The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

BAHASA-KADAZANDUSUN-TING-4

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by mohdfaizalhafizie, 2024-05-06 08:37:58

Bahasa Kadazan T4

BAHASA-KADAZANDUSUN-TING-4

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 iii SUANG PASON PONOGULU POOMITANAN PONGUHATAN TINAYADAN RUJUKAN GLOSARI INDEKS TINAYADAN DO AUDIO iv 205 – 209 210 211 – 212 213 214 v – vii viii ix – x 1 – 20 41 – 60 81 – 100 121 – 140 161 – 182 KOTOLINAHASAN KOPOMOGUNAAN DO IKON AKTIVITI-AKTIVITI PAMBALAJARAN ABAD KO-21 PALAN PONGIA’AN SONTOUN 21 – 40 61 – 80 101 – 120 141 – 160 183 – 204 UPUSO’ POGUN TOKOU MOGIPAAPANTANG KOUBASANAN TINARU TOKOU PONGINSADAAN KOIMAYAAN ID POSORILI MANAMPASI SANDAD POSORILI OUMOLIG O TINAN, OPOROKIS POMUSARAHAN KOLIDASAN BUTIA KOPOSION ANGKAB MAMAGAMPOT DO KOBURUON POMUSOROU TANARU MIMPARAGAT ID PONGINDOPUAN


Buuk teks nopo diti nga mihuyud dii hontolon do Dokumen Standard Kurikulum dan Pentaksiran (DSKP) Pangaan 4, Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM). Nuludan Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) winonsoi do Bahagian Pembangunan Kurikulum (BPK), Kementerian Pendidikan Malaysia (KPM). Suang nopo do buuk teks nga bahan pongunsub mantad onom tema pinohuyud do modul i binaagi kumaa tolu kabaalan boros tohontol, kolumison boros om puralan boros. Bahan nopo dii nga pinili tumanud do tema kinoyonon posorili, koilaan kousinan om pongindopuan, sivik, kolidasan, isu global om tungkus koubasanan. Nulud o buuk teks diti id hopod unit miampai suang di pisoosorou kosudong montok do tangaanak id pangaan ka-4. Pinosodia o mogikaakawo aktiviti id buuk teks diti montok popohimagon kabaalan boros do tangaanak. Maya tikid unit di pinointutun, pinasarabak o kabaalan i kipionitan ponoinaan kousinan, sains om teknologi, kreativiti om inovasi om suusuai po montok momolodi tinaru di kikabaalan om kitoilaan montok koburuon id timpu dumontol. Pinasarabak nogi woyo toluud i manahak pononsunudan om ponontudukan. Pisoungkuhan do bahan teks, grafik, audio om video i ginuno id buuk teks diti lansanon do kaanu manahak koinganaan balajar di kohiok kumaa tangaanak sikul. Suai ko’ tumunud do mogikaakawo kabaalan boros, nonuan nogi fokus montok minsingilo om monginonong do tungkus koubasanan tinaru Kadazan om Dusun tu iti nogi nga hontolon toponsol do kurikulum Boros Kadazandusun. Id kolimpupuson do tikid unit id buuk teks diti nopo nga pinotounda liwang montok ponginluuban. Liwang nopo diti nga montok poposorou kawagu om popohimagon toinsanan i nabalajaran id unit dii. Pambalajaran poinlongkod do tangaanak i popointalang do kolaboratif, komunikasi, pomusarahan di okreatif om okritis okito maya aktiviti pambalajaran abad ko-21. Montok popoingkawas do kabaalan momusorou tangaanak sikul, ginuno o mogikaakawo peta pomusarahan id bahan pongunsub om aktiviti pambalajaran. Suai ko’ ii, haro nogi koilaan pomorungod i kipionitan do suang pambalajaran pinosuang id QR Code. Koilaan nopo dii nga milo imbason maya do aplikasi do QR Reader id telefon kandai. Ponokoimpohon nopo do boros i ginuno id buuk diti nga dialek do Bunduliwan tumanud Memorandum Pinipakatan (Memorandum of Understanding) do Kadazandusun Cultural Association (KDCA) om United Sabah Dusun Association (USDA) di toun 1995. Poingkuro po, haro nogi piipiro tinimungan boros i noguno id buuk teks naanu mantad dialek suusuai montok popoinggumu do tinimungan boros. Haro nogi boros noolos mantad boros Inggeris i au milo podolinon id boros Kadazandusun. Alansan do kaanu daa buuk teks diti mongunsub do pongia’an om pambalajaran di kohiok om kirati. Suai ko’ ii, kikalansanan do kaanu daa popoingkawas o buuk diti do kabaalan moboros id boros Kadazandusun kumaa tangaanak. Atampasi Boros, Apasi Tinaru • Rusinah Sinti • Kisun Tampuling • Jinu Lasion iv PASON PONOGULU


Winonsoi o ikon montok popoinsonong do tongomongingia’ om tangaanak momoguno do buuk diti. Sumusuhut nopo diti nga ikon i noguno id buuk diti: A Ikon montok Kabaalan. Puralan Boros Monuduk kapamansayan do ayat om kopomogunaan puralan boros di kotunud. v KOTOLINAHASAN KOPOMOGUNAAN DO IKON Mokinongou om Moboros Moniis kosontobon do tangaanak montok mokinongou om mikomunikasi maya lisan. Mambasa Popohimagon kabaalan mambasa miampai roiton, loyuk om kalantasan di kosudong. Monuat Popohimagon kasantaban monuat do toilaan om pomusarahan sondii. Kolumison Boros Popohimagon kasantaban montok mamarati, popolombus om monginonong do boros di kohiok.


QR Code Ponuhuan mongimbas do QR Code. vi B Ikon montok Penyendal. KOTOLINAHASAN KOPOMOGUNAAN DO IKON Popoilo koilaan kawawagu. Popoilo kopomogunaan do CD. Ponuhuan momonsoi ponoriukan labus kalas. Ponuhuan momoloyog do Internet.


vii Nuut boros. Numbur do standard pambalajaran. Ponginluuban. KBAT.


viii PALAN PONGIA’AN SONTOUN UNIT/ BOLIKAN TEMA UHU KABAALAN Mokinongou & Moboros Mambasa Monuat Kolumison Boros Puralan Boros 1 1 – 20 Tungkus Koubasanan Mogipaapantang Koubasanan Tinaru 1.1.1 (ii), (iii) 1.1.2 2.1.1 2.3.2 2.1.3 (iii) 3.2.1 3.4.1 4.1.2 (iii) 4.2.1 4.3.1 (i) 5.1.1 (i), (ii) 5.3.2 2 21 – 40 Sivik Upuso’ Pogun Tokou 1.1.3 1.1.4 2.1.2 (i), (ii) 2.3.3 2.1.3 (iv) 3.2.2 3.4.2 4.1.1 (iii) 4.2.3 5.1.2 5.3.3 3 41 – 60 Kolidasan Kolidasan Butia Koposion 1.2.1 1.2.2 2.1.3 (i) 2.4.1 2.2.3 3.2.3 3.4.3 4.1.2 (ii) 4.3.1 (ii) 5.1.3 5.3.1 (i) 5.1.1 4 61 – 80 Koilaan Kinoyonon Posorili Koimayaan id Posorili 1.2.3 1.3.5 1.3.3 2.2.1 2.4.2 2.1.3 (v) 3.2.4 3.4.4 4.1.3 (i), (ii) 4.4.1 4.1.1 (ii) 5.1.4 5.3.4 5 81 – 100 Koilaan Kousinan om Pongindopuan Angkab Mamagampot do Koburuon 1.3.1 (ii) 1.3.2 2.2.2 2.4.3 3.4.5 3.2.5 4.1.2 (ii) 4.3.1 (ii) 5.2.1 (i), (ii), (iii) 5.4.1 6 101 – 120 Isu Global Manampasi Sandad Posorili 1.3.3 1.3.4 2.2.3 2.4.4 3.2.6 3.4.6 4.1.3 (iii), (iv) 4.2.2 5.2.2 5.4.2 7 121 – 140 Sivik Pomusorou Tanaru 1.2.4 1.4.1 1.3.2 2.2.4 (i), (iii) 2.5.1 2.3.2 3.3.1 4.3.2 4.1.1 (ii) 4.3.1 (ii) 5.2.3 5.4.3 8 141 – 160 Kolidasan Oumolig o Tinan, Oporokis Pomusarahan 1.4.2 1.4.3 2.3.1 2.5.1 3.3.2 4.1.3 (v), (vi) 4.4.2 5.2.4 5.4.4 9 161 – 182 Kousinan om Pongindopuan Mimparagat id Pongindopuan 1.4.4 1.5.1 2.3.2 2.5.2 3.3.3 3.3.1 4.1.1 (i) 4.3.1 (ii) 5.2.5 10 183 – 204 Isu global Ponginsadaan 1.5.2 (iv) 1.5.3 (ii) 2.3.3 2.1.3 (ii) 3.2.5 3.3.4 4.3.1 (ii) 4.4.2 5.3.1 (i) 5.2.2 (i), (ii) (iii), (iv)


ix AKTIVITI-AKTIVITI PAMBALAJARAN ABAD KO-21 1. Round Table • Mirikau o tangaanak id tinimungan. • Onuan o tangaanak iso uhu. • Mogisoosowoli o tangaanak monuat do idea. • Momoguno tangaanak pen om karatas. • Papabanta asil karaja. 2. Think-Pair-Share • Onuan do mongingia’ o tangaanak do uhu. • Onuan tangaanak timpu do momusorou uhu di tinahak. • Miilang idea miampai tambalut id kolimpupuson timpu. • Miilang idea miampai toinsanan tangaanak id kalas. 3. Hot Seat • Aktiviti ponginluuban soira aawi tangaanak mambasa om monoriuk (sosongulun/tinimungan). • Mirikau o songulun tangaanak id tirikohon om sumiliu “susukuon” toi ko’ “abaal”. 4. Popolombus Sisindiron/Sinding • Suhuon o tangaanak tumounda id tinimungan. • Onuan tangaanak do uhu. • Kawasa o tangaanak momonsoi karaja di tinahak miampai kreativiti sondii. • Pabantaon asil karaja id dumbangan do kalas. 6. Role-Play • Suhuon o tangaanak minsingkono tumanud watak. • Onuan timpu tumounda. • Suhuon tangaanak popolombus pinsingkanaan. 5. Papabanta Asil Karaja Sondii • Papabanta tangaanak montok popokito asil id kalas. • Milo poindalanon miampai momoguno mogikaakawo kakamot om karaaralano. • Momoguno kakamot ICT toi ko’ suai kakamot. 7. Gallery Walk • Aktiviti soira aawi ponoriukan. • Posokoton do tangaanak asil karaja id limput mooi do okito tinimungan suai. • Kawasa monuat komi o tinimungan suai. • Posokoton asil karaja momoguno “stiker note”.


