудын нийгэмлэг”, 1962 онд залуу лекторуудын сургалт тус сургууль дээр үүссэн.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 12 – 1957 оноос мэргэшсэн ажилтан бэлтгэх, дунд сургуулийн ахлах ангийнханд зориулсан эдийн засгийн ангийг, Владивостокт тус сургуулийн салбар, 1965 оноос мэргэжил дээшлүүлэх тэнхим шинээр байгуулагдав. 1957 оны 3-р сарын 9-ны өдөр ЗХУ-ын Дээд зөвлөлийн тогтоолоор 50 жилийн ойг тохиолдуулан Г.В.Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн Дээд сургуулийг “Хөдөлмөрийн Гавъяаны улаан тугийн одон”-оор шагнасан. 1961 онд Г.В.Плехановын нэрэмжит Москвагийн улс ардын аж ахуйн дээд сургуультай Москвагийн улсын эдийн засгийн дээд сургууль нэгдсэн. 1957 онд Владивостокт, 1967 онд Свердловскт тус сургуулийн салбарууд байгуулагдаж шинжлэх ухаан-аж ахуйн 2 лабораторитой, мэргэжил дээшлүүлэх 2 тэнхимтэй байснаас гадна, мөн гадаад оюутнуудтай харилцах тэнхим байгуулагдсан. 1969 онд тус сургуульд 13213 оюутан суралцаж байсан бол Свердловск, Владивосток дахь салбаруудад 8000 оюутан суралцаж байлаа. 1980 онд шинэ байр ашиглалтанд орсон. 1980-1982 онд 860 оюутнуудын шинэ дотуур байр ашиглалтанд орсон. 1962 онд тус орны хэмжээнд анх удаа “Песенка” нэртэй оюутны кафе-г зохион байгуулсан. 1962 онд тус улсад анх удаа “Залуу лекторуудын сургууль”-ийг доцент Я.Л.Лившицын удирдлаган дор байгуулсан. 1991 оны 8-р сарын 13-ны өдөр ЗХУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр тус сургуулийг Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн засгийн академи нэртэй болгосон. 1987-1999 онуудад санхүү, банк, даатгалын, татварын, инженер эдийн засгийн, төрийн удирдлага, улс төрийн боловсон хүчин бэлтгэх, мэргэжил дээшлүүлэх салбар хоорондын дээд сургууль, эдийн засаг, менежментын, бизнес удирдлагын, бараа судлалын олон улсын мөн дэд эрдэмтэн, эдийн засгийн харилцааны зэрэг факультетууд, доктор хамгаалах зөвлөлтэй Нижневартовск, Краснодарь, Воронеж, Ташкент, Караканда, Южносахалинск, Якут зэрэг хот, Чех, Монгол улсуудад салбар сургууль байгуулжээ 1986-1996 онуудад 20 мянга гаруй эдийн засагч, инженерийг Орос орны улс ардын аж ахуйн салбаруудад, дэлхийн 53 орны 3 мянга гаруй мэргэжилтнийг бэлтгэж өгсөн байна. Тус сургууль нь 1980-аад оны үед нийт 41 тэнхимтэй, эрдмийн цол зэрэгтэй 600 гаруй багш нартайгаар үйл ажиллагаагаа явуулж байлаа. 1982 онд Хар далайн эрэг дээр “Плехановец” соёл амралтын спортын зусланг барьж, Москва хот орчимд “МИНХ” музейг байгуулав.

– 13 – Монголчууд Тус сургууль нь 1915 оноос дэд эрдэмтдийг, 1988 оноос шинжлэх ухааны докторуудыг бэлтгэх, хамгаалуулах ажиллагааг явуулдаг болсон. Дэд эрдэмтнүүдийг тус сургуулийн 38 тэнхимээр, шинжлэх ухааны 14 мэргэжлийн чиглэлээр бэлтгэж хамгаалуулж байна. Өнөөдөр тус сургууль нь эдийн засаг, техникийн 8 чиглэлээр докторын зэрэг хамгаалуулах ажиллагааг явуулж байна. ОХУ-ын Боловсрол Шинжлэх Ухааны яамны сайдын 2010 оны 08 дугаар сарын 26-ны өдрийн 883 тоот тушаалаар Г.В.Плехановын нэрэмжит Оросын Эдийн Засгийн Их Сургууль гэж нэрлэгдэх болсон. (Российская экономическая академия имени Г.В.Плеханова Век во благо Россий) Москва. 2007 года номоос Б.Гэрэлмаа орчуулав.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 14 – ГЕОРГИЙ ВАЛЕНТИНОВИЧ ПЛЕХАНОВ Г.В.Плеханов нь 1856 оны 12 сарын 11-ны өдөр өнөөгийн Краснинский мужийн Липецкий дүүрэгт тухайн үеийн Гудаловка тосгонд төрсөн. Тэрээр Юнкерскийн дунд сургууль төгсөөд Петрбург хотын уул уурхайн дээд сургуульд орж суралцсан. Тэнд л тэрээр ажилчдын дугуйланд хамрагдаж ухуулагчаар ажиллаж эхэлсэн. Тэрээр Оросын тариачид нь жинхэнэ утгаараа хувьсгалт үйл

– 15 – Монголчууд ажиллагаа явуулахад бэлэн байгаа юм байна гэдэгт итгэл төгс байв. Г.В.Плеханов бусад нөхдөөсөө нам улс төрийн талаар ажилчдын дунд ухуулга сурталчилгаа хийх чадвараараа онцгойрч пролетарийн нэгэн төлөөлөл бус харин хот тосгодтой нягт холбоотой байж тэдний дэмжлэгийг хүлээсэн нэгэн удирдагч болж байлаа. Г.В.Плеханов нь Марксист үзэл баримтлалын гол ухуулагчдын нэг байсан бөгөөд хэт хувьсгалч үзэлтэн, ард түмний нэрийг баригчдыг шүүмжлэгч байлаа. Тэрээр өөрийн үзэл баримтлалыг 1878 онд ард түмний нэрийг баригчдын төлөөлөлтэй уулзах үеэр илэрхийлсэн бөгөөд 1880 онд тухайн үеийн төр засгийн мөрдлөгөөс зугтаан хилийн чанадад гарч “Хөдөлмөрийг чөлөөлөх” марксист бүлэг үүссэн тэр л нутаг руу дүрвэн гарсан. Өөрийнхөө бодлогыг социал-демократ чиг баримжаа болгосон түүний бүлэглэл нь удалгүй улс төрийн болон хэвлэлийн групп болон өргөжив. Тус групп нь Г.В.Плехановын хөдөлмөр оролцооны үндсэн дээр ард түмний нэрийг баригчдын эсрэг, Орос оронд Марксизмын онолыг дэлгэрүүлэх талаар улам бүр чадваржиж байв. Г.В.Плеханов нь Оросын Социал демократ ажилчны намын болон “Искра” сонины үүсгэн байгуулагчдын нэг байв. Тэр Оросын Социал демократ намын 2-р их хурлын дараа В.И.Ленинээс салж, удаан хугацааны туршид Меньшевикуудын тэргүүлэгчдийн нэгэн болж байв. Хилийн чанадад гарсан үеэс Г.В.Плеханов нь марксизмыг нарийвчлан судалж, Ф.Энгельстэй захидлаар харилцаж улмаар түүнтэй биечлэн уулзаж дотно танилцсан. Марксист онолыг тэрээр нарийвчлан судалсны үндсэн дээр 1883-1903 онуудад марксизмыг ухуулан сэнхрүүлэгчдийн нэг болж чадсан юм. 1883 онд Женев хотод “Хөдөлмөрийг чөлөөлөх” бүлгийг үүсгэн байгуулсан. Тухайн он цагуудад Г.В.Плеханов нь К.Маркс, Ф.Энгельсийн бүтээлүүдийг ухуулдаг, сурталчилдаг нэгэн байлаа. Тэрээр өөрийн “Хөдөлмөрийг чөлөөлөх” бодлогодоо коммунизмд хүрэхийн тулд ажилчин ангийн улс төрийн засаглалыг байгуулахын төлөө тэмцэх нь чухал гэж үзэж байв. 1894 онд Ф.Энгельд бичсэн захидалдаа Г.В.Плеханов: Миний амьдралын зорилго бол танай Марксын үзэл баримтлалыг сурталчлах түгээх явдал гэж үзэж байна гэж бичсэн байдаг. Түүний эдгээр үзэл баримтлалууд нь Г.В.Плехановын “Социализм ба улс төрийн тэмцэл”, “Манай олон ургальч үзэл”, “Воронцовы ард түмний нэрийг баригч үзлийн шинэчлэл” зэрэг бүтээлүүдэд нь тусгагдсан байдаг. Ард түмний нэрийг баригчид Орос оронд зах зээл хөгжөөгүй учраас капитализм хөгжих бололцоогүй гэж үзэж байсан бол Г.В.Плеханов Баруун Европын орнуудад гадаад дотоод зах зээл боломжийн хэлбэрээр хөгжөөгүй ч гэсэн хөрөнгөлөг хүмүүс өөрсдөө тэдгээрийг бий болгосон юм. Орос оронд жирийн аж ахуйгаас товарлаг аж ахуй руу шилжин өөрчлөгдөх замаар өөрийнхөө хөгжлийн дараагийн шатанд шилжих замаар нэг талаас үгээгүй ядуу ажилчин ангиуд нөгөө талд хөрөнгөтнүүдийг

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 16 – бий болгож байна. Энэ нь Орос оронд дотоод зах зээлийг ихээхэн өргөтгөж, үндэсний хөрөнгөтнүүдийг бий болгож байна гэж үзэж байв. Плеханов Орос оронд капитализм хөгжиж байгаагийн гол үндэслэл нь ажилчин ангийн эгнээ их хурдтайгаар өсч байгаа явдал юм гэж үзэж байлаа. Мөн 1861 оны реформын дараах 25 жилийн хугацаанд гадаадын капиталын урсгал өсч, мөнгөн хөрөнгийн эргэлт нэмэгдэж, зээлжилт өргөжсөн зэргээс шалтгаалан аж үйлдвэржилт өргөн хүрээтэй хөгжсөнтэй холбоотой гэж байв. 1905 оны хувьсгалын үед Георгий Валентинович хаант засаглалтай зэвсэг барин тэмцэхийн эсрэг үгээ хэлж байв. Дэлхийн 1-р дайн нь Меньшивикуудын “Нэгдмэл” бүлгийн “Дайныг ялалтанд хүртэл нь тэмцье” гэсэн уриаг дэмжигч удирдагчдын үйл ажиллагаа байсан гэж үзэж байлаа. 1917 онд Г.В.Плеханов Орос оронд эргэн ирж В.И.Лениний “4-р сарын ажиллагаа”-г эсэргүүцэн түр засгийн газрыг байгуулахыг дэмжиж байв. Октярийн хувьсгалыг зохион байгуулахын эсрэг байж Орос орны эдийн засаг нийгмийн хөгжлийн байдал нь социалист хувьсгал хийхэд бэлэн биш байна гэсэн бодлогыг баримталж байлаа. Төрийг нэг ангийн , түүнээс ч дор нэг намын хүчээр эзэгнэнэ” гэдэг мөн ч их хор уршигтай гэж урьдчилан сануулж байв. Г.В.Плехановын үзэл бодол нь гүн ухаан, нийгэм судлал, ёс зүй, ёс суртахуун, Оросын түүхийн нийгмийн сэтгэл зүйн ажилбаруудын үндсэн суурь нь болж байдаг. Г.В.Плеханов нь 1918 оны 5 сарын 30-ны өдөр 62 настайдаа Териокад буюу өнөөгийн Ленинградын мужийн Зеленогорскийд нас барсан. (Л.М.Мордухович "Главные этапы истории экономических учении" 1974г Москва) номоос Орчуулсан: Б.Гэрэлмаа

– 17 – Монголчууд Г.В.ПЛЕХАНОВЫН НЭРЭМЖИТ УЛС АРДЫН АЖ АХУЙН ДЭЭД СУРГУУЛИАС МОНГОЛ УЛСЫН ҮНДЭСНИЙ БОЛОВСОН ХҮЧИН БЭЛТГЭХЭД ОРУУЛСАН ХУВЬ НЭМЭР Монгол улсын түүхийн сүүлийн 100 жилд гарсан үсрэнгүй хөгжил, дэвшлийн гол түшиг тулгуур нь Оросын ард түмний тал бүрийн дэмжлэг, тусламж байсныг түүх батлан гэрчилнэ. ЗХУ, Оросын тусламжтайгаар хүн амаа гэгээрүүлж, үндэсний боловсролын бүхэл бүтэн тогтолцоог бүрдүүлж, Оросын нэртэй томоохон их, дээд сургуулиудад нь үндэсний боловсон хүчнийхээ гол хэсгийг сургаж бэлтгэх ховорхон боломж монголчуудад тохиосон билээ. XX зуунд дэлхийд тэргүүлж явсан Зөвлөлт, Оросын боловсролын систем нь ирээдүйн мэргэжилтнүүдэд шинжлэх ухааны суурь мэдлэгийг даацтай эзэмшүүлдэг, олон арван жилийн турш шалгарч тогтсон тогтолцоо, уламжлал, тэргүүлэх байр сууриа одоо ч хадгалсаар байгаа, барууны нэртэй ТОП сургуулиудад орос профессорууд лекц уншиж, Хятад зэрэг зарим орны цэрэг, зэвсгийн томоохон үйлдвэрүүдэд Орос инженерүүд гэрээгээр ажиллаж, эрэлт хэрэгцээтэй байгаа нь Оросын боловсрол өнөөдөр ч үнэ цэнтэй байгааг илэрхийлнэ. Түүх өгүүлбэл: Монгол оронд 1921 оны Ардын хувьсгал ялсны дараа Монголын залуучуудыг анх хүлээн авч, сургаж эхэлсэн ЗөвлөлтОросын томоохон их, дээд сургуулиудын нэг нь Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС байв. Миний тооцоогоор энэ сургуульд Монгол оюутнуудыг сургаж эхэлсний 95 жилийн ой энэ 2024 онд тохиож байна. 1929-1932 онд энд суралцаж, эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн анхны монгол хүн бол Цэрэн-Очирын Дамбадорж. 30-хан настай ч хувьсгал тэмцэл, амьдралын том сургууль туулж амжсан, шинэ Монголын шилдэг төлөөлөгчдийн нэг Ц.Дамбадорж тус сургуульд Монголоос олон зуун хөвгүүд, охид суралцах, их эрдэм мэдлэгтэй, шинэ цагийн сэхээтнүүд төрж гарахын «Салхич шувуун» болжээ. Тэрээр ардын журамт цэргийн анхны улс төрийн комиссар, 1921-1924 онд МАН-ын Төв Хорооны дэд дарга, 1924-1928 онд МАХН-ын Төв Хорооны даргаар ажиллаж байсан, тэр цагтаа нам, төрийн гол удирдагчдын нэг нь байв. Дэлхийн II дайны дараагаар, ялангуяа 1960-аад оноос БНМАУын хөгжлийн цар хүрээ нэмэгдэж, улс ардын аж ахуй, соёлын бүх салбарт үндэсний мэргэжлийн боловсон хүчин олноор хэрэгтэй болж, ЗХУ-д суралцагчдын тоо эрс өссөн юм. 1980-аад оны эхэн гэхэд ЗХУын 107 хотод, бараг бүх Холбооны Бүгд Найрамдах улсуудад нь Монголоос нийтдээ 10 гаруй мянган хөвгүүд, охид суралцаж байв. Тэр цагт Москва хотод байсан 80 орчим их, дээд сургуулийн 50-д нь монголчууд суралцаж байсны дотор Монгол оюутныхаа тоогоор Г.В.Плехановын сургууль хамгийн эхний сургуулиудын нэг нь байсныг тэр үед Москвад Элчин сайдын яаманд ЗХУ-д суралцагчдын асуудал