x AKTIVITI-AKTIVITI PAMBALAJARAN ABAD KO-21 PETA BULATAN PETA DAKAP PETA PELBAGAI PETA BUIH PETA POKOK PETA TITI PETA BUIH PETA ALIR 8. Three Stray One Stay • Posokoton asil karaja. • Pokionuon songulun tanak id tinimungan manahak kotolinahasan asil karaja diolo. • Kawasa tangaanak suai id tinimungan do mintong om monguhot asil karaja tinimungan suai. 10. Aktiviti Suai • Pambalajaran maya ponolibamban kobolingkangan. • Monginobos soosondii. • Pambalajaran maya poinggumuan totoinaon. • Stesen. • Pambalajaran maya pamansayan projek. 9. Peta I-Think • Momoguno peta pomusarahan sabaagi kakamot pongunsub idea tangaanak, sabaagi kakamot momonsoi ponoriukan om pabantaon nogi id bontuk do grafik.


1 1 MOGIPAAPANTANG KOUBASANAN TINARU TOKOU Id unit diti, minsingilo tokou: i. Popisuai pomoroitan do boros i momoguno mora om digraf. ii. Tuni pimato /‘/ id boros di oulit putul boros. iii. Karaaralano’ poposuul do hujah id pisiwalan. iv. Format ponuatan karangan susuyan. v. Popoloyuk do hiis tandiadi. Nokuro tu oponsol potindohoyon tokou o tungkus koubasanan?


1 1.1.1 Popisuai pomoroitan montok boros di momoguno: (ii) mora. A Roito’ do otolinahas o boros kiwarana id suang do taala’ala’. 2 Taala’ala’ Mamantang Taap do poring-poring, norilitan do batad, roiton nopo molohing, osilou moti totud. Liing oku id pansaran, poinsondiu basung di minan, roiton nopo tiwanon, ousung sinakagon. Lumaang poruhukan, tanak do buu di aman, mamalaang nopo tulun, aantaban o sunion. Tatas raan poposon, untuno’ id ponsiba, mongumang-umang do wokon, sondii do apangara. Rusinah Sinti, Ranau Mora nopo nga koroitan di anaru soira kopitoning o duo vokal i miagal id boros guas. aa = /aa/ – laang ii = /ii/ – dii oo = /oo/ – oolong uu = /uu/ – luung roo suul saan goliid 1. Pomonsoi ayat momoguno boros kimora id siriba. 2. Potolinahaso’ pononsunudan id suang do taala’ala’. MOKINONGOU OM MOBOROS


1 1.1.1 Popisuai pomoroitan montok boros di momoguno: (iii) digraf. B Pinsingkanaai o pibarasan miampai koroitan di otolinahas. 3 Jubiana: (Au alaid koguli no Jubiana) Aiso tintingabai, odu. Bintorung no poinsakai dii nurod. Odu Lombi: Intangai no daa hiri id suang do basung. Posuangon id balatak mooi do osonong oku gumantai. Korikot no kawagu i Jubiana poinggantai do balatak kisuang duo tinan do tintingabai. Odu Lombi: Suduan no ii tapui. Alaid po oonsok ii poinrakan dii. Mongoi oku po ponongkoduo hilo id sombol. Korikot nopo i Odu Lombi hiri id natad do walai di Odu Kundo, pomolohou no isido. Odu Lombi: Kopisanangan, mogkuro kou? Odu Kundo: Moginggat-ginggat, salakoi no. Odu Lombi: (Miampai pinopotunui dii balatak kisuang do tintingabai). Onuo’ iti tintingabai. Okuri no noolu nongoi do bosing. Kotudu’ po mangakan. Odu Kundo: Atukoi, agayo kounsikahan! Wokon po kaakanan tu au oku nodii kosimbogui mindahu. Ilo tangaanak nga aiso nopo dii kosiwatan do mindahu. Irikau, kaino moginggat. Ongolumis moti tonsi dilo mulok ku. Ogumu binoli di Luna hilo id badi konihab. Onuon o wookon dilo. Odu Lombi: Bayahan kopio. Naawi nogi o mulok ku, au no kotogu dii lakang. Osonong-sonong ko no? Lumonit o tampangil om kolung nu ka boros di monongodu doho. Odu Kundo: Ngirian, osonong-sonong oku no. Nokotompisal oku hilo id popodsuon. Alamou tu miningkolunang do sabun i monongodu ku. Moginggat yolo naamot do mirumo-rumo. Koinggat po, pouliai nogi di Odu Lombi. Ounsikou i Odu Lombi nonuan di Odu Kundo do mulok. Odu Lombi: Ondu, ongoyo doho i tintingabai. Digraf nopo nga duo pimato konsonan i mitoning om papalabus do iso tuni. Roitan nogi o tuni digraf diti do tuni songui. Haro iso no tuni digraf i poinsandad id boros Kadazandusun. Poomitanan: ng mobi do / / tungu tangkong Artikulasi nopo di kohompit do tuni diti nga pompod do dila i kosondot do boogian kahad di olomok (velum) om aantaban dii o tongus do lumabus. 1. Pilio’ songulun puru tinimungan montok monoinid pibarasan om patayado’ o boros kituni digraf. Pabantao’. 2. Imurio’ om polombuso’ o kowoowoyoon di tosonong soira monongkoduo mantad pibarasan.


1 /kili/ – /kili’/ /tuku/ – /tuku’/ /boli/ – /boli’/ 4 1.1.2 Monginomot tuni pimato /’/ id boros di oulit putul boros. /osodu’/ /miala’/ /tanga’/ Tuni /‘/ nopo nga tuni di kolombus soira kosotol o pamarait do isoiso putul boros. /to+du’/ /ta+ka’/ Koimbulai nogi o tuni /’/ soira osugkuan do -o id dohuri isoiso boros. sukud+o = /su+ku+do’/ ulud+o = /u+lu+do’/ Oguno nogi tuni /‘/ montok popotolinahas kokomoi timpu soira kopitoning apat o vokal. ko’u’uuli ko’o’oodop 1. Patayado’ walu boros i kituni /‘/ mantad audio. 2. Pibarasai id tinimungan. (i) Nonggo kinoyonan diolo mogisuusundait tumanud do audio? Potolinahaso’ pounayan do sisimbar dikoyu. (ii) Tumanud pomusarahan nu, poingkuro o misundait minonguhup popouhai karaja mongomot tumanud do pibarasan id audio? (iii) Ihumo’ rati tumanud do teks id audio. 3. Pinludaai mamarait o boros sumusuhut miampai tambalut. kosuku tinduhayo’ potimburulu osimpoludan managaman do sundait C Pokinongoho’ audio Sundait Ponginiba do Tanawau.


1 Talun Nung sumuang nopo talun, au tokou kawasa sangkatagad-tagad do tongokayu. Nung haro kayu onuon tokou montok nuununu kogunaan miagal ko’ manganu wawaal, impitan po montok popoundaliu dii moinat i miion doti id kayu dii. Koubasan nogi do momilin pogulu sumuang do puru’ mooi do au agangahan i miion. Au nogi kawasa songgiak-giak. Ii poogi haro o apalid id talun soira oburuak. otonduli rinuak manganu wawaal impitan oburuak 2.1.1 Mamarait boros kituni /’/ montok boros di oulit putul boros. A Basao’ miampai popoindalan piboi’an id tinimungan montok monompipi boros kituni /’/. 5 Kinoyonon posorili nopo nga nunu i haro id posorili tokou, poimpasi toi ko’ au poimpasi. Komponen nopo kinoyonon posorili nga kaampai no talun, waig, tana om tongodupot. Monongkuyaan o tinaru tokou do toinsanan komponen id kinoyonon posorili nopo nga haro o moinat. Moinat nopo nga mogion-gion i au tokou okito do mato. Poinsandad o karaaralano’ tinaru tokou montok mamagatang om mamantang do komponen ngawi kinoyonon posorili. Tana Iso nopo karaaralano’ tinaru tokou montok diti okito maya koubasanan i roitan popotuo do tana. Tana nopo di noukab montok pongumaan nga pologoson osunian do gouton gisom piipiro toun. Iti nopo nga mooi do otonduli rinuak dii tana soira umoon kawagu. Ontok mongukab do tana montok pongumaan, poguluanan po do mongoi gawoi. Kaadat-adato’ nopo mongoi gawoi nga montok mokianu kasagaan di mogiongion id kinoyonon dii miampai monuhu mundaliu tu mada agangau daasom timpu kopongumaan. Pamagatangan om Pamantangan do Kinoyonon Posorili Pogibaabarasai id tinimungan montok monindu rati frasa om boros diti. MAMBASA


1 2.1.3 Momoguno koilaan kontekstual montok popolombus isoiso teks pambasaan miampai momoguno loyuk di kotunud montok: (iii) pisiwalan. 6 Oponsol do Potindohoyon o Tungkus Koubasanan id Timpu Moden Kotoluadan kumaa di monguungulud do abaabayan. Kopisanangan kumaa tongomomiimilantoi di aadang, tinimungan gugumaga i pantangon ku om tombului ngawi. Kopisanangan doungosuab kumaa dikoyu toinsanan. Kopogulu po, potumboyoo’ oku po popotolinahas do komoyon diti uhu “Oponsol do Potindohoyon o Tungkus Koubasanan id Timpu Moden”. Boros potindohoyon nopo nga kirati do gompion om potilombuson. Frasa tungkus koubasanan nopo nga kaampai no kakamot om kowoowoyoon koposion i noubasanan mantad kodori. Frasa timpu moden nopo nga timpu do baabaino id nonggo do nakagampot no ngawi koburuon om kalantayan do teknologi. Posotolon nopo do uhu diti nga oponsol kopio potilombuson o tungkus koubasanan sundung po nokoburu no kopoposion tokou do baabaino diti. Sabaagi poposuul koiso, otumbayaan oku do otorimo o hujah-hujah i pabantaon ku om suul di owiton dahai. Tobpinai toinsanan, Koubasanan nopo nga impohon do identiti om kointutunan. Nokoilo tokou maya sajara, nokoingkakat o tamadun do tulun id nonggo-nonggo kinoyonon hiti id winoun di kodori po mantad no kinaparagato’ diolo momogompi do tungkus koubasanan tinaru diolo. Nakangaran o piipiro tamadun hiti id pomogunan i toriirimo pioniton do tungkus koubasanan miagal ko’ momorun om momutanom. Tamadun Cina nointutunan id gana kobosuratan om Tamadun Mesir Purba id gana do pomorunan i kakal do okito o piramid gisom do baabaino. Kada miagal boros do Sanskrit, boros toilaan di kodori-dori nga nopunso nodii. Otopot no, opunso nopo tungkus koubasanan, oruhai nogi tumagak o tinaru. Tobpinai kou ngawi, Koubasanan maya kaadat-adato’ kaanu mangantob do tulun ginumuan momonsoi kowoowoyoon di pasansala. Id suang koposion moden baabaino diti, poingukab o kosiwatan do tulun ginumuan kohompit mogisuusuai koimaan tangaraat. Koligaganan sosial miagal ko’ manakau, magampahu om suusuai po nga mumu-gumu. Sundung po haro o noonuan do tonggungan montok miintong do kotingoligan id posorili tokou miagal ko’ pulis nga au korungod iti. Okon-okon po nung aiso nodii o kopurimanan mogipaapantang tiso om tiso. Nung kakal do pusohon o koubasanan, osiliu ii do tantob di togirot kumaa sosongulun mantad momonsoi koimaan tangaraat. Tobpinai di nokotindapou, Koubasanan mongowit koposion di oliwawos. Ounsikou o kopooposion tokou soira haro pirotian tiso om tiso, loolobi no soira orikot kapanandaakan karamayan koubasanan miagal do Tadau Kaamatan toi ko’ kotumbayaan do agama miagal ko’ Tadau Raya Aidilfitri om Tadau Krismas. Baabaino diti, haro-haro no okito tokou B Polombuso’ teks pisiwalan miampai loyuk di kosudong.


1 do wookon nopo nga au no songkuro momusou diti koubasan mogisambaisambai. Timpu moden baabaino diti, mogisuayan dii o sayau mantad tinaru suai i au osokoyut do koubasanan tokou. Nung pomiimiian tokou popologos kouyuuyuo’ diti, asaladan o sayau koubasanan do sayau mantad labus. Au tokou osuayan osiliu miagal dii nung aiso laang di apantod montok popotindohoi do tungkus koubasanan. Tobpinai kou ngawi, Koubasanan nopo nga monguhup popoingkawas do ekonomi pogun tokou. Mumu-gumu o tutuumombului mantad pogun suai rumikot hiti id pogun tokou. Ogumu o tutuumombului di rumikot mampap kapanaandakan karamayan koubasanan miagal ko’ Tadau Kaamatan. Koubasan nogi tutuumombului sumuang id kampung montok mumbal sondii koposi-posion tulun mamasok i poinsuusuai mantad ko’ tulun di poingion id kakadayan. Kointalang iti maya kinoingkawason ginumu homestay id kampung-kampung. Nung au potindohoyon do mogiigion id kampung o koubasanan, oingkurian no i kagayat tutuumombului do rumikot. Osiliu ii do korugian montok tulun ginumuan om nogi pogun tokou. Tombului kou ngawi, Montok momolingkum toinsanan i pinoboros ku, oponsol kopio do potindohoyon o tungkus koubasanan mogisuusuai tinaru hiti id pogun Malaysia. Kada do popurakon tokou mato do timpu dumontol soira atagak o kointutunan tokou. Popotindohoi nopo tungkus koubasanan au minog oubu gangak tu kitonggungan tokou toinsanan montok diti. Mongunsub om mangangat yahai sabaagi tinimungan poposuul kumaa tinimungan gugumaga montok monokodung toinsanan program i napalan montok papalabung tupus tulun ginumuan kumaa tungkus koubasanan sondii. Pupusan ku o hujah diti miampai boros kotoluadan. 7 Pisiwalan nopo nga pialanan do pomusarahan kokomoi isoiso ahal di misansala, sumokodung toi ko’ au sumokodung. Poindalanon o pisiwalan id piboi’an id piolitan do poposuul om gugumaga. Tinimungan poposuul nopo nga sumokodung om tinimungan gugumaga nopo nga sumiwal. 1. Simbaro’ ponguhatan sumusuhut tumanud do teks pisiwalan. (i) Nunu idea poimpahan do hujah-hujah diti? (ii) Polombuso’ kawagu pionitan do koubasanan om koingkawason do ekonomi pogun miampai momoguno ayat nu sondii. (iii) Koubasanan maya kaadat-adato’ kaanu mangantob do tulun ginumuan momonsoi kowoowoyoon di pasansala. Kosokodung ko toi ko’ au? Potolinahaso’ pomusarahan nu.


1 8 Ayat montok popointalang do idea toponsol. Kituduan montok mamagayat do mokiikinongou kokomoi idea toi ko’ hujah. Ayat montok popotolinahas katapatan do hujah i pinolombus id ponogulu. Onuan kotolinahasan miampai popokito fakta di kotunud miampai tadon kinoonuan do fakta dii. Lobi monokodung do hujah nung onuan do poomitanan. Polombuson kawagu pomusarahan sondii kokomoi idea toponsol di pinosuul. Ayat topik Poomitanan Ayat ponokodung Ayat pomolingkum Nokoingkakat o tamadun id nonggo-nonggo kinoyonon hiti id winoun di kodori mantad no kinaparagato’ momogompi do tungkus koubasanan tinaru diolo. Nakangaran o piipiro tamadun hiti id pomogunan i toriirimo pioniton do tungkus koubasanan. Tamadun Cina nointutunan id gana kobosuratan om Tamadun Mesir Purba id gana do pomorunan om kakal do okito o piramid gisom do baabaino. Kada miagal boros do Sanskrit, boros toilaan di kodori-dori nga nopunso nodii do baabaino. Otopot no, osopung nopo do opunso o tungkus koubasanan, nga oruhai nogi tumagak o tinaru. Koubasanan no o impohon do identiti om kointutunan isoiso tinaru. 2. Iloo’ karaaralano’ mongulud om poposuul do hujah id pisiwalan. 3. Pilio’ duo pangaan do hujah mantad teks pisiwalan om pisuayo’ tumanud pongintangan sumusuhut. (i) Ayat topik. (ii) Ayat ponokodung. (iii) Ayat pomolingkum.