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 18 – хариуцан ажиллаж байсны хувьд би тодорхой мэдэх юм. Москвагийн аль ч дээд сургууль нь мэргэжлийн чиглэлээрээ Зөвлөлтийн газар нутаг дээрх бусад их, дээд сургуулиуд дотроо сургалт, эрдэм шинжилгээний гол төв нь болдог онцлог давуу талтай байлаа. Тэр үед Зөвлөлтийн иргэд өөрсдөө улс орныхоо зах хязгаар, орон нутгаас Москвад очиж суралцах нь амаргүй, ховор тохиолдол байсан ч Монгол-Зөвлөлтийн найрамдал, хамтын ажиллагааны ачаар манай шилдэг хөвгүүд, охидод харин тэрхүү ховорхон аз завшаан илт давуу тохиож байсан юм. Зөвлөлт гүрний нийслэл хотыг манайхан “Алтан Москва” гэж хүндэтгэл, бахархал хослуулан нэрлэдэг сэн. 1920-иод оноос эхлээд 2019 оныг хүртэл Москвад Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-д, дараа нь нэр нь удаа дараа өөрчлөгдөж, Эдийн засгийн академид, одоо Оросын эдийн их сургуульд манай улсаас суралцаж төгсөгчдийн бүртгэлийг гаргах гэж миний бие сүүлийн 20 гаруй жилийн турш оролдож байгаа юм. Энэ зорилгоор дэлхийн II дайны дараагаар тус сургуульд суралцаж төгсөгчдөөс амьд сэрүүн байсан ахмадуудаас эхлээд олон хүнтэй биечлэн уулзаж, аман бүртгэл, судалгаа хийж, Монгол улсын Түүхийн Төв архивт сууж, ЗХУ-д суралцагсадтай холбогдох мэдээ материалуудтай танилцаж анхааралтай үзсэн болно. Хийсэн бүртгэлийнхээ хувийг Москвагаас ирүүлсэн хүсэлтийн дагуу 2000 оны эхээр Төв их сургуулийнхаа төгсөгчдийн холбоонд явуулсан удаатай. Миний одоогоор гаргаад байгаа бүртгэлээс үзэхэд Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-иас эхлээд өнөөдрийн ОЭЗИС-ийг хүртэл зөвхөн Москвад Монголоос суралцаж төгсөгчдийн тоо нь 300 орчим хүн болж байна. Бас 20 гаруй хүн аспирантур, докторантурт эрдмийн зэрэг хамгаалсан нь энэ тоонд орно. Гэхдээ энэ бүртгэлд ороогүй зарим нэг төгсөгчид байж болохыг үгүйсгэхгүй. БНМАУ-ын XX зууны II хагасын түүхэнд ЗХУ-ын их, дээд сургуулиудад суралцаж төгсөгчид нь манай орны Төр засаг, улс ардын аж ахуйн бүх салбарт үнэхээр чухал үүрэг гүйцэтгэж, аль хариуцлагатай ажил албанд томилогдож байсан билээ. Ялангуяа Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-ийг төгсөгчдөөс Төр засгийн дээд удирдлагад дэвшин ажилласан хүмүүс нэлээд байсан учраас Плехановын сургуулийг сайд дарга нар, удирдах ажилтныг бэлтгэдэг сургууль гэсэн нийтлэг ойлголт олон түмний дунд байдаг. Үүнийг төгсөгчдийн дурсамжийн энэхүү ном ч нотолно байх. Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-д суралцаж төгсөгчдөөс БНМАУ-ын Төр засгийн дээд удирдлагад ажилласан болон нийгэм, эдийн засгийн төрөл бүрийн салбарт удирдах ажил, хариуцлагатай алба хашиж явсан хүмүүс, эрдэмтэд, алдар гавъяатнуудын нэрсийн жагсаалтыг одоогоор өөрийн гаргасан хэмжээнд толилуулъя. Орхигдсон, дутуу зүйл гарвал хүлцэл өчье. Төгсөгчид тухайн үедээ

– 19 – Монголчууд хүрч ажилласан аль дээд албан тушаал эсвэл 2000-2010 оны үед хийж байсан ажлын байдлаар нь бичив. Цэрэн-Очирын Дамбадорж 1924-1928 онуудад МАХН-ын Төв Хорооны даргаар ажиллаж байгаад 1929 оноос УАААДС-д элсэн суралцсан анхны монгол оюутан. Плехановын сургуулийг төгсөгчдийн дотроос Л.Цэнд гэж 1960- аад оны эхээр Монголын нам засгийн хоёр дахь удирдагч нь болж явсан түүх байдаг. Тэрээр төгссөн сургууль дээрээ 1954 онд эрдмийн зэрэг хамгаалж, Монголдоо эдийн засгийн анхны эрдэмтэн болсон гэж бичсэн байдаг. Тэрээр БНМАУ-ын Засгийн газрын Ерөнхий сайдын орлогчоор томилогдож, 1957 оноос МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, Сайд нарын Зөвлөлийн 1-р орлогч дарга, 1959-1962 онд МАХН-ын Төв Хорооны 2-р нарийн бичгийн даргаар ажиллаж байсан юм. 1970-1980-аад оны үед Төр засгийн удирдагчдын дундаас ажлын өвөрмөц арга барилаараа илүү ялгарч, нийгэмд үнэлэгдэж явсан нэг содон удирдагч бол П.Дамдин байв. Тэрээр 1958 оны төгсөгч, 1960-1979 онд Аж үйлдвэрийн яамны сайд, Хөнгөн Хүнсний үйлдвэрийн яамны сайд, 1979-1990 онд МАХН-ын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга, Улс төрийн товчооны орлогч гишүүнээр сонгогдож байжээ. Аж үйлдвэрийн Гавьяат ажилтан, 2017 онд Монгол улсын Хөдөлмөрийн баатар цолоор шагнагджээ. Монголын Төр засагт насаараа сайдын өндөр алба хашсан эрхмүүдийн нэг бол 1961 оны төгсөгч Ч.Молом байлаа. 1963- 1968 онд (Хүнсний яамны сайд, 1972-1980 онд Намын Төв Хороонд хэлтсийн эрхлэгч), 1980-1984 онд Худалдаа бэлтгэлийн яамны сайд бөгөөд Монголын Эд хэрэглэгчдийн хоршооллын нийгэмлэгийн Төв Зөвлөлийн дарга, 1989-2000 онд Ардын хянан шалгах хорооны даргаар ажиллаж байжээ. Дангаасүрэнгийн Салдан 1958 оны төгсөгч, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн дэргэдэх Улсын төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтнээр ажлын гараагаа эхэлж, 1958-1979 онд Улсын төлөвлөгөөний комиссын хэлтсийн дарга, орлогч дарга, нэгдүгээр орлогч даргаар тус тус ажиллаж байсны зэрэгцээ 1967 онд Гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах Улсын хороог санаачлан байгуулалцаж, улмаар 1985 он хүртэл тус хорооны дарга бөгөөд БНМАУ-ын сайдаар томилогдон ажиллаж байв. Гавьяат эдийн засагч, 1999 онд Г.В.Плехановын нэрэмжит ЭЗАийн Улаанбаатар дахь салбар сургуулийг байгуулахад охин, одоогийн УИХ-ын дэд дарга Д.Одонтуяагийнхаа хамтаар анхнаас нь анхааран дэмжиж байсан бөгөөд өөрийнхөө цуглуулсан эдийн засгийн чиглэлийн бүх номоо салбарын номын санд шилжүүлж байлаа. С.Одонтуяа нь аавынхаа мэргэжлийг өвлөн уламжилж,

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 20 – 1988 онд Санкт-Петербургийн УИС-ийг Олон улсын эдийн засагч мэргэжлээр төгсгөжээ. Цэвэгмидийн Цогт 1979 оны төгсөгч, 1990-1992 онд Худалдаа үйлдвэрийн яамны сайдаар ажиллаж байв. Ринчиннямын Амаржаргал 1981 оны төгсөгч, 1999-2000 онуудад Монгол улсын Ерөнхий сайд, 1996-2000, 2004-2008 онд УИХ-ын гишүүнээр сонгогдож байв. Г.В.Плехановын сургуулийн түүхтэй холбоотой удаа дараа гарсан бүтээлүүд, Зөвлөлтийн болон гадаадын орнуудаас суралцаж төгссөн шилдэг төгсөгчдийн жагсаалттай танилцахад аль нэг улсад Засгийн газрын Ерөнхий сайдаар ажилласан хүн манай Р.Амаржаргалаас өөр хүний нэр олдсонгүй. Уламбаярын Барсболд 1986 оны төгсөгч, Худалдаа, бэлтгэлийн яамны мэргэжилтэн, 1990 оноос Худалдаа, үйлдвэрийн яамны орлогч сайд, Монголын бизнес хөгжлийн агентлагийн Ерөнхийлөгч, 2000-2006 онд Байгаль орчны сайд, 2006 оноос МАХН-ын нарийн бичгийн даргын албыг хашиж байв. Будсүрэнгийн Түмэн 1978 оны төгсөгч, Монгол улсын анхны Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга, ахлах зөвлөх, эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор (Sc.D), Польш улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайдаар ажиллаж байв. Энэ дашрамд залуу үеийнхний анхааралд зориулж тэмдэглэхэд, орчин цагийн Монголын нийгэмд төрийн сайд, дэд сайд зэрэг өндөр хариуцлагатай албанд ойр хавийнхаа хэн дуртай болгоныг боловсрол, мэдлэг чадвар, туршлагыг нь огт харгалзахгүйгээр томилж, байнга хольж сольж байдаг болсноор төрийн ажлын залгамж чанар алдагдахаас эхлээд бүрэн чадвараа алдсан байна. Тэгвэл 1990 оноос өмнө сайдын өндөр албанд тухайн салбартаа анхан шатнаас нь эхэлж шат дараалан дэвшсээр гарч ирсэн, мэргэжлийн хамгийн шилдэг боловсон хүчнийг шалгаруулан томилдог, оногдсон үүргээ хариуцлагатай гүйцэтгэж чадсан хүнийхээ хуримтлуулсан удирдах ажлын туршлага, эх оронч сэтгэл зүтгэлийг нь улс эх орны эрх ашгийн үүднээс насаар нь ашиглаж энэ өндөр хариуцлагыг нь он удаан жилээр үүрүүлдэг байсныг дээрх УАААДС-ийн төгсөгчид төрийн зүтгэлтнүүдийн ажил амьдрал гэрчилнэ. Монгол улсын Төр засгийн дээд удирдлагад багтаж ажилласан түүхтэй дээрх 9 зүтгэлтнүүдээс эхлээд Төр засагт, улс ардын аж ахуйн соёлын салбар бүрт өндөр хариуцлагатай алба хашиж байсан хэдэн арван шилдэг удирдах ажилтнууд, эрдэмтэд, алдар гавьяатнуудад эрдэм боловсрол эзэмшүүлж, гарыг нь ганзаганд, хөлийг нь дөрөөнд хүргэсэн амжилтаараа Монголоос оюутан сургаж төгсгөсөн ЗХУ-ын хэдэн зуун их, дээд сургуулиуд дотор удирдах ажилтныг бэлтгэх эрдмийн уурхай гэгдэж, их дээгүүр эрэмбэлэгдэх