Kopisanangan kumaa toinsanan mogiigion i nokorikot minongoi amung diti Program Pitabangan Perdana “Gumuli Koubasanan” i pinaharo tokou mantad kosuab. Okito ku do ogumu au nokorikot huminompit do pitabangan montok mamalangga om monginlumis diti kinoyonon tokou. Sabaagi ponorikohon do Majlis Pengurusan Komuniti Kampung (MPPK) id kinoyonon diti, au dii osonong ginawo ku kopuriman kouyuuyuo’ miagal diti. Manganu oku kosiwatan totuong baino diti manahak pomusarahan kokomoi tadon do tumalup sunduan misombol. Agayo kinosimbanon do sunduan misombol do baabaino nung piagalon di pogulu po. Kouyuuyuo’ diti lobi opurimanan nung poingion id taman kawalayan id kakadayan tagayo. Sumoonu, sombol i poingion id sampaping po nga au kopitutun do ngaran. Haro nogi au nokoumbal nokopikito. Tobpinai ngawi, Nunu nopo karaja tangapangkal di pogulu po nga pogiuhupan do momonsoi. Konsep mogitaatabang popoinggaan do karaja. Miagal ko’ nung popoingkakat do walai, mantad monginwawaal gisom do momiropuhan nga pogiuhupan do momongo. Au yolo diti humontol do tangad tu nakasarabak no id koposion do mogiuhupuhup momonsoi karaja. Baabaino nopo, kogumuan do tulun manangad nodii do tulun suai soira haro wonsoyon miagal ko’ momonsoi walai. Agayo pamagatangan do tulun ngawi kumaa tusin mantad ko’ piombolutan om piisaan. Kogumuan diolo atangkangau mogihum do tataba sondii. Au nodii kosiwat do mogirumo-rumo. Kinoburuon gana do teknologi toi ko’ media massa nogi nga manalup do sunduan misombol. Alamayan o tulun ginumuan momoguno do koumatan nokomoi om au dii minog asaru lumabus montok mogihum dii kosionuan diolo. Ogumu nogi o tulun au kabaya mongoi pogkorumo do tambalut sundung mitalad o walai tu okoihi mintong do media elektronik miagal ko’ telefon kandai. Nung haro ahal toponsol poboroson kumaa sombol, monongkoruhai nopo poboros maya WhatsApp. Suai ko’ ii, kinoburuon do pogun id gana pomorunan nakaanu minomonsoi mogikaakawo koumatan kumaa tulun ginumuan miagal ko’ gimnasium. Moninong do tulun o koumatan ngawi dii. Orohian nogi dii o tongotulun mongoi id longkod diti mantad ko’ monongkirumo miampai sombol. Haro nogi wookon momusorou do monongkirumo toomod nopo miampai tulun do suai nga momirubat do timpu diolo. Tobpinai toinsanan, Oponsol kopio posion kawagu o sunduan misombol id kinoyonon tokou diti. Karaja di awagat sumiliu agaan, i apangkal sumiliu ouhai. Nokoumbal tokou nogi nokorongou boros do tobpinai tokou nopo totopot nga i poingion id somok kopio do walai tokou. Pogulu po pupusan ku booboroson ku, mangangat kopio oku dikoyu miiso om alansan do oulit tokou o kinalantayan sabaagi Kampung Bobos Tosonong id watas diti do toun baino. Mantad dii, poimogonon ku iti kapanantaban do Pitabangan Perdana “Gumuli Koubasanan” i pinaharo tokou ontok tadau baino. Kotoluadan. 1 2.3.2 Momoguno koilaan di noompuri montok manahak sogu ponolibamban. 9 C Basao’ booboroson miampai mogihum tadon do tumalup sunduan misombol.


1 10 Au Koilo o Tangaanak Mimboros do Boros Tinaru Sondii Molohing Tulun ginumuan Tambalut rampam Porinta Iso nopo isu kokomoi boros tina nga au nodii koilo o tangaanak mimboros id boros tina toi ko’ boros tinaru sondii. Montok monolibamban do isu diti, kitonggungan o molohing (oputai) 1. Gonopo’ grafik sumusuhut montok popotolinahas tadon i manalup do sunduan misombol om laang monolibamban do isu nokomoi. 2. Imurio’ bahan grafik id siriba. Poindalano’ aktiviti Round Table montok poposogu laang monolibamban do isu di nakatayad. 3. Pongoo’ pangaan toniba montok mongulud kawagu tonsi i noihum mantad aktiviti Round Table dii. Tadon do Tumalup o Sunduan Misombol Laang Monolibamban Atangkangau mogihum tataba sondii. Papaharo do carama kokomoi koponsolon pamaamasi di aadang om unsubon o toinsanan mogiigion do mampayat. Humontol do tusin.


1 11 5.1.1 Monugku boros momoguno boros posugkuon gulu: (i) boros posugkuon gulu. Posugkuon gulu nopo nga boros ponugku i posugkuon id gulu do boros guas. 1. Posugkuon gulu do boros ngaran. a. douN- – koponongonuan b. ki- – kiwaa 2. Posugkuon gulu do boros maan. a. ko- – maan do sosongulun i milo dimpoton b. moN- – maamaso wonsoyon c. noko- – nopongo di minomonsoi d. no- – nopongo’ kumaa di noontok e. o- – kouyuuyuo’ di maan f. poN- – maan di maamaso wonsoyon g. soN- – maan di maamaso wonsoyon om miguli-guli 3. Posugkuon gulu do boros ula. a. douN- – papatarang do timpu b. goN- – papatarang do ula c. ko- – papatarang kinoundoliho’ ula d. noko- – papatarang kinoundoliho’ ula e. no- – papatarang kinoundoliho’ ula f. o- – papatarang do ula Pongoo’ ayat sumusuhut momoguno boros kiposugkuan gulu di kosudong. (a) “ no tana ilo pasu, patanaman ku dii bunga karatas,” ka di Zandi Milia minonuhu di tanak disido. (b) “Kohiok rinagang tonsi dilo sadur, oku daa tongokoro,” ka di Lomini. (c) kopio i Odu Limboi soira nokouli isido tu alaid no hilo id sompogunan. (d) “Ina, asarap po daa nga mibok oku no, kouli oku kawagu baino,” ka di Sharliza miampai tuminabi di tina disido. (e) Notipu sondulu gondolohing di Sulia do watu. (f) “Pomoli diti losen, moti kulit iti,” ka di Liani popotolinahas kokomoi produk pataranon disido. aakan kirasuk koowit gobulan kagahui napalus nobobos monobuk orongit paparakit nakatahub nokolingos doungadau songirak-irak dounMinamangun A Intutunai fungsi boros kiposugkuan gulu id siriba. PURALAN BOROS


1 B Pomonsoi iso pibarasan miampai poposuang do limo boros kiposugkuan dohuri id siriba. 12 5.1.1 Monugku boros momoguno: (ii) boros posugkuon dohuri. wansayai suangan puhuon akano’ siahai kagasai noruon Posugkuon dohuri nopo nga boros ponugku i posugkuon di dohuri do boros guas. 1. Posugkuon dohuri do boros maan. a. -ai – monuhu b. -an – monguhup sosongulun c. -on – ponuhuan d. -o – ponuhuan 2. Posugkuon dohuri do boros ula. a. -ai – ponuhuan i nowonsoi mantad boros ula b. -an – monuhu montok isoiso maan c. -on – monuhu montok isoiso maan d. -o’ – monuhu montok isoiso maan 3. Posugkuon dohuri do boros ngaran. a. -ai – ponuhuan i nosiliu mantad boros ngaran b. -an – ponuhuan i nosiliu mantad boros ngaran c. -on – ponuhuan i nosiliu mantad boros ngaran d. -o’ – ponuhuan i nosiliu mantad boros ngaran ukab sasad tibas puai liob asok Poomitanan: ukab – ukabai mongukab Ayat: Ukabai ilo sompon do gigimpuan mooi do kotuhun ilo golupo mongoi tinduk. Onuai boros ponugku gulu om dohuri o boros guas id siriba om pomonsoi ayat di kosudong momoguno boros dii. tagado’ taapai putulon purutai kobingan liobon sunsungan


1 13 3.2.1 Monuat mogikaakawo ponuatan miampai momoguno format ponuatan di kosudong. Potuduk Monuat Karangan Susuyan. Ponogulu 1. Boogian kotimpuunon do kinaantakan. 2. Popokito isai i kaampai id kinaantakan dii. 3. Kinoyonon dii susuyan. 4. Timpu kinaantakan. Tonsi om Koburuon do Susuyan 1. Popokito toinsanan kaantakan di awayaan. 2. Poposuang do topurimanan do watak i kaampai id susuyan. 3. Posuangon unsur suspen. 4. Kapaapanaho’ susuyan di kohiok. Panantaban 1. Kopongudsayan do toinsanan kinaantakan. 2. Momolimpupus do susuyan. Songkuro po rinuol ginawo di Liana, au isido kaanu popoguli nunu i natagak. Pihido’ disido o romou mato id pingas om imang no pamanau mantad kinoyonon dii. Iso, duo, tolu, om apat laang di Liana, kowili no kawagu isido minintong do gambar dii do tohuri. Tongus olumaya id kalabangan diri monguhup posogit ginawo disido di notongkiadan. “Hiti kopo apa, kasaasari sambayangan ku ia. Mongoi oku intong dia soira kosuti oku.” Insan po kawagu pihido’ di Liana romou mato di nokoluyung id pingas. “Liana!” Kotuntul tolingo boros di Inan Sulayam momosik di Liana i kakal po poingodop. Sundung do nokotodok no tadau id tawan nga poinrilit po kumut di Liana. Mudukut nogi i Liana korongou giak di tama disido momosik. Soira norongou di Aman Sidut do mintogod i Inan Sulayam, ongoyo’ no dau posikai i Liana. “Oyo, tungag no.” Olumaya boros di Aman Sidut do momosik. “Yodi ko nopo momosik dilo sumandak nga au ilo tumungag! Inggaa kotutukon nu poimpasi hiti id pomogunan, oi Liana!” “Karati oku, Liana …,” ka suang ginawo di Aman Sidut. Iri no i rongo-rongohon di Liana monikid tadau minggu. Songkuro rinuol do ginawo di Liana korongou sontob binoros di tama disido, pagarason nopo ginawo. Posik no i Liana om ongoi no hilo id popodsuon. Suai nopo tangaanak sikul nga ongounsikou o ginawo soira orikot o tadau minggu tu koundarangan do mongoi sikul. I Liana nopo nga okon ko’ miagal dii. Sabaagi tanak tiggulu mantad turu mogiadi-adi, agayo o iman-imanon di Liana mooi do osiliu poomitanan di tosonong kumaa tongotadi dau. (Naanu om sinimbanan mantad Minah Sintian (editor), 2015. Tumangkabo) Ponogulu Koburuon do Susuyan A Imurio’ kotob susuyan toniba id siriba. B Pongoo’ susuyan dilo miampai poposuang kinaantakan di kohiok. MONUAT


1 14 Kopoilaan kinorikatan di Upisol Palajaran Watas Papar i Zandi Hajah Juita Haji Seman, sumuang id dewan. Kopisanangan ponimpuun do boros, kounsikahan kinorikatan pongukab do bolotok. I mimparagat Zandi Husnah Haji Seman, Upisol Palajaran Watas Tuaran, Gundohing Abang Fadil bin Abang Ramli, Potunud Koupisan Kointalangan Malaysia Tuaran, Luguan Mongingia’ Sikul Piintangaan Takawas Tiung-Tiung, i Gundohing Julius Maripa, i pantangon ku, i Zandi Zalida Zahim Monguhup Luguan Mongingia’, Gundohing Jaibi Jinus Monguhup Luguan Mongingia’ id Kokurukulum, Tuan Haji Amirul Gijah Monguhup Luguan Mongingia’ id Ahal Susumikul, tongomongingia’ om tangaanak sikul i upuson ku toinsanan. Monongkotoluod tokou kumaa Minamangun tu mantad no do kosianan Dau notitimung tokou montok mamaramai diti kapanantaban Wulan Mambasa. Kotobian kinorikatan om kotoluadan kumaa talap tapantang tu suminiwat mongoi amung diti majlis tokou. Pomolohou tapantang id majlis kopoimaganan do bongunan makmal id Sikul Tosiriba Marabahai, Tuaran. Tombului nokorikot. • Datuk Seri Panglima Wilfred Madius Tangau, Puru Parlimen P.179 Tuaran. • Upisol Watas Tuaran, Charles Bungin. • Luguan Mongingia’ Sikul Tosiriba Marabahai. • Yang Dipertua PIBG Sikul Tosiriba Marabahai. • Boyoon Kampung, Kampung Marabahai. • Tongomongingia’. • Molohing do tangaanak. • Tangaanak sikul. Boros pomolohou nopo nga boros montok popokito pamantangan do tulun suai. Koubasan gunoon id kaad pagalapan, teks di manaanapanai abaabayan om id teks booboroson. Boros pomolohou nopo nga kaampai no pomolohou tumanud do jawatan om gaa do sosongulun. Poomitanan: • Yang Berhormat – Gunoon montok montiri, timbalan montiri, om Puru Dewan Undangan Negeri (ADUN) om suusuai po. • Yang Dipertua – Gunoon montok boyoon isoiso koisaan. • I tabaal – Gunoon montok hakim om juri. • Gundohing – Gunoon montok kusai. • Zandi – Gunoon montok tondu di nakasawo. • Tati – Gunoon montok tondu di au po nakasawo. 3.4.1 Momoguno boros pomolohou di kosudong id ponuatan. C Patayado’ boros pomolohou i okito id teks. D Ponuat boros pomolohou tapantang i polombuson dii manaanapanai abaabayan id majlis sumusuhut miampai poposuang boros pomolohou di kosudong.


1 15 4.2.1 Popoilo koilaan kokomoi kooturan om kaadat-adato’ tinaru Kadazan om Dusun kokomoi pisasawaan. Kaadat-adato’ Mongoi Panau Di nopo di pogulu po, molohing o mogihum tontok tinan do tanak diolo tu manalob kopisasawo i haro pionitan piobpinayan. Misuku ii molohing dii kusai om molohing dii tondu montok pisasawaan do tanak diolo. Pisukuan nopo dii nga kaampai no nopung. Koubasan nopo nopung nga sanang. Soira orikot tadau miiso i tanak diolo dii, korikot no o mobi dii paganakan do kusai mongoi pangangat dii tondu. Igitan diolo ii sanang sabaagi nopung ontok timpu dii. Ontok tadau sumusuhut kinorikatan diolo dii, poindalanon no o adat mongoi panau. Tonudon ii tondu diti do paganakan, tongotobpinai om koombolutan disido. Kolintuhunan nopo mongoi panau nga doungotuong miampai monutud do tata ponitiu tindalanon. Daasom id tindalanon kumaa walai do kusai, popolombus do hiis Tandiadi ii minananud ngawi do tondu dii. Kaadat-adato’ mongoi panau nopo diti nga okito id piipiro kinoyonon do tinaru Dusun id posorili Nulu Kinabalu. (Tadon: Gimbun Gaun, Kampung Tiong Tomburong, Tamparuli) A Basao’ om polombuso’ pisuayan karaaralano’ manaandak tadau pisasawaan di pogulu om baabaino. Nopung nopo nga panahak do kusai kumaa paganakan di sinawaan disio. KOLUMISON BOROS


1 Kalansanan otingoligan iti tondu do mamanau do doungotuong. Ngaran pongundadait nopo disido nga i Oton. Tandiadi nopo diti nga poloyukon dii koombolutan do tondu di panahon. Olunggui i tongotambalut i tuminanud mongoi panau dii tu tumongkiad nodii tambalut diolo. Ponoro-sorohon diolo o timpu mogiambalut momonsoi karaja. Haro pogioitan diolo diti miagal ko’ Adi, Aka om suusuai po. Kalansanan do otingoligan i tanak tondu dii daasom mamanau doungotuong. Naamot id tindalanon kumaa walai do kusai, kawaya tinimungan mongoi panau dii do kawalayan. Songingliga id pansaran ii monongwalai di otoliban montok monuau-suau tinimungan mongoi panau. Polombuson dii mongoi panau o tandiadi diti maso tumalib do kawalayan. 16 1. Imuayai kaadat-adato’ mongoi panau maya Tandiadi id siriba. Wonsoi totobon do taan id sungkad do solianon i purinding ku lo’i Oton do kosusut do rondomon Mili-kili roun do sibu id tanga do tindalanon i purinding ku lo’i Oton do kosusut do rondomon Tandiadi 4.1.2 Monupu’ om popolombus do hiis koubasanan tinaru: (iii) tandiadi. Adi pananom po’d siot do baris do punatadon sorou no pihuyan nu lohing do daamot nu mooi wagu Miwongkos kito’i Adi korikot nogi sosodopon timbagos niad nu i Natalup no tompok to’i Adi pinitabangan to konihab gulion ku nopo daa iri om poturuon ku’i romou Kada kou podtiga dayang do oikuman ilo’i Oton tai’ii kikirilib do tinan


1 Songingandad no o tongotulun hiri id natad walai dii kusai korikatan tinimungan do tondu. Soira korikot, poinsanon nodii diolo i molohing di manansawo maya tandiadi. Polombuson di minananud di tondu ontok au po kasalakoi id suang walai dii kusai. Popolombus i paganakan dii tondu montok monongkosiou nung au kaagal do tondu di kosionuan daa paganakan dii kusai. Simbaron do paganakan dii kusai tandiadi dii. Popoilo do manansawo nopo nga okon ko’ miagal do mokisuduon tu momili kayu di tongokodou. Sundung po aiso nuununu di tondu nga poinsinggawa ginawo diolo monorimo. 17 Ilustrasi latar nopo nga kokiikitanan do Kampung Bundu Tuhan ontok timpuunon 1900-an. Mantad toi’d modtiga oku toi moningayam do rilib bayu ma’d kalalangadan do tuhup do kosondoton Ponginsan kou’i manangwalai do ootungan do tinggoron insan ko po’d kadansaran nga pomosuon moningot Momili mantad daa sayoi kolumpisau tunturu polimbotusai lo’i Oton nobobou’d dayang kisi Mantad toi’d monginsuduon do mokiraan toi’d monggis hampanan hamparon ku’i do gimpuyut om poposon Ponimbar polombuson dii manangwalai dii otoliban.


1 Polombuson do tinimungan minananud dii tondu sabaagi pononsunudan. Bilinan o tondu miintong-intong do kowoowoyoon tu sawo nopo disio nga tulun do puawang. 18 Posolokoyon no i sinawaan tondu miampai toinsanan i minongoi panau. Piilangon no i misasawo dii do makan. Toinsanan i minongoi panau dii nga makan om moginum. Minah Sintian, Gangot Girok, Kampung Bundu Tuhan, Ranau. 2. Nunu woyo toluud aanu tokou mantad kaadat-kadato’ manansawo mongoi panau? Panahak do komi. 3. Pinsingkanaai dikoyu kaadat-adato’ mongoi panau. Poloyuko’ o tandiadi. Mangandiadi Oton panalakoi no’d walai do walai’d turu sonsusun pangabai-kabai no kama do rugading polumboting Oton ponondot no kama do baang do maran-ngaran dahi no’d kopodtungoliu do baang ta’i ngaran Adi mooi panalakoi walai do kapampangan pangabai-kabai no kama po do basi o sinunsuyon pangabai-kabai no kama po saring do polumboting potibuyuhai momiintong do tulan padalapik do rugading posugalam


1 19 4.3.1 Mogihum koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru id: (i) tungkus koubasanan. Nori: Nokuro tu au kou minongoi amung manaandak tadau kinosusuon di Stecy konihab? Muhot-uhot po ii tina disido. Sonia: Nangatan oku di taka ku minongoi tadau pisasawaan do tambalut disido hilo id Kampung Pinolobu. Angatai ku nodii i Alia. Alia: Taba daa dahai mongoi hilo id walai di Stecy doungkogulian nga notuangan yahai tu minandad naawi o mangandiadi. Owen: Nunu komoyon do mangandiadi? Sonia: Nori: Baino oku nogi nokorongou mangandiadi. Nonggo tadon diolo minamanau? Alia: Owen: Oo, miinsomok o walai kusai om walai dii tondu i kuminawin? Nori: Au miinsomok kopio. Pikiikiro songkilometer kanto pinamanau dii. Alia: Isai dii popoloyuk do tandiadi? Sonia: Owen: Nunu ngawi tonsi id suang do tandiadi dii? Alia: Owen: Miagal di kohiok tomod o karangahan. Osonong daa do lobi ogumu o manaandak tadau pisasawaan poomiton kaadat-adato’ dounguugulu. Au no daa atagak o koubasanan tokou. Haro o boros do atagak nopo koubasanan oputai iti, Nori. Nori: Atagak nopo koubasanan, . Id suang do tinimungan, pomonsoi ponoriukan labus kalas montok mogihum koilaan kokomoi kaadat-adato’ pisasawaan id siriba. Poindalano’ pambalajaran Hot Seat montok asil ponoriukan id kalas. Kaadat-adato’ Pisasawaan Tinaru Sondii B Pongoo’ om poindalano’ pibarasan id tinimungan.