– 21 – Монголчууд бахархалтай түүхээрээ УАААДС, төгсөгчдийн хамт олон нь үргэлж бахархаж байдаг. Өнгөрсөн 100 жилд ЗХУ-ын хэдэн зуун их, дээд, тусгай мэргэжлийн дунд сургуулиудад нийтдээ 70-аад мянган өндөр мэргэжлийн боловсон хүчний том армийг манай орны улс ардын аж ахуйн бүх салбарт бэлтгэж өгсөн нь Монгол-Зөвлөлтийн найрамдлын хамгийн үнэтэй, үлдэцтэй том хөрөнгө оруулалт гэж үзэж болно. Г.В.Плехановын нэрэмжит сургууль Монгол оюутныг сургах үйл ажиллагааг 1999 оноос өнөөдрийг хүртэл зөвхөн Москвад төдийгүй, бас Улаанбаатарт амжилттай үргэлжлүүлсээр байгаа онцлогтой. 1999 онд ОХУ-ын их, дээд сургуулиудаас анх удаа ОХУ-ын БШУЯ, Монгол улсын Гэгээрлийн яамны дэмжлэгтэйгээр Улаанбаатарт бие даасан салбараа их сургуулийнхаа хөрөнгө оруулалтаар байгуулж, профессор багш нараа Москвагаас Улаанбаатарт өнөөдрийг хүртэл 20 гаруй жилийн хугацаанд хичээлийн жилийн туршид (вахтовый метод) явуулж, хичээл заалган, их сургуулийнхаа дипломыг төгсөгчдөдөө Монгол улсын газар нутаг дээр олгож байгаа гадаадын ганц их сургууль билээ. Тус салбарт ОЭЗИС-ийнхаа дипломыг 660-аад төгсөгчдөд олгосон нь Орос хэлний мэдлэгтэй мэргэжлийн хүмүүс ховордож байгаа одоо үед ямар ч байгууллага дээр эрэлт хэрэгцээ ихтэй байна. Үүнээс гадна салбарын нэг бүрэлдэхүүн хэсэг Орос ерөнхий боловсролын бүрэн дунд сургуулийг өнгөрсөн 20 гаруй жилд ОХУ-ын аттестаттай төгссөн 1100 охид, хөвгүүдээс зонхилох хэсэг нь ОХУ-ын шилдэг их, дээд сургуулиудад Орос, Монголын Засгийн газрын гэрээний дагуу улсын зардлаар суралцсан нь Монгол улсад орос хэл, боловсролтой мэргэжилтэн бэлтгэхэд оруулж байгаа томоохон хувь нэмэр болно. Г.В.Плехановын нэрэмжит сургуулийн салбарыг байгуулагдах үеэс нь эхэлж, УАААДС-ийг төгсөгчид Монгол улсын Ерөнхий сайд асан Р.Амаржаргалаас эхлээд байнга холбоотой байж, үйл ажиллагаанд нь тал бүрийн дэмжлэг үзүүлж байдгийг цохон тэмдэглэж байна. Ц.Цогт, Л.Цэвээнравдан, Ж.Сүхбаатар, С.Нарангэрэл нар УАААДСийн Монгол төгсөгчдийн холбоог тэргүүлж байлаа. 1999-2011 онуудад Улаанбаатарын салбарын анхны захирлаар ажиллаж байсан, мөн тус сургуулийн 1980 оны төгсөгч, доктор (Ph.D) Михайл Анатольевич Поповыг төгсөгчдөөс олон хүн сайн танина даа. 1999 оноос хойш Москвад болсон нэлээд арга хэмжээнүүдэд УАААДС-ийг төгсөгчдийн төлөөллийг салбарын шугамаар явуулан оролцуулж байсны дотор 2006 онд Москвад Г.В.Плехановын нэрэмжит Эдийн засгийн академийн анхны чуулга уулзалт болоход Монгол төгсөгчдийн холбооны тэргүүн Л.Цэвээнравдан уригдан оролцсон. 2007 онд Г.В.Плехановын нэрэмжит ЭЗА-ийн 100 жилийн ойн баярыг Москвад тэмдэглэх ёслолд Монгол төгсөгчдийг төлөөлж, УИХ-ын гишүүн Р.Амаржаргал, ХҮДС-ийн профессор Ж.Октябрь, Б.Гэрэлмаа, Б.Лхамжав, Ю.Бүдрагчаа нар явж оролцсон.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 22 – УАААДС-ийг төгсөгчдийн үр хүүхэд, ач зээ нараас Улаанбаатарын салбарт суралцаж, Г.В.Плехановын нэрэмжит сургуулийн мянга мянган төгсөгчдийн их армийг өргөжүүлсээр байгаа жишээ баримт олон бий. Анх 1929 онд Монголоос очиж суралцсан МАН-ын удирдагч Ц.Дамбадоржийн гуч охин А.Нинжингээс эхлээд П.Дамдин даргын (1958) зээ охин А.Амарлин, Ж.Баяндалайн (1978) 3 хүүхэд: Б.Галсандорж одоо УБТЗамын Гадаад харилцааны албаны орлогч дарга, Б.Мөнхбуян, Б.Нямсүрэн нар; С.Даваадоржийн (1972) охин Хулан, Ц.Настын (1975) хүү Тэмүүлэн, А.Мягмарсүрэнгийн (1980) охид М.Зууннаст, М.Одгэрэл; Д.Долгормаагийн (1980) охин Д.Тана, Л.Цэвээнравдангийн (1977) хүү Ц.Содбаяр, Ч.Цэрэн-Очирын (1977) ач, зээ нар Б.Болор-Эрдэнэ, Б.Хулан, М.Золзаяа, Д.Хүслэн нар; Л.Хулангийн (1990) охин М.Хишигдэлгэрэх, 1958-1962 оны оюутан Д.Халзангийн ач Б.Номундарь нарын зэрэг олон хүүхдүүд Г.В.Плехановынхаа сургуулийг сонгож, Орос хэл болон боловсролыг дээдлэн эзэмшиж, гэр бүлийнхээ уламжлалыг үргэлжлүүлсээр яваад бид бахархдаг. Цааш нь 1990 оноос хойш Г.В.Плехановын нэрэмжит ЭЗА-д буюу одоогийн нэрээр ОЭЗИС-д Москвад болон Улаанбаатарт суралцаж төгсөгчдийн үр хүүхдүүд нь ч төрөлх сургуульдаа ирж үргэлжлүүлэн суралцсаар байгааг бичвэл бас баярлүүштай, бахархалтай урт жагсаалт тоо баримт гарна. Төгсгөлд нь: ОХУ-даа алдартай, манай монголчуудын эртний танил, эдүгээ цагт 20 гаруй жил Улаанбаатарт ч хичээллэж, манай өсвөр үеийнхэнд орос хэл, Оросын боловсрол эзэмшүүлэх хэрэгт онцгой хувь нэмэр оруулж, их ойр дотно болсон Г.В.Плехановын нэрэмжит УААДС төгсөгчдөөс Б.Гэрэлмаа, П.Долгорсүрэн тэргүүтэй бичиг номын нөхөд маань нэн ач холбогдолтой санаачилга гаргаж, тус сургуулийнхаа ахмад төгсөгчдийнхөө дурсамжийн номыг бэлтгэж байгаа нь өнгөрсөн 100 жилд ЗХУ-д, Оросод суралцагсдын мартагдашгүй түүх, тэдний ураг төрөл, гэр бүлийн намтарт их үнэ цэнтэй, ялангуяа хойч залуу үедээ он цагийн эрхээр улам сургамжтай бөгөөд сонирхолтой бүтээл болно гэж Та нартаа чин сэтгэлийн талархал илэрхийлье. Сүүлийн 20 гаруй жилийн туршид Г.В.Плехановын нэрэмжит их сургуульд ажиллаж, үе үеийн төгсөгчидтэй нь уулзаж, мэдсэн сонссоноо анхааран тэмдэглэснээ товчхон бичиж өргөн барьж байна, болгооно уу. Номын цагаан буян улам дэлгэрэх өлзийтэй ерөөлийг өргөн дэвшүүлье. Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийн Улаанбаатарын салбарын орлогч захирал, түүхийн шинжлэх ухааны доктор(Sc.D), профессор Л.Дугаржав.

– 23 – Монголчууд 1. Цэрэн-Очирын Дамбадорж 1932 онд Эдийн засагч 2. А.И.Цэдэнбал Филатова 1943 онд ХАА-н Эдийн засагч 3. Лувсанцэрэнгийн Цэнд 1951 онд Эдийн засагч 4. Юмжаагийн Аюуш 1951 онд Эдийн засагч 5. Өлзийн Дорж 1952 онд 1-р зэргийн нягтлан бодогч 6. Оргодолын Шарав 1952 онд Эдийн засагч 7. Дорлигжавын Чойсүрэн 1952 онд Бараа судлаач 8. Бямбын Ринчинпэлжээ 1957 онд Эдийн засагч 9. Сүхбаатарын Баярсайхан 1957 онд Нийтийн хоолны технологич-инженер 10. Паавангийн Дамдин 1958 онд Эдийн засагч 11. Дангаасүрэнгийн Салдан 1958 онд Эдийн засагч 12. Чуваандоржийн Молом 1959 онд Худалдааны эдийн засагч 13. Цэдэнжавын Цэрмаа 1960 онд Бараа судлаач 14. Дандарын Гонгор 1961 онд Эдийн засагч 15. Түшигцоодолын Дашдэлэг 1962 онд Нийтийн хоолны технологич-инженер 16. Цагааны Хэнмэдэх 1962 онд Бараа судлаач 17. Дамдинсүрэнгийн Урианхай 1964 онд Төлөвлөгчэдийн засагч 18. Дуламын Бордух 1965 онд Эдийн засагч 19. Чойнжуурын Цэрэн-Очир 1967 онд Бараа судлал худалдааны зохион байгуулагч 20. Дэлэгийн Тогтуур 1968 онд Нийтийн хоолны технологич-инженер 21. Дугарын Лхам 1969 онд Худалдааны зохион байгуулагч-Аж үйлдвэрийн бараа судлал 22. Найдангийн Борхүү 1969 онд Эдийн засгийн кибернетик 23. Самбуунямын Сэлэнгэ 1969 онд Үнийн эдийн засагч 1929-1970 ОНУУДАД ТӨГСӨГЧ МОНГОЛЧУУД

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 24 –

– 25 – Монголчууд Цэрэн-Очирын Дамбадорж Ц.Дамбадорж нь 1899 онд төрсөн. Ардын Хувьсгалын үйл хэрэгт идэвхтэй оролцож, улмаар Ардын журамт цэргийн анхны улс төрийн комиссараар ажиллаж байгаад 1921-1924 онд МАН-ын Төв Хорооны орлогч даргаар сонгогдон ажиллаж байсан. Шинэ нийгмийг бүтээн байгуулахад нийгэмд шинэ үеийн боловсролтой залуусын хэрэгцээ шаардлага чухлаар тавигдснаы улмаас Ц.Дамбадорж нь ЗХУ-ын нийслэл Москва хотын Г.В.Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургуульд Монгол улсаас очиж суралцсан анхны оюутан болж тэрээр 1929-1932 онуудад суралцаж Эдийн засагчийн мэргэжил эзэмшсэн. (1899-1934)

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 26 – А.И. ЦЭДЭНБАЛ ФИЛАТОВА А.И.Филатова нь 1920 оны 2 дугаар сарын 4-ний өдөр Орос улсын Рязань хотын дэргэдэх Сапожок хотод төрсөн. Эцэг Иван Афанасеевич Филатов, эх Клавдия Михайловна Филатова (Караулова) нар нь 5 хүүхэдтэй айл байв. Филатовагийн эцгийн удмынхан Сапожник хот хавьдаа алдартай будгийн үйлдвэрийг эзэмшдэг байв. Рязань муж хот Монголын түүхтэй их холбоотой. Оросын ван гүн нараас Рязаны ван Олег анх Монголд хөл тавьж, Алтан ордны улсын нийслэл Сарайд ирж, улсаа захирах гэрээ, зарлигийн хамт Монголын язгууртны охиныг гэргий болгон авч явж байсан нь хоёр ард түмний хооронд ураг төрлийн холбоог бэхжүүлэх эхлэл нь болж байлаа. Олон зууны дараа Монголын “ноён” энэ л нутгаас эхнэр авсан нь сонин тохиол болжээ. Нөгөө талаар Анастасия Ивановнагийн ээж Клавдия Михайловна Филатова эцгийнхээ овгоор бол Караулова бөгөөд энэ нь Харуулынхан гэсэн Монгол үгнээс үүссэн овгийнхон байсан нь сонин. 1938 онд Анастасияг 10-р ангид сурч байх үед ээж нь нас барж, 1939 оны 7 дугаар сард Москва хот руу Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургуульд суралцахаар явсан бөгөөд 1941 онд түүнийг оюутан байх үед аав нь нас баржээ. А.И.Филатова нь 1943 онд Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДСыг төгсч Хөдөө аж ахуйн эдийн засагч мэргэжил эзэмшсэн. Тэрээр дээд сургууль төгссөнийхөө дараа ЗХУын Худалдааны яаманд хувиарлагдаж, тус яаманд мэргэжилтнээр ажиллаж байхдаа тухайн үедээ мэдлэг, боловсролоороо хамт олныхоо хүндэтгэлийг хүлээж (1920-2001)

– 27 – Монголчууд удалгүй Комсомолын нарийн бичгийн дарга гэсэн сонгуульт үүргийг гүйцэтгэж эхлэв. Түүний Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-д сурч төгссөн дипломын хуулбар, зураг нь тус сургуулийн музейд одоо ч хадгалагдаж байдаг ажээ. Настя Москвагийн төвд амьдардаг төрсөн эгч Аннагийндаа очих дуртай байлаа. Эгчийнх нь нөхөр Москвагийн цэргийн комендантын туслах байсан бөгөөд тэдний хөрш Н.Важнов өөрийн хүүгийн төрсөн өдрийн баярт хөршийнхөө дүү Настя, Москвад томилолтоор ирсэн Ю.Цэдэнбал нарыг урьснаар тэд танилцацгааж 1947 онд Цэдэнбал, Филатова нар гэрлэж тэрээр Монгол улсад ирж, Настя нь 1949 онд том хүү Владиславыгаа, 1957 онд бага хүү Зоригийгоо төрүүлсэн. А.И.Цэдэнбал Филатова нь Монголд ирснийхээ дараа эзэмшсэн мэргэжлийн дагуу Улсын төлөвлөгөөний комисст мэргэжилтнээр ажиллаж байсан боловч тэр үед цэцэрлэг яслийн хүрэлцээ муутай байснаас хүүхдүүдээ өсгөж хүмүүжүүлэх, хань ижилдээ халамж, анхаарал тавихад ихэнх цаг хугацаагаа зарцуулах замыг нэг хэсэг сонгожээ. А.И.Филатова жараад оны үеэс хүүхэд залуучууд, эмэгтэйчүүд, эхчүүдийн төлөө юу хийж чадахаа харуулсан юм. Өнөөгийн Соёл амралтын хүрээлэн нь намаг шавар болсон зэлүүд газар, хойд талаар нь Улаанбаатар Налайхын нарийн төмөр зам тойрч өнгөрдөг, “Сүхбаатарын өргөө” хэмээх төмөр замын зогсоол дээр буулгасан нүүрсний хог, нунтаг шороотой холилдож, хөх цайвар хөрс тогтчихсон салхи гармагц хар тоос дэгдсэн газар байжээ. Тэнд хүүхэд залуучуудын парк байгуулахаар Монголын хүүхэд залуучуудын төлөө буянт үйлсээ тэндээс эхлэхдээ сайд дарга нарын болон Орос цэргийн ангийн дарга нарын мөн залуучуудын байгууллагын удирдлагын дэмжлэг, залуучуудын хүчийг ашиглан барьж байгуулж байв. А.И.Цэдэнбал-Филатовагийн санаачлага, шууд оролцоотойгоор 1973 онд “Хүүхдийн төлөө фонд” байгуулагдаж, паркаас эхэлсэн хүүхдийн төлөө сайн үйлсийн буяны өгөөж 18 аймаг, 300 гаруй сум сангийн аж ахуйн төвийн олонхид ясли, цэцэрлэгийн цогцолбор байгуулагдаж, нийслэл хотод Эмэгтэйчүүд, Эх нялхсын төв, 100, 240 ортой ясли цэцэрлэгийн өдрийн болон 24 цагийн ажиллагаатай комбинат олноор байгуулагдаж, “Найрамдал зуслан”, “Хуримын ордон”, “Залуу техникчдын ордон”, “Пионерийн ордон”, “Залуучуудын ордон”, бассейн зэрэг хэд хэдэн шинэ ордон баригдсан юм. Энэ бүхнийг бүтээн байгуулах ажлыг санаачилж, барьж байгуулах явцад заавар зөвлөгөө өгч, тохижуулах, тоног төхөөрөмжөөр хангах зэрэгт биечлэн оролцож байлаа. Мөн соёл урлагийг хөгжүүлэх, хөгжим бүжгийн сургуулийн материаллаг баазыг бэхжүүлэх, дэлхийн сонгодог урлагаас суралцах,