1 20 1. Pilio’ boros nakatayad id siriba montok momongo pangaan sumusuhut. tudu tudu’ tulu tulu’ puru puru’ duku duku’ Okito nogi nulokon, korikot no i Aman Dolinting minongumbaya di tapa ku. Miagal kasari, poinrilit o sigar id disio. Miwos-kiwos no tikiu dii manud-tanud disio. Pinatanud kaka di aman mooi do oubas mokidupot. Soira nokito di tina do maga-aga no i tapa ku mamanau, posoroho’ no disido mongoi akan. Ongoi no i tapa ku dii takano tu noyahan no kaka tinanok punti bonguran. Posuango’ no di tina ku kokoriu hiri id suang do barait. Suhuo’ oku no di ina minongoi panganu tolu tua’ do i masagan do mongua’ hiri id natad do walai dahai, poowitan diolo montok akanon hilo id tanga ralan. Tudu nopo kopio diolo sumuang do hilo id Konipir do baino nga mongoi panganu montok wonsoyon do wakid tu notipu no lokou wakid di tina ku. Asaru mimbobok i tina ku mokiwonsoi wakid. Au nodii milo pangamatan do parai. Potilombusan kawagu diolo mongoi ponusui do bolikat. Ingapat daasom sominggu yolo monusui do bolikat. Minongoi nogi yolo ponusui bolikat di songkonihab. Mogisuayan nopo suang talun do kosulung. Haro tulanut, tikus, lisis, kuruak om koumbal nogi kosulung o . Tumanud boros di tapa ku, tayam nopo dii nga outong kopio tontut. 2. Poindalano’ piboi’an monugku id gulu do boros guas. Poposodia o tikid tinimungan do limo kaad boros maan om boros ula. Karaaralano: • Pokitonon o kaad boros kumaa tinimungan ponokiala. • Toinsanan puru tinimungan sompori-pori monuat do boros nosugkuan gulu do boros di pinokito. • Onuan do timpu pointantu montok monuat do boros. • Soira aawi, sumowoli i tinimungan do suai montok popokito kaad boros nokosodia diolo. • Imurion o boros kiposugkuan i kotunud om onuan do marka. PONGINLUUBAN


2 21 UPUSO’ POGUN TOKOU Id unit diti, minsingilo tokou: i. Mokinongou om mongompuri tuni boros. ii. Popolombus mogikaakawo ayat miampai loyuk di kotunud. iii. Monuat mogikaakawo ponuatan tumanud format di kosudong. iv. Monoriuk om manahang kointutunan tinaru Kadazan om Dusun. v. Momoguno boros mikagos id ayat. 1. Poingkuro popokito oupus do pogun tokou? 2. Isai ngawi kohompit papasarabak sunduan mupus do pogun?


2 22 Kopomogunaan pimato konsonan /b/ nopo nga: a. Tumanud kasandado poingkuukuro o kolombusan boogian artikulasi. b. Montok boros di noolos: boros Melayu, boros Inggeris om suai po. c. Polombuson o /b/ miampai poloputon toi au poloputon id kopitoningan do /m/ om /b/. d. Au tagal do gorisan o /b/ mulong po do kopitoning o /m/ om /b/ montok boros poimbida. Poomitanan: Limbang, Tambunan Sistom tuni /b/ abagi do duo kawo: a. /b/ polombuson b miampai au poluputon. Poomitanan: boros, biabas, barait, balatung, bintorung, balatak, obolotok, konihab, nosorob, bobou b. /b/ polombuson b miampai poluputon. Poomitanan: tombului, koumbal, olombon, kubis, lubak, strobiri, bondira, bumba (i) “Boliai oku do songkilo goosin,” ka di Kiong kumaa di Bindi. (iii) Ogumu rapaon natanom di tapa hilo id dumo. Haro kubis, tawadak, balatung, bintorung, lubak, gorouk om suusuai po. (ii) “Orubat ilo buuk amu basaon, apagon tomod pinomoli,” ka di tapa kumaa di Kubot. (iv) “Kaino ondu moyo doho mongoi pokiloho do bambangan hilo id botung,” ka di taki. /b/ /b/ 1. Pibarasai om pasanarayo’ boros i momoguno /b/ om /b/ mantad sinding. 2. Intutunai om suato’ boros momoguno /b/ dan /b/ id ayat sumusuhut. 1.1.3 Popisuai tuni /b/ om /b/ id boros. A Pokinongoho’ sinding. MOKINONGOU OM MOBOROS


2 2. Kooturan peneutralan vokal /a/ kosiliu /o/. B Pibarasai om gonopo’ simbar di kosudong om pogihum piipiro boros di koolon tuni vokal soira osugkuan. 23 Harmoni vokal nopo nga: • Tuni vokal id isoiso putul boros di kosuai toi ko’ koolon o fitur sabap arahung di vokal mantad putul boros di suai. Harmoni vokal diti okito maya proses ponugkuan boros guas. Ponugku nopo nga id gulu, dohuri om ansipan. • Morujuk kosimbanon vokal /o/ kumaa /a/ maya proses ponugkuan boros. goN + tamus = gantamus goN + = -an + onsok = ansakan -an + = -ai + olon = alanai 1. Kooturan harmoni vokal (vokal /o/ kosiliu vokal /a/). Koolon o tuni /a/ kumaa /o/ soira osugkuan do ponugku dohuri -on om ponugku ansipan no-...-an anu + -on = onuon lasu + -on = losuon + -on = + -on = no- + rakit + -an = norokitan no- + ganit + -an = nogonitan no- + + -an = no- + + -an = 3. Pomonsoi ayat monikid boros di nosugkuan id sawat. Poomitanan: Boros: gantamus Ayat: Roitan do gantamus i tadi ku ontok di tokoro po tu asaru mangawi do rinapa. 1.1.4 Mongintutun boros di koolon tuni vokal soira osugkuan. PaN-...-on + = PaN-...-on + omot = pangamatan -ai + =


2 24 Oromos kokitanan do posorili diti pagandadan do baas. Haro no kopoilaan kada pataam do rinomos nga au tulun podulion. Ilo no. Au minog do haro kopoilaan miagal dilo. Sondii daa kopuriman do tonggungan manamong kolidangan do posorili. Yoho nga kopuriman nogi irad diri. Mada tokou tandasan tulun sompogunan do monosomu. Baa, kada kito kalaid do momuhu tu ooris do otoliban kito do baas. Baa, kaino no. Uhupai oku nogi do momuhu diti rinomos. Kada no andado’ tulun suai o momuhu. Koruol do mato kokito nung oromos. Au nogi osimbayan poinrikau hiti tu sosomu om outong kosingudan. Songkuro daa sinonong nung miagal dato pomusarahan ngawi do tulun soira kokito do oromos kinoyonon. Baa, bagal no karaja to diti. Ngoyo to pataamo’ rinomos huudi tung posuangan rinomos. Ayat pogoduhan nopo nga ayat i momoguno boros pogoduhan miagal kada, ula, bagal, tingkod om au minog. Ayat diti mongodu sosongulun do momonsoi. Poomitanan: 1.Kada pomodula. 2.Tingkod no minsinding. 3.Bagal no mimpili rasuk. 4.Au minog mimpanau do baino. 5.Ula no mangakan-ngakan. Ayat pokionuon nopo nga ayat i momoguno boros pokionuon miagal do uhupai, ngoyo, kanou, onuo om alansan. Ayat diti mokianu do sosongulun do momonsoi. Poomitanan: 1. Uhupai oku monompipi diti wagas. 2. Ngoyo intangai ilo takano gumolok. 3. Kanou mongoi pinguyat do kosuabon. 4. Onuo ilo kalakati. 5. Alansan opongo karaja nu. 1. Pasanarayo’ ayat pogoduhan om ayat pokionuon tumanud pibarasan id sawat. 2.1.2 Popolombus mogikaakawo ayat momoguno loyuk di kotunud: (i) ayat pogoduhan, (ii) ayat pokionuon. MAMBASA A Polombuso’ teks pibarasan id siriba miampai loyuk di kosudong.