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 28 – сурталчлан дэлгэрүүлэхэд идэвхи санаачлага гаргаж байлаа. Энэ бүхний үрээр түүний нэр хүнд өсч ЗХУ, Герман, Япон зэрэг гадаадын олон орны дэмжлэгийг хүлээж Нийслэлийн 12-р хорооллын “Өнчин хүүхдийн ясли, цэцэрлэгийн комбинат”, Улаан хуаран дахь “Өнчин хүүхдийн асрах төв”, Боловсрол олгох сургууль зэрэг өнчин хүүхдийг хүний зэрэгт хүргэх системийг бий болгосон. Монгол улсын нам, төрөөс манай орны социалист соёл, урлагийг хөгжүүлэх, ялангуяа дэлхийн сонгодог урлагаас суралцах, сурталчлан дэлгэрүүлэхэд идэвх санаачлага гаргаж ирснийг өндрөөр үнэлж, А.И.Цэдэнбал Филатова-д 1976 онд БНМАУ-ын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн цолыг хүртээжээ. 1973 онд А.И.Цэдэнбал Филатовагийн санаачлага, шууд оролцоотойгоор “Хүүхдийн төлөө фонд” байгуулагдсан. Тус байгууллага нь хөдөлмөр олон түмний сайн дурын үндсэн дээр өрнөсөн хөдөлгөөнийг үр ашигтай зохион байгуулж хүүхдийн байгууллагын материаллаг баазыг бэхжүүлэх, тэдний гоо зүй, бие бялдрын хүмүүжлийг дээшлүүлэхэд чухал арга хэмжээнүүдийг авч хэрэгжүүлж байв. Аймаг бүхэнд хүүхдийн үлгэр жишээ ясли цэцэрлэг барьж, тэдгээрийг иж бүрэн тоноглох явдлыг "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын Төв комисс өөрийн зорилтоо болгожээ. Төв комиссыг байгуулагдсан өдрөөс эхлэн улс ардын аж ахуй, соёл, олон нийтийн янз бүрийн байгууллагууд болон хувь хүмүүсээс "Хүүхдийн төлөө фонд" байгуулагдсанд баяр талархалаа илэрхийлж, мөнгөн хандив оруулсан нь "Хүүхдийн төлөө фонд"-ын төв комиссын санхүүгийн баазыг бүрдүүлж байв. Фондын хуримтлал түргэн өсч, "Хүүхдийн төлөө фонд" байгуулагдсан анхны жилээс эхлэн өөрийн хөрөнгөөр цэцэрлэг яслийн барилга байгууламж, тоноглох бололцоотой болжээ. Өсвөр үеийнхний сайн сайхны төлөө өрнөсөн энэ хөдөлгөөнд манай их, дээд, тусгай мэргэжлийн, дунд сургуулийн оюутан, сурагчид, МХЗЭийн гишүүд, залуучууд идэвхтэй оролцож тэдний хүчээр Хэнтий аймгийн Хэрлэн баян Улааны отор тэжээлийн аж ахуй, Дундговь аймгийн Сайхан-Овоо, Төв аймгийн Дэлгэрхаан, Өмнөговь МандалОвоо зэрэг сум нэгдлүүд тус бүр 25-30 хүүхдийн цэцэрлэгийн барилгыг барьж ашиглалтанд оруулж байв. Ийнхүү нийт иргэдийн эх оронч санал, хөдөлгөөнийг тухайн үеийн нам төрөөс дэмжиж тусгай тогтоол гаргаснаар жил бүрийн хавар нийтийн субботник өрнүүлж, уг субботникт оролцогч хүн бүр бүтээсэн ажлынхаа хөлсийг Хүүхдийн төлөө фондод хуримтлуулж байв. Ингэснээр 1977 оноос эхлэн ХТФ-ын хөрөнгөөр 50 ортой хүүхдийн цэцэрлэг яслийн нэгдсэн барилга барьдаг болсон байна. Хүүхдийн цэцэрлэг яслийн орны тоог нэмэгдүүлэх шаардлагатай уялдуулан 25-аас 50, 75, 90, 120, 140 ортой хүүхдийн цэцэрлэг яслийн зураг төслийг хийж эхэлжээ. Бүх зураг төслийг

– 29 – Монголчууд Зөвлөлт Монголын архитекторчид хамтран зохиож Хүүхдийн фондод бэлэг болгон өгч байлаа. ХТФ нь Улаанбаатар хотод нэг ээлжинд 300 хүүхэд үзэх хүчин чадалтай поликлиник, 120 ортой больницын иж бүрэн цогцолборыг ашиглалтанд өгч байв. Хүүхдийн төлөө фондын Төв комиссын дарга А.И.Цэдэнбал Филатовад 1978 онд БНМАУ-ын Төрийн шагнал олгосон юм. Эрдэм судлалын төв-Ю.Цэдэнбалын Академи (А.И.Цэдэнбал-Филатова "Монголын хүүхэд залуучуудын төлөө" Улаанбаатар хот 2020, "Хүүхэд залуучуудын нэвтэрхий" толь I боть ЗХУ. 1983 он) номоос түүвэрлэн бичсэн Б.Гэрэлмаа.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 30 – ЛУВСАНЦЭРЭНГИЙН ЦЭНД 1942 онд МАХН-д гишүүнээр элссэн. Г.В.Плехановын нэрэмжит УАААДС-д 1948-1951 онуудад суралцаж 1951 онд тус сургуулийг онц дүнтэй төгсч үргэлжлүүлэн суралцаж 1953 онд Монгол улсын эдийн засгийн салбарын анхны эрдэмтэн болсон. 1953 оны 8-р сард БНМАУ-ын төлөвлөгөөний комиссын даргаар томилогдон ажилласан үеэс 1963 оны 12-р сард хуралдсан МАХНын Төв Хорооны V бүгд хурал хүртэлх хугацаанд маш их эрч хүчтэй ажиллаж байжээ. Л.Цэнд нь 1959-1963 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, 2-р нарийн бичгийн даргаар сонгогдож, барилга үйлдвэрийн асуудлыг хариуцан 5 жил ажиллажээ. Энэ хугацаанд Улсын Төлөвлөгөөний Комиссын даргаар ажиллаж байхдаа боловсруулсан Улс Ардын Аж Ахуй Соёлыг хөгжүүлэх гурван жилийн төлөвлөгөөний биелэлтийг хангах нөр их ажлыг намын Төв Хорооны түвшинд удирдан, зохион байгуулж байв. Энэ л гурван жилд Нийслэл хотыг Ерөнхий төлөвлөгөөний дагуу барилгажуулах, Дархан, Сэлэнгийн бүс нутаг, Дархан хотод барилгын материалын үйлдвэрийн цогцолбор байгуулах, барилгын материал техникийн баазыг бэхжүүлэх зэрэг цогц асуудлыг МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоонд хэлэлцүүлж, гурав дугаар 5 жилийн төлөвлөгөөнд тусгаж хэрэгжүүлсэн. (1920-1986)

– 31 – Монголчууд Л.Цэндийн хичээл зүтгэлийн үр дүнгээр барилгын байгууллагуудын материал техникийн бааз бэхжиж, мэргэжлийн боловсон хүчин нэмэгдэж, зохион байгуулалтын хувьд бие даасан том салбар болж байгааг харгалзан 1959 онд Улсын барилгын комисс, ББМҮЯ-ыг байгуулан ажиллуулжээ. Тэр л үед барилгын инженер, техникч мэргэжилтэй ажилтныг бэлтгэх сургалтын шинэ систем бүрэлдэн тогтжээ. 1959 оноос Улс Ардын Аж Ахуйн бүх салбарын ажлыг улирал дутам дүгнэх, тодорхой зорилт дэвшүүлж шийдвэрлэх зорилгоор аймаг, орон нутагт бүсийн зөвлөгөөнийг хийдэг болов. Энэ бүхэн нь Л.Цэнд даргын шинэлэг, үр дүнтэй ажлууд болж байв. Тэр үед манай оронд атар газар эзэмших хөдөлгөн өрнөж, Зэлтэр, Дархан, Жаргалант, Угтаалын сангийн аж ахуй шинээр байгуулагдаж, Булган, Улаангом, Чойбалсанд гурилын үйлдвэр, төв хөдөөд сургууль, дотуур байр, эмнэлэг, орон сууц, соёл үйлчилгээний барилга олноор баригдаж байв. Манай улсын хэмжээнд 3 жилийн төлөвлөгөөний жилүүдэд 1029 сая төгрөгийн барига угсралтын ажил хийгдсэн нь өмнөх 5 жилээс 1,8 дахин өссөн байв. Л.Цэнд нь МАХН-ын XIV Их хурлаас дэвшүүлэх, манай орны нийгэм эдийн засаг, аж үйлдвэр, их барилгыг хөгжүүлэх бодлого зорилтыг боловсруулж, хэрэгжүүлэхэд өөрийн бүтээлч санаачлага, мэдлэг туршлагаа зориулсан юм. Тэрээр аж ахуй, соёлын төлөвлөгөөний биелэлт, ажлын гүйцэтгэлд хяналт тавих, олон түмний санаа бодлыг сонсох, дэмжих, зоригжуулахад намын байгууллагууд ажил үйлсээ бүрэн чиглүүлэхийг онцлон анхааруулж байв. Монгол оронд их бүтээн байгуулалтыг өрнүүлэх, түүхэн чухал шийдвэр гаргасан МАХН-ын Төв Хорооны 1963 оны V бүгд хурлын бэлтгэлийг хангах, их барилгыг хөгжүүлэх бодлого, бүгд хурлын баримт бичгийг боловсруулах ажлыг Л.Цэнд гуай удирдаж байсан хүн. Л.Цэнд нь улс эх орондоо өндөр түвшний ажлыг маш богинохон хугацаанд буюу аравхан жилийн хугацаанд гүйцэтгэн ажилласан хэдий ч Цэнд гэдэг хүн чухам хэн бэ? гэдгийг харуулж, улс эх орныхоо хөгжлийн төлөө маш их ажлыг хийж гүйцэтгэсэн хүн. Энэ хугацаанд улсын төлөвлөгөөний комиссын дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн 1-р орлогч дарга, МАХН-ын Төв Хорооны 2-р нарийн бичгийн дарга, Улс Төрийн Товчооны гишүүн зэрэг өндөр албан тушаалуудыг хашиж явжээ. Л.Цэнд нь манай улсын орчин цагийн анхны сэхээтнүүдийн араас залгаж гарч ирсэн залуу үеийн төлөөлөгч, шинэ цагийн эрдэмтэн хүн байсан. Л.Цэнд нь ЗХУ-д дээд сургуульд суралцаж төгссөнөөр барахгүй эрдмийн зэрэг хамгаалсан хүн учраас улс орныхоо хэтийн төлвийн талаар бодож бясалгасан, сайхан ирээдүйн төлөө мөрөөдөл дүүрэн залуу үеийнхний, тухайн үеийн сэхээтний төлөөлөл байсны хувьд нийгмийг шинэчлэгч үзэл санаатай, төрийн зүтгэлтэн хүн байсан.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 32 – Чухам ийм бадрангуй сэтгэлтэйгээр том ажил гардан авсан залуу хүний хувьд бодсон санаснаа зоригтойгоор илэрхийлж, зарим хүмүүсийг шахаж шаардаж, зарим хүмүүсийг шүүмжилж, бүтээлчээр ажиллахыг шаардаж байсан нь магтаал сайшаал сонсож, нэр алдартай болохыг хүсэгч зарим хүмүүст хардлага сэрдлэгийг төрүүлж албан тушаалаас буухад нь нөлөөлсөн байх. Л.Цэнд нь тухайн үедээ шинэчлэгч үзэл санаатай зүтгэлтэн байв. Намын дотоод амьдралд ардчилалыг нэвтрүүлж бэхжүүлэх, нам төрийн ажлын зааг ялгааг тодорхой болгох, үйлдвэржүүлэх, атар газрыг эзэмших зэргээр улс орны эдийн засгийн бааз суурийг шинэчлэн хөгжүүлэх зэрэг олон асуудлыг санаачилж, хэрэгжүүлэхэд гар бие оролцож явсан хүн. Л.Цэндийг буруутгах үед шүүмжлэлийн бай нилээд болсон зүйл бол түүний 1961 онд Улаанбаатар хотын намын идэвхтэний хуралд тавьсан илтгэл нь юм. Эл илтгэлд түүний өөрийн бодол санаа, нам улсын ажлыг сайжруулах бодлого шингэсэн гэж үзэж болох юм. Тэрхүү илтгэлд И.Сталиныг тахин шүтэж байсны хор уршгийг арилгах талаар ЗХУКН-ын зарчмын чухал шийдвэр, түүнээс үүдэн нам улсын ажилд тавигдаж байгаа шинэ зорилтуудыг дэлгэрэнгүй тайлбарлаж, энэхүү хурлын үзэл санааны дагуу өөрийн орны нам улсын байгууллагын ажилд шүүмжлэлтэй хандаж, шинэ уур амьсгалыг нэвтрүүлэхийг зорьж байжээ. Түүнд нэг хүнийг тахин шүтэхийн хор холбогдлыг бүрэн уудлан арилгах, нам улсын аппаратын орон тоог цомхотгож чадваржуулах, сэхээтний нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг, ролийг илүү бодитой үнэлэх, тэдний эрдэм мэдлэг хүч авъяасыг ашиглах, удирдах үйл ажиллагааны шинжлэх ухааны үндэслэлийг сайжруулах, ардчилалыг зохих ёсоор нь нэвтрүүлэх зэрэг асуудалд гол анхаарлаа хандуулсан. Цэндийн шүүмжлэл нь зөвхөн доошоо хандсан биш байсан нь ажиглагддаг. Л.Цэнд нь ардчилалыг хөгжүүлэх, хүнд сурталтай тэмцэх, ажил хийсэн дүр үзүүлж орон тоо бөглөх зэрэг сөрөг үзэгдлийг хайр найргүй шүүмжилж, нам, улсын байгууллагын амьдралд шинэ уур амьсгалыг нэвтрүүлж байсан тухайн үеийн удирдагчдын шинэ үеийнхний төлөөлөгч байсан ажээ. Тэр ажилдаа хариуцлагагүй ханддаг биеийн амрыг харж, улсаас хий цалин авч суудаг, ажил сайжруулах ахиц дэвшил гаргаж болно гэдэгт итгэдэггүй зэрэг тэр үеийн удирдах ажилтны хүрээнд байсан дутагдал бол нэг хүнийг тахин шүтэж байх үеийн хуучин арга барил, сэтгэлгээний хоцрогдол нь цөөн хүний дутагдал биш, нийтийг хамарсан үзэгдэл гэсэн итгэл үнэмшилд хүрсэн бололтой байдаг. Энэ бүхэн нь дээд түвшний албан тушаалтнуудад таалагдаагүй учраас түүнийг албан тушаалаас нь буулгасан байх. Л.Цэнд нь МАХН-ын удирдлагаас гарч Тосонцэнгэлийн Мод боловсруулах комбинатын даргаар ажиллаж байв. Хэдийгээр тэрээр