2 25 2. Tinduo’ ayat pogoduhan om ayat pokionuon tumanud kaantakan gambar id sawat. Ayat pogoduhan Ayat pokionuon Minoboros i Monguhup Montiri Kolidasan Pogun diti, Dr. Lee Boon Chye ontok mimpuun wulan Milatok 2019 do poimogonon o kooturan au kawasa monigup id toinsanan kinoyonon kadai makan id nonggo nopo id pogun diti. Dandaon i moninigup do RM10,000.00 toi ko’ torungkuon au kolobi duo toun om i sanganu kadai makan nga adanda RM2,500.00 nung au tumanud kooturan diti. (Tadon: https://www.bharian.com.my/berita/ nasional/2018/10/484622/larangan-merokok-direstoran-premis-makanan-1-januari-2018) • 23 piatus mogiigion id Malaysia nopo nga moniinigup. Iso id pialatan apat tulun nopo nga monigup. • Turu mantad 10 tulun id kinoyonon tulun ginumuan miagal id kadai makan nopo nga ouyuban lisun do sigup. • Nung mogiigion id pogun diti monigup do tolu watang sigup monikid tadau, kos nopo nga RM4.791 billion. Kos diti kaanu no poposikul 399,218 tangaanak sikul miampai RM12,000.00 sakadai do monikid toun. (Tadon: Utusan Pengguna Sept-Okt 2018) B Basao’ kointalangan id siriba.


2 Id sikul • Porubaon do kaunselor. • Porubaon mongingia’ disiplin. • Sunudan o molohing. Porinta • Papatantu zon pogoduhan do monigup. • Kempen kada ponigup. • Kouhupan mantad tulun ginumuan. (Tadon: www.moh.gov.my dan di taknak.myhealth. gov.my) 26 1. Basao’ kointalangan kokomoi laang tumingkod do monigup. Milo nogi mambasa koilaan id Internet montok pomoruhang do toilaan. 2. Gonopo’ kointalangan id tinimungan kokomoi gambar id sawat. Basao’ asil di naanu id dumbangan do kalas. Atag pambalajaran Team Statements. Tinan sondii • Kiangkab do tumingkod. • Kopuriman koligaganan soira monigup. • Ralan do tumingkod: – gumuon minum do waig. – momuhobo tanaru. – mogihum do buruon. – minsodu mantad tambalut di monigup. 2.3.3 Momoguno bahan rujukan suai (projek, Internet) montok monginlaab koilaan kokomoi isu id teks.


2 27 Abaabayan Koponutuban Kempen Au Monigup montok Kolidasan Pinaanjur do Klinik Jawi-Jawi 7:00 doungosuab: Korikatan di tumanud do kempen. 8:00 doungosuab: Kopomorijistaan. 8:30 doungosuab: Mokinongou carama. 9:00 doungosuab: Pokitanan video/slaid. 9:30 doungosuab: Bengkel. 10:00 doungosuab: Potimpuunon o pokiikitanan. 11:00 doungosuab: Kuiz. 11:15 doungosuab: Booboroson ponuntuban. 11:30 doungosuab: Patahakan tutungkap om sijil. 12:00 pitangaadau: Kopupusan abaabayan. Tema: Au Monigup montok Kolidasan Tadauwulan: 7 gisom 8 Milau 2018 Timpu: Jaam 8:00 kosuabon gisom 4:00 sosodopon Kinoyonon: Gana Sikul Tosiriba Dudar Popoimagon: Gundohing Japar Itam Boyoon Klinik Jawi-Jawi Numbur telefon: 088-972xxx KEMPEN AU MONIGUP Kopisanangan om kopisunduan kumaa ponorikohon do abaabayan, i tapantang Luguan Kampung Dudar, Puru Koburuon om Kotingoligan Kampung, kukumaraja id Klinik Jawi-Jawi, toinsanan tobpinai i nokotindapou id abaabayan Kempen Au Monigup montok Kolidasan pinaanjur do Klinik Jawi-Jawi. Tobpinai kou ngawi, Ounsikou ginawo ku, sabaagi boyoon do kempen diti, kokito sokodung dikoyu maya kinaampayatan solinaid do duo tadau kempen do pinaanjur id kampung diti. Okito sokodung maya kotorodokon dikoyu mantad timpuunon gisom nopupusan o abaabayan diti. Bayahan kumaa toinsanan i nokohompit do abaabayan diti. Tobpinai kalansanan ku, Kosiwatan diti aanangan oku popointalang kawagu kokomoi korutumon kohompit diti monigup. Nokuro tu apakot do tumingkod tongotulun di nokoumbal-umbal no monigup? Soira monigup bahan neurotransiter mantad nikotin i haro dopamine mongowit diolo do koloyong. Osonong daa topurimanan nga au yolo kopuriman koligaganan di poinlisok i akandai diolo. Nung au tingkadan do monigup, orutum o kolidasan do tinan diolo. Suai ko' ii, monigup nogi kopongowit mogisuusuai toruol, miagal toruol tunduundu, oontok toruol bato o topos, stroke om oholian do kukulan. Oponsol oksigen montok tinan tokou nga soira monigup, karbon dioksida om hemoglobin kopirolot monowoli diti oksigen. Soira okuri oksigen id tinan tokou kopuriman do odoron id piipiro boogian tinan loolobi po id gakod. Tobpinai di pantangon ku, Sumusuhut, monigup nopo nga momirubat tomod do tusin. Kogumuan do tulun di moniinigup au oupus do tusin soira momoli do sigup. Au diolo sorohon do C Basao’ om imurio’ abaabayan id siriba.


2 28 2.1.3 Momoguno koilaan kontekstual montok popolombus isoiso teks pambasaan miampai momoguno loyuk di kotunud montok: (iv) booboroson. kopomogunaan do tusin montok di lobi oponsol miagal pomoli kakamot tangaanak do sumikul toi ko’ pambarai tongobiil lotirik om suusuai po. Agayo tonggungan monikid tulun id paganakan sondii. Sabaagi do molohing mingoos yolo kumaraja montok momogonop balanja id walai monikid tadau. Mantad dilo kada rubato’ tomod tusin pomoli sigup tu aiso kounalan montok koposion di olidas. Tobpinai ngawi, Okon nopo ko ogumu kaantakan toruol soira monigup nga kayamut nogi do posorili soira sangkataaman nopo di moniinigup i tompok do sigup. Suai ko' ii, au nogi momusorou i moniinigup soira papataam tompok do sigup id disan do ralan toi ko’ talun-alun. Iri nogi nga tadon piipiro kaantakan otutudan o gouton, walai om suusuai po loolobi po timpu magadau. Sumusuhut, monigup kapanahak kobolingkaangan kumaa tangaanak om nogi tongoondu di monontian soira ouyuban do lisun di sigup i mongowit koligaganan kumaa tuunduundu om topos diolo. Soira sowolokon ko do sigup, apangkal no tumingkod. Haro nogi katama momonsoi koimaan tangaraat mantad no do monigup. Loolobi tulun di au kabagal o kousinan. Kosoruan no haro kaantakan do apanakahan, osimbitan om osoruangan do walai. Koimaan nopo diti miagal tumomod mogihum kabang do rogon. Montok dilo, manganu tokou laang do sumodia om mogiuuhup tokou moningkod om momisunud kumaa isai-isai nopo kokomoi kobolingkaangan do monigup. Alansan oku maya do kempen diti kaanu tokou piipiro ponontudukan mantad nunu nopo pinokito om nokoindalan solinaid pinaanjur o kempen diti. Impupusan ku booboroson miampai popoimagon ponuntuban Kempen Au Monigup montok Kolidasan do Toun 2018 id Kampung Dudar diti. Pounsikou. 1. Onuai boros sokomoyon boros id siriba om pomonsoi ayat tumanud do potikan. 2. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) nokotindapou (ii) apakot (iii) koloyong (iv) rubato’ (v) ponutuban (i) Nokuro tu apakot do tumingkod do monigup i moniinigup? (ii) Nunu duo toruol i akandai tokou nung oholian do monigup? Onuai kointalangan kokomoi toruol dii. (iii) Mantad pomusarahan nu, nunu wonsoyon sosongulun i mumbal tumingkod do monigup? (iv) Momoli sigup kopomirubat nopo do tusin. Potolinahaso’ poingkuro ralan dikoyu sondii poopi do tusin?


2 A Imurio’ piipiro ijaan om koimbulayan boros Kadazandusun id nuut diti montok popointalang do rati. 29 Koimbulayan pimato /h/ Pimato /h/ koimbulai id ijaan boros Kadazandusun soira osugkuan dohuri -on. Poomitanan: lisi+on = lisihon sulu+on = suluhon lobu+on = lobuhon Panatakan do pimato /u/ Tatakon o pimato /u/ om alanan do /h/. Boros di momoguno diftong au, ou, iu om osugkuan id dohuri -on, tatakon nodi u om alanan do h. Poomitanan: kiriu+on = kirihon sorou+on = sorohon Haro nogi alanan do w. sahau+on = sahawon lohou+on = lohowon Panatakan do pimato /i/ Tatakon o pimato /i/ om alanan do /y/. Boros di momoguno diftong ai/oi/ui om osugkuan id dohuri -an, -on toi ko’ -o, tatakon nodi /i/ om alanan do /y/. Poomitanan: salakoi+o’ = solokoyo’ tombului+o’ = tombuluyo’ sakai+on = sakayon sudai+an = sudayan 1. Imurio’ ijaan om koimbulayan boros id siriba. 2. Pomonsoi ayat monikid boros di nakatayad. 5.1.2 Popolombus boros di kosimban tuni soira tatakon o pimato montok popointalang do rati. kulu kuluhon tubahon kahau kahawon kakai kakayon tubau tunui tunuyan siliu silihan PURALAN BOROS