– 33 – Монголчууд байнгын хавчлага, хардлага, мөшгөлтийн дор ажиллах нь тийм ч амаргүй байсан хэдий ч сайн зохион байгуулагч гэдгээ Тосонцэнгэлийн Мод боловсруулах комбинатын ажлыг олон жил удирдаж, ажлыг нь өөд татсан ажлын амжилтууд нь илтгэн харуулдаг. Л.Цэнд нь Солонготын давааны замыг засуулж, Зартын амралт, Ардын циркийг байгуулах зэрэг ажлуудыг санаачилж, хэрэгжүүлэхэд гар бие оролцож явжээ. Мөн тэрээр Ой модны аж үйлдвэрийн ОросМонгол толь бичиг зохиож, шинэ бүтээгдэхүүн зохион бүтээж, үйлдвэрлэх гэж оролдож, Партизаны Сангийн аж ахуйд туулайн аж ахуй байгуулах саналыг тавьж байжээ. Л.Цэнд нь 1980-аад оны эхээр Ю.Цэдэнбалд бичсэн болов уу? гэхээр нэгэн өргөдөлдөө: Улс орныхоо хөгжлийн шинэ үед шилжин орсон жилүүдэд ажлын туршлага, амьдралын байр суугаагүй залуу насны эрмэлзэлтэйгээ зүтгэж, улс орны хөгжлийн асуудлыг боловсруулах шийдвэрлэхэд биечлэн оролцож явснаа их завшаан гэж үздэгээ илэрхийлэн өндөр алба хашиж яваа үеийнхээ ажлын талаар: Улс аж ахуйн хэтийн ба шуурхай төлөвлөгөөний ажлыг шинэ шаардлагын дагуу өөрчлөн зохион байгуулж, сайжруулах, түлш эрчим хүчний баланс, хүн амын мөнгөн орлого, зарлагын балансыг боловсруулах ба ой модны нөөцийг тодорхойлох, геологи хайгуулын ажлыг тайлантай явуулахын тулд зураглалын ажлыг дуусгах, газар тариалангийн хөгжлийн дагуу гурилын үйлдвэрүүдийн хүчин чадал, байршлыг тогтоох, хөдөөгийн хүн амыг суурьшуулах материалыг баазыг бий болгох, МАА-н бүтээгдэхүүнийг үйлдвэрлэлийн аргаар боловсруулах заводыг шийдвэртэй өргөтгөх, Дархан хотын байршил бүртгэлийг тогтоох, ЗХУ, БНХАУ-тай хилийн шугамын асуудлыг боловсруулж хэрэгжүүлэх, энэ үндсэн дээр ЗХУ ба Социалист нөхөрлөлийн бусад орнуудтай найрамдал нөхөрлөлөө зузаатгах, хамтын ажиллагаагаа өргөтгөх, улмаар СЭВ-д БНМАУ-ыг гишүүн болгон оруулах зэрэгт биечлэн оролцож, ажиллаж байснаа завшаан гэж боддог тухайгаа дурьдсан байдаг. Л.Цэндийг хувь хүнийх хувьд авч үзвэл: Мэдлэг боловсрол сайтай, чадварлаг, юм юмыг сонирхдог, сурч мэдэхийг байнга эрмэлздэг, өндөр нуруутай, махлагдуу биетэй, гар бөмбөг сайхан тоглодог, бас дуу аятайхан аялчихдаг, эршүүд бүдүүн хоолойтой, Орос хэлээр чөлөөтэй ярьж, бичдэг, Англи хэлээр уншчихдаг, ажил албаныхаа үед ширүүн ч гэмээр өндөр шаардлагатай, энгийн үед шог хошин яриатай, инээж наадсан ийм л нэг сэхээтний дүр төрхтэй хүн байсан гэдэг нь хамт ажиллаж байсан хүмүүсийнх нь ярианаас тодордог юм билээ. Л.Цэндийн 80 насны ойд зориулан зохион байгуулагдсан Эрдэм шинжилгээний хуралд Боловсролын сайд агсан МУГавъяат багш А.Цанжидийн тавьсан илтгэлээс

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 34 – ЮМЖААГИЙН АЮУШ Юмжаа овогтой Аюуш нь 1926 оны 12 сарын 25-ны өдөр Увс аймгийн Давст сумын Баруун Тэрмэсийн уулархаг газар Түгмэндийн өвөлжөөнд малчин ард Юмжаагийн 9 дэх хүүхэд болон мэндэлсэн. 14 нас хүртэл эцэг эхийн гар дээр хүмүүжиж байгаад 1940 онд Улаанбаатар хотод ирж 1941-1944 онд худалдааны техникумд орж суралцан төгссөн. Ажлын гараагаа хоршоодын төв холбооноос эхлүүлж, улмаар ЗХУ-ын нийслэл Москва хотод худалдааны дээд сургуульд 1947-1951 онуудад суралцаж төгссөн. Ю.Аюуш нь 1951-1960 онд Хоршоодын төв холбоонд хэлтсийн орлогч, хэлтсийн дарга, 1960-1963 онд гадаад худалдааны яаманд Импортын газрын дарга, 1963-1968 онд БНУАУ-д суух элчин сайдын яаманд худалдааны зөвлөх, 1968-1975 онд ЗХУ-д суух элчин сайдын яаманд худалдааны газрын орлогч, 1975-1976 онд ЗГХЭГазарт референт, 1976-1980 онд Гадаад худалдааны яамны Импорт эрхэлсэн орлогч, 1980-1984 онд 1-р орлогч сайдын зөвлөхөөр ажиллаж байсан. Мөн 1980-1989 онд БНМАУлсаас БНБАУ-д суух Элчин сайдын яаманд Худалдааны зөвлөхөөр ажиллаж байв. Энэ хугацаанд дэлхийн 30 гаруй оронтой худалдааны харилцаа тогтоож, гадаад худалдааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхэд оруулсан хувь нэмрийг нь үнэлж олон улсын “Меркури” шагналыг 1981 онд хүртсэн. Ю.Аюушийн олон жилийн хөдөлмөрийн үр дүнг үндэслэн төр засгаас “Алтан гадас” одонгоор 2 удаа, Ардын Хувьсгалын 40. 50 жилийн ойн медаль, Халх голын ялалтын медэль, Худалдааны тэргүүний ажилтан, “Георгий Дмитровын 100 жил” -ийн ойн медалиар тус тус шагнагдаж байв. Охин. А.Буянтөгс (Ph.D) (1926-2017)

– 35 – Монголчууд ӨЛЗИЙН ДОРЖ Өлзийн Дорж 1920 онд Булган аймгийн Авзага сумын нутагт төрсөн бөгөөд бага насаа эцэг эхийн асрамжинд өнгөрөөсөн. 1936 онд лам хүүхдүүдийг түр сургуульд хамруулах үед түүнд орж суралцаад улмаар 1941 онд Худалдааны техникумд орж суралцаад 1948 онд тэр үеийн ЗХУ-ын нийслэл Москва хотноо Центрсоюзын техникумыг төгсч, 1949-1952 онд Москва хотын Улс Ардын Аж Ахуйн дээд суралцаж төгсч “Улсын 1 зэргийн нягтлан бодогч, Худалдааны эдийн засагч”-ийн мэргэжил эзэмшсэн. Өлзийн Дорж нь хөдөлмөрийн гараагаа 1941 оноос Монголын эд хэрэглэгчдийн хоршоо”-нд сургагч нябо, байцаагч нябо. Алтанбулаг хотын Хоршооны ерөнхий нябо, Улаанбаатар хотын “Төв бараа бааз”-д орлогч нягтлан бодогчоор ажиллаж байсан. Москвагийн УАААДС-ийг төгссөний дараа МАХН-ын Төв Хороонд зааварлагч, хэлтсийн эрхлэгч, БНМАУ-аас БНХАУ-д болон БНСЧСУ-д суугаа ЭСЯ-ны Худалдаа Эдийн засгийн зөвлөх, 1970 оноос ГХЯ-ны орлогч, нэгдүгээр орлогч сайд, 1976 оноос “БНСЧСУ-д суугаа элчин сайдын яамны” худалдаа эдийн засгийн зөвлөх, 1978 оноос БНСЧСУ-д суух Онц бөгөөд бүрэн Эрхт элчин сайдаа, 1984 оноос МХАҮТанхимын даргаар ажиллаж байв. 1936-1989 он хүртэлх хугацаанд улс эх орондоо тасралтгүй 46 жил ажиллаж, 20 гаруй жил дипломат алба хашиж, Монгол улсын дипломат албыг бэхжүүлэхэд чухал хувь нэмэр оруулсан хүн. (1920-2004)

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 36 – Ө.Дорж нь төр засгийн өндөр албан тушаал хашиж, манай улсын гадаад дотоод худалдааг хөгжүүлэх, МҮХАҮТанхимыг бэхжүүлэх, үйл хэрэгт үнэтэй хувь нэмрийг оруулсан, манай худалдааны авъяаслаг ажилтан, удирдан зохион байгуулагч, дипломат ажилтан халамжлан хүмүүжүүлэгч байв. Түүний гавъяа зүтгэл, ажил хөдөлмөрийн амжилтыг төр засгаас өндрөөр үнэлж, “Худалдааны гавъяат ажилтан”, “Монгол улсын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд” цол хэргэмийг хүртээж, “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон”, “Алтан гадас” одонгоор 2 удаа, Улс хувьсгалын ойн медалиуд, мөн МҮХАҮТ-ын дээд шагнал “Хийморь” одонгоор шагнаж байсан. Мөн Чехословак улсын “Цагаан Арслан” одон, Олон улсын Худалдааны холбооны “Алтан медаль”-иар тус тус шагнагдсан. Зээ хүү. Жаргалсайхан овогтой Гэрэлт-Од

– 37 – Монголчууд Оргодол овогтой Шарав нь 1921 онд төрсөн. «Бутач» учраас ээжээрээ овоглодог. Багадаа хүний, өөрийн мал малладаг нэг ёсны айлын зарц явсан хүн. Наашаа гэсэн айлын малыг хариулж өгдөг байсан. Нэг өдөр Цэрэнхүү чавганцын хонийг хариулж орой ирэхэд модон тагш дүүрэн арвайн гурил зуурч өгөхөд нь жаахан идэж байснаа хагасыг нь үлдээж, хоёр гартаа эвтэйхэн бөөрөнхийлж байгаад өвөртөө хийчихсэн чинь тэр чавганц анзаараад “Миний хүү идчихгүй яагаав?” наадах чинь өвөртлөхөөр бутраад алга болчихно шүү дээ гэхэд би “Ээждээ аваачиж өгье” гэхэд тэр хүн “Чи наадахыгаа бүгдийг нь идчих, би ээжид нь тусад нь өгье, гээд түмпэн дүүрэн бор гурил өгч байлаа” гэж хуучилж байсан удаа бий. О.Шарав нь өөрийн сумын Балдгайн Содном гэдэг хүнээр анх монгол бичиг заалгаж эрдэм номд суралцаж эхэлсэн. Дараа нь худалдааны техникумд орж суралцаад сурлага сайтаас ангиудыг алгасан сураад улмаар ЗХУ-ын нийслэл Москва хот дахь Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургуульд сурч дүүргээд Монгол улсын гадаад дотоод худалдааны албанд бүхий л мэдлэг чадвараа зориулан ажилласан учраас олны дунд “Наймаачин Шарав” нэрээр дэлхий олон оронд арилжаа наймааны ажлаар явж, БНСАУ, БНСРУ зэрэг орнуудад Засгийн газрын худалдааны төлөөлөгчөөр ажиллаж байв. Л.Дугаржавын хувийн архиваас . . . ОРГОДОЛЫН ШАРАВ (1921 . . .)

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 38 – Д. Чойсүрэн нь Худалдааны техникумыг төгсч улмаар 1948-1952 онд Г.В.Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж ахуйн дээд сургуульд суралцаж бараа судлаачийн мэргэжил эзэмшсэн. 1962-1982 онуудад Худалдааны техникумын захирал, орлогч захирлаар ажиллаж байсан. Тус сургуулийн захирлаар ажиллаж байх хугацаанд үйл ажиллагааг нь тогтворжуулж, нийгмийн хэрэгцээ шаардлага байнга өсөн нэмэгдэж байсантай холбоотойгоор жил бүр суралцагчдын тоо нэмэгдсээр жилдээ 1000 орчим сурагч оюутнуудтай, 100 гаруй багш, ажиллагсадтай ажилч хичээнгүй хамт олныг бүрдүүлж чадсан юм. Тэрээр захирлын албыг хашиж байх хугацаандаа тус сургуулийг хичээлийн болон оюутны байртай болгох ажлыг санаачилж, бүтээн байгуулалтын ажилд багш сурагчдыг оролцуулан тэдний идэвх санаачлагыг өрнүүлж байлаа. Л.Дугаржавын хувийн архиваас . . . ДОРЛИГЖАВЫН ЧОЙСҮРЭН (1933-2023)

– 39 – Монголчууд Монгол улсын төр нийгмийн зүтгэлтэн, Гавъяат эдийн засагч Бямбын Ринчинпэлжээ нь 1914 оны 5-р сарын 02-ны өдөр Сайн ноён хан аймгийн Сайн ноён хошуу, одоогийн Өвөрхангай аймгийн Нарийн тээл сумын Улаан чулуут гэдэг газар төржээ. Тэрээр 13 нас хүртлээ эх Бямбын гар дээр өсөн хүмүүжиж, айлын мал хариулж, эхээ даган мөөг түүх хар бор ажил хийж амьдарч байгаад 1927 онд Ханхөгшин уулын хошууны бага сургуульд орж, 1930 онд бага сургуулиа төгсөж нийгмийн төлөө зүтгэсэн их амьдралаа эхэлжээ. Б.Ринчинпэлжээ нь 1929-1934 онд Цэцэрлэг мандал аймгийн Ханхөгшин уулын хошууны Ерөнхий хэлтсийн тал бичээч, Өвөрхангай аймгийн Нарийн тээл сумын бичээч, мөн аймгийн Тээхийн ерөнхий хорооны хөсөг бэлтгэгч, бичээч зэрэг ажил эрхэлж байгаад 1934 онд Улаанбаатар хотод Улсын худалдааны нягтлан бодогчийн түр курсэд суралцан төгсжээ. Улмаар 1934-1943 онуудад Улсын худалдааны газрын харъяа Эрээнцавын дамжлага баазын ахлах нягтлан бодогч, Улсын худалдааны газрын харъяа Өвөрхангай аймгийн бааз, төв бааз, Улаанбаатар хотын худалдаа, Өвөрхангай аймгийн Хоршоодын холбооны ерөнхий нягтлан бодогчийн ажлыг эрхэлж явсан нь Б.Ринчинпэлжээгийн ажил амьдралын хоёр дахь шат буюу эдийн засагч болох зам нь эхэлжээ. 1943 оноос Төлөвлөгөө, тоо бүртгэлийн газарт үйлдвэрийн мэргэжилтнээр эхэлсэн ажил нь амьдралынх нь гурав дахь шинэ шат буюу бүх амьдрал үйл хэргээ зориулсан улс ардын аж ахуйг төлөвлөгөөтэйгөөр хөтлөн жолоодох ажлынх нь эхлэл болсон юм. БЯМБЫН РИНЧИНПЭЛЖЭЭ (1914-1986)

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 40 – Б.Ринчинпэлжээ нь улсын төлөвлөгөөний комисс гэдэг байгууллагыг анх байгууллахад 1945-1947 онуудад Тээвэр, Холбооны хэлтсийн даргаас орлогч дарга хүртэл дэвшин ажиллаж байжээ. 1947 онд Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга болжээ. 1969-1972 онуудад УТК-н даргаар, 1973-1981 онд УТК-ын 1-р орлогч дарга бөгөөд Улсын Материал техник хангамжийн хорооны даргаар тус тус ажиллаж байв. Энэ хугацаанд өөрийн мэдлэг боловсролыг байнга дээшлүүлэн ажиллаж улмаар 1952-1957 онуудад Москва хотын Улсын эдийн засгийн дээд сургуульд суралцаж, эдийн засагчийн мэргэжил эзэмшсэн юм. 1947 онд хуралдсан МАХН-ын их хурлаас БНМАУ-ын ардын аж ахуй соёлыг хөгжүүлэх нэг жилийн төлөвлөгөөг таван жилийн төлөвлөгөөнд шилжүүлэх тухай шийдвэр гарснаас хойших хугацаанд Анхдугаар таван жилийн болон удаа дараагийн таван жилийн төлөвлөгөөнүүдийн төслийг боловсруулах, түүнийг хэрэгжүүлэх, дүгнэх ажилд өргөн мэдлэг бие сэтгэлээ дайчлан ажиллаж байжээ. Түүнчлэн БНМАУ-ын Засгийн газрын ордны барилгыг хүлээн авах ажлын комиссын даргаар ажиллаж байлаа. Б.Ринчинпэлжээ нь амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд буюу 1981- 1986 онд БНМАУ-ын Материал техник хангамжийн хорооны даргаар дагнан ажиллаж байсан юм. Улсын төлөвлөгөөний комисс, мсатериал техник хангамжийн хороо хоёрын ажил нь хоорондоо салшгүй холбоотой нэг бүхэл бүтэн зүйл юм. Б.Ринчинпэлжээ нь улс төрийн алсын хараатай, ажил амьдралын арвин мэдлэг туршлагатай, аливаа асуудлын мөн чанарыг олж оновчтой шийдвэрлэж чаддаг, ажил хэрэгч, бүтээлч, өөрийн авъяас билэг мэдлэг чадвараа улс нийгэм, ард түмний эрхэм эрх ашиг, өөрийн удирдан ажиллаж байгаа хамт олныхоо төлөө сэтгэлээ зориулдаг хүн байсан юм. Ийм учраас Б.Ринчинпэлжээ нь олон түмний дунд маш нэр хүндтэй, хамт ажилладаг бүх хүмүүстээ өөр шигээ мэдлэг чадвартай, зарчимч байр суурьтай болохыг байнга хичээж ажиллахыг зааж сургаж байсан. Төлөвлөгөөний комисс болон материал техник хангамжийн бүх шатны байгууллагад ажиллах хүмүүсийг хэтийн төлөвлөгөөтэйгөөр бэлтгэхэд ихээхэн хувь нэмэр оруулсан хүн. Б.Ринчинпэлжээгийн анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөнөөс эхлэн улс ардын аж ахуйг хөгжүүлэх урт, богино хугацааны, хэтийн төлөвлөгөө, жилийн төлөвлөгөө боловсруулах ажлыг хэдэн арван жил гардан удирдаж байхдаа хуримтлуулсан мэдлэг чадвар, арвин их туршлага нь улс орныг хөгжүүлэхэд үнэлшгүй их хувь нэмэр оруулсан юм. Б.Ринчинпэлжээ нь улс ардын аж ахуйд байсан материаалаг баялагийн нөөцийг нэг дор төвлөрүүлэн нийт улс ардын аж ахуйн эрх

– 41 – Монголчууд ашгийн үүднээс зохистой ашигладаг болгох зорилтын үүднээс салбарын олон яамдын системд байсан, тухайн салбарын явцуу эрх ашгийг харсан хангамжийн олон бааз, конторыг нэгтгэсэн Материал техникийн хангамжийн нэгдсэн системийг бий болгох ажлыг удирдан зохион байгуулсан нь тухайн үедээ түүний бүтээсэн нэг том үйл хэрэг юм. Материал техникийн хангамжийн нэгдсэн системийг байгуулсны үр дүн богино хугацаанд гарсныг үйлдвэр аж ахуйн газруудын үлдэгдэл материал, сэлбэг хэрэгслийн хэмжээ эрс багасаж, нэгдсэн системийн байгууллагуудын барааны нөөц эрс нэмэгдсэнээс харж болно. Тухайлбал үйлдвэрлэсэн 1 төгрөгийн бүтээгдэхүүнд ноогдох үлдэгдэл, түүхий эд материалын хэмжээ 1974-1982 онд Түлш эрчим хүчний үйлдвэрийн яаманд 61,4 хувь, хөнгөн хүнсний үйлдвэрийн яаманд 39,7 хувь, Нийтийн Аж Ахуйн яаманд 20,6 хувь тус тус багассан байна. Наяад оны эхээр хангамжийн нэгдсэн системийн нийт байгууллагуудын хэрэглэгчдэд үзүүлэх үйлчилгээ жилд дунджаар 2,2 сая төгрөгөөс давж эхэлсэн байна. Төв орон нутгийн хэрэглэгчид төсвийн байгууллагын хэрэгцээг хангах, үйлдвэр аж ахуйн байгууллагын хэрэгцээг хангах зориулалтаар бөөний худалдааны дэлгүүрүүдийг байгуулж, ажиллуулан, 1981-1982 онд түүний эргэлт нь 6,0 сая төгрөгт хүрсэн байсан билээ. Тэрээр материал техник хангамжийн нэгдсэн системийг зохион байгуулангуутаа тэр үедээ улс ардын аж ахуйн хангамж, улсын нөөц арвилан хэмнэлтийн ажлыг оновчтой зохион байгуулж байсан ЗСБНХУ, БНАГУ, БНБАУ, БНУАУ-ын материал техникийн хангамж, улсын нөөцийн байгууллагуудтай ажил төрлийн шууд холбоо тогтоон эдгээр улсуудад өөрийн орны хангамжийн байгууллагуудын ажилтан нарыг урт, богино хугацаагаар сургах, тэдгээрийн туршлагыг судлах, эзэмшүүлэх ажлыг өргөн хүрээтэй зохион байгуулан хэрэгжүүлж байсны үр дүнд хүмүүсийн мэдлэг мэргэжил дээшлээд зогсоогүй хүмүүсийн ажил хэрэгч сэтгэлгээнд эрчимтэй өөрчлөлт гарсан юм. Хангамжийн байгууллагуудад хэрэгжүүлж эхэлсэн үйлдвэр аж ахуйн газруудад үйлчилгээ үзүүлэх хоёрдогч түүхий эдийн бэлтгэл, ашиглалтыг сайжруулах, социалист орнуудын ижил төрлийн байгууллагуудтай бараа солилцох, ЗСБНХУ, БНХАУ-тай хил орчмын худалдааг хөгжүүлэн өргөжүүлэх, улсын нөөцийн барааны фондыг бүрдүүлэх ажлуудыг амжилттай удирдан зохион байгуулж хэрэгжүүлсэн юм. Б.Ринчинпэлжээ нь зөвхөн Улсын төлөвлөгөөний комисс, Материал техникийн хангамжийн нэгдсэн системийн байгууллагын удирдагч төдийгүй, Монгол улсын нийгэм улс төрийн томоохон зүтгэлтний нэг байсан юм. Үүнийг Б.Ринчинпэлжээ МАХН-ын XIIIXVIII их хурлын төлөөлөгчөөр оролцож, 1958-1961 онд МАХН-ын Төв шалган байцаах комиссын гишүүнээр, 1961-1966 онд МАХН-ын Төв

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 42 – Хорооны Бүгд хурлын орлогч гишүүнээр, 1966 оноос хойш МАХН-ын Төв Хорооны Бүгд хурлын гишүүнээр тасралтгүй сонгогдож ажиллаж явсны дээр 1962 оноос хойш БНМАУ-ын АИХ-ын ээлжит 7 удаагийн сонгуулиар Ардын Их Хурлын депутатаар тасралтгүй сонгогдож байсан нь тодоор харуулна. . . . гадаадтай эдийн засгийн талаар харилцах улсын Хорооны дарга байсан Д.Салдан: Б.Ринчинпэлжээ даргын тухай дурсахдаа: “ Жилийн хувиартай таван жилийн төлөвлөгөөний төсөл боловсруулж байсан үе. . . . 1970-аад оны эхээр Б.Ринчинпэлжээ даргатай тааралдаад, техник туслалцааны шугамаар хөрөнгийн эх үүсвэрийг шийдвэрлүүлэхээр төсөл боловсруулж байгаа тухай ярихад: “Эх үүсвэрээ хоёр дахин нэмэгдүүлэх тооцоо хийж танилцуулаарай” гэсэн үүргийг надад өгч билээ. Үүний үр дүнд 1, 3-р хороололын орон сууцны цогцолбор барилга байгууламж баригдсан юм гэжээ. БНМАУ-ын Сайд нарын зөвлөлийн 1972 оны 441 дүгээр тогтоолоор улс ардын аж ахуйн салбарт түгээмэл хэрэглэдэг үйлдвэрлэл-техникийн зориулалттай бүтээгдэхүүн (ҮТЗБ) -ээр улсын хэрэгцээг хангах зорилгоор Улсын төлөвлөгөөний комиссын материал техникийн хангамжийн газрын үндэс суурин дээр Улсын материал техник хангамжийн хороог байгуулжээ. Тэрээр эцсийн үр дүнг нь тооцоолсон зорилго-зорилт-бодлогосанжүүжилт-хөрөнгө оруулалт-техник санхүүгийн хяналт- шалгалтшийдвэрийн хүрээнд материал техникийн хангамжийн системийг бий болгож, хөгжүүлж байсан билээ. Б.Ринчинпэлжээ даргын бүтээлч, санаачлага удирдлагын дор хамт олны мэдлэг, ажлын ур чадвар, эрчимтэй хөдөлмөрийн үр дүнд төлөвлөгөөт ажил, арга хэмжээг амжилттай хэрэгжүүлж байсан. Эдгээрээс заримыг нь дурьдвал: : Яамдын явцуу эрх ашгийг хамгаалсан хангамжийн олон газар, бааз, конторыг Улсын МТХХорооны харъяанд шилжүүлэн нэгтгэх замаар хангамжийн нэгдсэн системийг бий болгосон. Тэдгээр бааз конторын агуулахад байсан гүйлгээгүй, илүүдэлтэй барааг төрөлжүүлж, сурталчилж аж ахуйн эргэлтэнд оруулж байв. Бөөний худалдаа, худалдааны төв дэлгүүр, прокатын үйлчилгээ, техникийн үйлчилгээ, баталгаат засварын ажлыг шинээр эхлүүлж, дэс дараатайгаар өргөжүүлж байв. Улсын төлөвлөгөөт зорилтыг хэрэгжүүлэхийн тулд улс ардын аж ахуйн бүх салбарын хэрэгцээг үйлдвэрлэл техникийн зориулалттай бүтээгдэхүүнээр цаг тухайд нь иж бүрэн, тасалдалгүй жигд хангах ажлыг чадварлаг зохион байгуулж хэрэгжүүлсэн. Тухайн бараа, материалын судалгаа тооцоог хийж, орцын нормыг үндэслэн “Бараа материалын хэрэгцээ, зарцуулалт,

– 43 – Монголчууд үлдэгдэл”-ийн баланc (тэнцэл) -г гаргаж, энэ үндсэн дээр тухайн бараа материалын гадаад дотоод захиалга, гэрээлэлт, татан авалт, нийлүүлэлтийн ажлыг боловсронгуй болгосон хүн. Улсын нөөцийн барааг шинэчлэн хуримтлуулж, ямагт бэлэн байлгах, үйлдвэрийн газрын материалын нөөцийг зохистой болгох асуудлыг шийдвэрлэж, зохион байгуулж, хэрэгжүүлсэн. Материаллаг баялгийг зүй зохистой, арвилан хэмнэлттэй ашиглах ажлыг зохион байгуулсан. Материалын орцын норм, норматив, техникийн баримт бичгийг боловсронгуй болгох, норм, стандартаар тавих хяналтын ажлыг эхлүүлж, шинэ шатанд гаргасан. Үнэ түүний бүрдэлтийг боловсронгуй болгож, улс ардын аж ахуйн хэмжээнд мөрдүүлсэн. Санхүү бүртгэл тооцооны болон агуулахын бүртгэлийн ажилд дэвшилт арга барилыг хэрэгжүүлсэн. Арвилан хэмнэлт, эцсийн хүрэх үр дүн, ашгийг иж бүрэн тооцоолсон, жилийн хувиартай 5 жилийн төлөвлөгөө, алс хэтийн прогноз, техник эдийн засгийн үндэслэл, зураг, төсөл, төсөв зохиож, хөрөнгө оруулалт, өөрийн хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрийг шийдвэрлүүлж, энэ үндсэн дээр агуулахын аж ахуйн цогцолбор барилга, байгууламж, инженерийн шугам сүлжээг барьж байгуулжээ. Энэ замаар орон нутагт 20 МТХ-н 20 удирдах газар, Улаанбаатар хотын 6 МТХ-н ерөнхий газарт 1000-2000тн багтаамжтай битүү дулаан агуулахууд, бараа материалын, цементын, үр тарианы, өвс тэжээлийн агуулахуудыг барьж, агуулахын технологи, механикжуулалтын төвшинг эрс дээшлүүлсэн билээ. Авто машин механизмын баазыг байгуулж, төрөлжсөн авто хөсгийг бий болгожээ. Тээврийг урт ачааны, химийн бодисын, материалын, цонхны шилний, овор ихтэй ачааны, түргэн гэмтэх, эмзэг ачааны, чингэлэгийн тээврийн гэх мэтээр ангилж тээвэрлэдэг журмын эхлүүлж, хэрэгжүүлсэн. Барилга, тоног төхөөрөмжийн угсралтын конторыг байгуулж, барилгын норм, дүрэм, журам, стандарт, техникийн нөхцлийг боловруулж хэрэгжүүлсэн. Барилга захиалагчийн товчоог байгуулж, үйл ажиллагааг жигдрүүлсэн. Хоёрдогч түүхий эдийн нэгдлийг байгуулж, хар ба өнгөт төмөр, цаасны хаягдал цуглуулах ажлыг эрчимжүүлж, Дарханы төмөрлөгийн үйлдвэр ашиглалтанд орохоос өмнө түүнд хэрэглэгдэх түүхий эд, хаягдал төмөр зэргийг цуглуулж нөөцөлсөн байв. Тэсрэх материалын агуулахыг барьж байгуулж, түүнд тавих хяналт шалгалт, харуул хамгаалалтын асуудлыг шийдвэрлэсэн.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 44 – Материал хангамжийн улсын хорооны харъяа ажиллагсдын мэргэшлийг дээшлүүлэх байнгын курсыг байгуулж ажиллуулсан. Гадаад орнуудад материал техник хангамжийн чиглэлээр мэргэжилтэн сургаж, дадлагажуулж байв. Түүний ажил хөдөлмөрийг үнэлж төр засгаас өндөр үнэлж төрийн дээд шагналаар удаа дараа шагнаж байсны дотор Ардын хувьсгалын 15 жилийн ойгоор 1936 онд “Засгийн газрын жуух бичиг”-ээр, 1945 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар, мөн "Бид ялав" медалиар, 1946, 1961 онд "Алтан гадас одон "-гоор, 1964 онд 50 насных нь ойгоор "Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"-гоор, 1971 онд "Сүхбаатарын одон"-гоор, 1974 онд Монгол улсын анхны “Гавъяат эдийн засагч” мөн 1984 онд "Сүхбаатарын одон"-гоор тус тус шагнажээ. Б.Ринчинпэлжээгийн мэндэлсний 90 жилийн ойг тохиолдуулан түүний үйл хэрэг, алдар нэрийг мөнхжүүлэхийн тулд Өвөрхангай аймгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурлын тэргүүлэгчдийн 2004 оны 12-р тогтоолоор Арвайхээр хотод Монгол улсын гавъяат эдийн засагч Б.Ринчинпэлээгийн нэрэмжит гудамж бий болсон бөгөөд гудамжны нээлтийг 2004 оны 5-р сарын 1-ний өдөр зохион байгуулж байв. Монголын төр нийгмийн нэр хүндтэй ахмад зүтгэлтэн, өргөн их мэдлэгтэй, том эдийн засагчдын нэг байсан юм. Б.Ринчинпэлжээгийн оюутан үеийн дурсамж Би сургуульд явах шалгалт өгч байхдаа Улсын төлөвлөгөөний комиссын орлогч дарга, Б.Ринчиндэлжээ гуайтай анх танилцаж байлаа. Би ийм гайхамшигт хүнтэй Москва хотод Улсын эдийн засгийн дээд сургуульд 1952-1957 онуудад хамт суралцсан нь надад тохиолдсон их завшаан гэж би үздэг юм. Тэгэхэд Б.Ринчинпэлжээ гуай 37 настай, би 21 настай байсан хөгшин оюутнууд байв. Б.Ринчинпэлжээ гуайг улсад хэрэгтэй хүн гэдгийг Ю.Цэдэнбал дарга сайн мэдэж байсан учраас түүнийг ЗХУ-д сургуульд явуулж, дээд боловсролтой болгох үүрэг өгсөн учраас түүний оюутан болох амьдрал эхэлсэн юм. Ингээд бид хоёр 1952 оны наймдугаар сарын эцсээр Улаанбатараас галт тэргээр гарч арав гаруй хоног явж Москвад очсон. Тэр үед одоогийнх шиг цахилгаан биш паровоз гэдэг жинхэнэ утаат зүтгүүр байсан болохоор замдаа өмссөн шинэ хувцас маань нил хөө, хав хар юм бож билээ. Шинэ хувцасаа гаргаж өмсөөд маргааш Москвад очно гэж байхад бүх хүүхдүүд вагоны нүүр гар угаадаг умгар өрөөнд биеэ угааж, шинэ костюм өмсөн гоёцгоож, бөөн баяр баясгалантайгаар алтан Москвад хөл тавьж билээ. Тэгээд хотын захад байдаг «Алексеевич» гэдэг оюутны хотхонд очиж оюутны амьдрал эхэлсэн юм. Бидний байр маань халаалтын нэгдсэн системгүй, өрөө болгондоо түлээ нүүрс түлдэг, босоо хар пийшинтэй, халуун ус, газ байхгүй, хоёр давхар хуучин байшин байв.

– 45 – Монголчууд Б.Ринчинпэлжээ гуайг нэг Oрос аспиранттай, намайг хоёр Oростой нэг өрөөнд тус тусад нь оруулсан нь хэл сургах гэсэн бас нэг учир утгатай байжээ. Энэ байр маань манай сургуулиас их хол, трамбай, тролейбус, метро зэрэг олон унаа дамжиж, бараг хоёр цаг шахам явж байж хүрдэг учраас өглөө эрт тав, зургаан цагт босохгүй бол хичээлээс хожимдоно. Би голдуу Б.Ринчинпэлжээ гуайгаар дуудуулж байж босно. Заримдаа цай ч ууж амжихгүй өлөн зэлгэн явах нь олонтой. Өдөртөө лекц, семинар гээд хичээл долоо найман цаг үргэлжилнэ. Нэг ангийн орос оюутнууд гадаад хэл үздэг цаг дээр бид хоёр тусгай багшаар Орос хэлийг заалгадаг байв. Би Орос хэлэнд таг, харин Ринчинпэлжээ гуай Орос сургагч энэ тэртэй харьцаж байсан юм болохоор надаас хамаагүй дээр, ярихдаа муу боловч хүний хэлж байгааг сайн ойлгодог байсан. Дээд сургуулийн хичээл заадаг гол хэлбэр нь лекц уншихыг сонсоно гэсэн үг. Лекцэнд олон оюутнууд ордог учраас бид хоёр багшид ойрхон хамгийн урд ширээнд суухыг хичээдэг байлаа. Б.Ринчинпэлжээ гуай лекцийг монгол бичгээр тэмдэглэнэ.Би юу ч ойлгодоггүй болохоор голдуу захиа бичээд өнгөрөөдөг байлаа. “ Чи захиа бичиж хайран цагийг дэмий өнгөрөөхийн оронд багшийн үгнээс ганцыг ч гэсэн тогтоохыг бод гэж надад сургана. Аргагүй эрхэнд ганц нэг мэддэг үг тааралдвал дэвтэртээ бичээд багшийн хэлж байгаа үгийг баримжаалан дэвтэртээ цэг зураас тавиад л суудаг байлаа. Бид хоёрын энэ бичлэгийг ажигласан манай ангийнхан нэг нь дээрээс доош нь, нөгөө нь морзоор бичдэг гайхалууд гэж даапаалдаг байв. Бидний очсон намар “Тарзан”, “Господин 420” зэрэг гадаадын кинонууд Москвад захын кино клубуудэд гарч хүмүүсийн сонирхолыг их татаж байв. Би үзмээр санагдаад Б.Ринчинпэлжээ гуайдаа хэлэхэд “Тэр хол явж цаг, мөнгөө үрэх ямар хэрэг байна” гээд хөдөлдөггүй. Ашгүй нэг өдөр надад “Чи өөрөө явж үзвэл үз” гэхээр нь уухайн тас болж хэсэг нөхөдтэйгөө хоёр орой хэдэн кино үзэв. Кино үзсэний гор ч удалгүй гарлаа. За хө Дамдин чи чинь энд ном үзэх гэж ирсэн хүн үү?, ший кино үзэх гэж ирсэн хүн үү? гэж нилээд зэмлэнгүй асуув. Сүүлд ухаарахад энэ нь намайг таньж мэдэхгүй газар, шөнө орой явахаас болгомжлуулсан, янз бүрийн хүмүүстэй нийлж, хичээл номондоо зориулах цагийг өөр юманд үрүүлэхгүй гэсэн туйлын зөв хандлага байсныг гадуур дотуур чөлөөтэй зугаалж, Москваг үзэх гэсэн өрөөсгөл бодолтой хүн чинь тэр үедээ яаж ойлгох билээ дээ. Нэг өдөр Ринчинпэлжээ гуай “За хоёулаа маргааш явж, төвийн кинотеатрт очиж шинэ кино үзнээ. Үүнээс хойш сард нэг хоёр удаа тогтмол үзэж байна” гэсэн нь хэдийд ийшээ тийшээ явж юм үзэх билээ гэж бодол болон суухгүй болгож, хичээл номондоо анхаарлаа төвлөрүүлэх сургамж байлаа.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 46 – Бас нэг журам болгосон зүйл маань сард стипендээ буусны дараа “Узбекстан” ресторанд орж гурилтай хоол, бууз авч иддэг боллоо. Ресторанд хоолноос гадна лемонад гэдэг ус авч ууна. Пиво ч авч уухгүй, архи бол бүүр ярихгүй. Том дарга байхдаа хүлээн авалт, дайллага цайллага зэрэгт бишгүй л ордог байсан хүн эрх биш зуун грамм татдаг байлгүй гэж би боддог байсан. Би хоёр таван жилийн дотор өчнөөн төчнөөн гуанз, ресторанд орсон байх. Гэвч архи пиво ер авдаггүй байсан нь мөнгөгүйдээ биш, намайг л өөрийн хүү шигээ хайрлаж, үлгэрлэж байсныг бүүр сүүлд ухаарч билээ. Бид хоёр хааяа гэртээ хоол хийж идэж байхаар болж, аягын чинээ жижиг халаагуур, тогоон чинээ том сав авсан чинь хоол болгох гэж ихээхэн цаг зарцуулдаг боловч гуанзны хоолтой зүйрлэшгүй амттай байдаг байв. Өөрсдийн хийсэн гурилтай хоолоо идэхээр их сайхан санагддагсан. Хоол хийх махаа захаас ээлжлэн авна. Хичээл тарж ирээд байрныхаа уншлагын жижиг өрөөнд сууна. Би дөнгөн данган 22- 23 цаг хүргээд л нүд анилдаад, толгой дохиод үүрэглэж эхэлнэ дээ. Б.Ринчинпэлжээ гуай “ Чи ингэж тонголзож суугаад юу ойлгох юм бэ? явж унт “ гэж хэлэхийг би хүлээгээд суудаг байв. Б.Ринчинпэлжээ гуай өөрөө жирийн үед шөнийн нэг хоёр цаг хүртэл, шалгалтын үед бол шөний гурван цагаас нааш ер унтахгүй, яс л хичээлээ хийнэ. Б.Ринчинпэлжээ гуай өглөө зургаан цагт босоод толгой цээжээ хүйтэн усаар угаана. Ажил хийж байхдаа ч өдөр шөнөгүй сууж сурснаас гадна өөрөө их эрүүл чийрэг бие сайтай хүн байсан. Шалгалт ойртоод ирэхээр оюутан бүр л бэлтгэж эхэлнэ. Эхний хагас жилийн шалгалтуудын дотроос хамгийн хүнд нь дунд сургуулийн боловсролгүй бид хоёрт дээд тооны хичээл байв. Манай ангийн тооны семинарын хичээлийн удирдагч багш маань “Би профессор биш тул шалгалт авах эрхгүй. Би математикийн тэнхимийн профессор Ясртемскийд” Та хоёрыг өвлийн амралтаараа явах гэж байгаа тул шалгалтуудаа урьдчилан өгөх хүсэлт өгсөн гээд хэлсэн шүү. “Профессор сургууль дээрээ мөд ирэхгүй тул та хоёрыг гэрт нь очиж шалгалт өгүүлэхээр тохирлоо” гэлээ. Ингээд профессорынд очиж шалгалтаа амжилттай өгөөд сайхан зантай авгайгаар нь зөндөөн дайлуулсан. Профессор маань өөрийнхөө нэрийг Монгол бичгээр томоо гэгч нь бичүүлж, ханандаа хадуулсан билээ. Б.Ринчинпэлжээ гуай таван жил дараалан амжилттай сайн суралцаж, сургуулиа төгсч билээ. Аж үйлдвэрийн яам, Хөнгөн ба хүнсний үйлдвэрийн яамны сайд, МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчооны гишүүн, нарийн бичгийн дарга байсан Пааван овогтой Дамдингийн номноос Б.Гэрэлмаа, охин Р.Дашням нар бичив.

– 47 – Монголчууд 1931 онд Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод төрсөн. 1952 онд Улаанбаатар хотод 10 жилийн 1 дүгээр дунд сургууль, 1952- 1957 онд ЗХУ-ын Москва хотын Г.В.Плехановын нэрэмжит Улс Ардын Аж Ахуйн дээд сургуулийг Нийтийн хоолны инженер технологич мэргэжлээр төгссөн. Сургуулиа төгссөний дараа 1957 оноос Улаанбаатар хотын нийтийн хоолны трест, Худалдаа удирдах газарт мэргэжилтэн, хэлтсийн дарга, 1968 оноос Худалдаа бэлтгэлийн яаманд хэлтсийн дарга, түүний харъяа Худалдаа, Нийтийн хоолны үйлдвэрлэл шинжилгээний институтад секторын эрхлэгч, МУИС, Худалдааны техникум, Худалдааны техник мэргэжлийн сургуульд багш зэрэг ажлуудыг нийт 56 жил хийж гүйцэтгэсэн. Монгол улсын Нийтийн хоолны анхны дээд мэргэжилтний нэг. Монгол оронд 1921 оны Ардын Хувьсгалаас өмнө Нийтийн хоолны үйлдвэрлэл, үйлчилгээ гэж байгаагүй. Байх ч нийгэм эдийн засгийн нөхцөл бүрдээгүй, иргэд хүн ам нь хөдөө нутгаараа нүүдэллэж мал маллаж амьдардаг Ази тивийн нэгэн буурай орон байв. Монгол улс 1924 онд анхны Үндсэн хуулиа батлан нутаг хошуу, засаг захиргааны хуваарийг өөрчлөн шинэчилж, олон аймаг, сумдыг байгуулахаар, тэдгээрийг түшиглэн жижиг үйлдвэрлэл, эмнэлэг, больница сургууль, цэцэрлэг, ясли бий болж эхэлсэн нь Нийтийн хоолны газрууд үүсч хөгжих эхлэл суурь нь болжээ. Бас морин өртөөгөөр болон авто хөсгөөр зорчигчид, жижиг үйлдвэр, аж ахуйн газрын ажилчид, сургуулийн дотуур байрны сурагчдыг хооллох гал тогоо, хоолны газрууд бий болж, тэдгээр нь голдуу Хятад тогоочтой байлаа. СҮХБААТАРЫН БАЯРСАЙХАН (1931-2014)

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 48 – 1930-1940-өөд онд Улаанбаатар хот, аймгийн төвүүдэд хүн амын төвлөрөл нэмэгдэж, нийгмийн хөдөлмөрийн хувиарь, бараа, хоол, хүнсний эрэлт үлэмж өссөнөөр Улаанбаатар хотод Нийтийн үйлчилгээний «Гуанз» нэртэй хоолны газрууд нилээд олширч, үйлчлүүлэгчид нь ч бас нэмэгджээ. МАХН-ын Төв Хорооны 1941 оны XI бүгд хурлын шийдвэрээр “Идэш тэжээлийн яам” байгуулж түүнд нийтийн хоолны газруудыг хүнсний үйлдвэрүүдийн хамт харъяалуулжээ. 1951 онд Москва-Улаанбаатар-Бээжингийн төмөр замын эхний ээлж ашиглалтанд орсноор Монгол нутаг дахь төмөр замын буудлуудад ЗХУ-ын тусламжаар зоогийн газрууд, вагон-ресторан бий болсон нь орчин үеийн Нийтийн хоолны газрын эхлэл нь болсон билээ. Нийтийн хоолны газруудын үйлчилгээний хүрээ Нийслэл, бусад хот, аймгийн төвүүд өргөжиж, хэрэгцээ шаардлага нь ч нэмэгдсэнээр Сайд нарын Зөвлөл, МАХН-ын Төв Хорооны 1952 оны 463/46 дугаар тогтоолоор Хөдөө орон нутаг дахь Нийтийн хоолны газрыг Хоршоодын Төв Холбооны харъялалд харъяалуулсан. Харин 1956 онд Улаанбаатар хотод СнЗ-ийн тогтоолоор “Нийтийн хоолны трест” байгуулсан нь ихээхэн үр дүнтэй, бие даасан салбар болох эхлэл нь тавигдсан билээ. Улмаар 1958 онд ХБЯ-нд “Нийтийн хоолны хэлтэс" байгуулагдсан нь нийтийн хоолны газрын материал техникийн болон бараа материалын хангамж, үйлчилгээний чанар, соёлч байдлыг жигд сайжруулах, хоол үйлдвэрлэлд шинжлэх ухааны үндэстэй жор, технологи нэвтрүүлж, орон даяар мөрдүүлэх, мэргэжлийн боловсон хүчнийг төвлөрүүлж бэлтгэх, нийтийн хоолны газруудыг нэгдсэн удирдлага, стандартаар хангах зэрэгт чухал арга хэмжээ болсон юм. Тус хэлтэс 40 шахам жил дээрх үйл ажиллагаагаа үр бүтээлтэй үргэлжлүүлэн ажилласан юм. С.Баярсайхан 1957 онд ЗХУ-ын Г.В.Плехановын нэрэмжит дээд сургуулийг төгсөж ирээд Улаанбаатар хотын Нийтийн хоолны трестэд мэргэжилтнээр томилогдон хөдөлмөрийн гараагаа эхэлж билээ. Тэр үед тус трест Нийтийн хоолны 30 орчим цэг салбартай, 200 гаруй ажилчидтай, жилдээ 11,0 сая төгрөгийн үүнээс өөрийн үйлдвэрлэлийн 9,0 сая төгрөгийн гүйлгээ үйлчилгээг үзүүлдэг байсны ихэнхийг “Туул”, “Алтай" гэсэн 2 ресторан хийж гүйцэтгэдэг байлаа. Нам засаг шинэ салбарт мэргэжлийн тогооч, зөөгч бэлтгэхээр 1959 онд анхны дамжааг нээж, 1960 оноос Худалдааны техникумд, 1970 оноос ТМС-үүдэд хоолны мэргэжлийн ангиудыг нээж, 1971 онд МУИС-ын салбар Политехникийн Дээд сургуульд “Нийтийн хоолны инженер технологич" бэлтгэх факультетийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд тэнд нь Т.Дашдэлэг, Х.Халзан, Д.Баатаржав, нарын хамт нилээд хэдэн жил багшилж байлаа.

– 49 – Монголчууд ХБЯам мэргэжлийн тогооч, зөөгч, механикчдаа дээр дурьдсанчлан дотооддоо сургаж, бэлтгэхийн зэрэгцээ гадаад орноос Хятад, Болгар, Орос, Югослав зэрэг өндөр мэргэжилтэй, ажлын дадлага туршлагатай, тогооч, нарийн боовчин, инженер технологич, зөөгч, бармен, механикч гэх мэт хүмүүсийг урьж ажиллуулдаг байсны дээр гадаадын хөгжингүй орон Орос, Герман, Болгар, Унгар, Югослав, Чех, Казакстан гэх мэт орнуудад Монгол тогооч, зөөгч, мэргэжилтнүүдээ явуулан дадлагажуулж, сургадаг, туршлага судлуулдаг байсан нь ихээхэн ач тусаа үзүүлсэн. Яамны Нийтийн хоолны хэлтэс санаачлан 500 хоолны анхны жорыг 1963 онд, хоёр дахь 1140 хоолны жорыг 1985 онд тус тус боловсруулан баталж, орон даяар мөрдүүлсэн нь хоол үйлдвэрлэлд үндсэн өөрчлөлт, сэргэлтийг бий болж, хоолны амт чанар, өнгө, үнэр, үзэмж, хийц мэдэгдэм сайжирсан юм. Анхны хоолны жорыг Т.Дашдэлэг, Н.Содном дарга, С.Баярсайхан, Д.Доржгочоо, Г.Баатар, нарын, Хоёр дахь жорыг Ж.Чулуунбаатар, Х.Рамазан, Ж.Октябрь, Ц.Урианхай нарын бүрэлдэхүүнтэй инженер технологичдын баг хариуцан боловсруулахдаа ихээхэн идэвх, санаачлагатай, нилээд шинжлэх ухаанчаар хандсаныг цохон тэмдэглэхийг хүсч байна. ХБЯ-ны Нийтийн хоолны хэлтэс “Нийтийн хоолны ажлыг сайжруулах арга хэмжээний тухай" тогтоолын төслийг боловсруулан өргөн мэдүүлснийг нь МАХН-ын Төв Хороо, БНМАУ-ын Сайд нарын Зөвлөл хавсарсан хурлаараа нягтлан хэлэлцээд 1964 оны 5 дугаар сард 139/251 тоот тогтоол гаргасан нь тус салбарын хөгжил дэвшилд гэрэлт луужин нь болсон гэж тус салбарынхан талархан ярилцдаг билээ. Дээрх түүхэн тогтоолын дагуу 1966 онд Нийтийн хоолны салбарын тэргүүний ажилтнуудын анхдугаар зөвлөлгөөн болж, хоол үйлдвэрлэл, үйлчилгээний чанар чансаа, соёл, ариун цэвэр, шинжлэх ухаанч байдлыг улам сайжруулахаар “Уриалга" гаргасан нь салбарын төдийгүй, салбарынхны нэр, алдар, нөлөө, далайцыг үлэмж нэмэгдүүлж өгсөн юм. Энэ зөвлөлгөөнөөр олон хүн төрийн дээд одон медалиар шагнагдсаны дээр шилдэг 10 тогооч “Монгол улсын мастер тогооч" гэдэг эрхэм цолыг анх удаа хүртсэн нь нэн дурсгалтай. Манай Нийтийн хоолны салбараас 1970-1980-аад онуудад Улаанбаатар хотын шинийг санаачлагч, туршлагатай тогооч Т.Санжид, Н.Должин нар БНМАУ-ын АИХ-ын депутатаар, сонгогдож байсны дээр манай трестийн тогооч Х.Галсан, М.Надмид, Б.Нордон, Г.Хайсандай, Н.Дашзэвэг (Төв аймгийн ) нар, Монгол улс ардчилсан чөлөөт зах зээлийн системд шилжсэнээс хойш Д.Буяндэлгэр, Ж.Чулуунбаатар, О.Туул, Т.Дашдэлэг нар “Монгол улсын худалдаа үйлчилгээний гавъяат ажилтан" гэдэг эрхэм дээд цолыг хүртэж салбараа манлайлж явна.

ХӨГЖИЛД ТҮҮЧЭЭЛЭГЧ ПЛЕХАНОВЧУУД – 50 – Улсын хэмжээнд Нийтийн хоолны үйлдвэр үйлчилгээ эрхэлдэг нийт цэг салбарын 50-иас илүү хувь нь Нийслэл Улаанбаатарт үйл ажиллагаа явуулдаг гэж үзэж болно. Тийм учраас Нийтийн хоолны газрын талаарх сайн эхлэл, санаачлага, тэргүүн туршлага, бүхэн Нийслэлээс эхлэлтэй. С.Баярсайханы бүтээж туурвисан олон ном сурах бичиг одоог хүртэл мэргэжлийн сургуулиуд, сургалтын төвүүдэд гарын авлага болсоор байна. Түүний гавъяа зүтгэлийг үнэлж “Алтан гадас”, “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугийн одон"-оор шагнажээ. Монгол улсын мастер тогооч С.Баярсайхан нь салбартаа 60 жил тасралтгүй ажилласан түүхэн гавъяатай хүн. С.Баярсайхан ангийн Орос охидын хамт Москва 1954 он Кремль С.Баярсайхан ангийн анд Мишагийн хамт Москва 1953.04.11-ны өдрийн 11 цагт сургуулийн өмнө Т.Дашдэлэг, С.Нарангэрэл нарын хувийн архиваас