2 30 Koilo tokou do ogumu tonggungan molohing kumaa tangaanak. Mada daa molohing do popurakon mato di tangaanak kokito kinalantayan do tambalut diolo. Otopot nopo, ogumu kaantaban tangaanak do lumantoi id koposion. Sumoonu nopo nga oubu gangak yolo mantad tambalut. Montok dilo kada no ponokiambalut tulun di okubong tipus om mamabo walai nopo. Oilaan tokou haro tambalut di lingkung barait. Sumusuhut, id sikul nga minog no otorodok do balajar om muhot do mongingia’. Kada siilon kabang soira uhoton. Suai ko’ ii, minsodu mantad kowoowoyoo’ tambalut i kitalad tampangil. Id tohuri, tangaanak sikul nga minog aparu monguhup molohing id walai. Kada no omitanai woyo di alawis tunturu. Boros mikagos nopo nga mantad duo boros toi ko’ lobi i manahak rati di poimbida. Kogumuan nopo do boros mikagos nga naanu mantad tukadan. Poomitanan: i. Kampis barait ii. Monggom ninipot 1. Pasanarayo’ boros mikagos di noguno miampai momonsoi ayat mantad boros dii. Poomitanan: Boros mikagos: Ayat: 2. Gonopo‘ ayat momoguno boros mikagos di kosudong. (i) Ulion do tulun i Marina mongoi pokikama tu isido. (ii) Au nopo oopudan do momisunud ilo tanak tu kada soira kopiruba tulun suai tu au osonong sopibongung nopo soira tumalib. (iii) Osonong no mogihum koilaan baabaino tu id no momoguno do Internet. (iv) Roitan do soira au kobulun mongoi id pagawasan mulong po pitangaadau. (v) di Marlin sabap natayaan au ogiigina dilo pondulung amas id tunturu di Norlia. (vi) di Gaman Lazimin tu nokosuni ngawi tonom-tonomon di tinanom disio. (vii) Komoyon do i Maria tu asanangan isido monginlumis-lumis mulong po tu kiumur-umur no. (viii) Osopung i Meso korikot id sikul tu isido mamanau mantad id walai. 5.3.3 Momonsoi ayat momoguno boros mikagos. iii. Miinta gomutan iv. Nayasan botung-botung B Basao’ potikan id siriba miampai mongimuai boros mikagos di noguno.


2 31 Monuat teks ponurubungan Ponuatan do ponurubungan nopo nga abagi do duo kawo: i. Ponurubungan kokomoi uhu koubasanan kumaa isai-isai nopo miagal mokiilo isoiso ahal. ii. Ponurubungan kokomoi uhu di oponsol kumaa tulun di poimbida sabap kinalantayo' toi ko’ karaja sosongulun. Kawo ayat i. Ayat toomod – ayat di manahak katarangan ii. Ayat pongudio – mongudio miampai boros pongudio – mongudio aiso boros pongudio iii. Ayat ponuhuan – ayat monuhu – ayat pogoduhan – ayat pokionuon iv. Ayat kotigagan – popolombus topurimanan Poomitanan: Pangaan ponogulu Poiloon ngaran di mongoi ponurubung om uhu pibarasan. Haro duo ko lobi tulun kohompit id pibarasan. Suato’ ngaran ponongibang miampai monuat titik misahau id tompok di ngaran. Timpuunan pibarasan miampai mongilo habar. Momoguno ponowoli ngaran tumanud do umur, boros pomolohou toi ko’ kinalantayan. Pangaan do tonsi Pibarasan diti tumanud uhu om koilaan di toponsol mantad di kohompit ngawi do pisimbaran. Pangaan kolimpupuson Suaton id kolimpupuson pisimbaran mananda nopupusan no pibarasan. Id koowion mongunsikou kumaa di tinurubung. Ngaran A: Ngaran B: Ngaran A: Ngaran B: Ngaran A: Ngaran B: A Iloo’ format ponuatan ponurubungan id siriba. 3.2.2 Monuat teks ponurubungan. MONUAT


2 Angkab au Atanus 32 1. Basao’ pibarasan id siriba montok poomitanan monuat do ponurubungan. Nokoruba i Ryann di Angel maamaso di Angel mimbosikal. Ryann: Kopisanangan doungosuab Angel. Opinogot ko no minluda do mimbosikol. Tumakad om rumuhuk diti nulu. Au ko ohuyan? Angel: Kopisanangan nogi kumaa dia Ryann. Atuk, ohuyan tomod om koluhoi daa ginawo nung sorohon! Nga oinsasamadan oku soira korikot hilo id timpak. Ryann: Poingkuro ko nokohompit id gana mimbosikol diti? Isai i mongunsub dika mintanud do pialaan? Angel: Soira nobolian oku di tapa ku bosikol ontok di 11 toun ku nogi minimpuun oku do orohian mimbosikol. I tapa ku nogi mongunsub doho do mamain bosikol. Maid-laid nga lobi orohian oku mimbosikol. Nokoumbal oku tumanud mogisuusuai pialaan aantakan haro koliwangan ku miagal id Ranau, Keningau, Tambunan, Kota Marudu om Beaufort. Ogumu no notimung ku midol kinalantayan ku. Ryann: Isai kopio i momoluda dika gisom do akawas no nayatan di nampayat nu? Angel: I tapa ku sondii o koruhang ku minluda. Isio no i mongunsub doho. Toinsanan i nawayaan ku manahak doho kagarasan om sunduan do lobi mingoos id gana mimbosikol diti. Ryann: Obuli daa popoilang do laang di tonudon nu gisom nakalantoi ko? Angel: Oinsanan tulun, nung manu kalantoi, minog no do toriirimo mingoos do minluda. Tupus kumaa molohing om pogun sondii i kounsub doho. Iti no kosiwatan do popokito do goos ku montok diolo. Suai ko’ ii, tumanud oku di timpu di napalan. Wonsoyon po ii oponsol do gulu. Potobilangon ku


2 33 timpu soira balajar, monguhup molohing id walai, sumolowot do tambalut om minluda do mimbosikol. Ryann: Atuk, opinogot ko no! Agaras nogi tinan nu. Orongou ku ika o minobi do pogun Sabah id Sukan Sukma XIX 2018 id Perak. Poingkuro no kinalantayan nu dii? Angel: Yoho nogi ri. Nakalantoi oku taang koonom id abaabayan mimbosikol id konuluhan toi ko’ mountain bike. Ogumu tomod i daa kobolingkaangan notoguang ku ontok diri. Ogumu i lobi abaal ko yoho. Alansan oku lobi osonong kalantayan ku montok pogun Sabah id Sukan Malaysia id timpu dumontol. Mada oku popurakon mato kokito kinalantayan diolo. Ryann: Bayahan Angel. Monongkuyaan oku kototos ko ontok dii. Okon ko asanang kagampot taang koonom nayatan pogun Malaysia. Kabantug ngaran Sabah om Malaysia maya kaampayatan nu id pialaan dii. Nunu ngawi kinalantayan nu do suai? Angel: Nakaanu oku nogi duo midol pirok taang koduo om iso midol gangsa taang kotolu id sipoot SAGA id Tawau ontok toun 2015. Sipoot SAGA id Sandakan ontok toun 2017, nakagampot oku midol amas om tolu midol pirok. Ryann: Au no ogiigina kinalantayan nu. Monokodung oku kopio diti pinggaasan nu. Kada oku lihuai sabaagi tambalut nu soira kabantug ko tohuri tadau. Pounsikou dia. Angel: Pounsikou nogi dia Ryann. Au ku lihuan ika sabaagi tambalut ku. Tilombuso’ ku po do minluda. Hino ko po. Ryann: Oo, hino ko no. 2. Intutunai kawo ayat di pinoitom id potikan miampai momorujuk nuut id bolikan 31. Atag pambalajaran Think-Pair-Share. Poomitanan: Au ko ohuyan? – Ayat pongudio aiso boros pongudio. 3. Pomonsoi ayat tumanud kawo ayat di pinasanarai. (i) Ayat toomod (ii) Ayat pongudio a. Miampai boros pongudio b. Aiso boros pongudio (iii) Ayat ponuhuan a. Ayat monuhu b. Ayat pogoduhan c. Ayat pokionuon (iv) Ayat kotigagan a. Osuayan b. Orualan c. Otogod d. Otood e. Oimayaan 3.4.2 Momoguno mogikaakawo ayat id ponuatan.


2 34 Kalantayan ku Ngaran: Ando Fixs Malin Kinalantayan akademik: 10A PT3 toun 2017 Angkab: Saintis (monoriuk do rombituon) Kooturan di tonudon • Otoronong o pomusarahan. • Abagos minluda. • Tumanud timpu di napalan. • Kiginawo minsingilo. • Momonsoi bobos osonong. Kointalangan aktiviti mobi do sikul di natanud Nin. Abaabayan Nayatan Abaabayan Toun Kinalantayan 1. Piboi’an Hiis Pogun Sabah KDCA, Penampang, Sabah 2016 Kotolu 2. Festival Kesenian Murid 1M Kabansaan Pulau Pinang 2017 Amas 3. Konsert KDCAISCEP Pogun Sabah KDCA, Penampang, Sabah 2017 Koduo 4. Piboi’an Sayau Kreasi Pogun Sabah SMK Lok Yuk Likas, Sabah 2017 Koduo 5. Piboi’an Sayau Kreatif Pogun Sabah Wisma Budaya Kota Kinabalu, Sabah 2017 Amas 6. Dance World Cup Malaysian Qualifier Kabansaan Kota Kinabalu, Sabah 2018 Amas 7. Konsert KDCA Kaamatan Pogun Sabah KDCA, Penampang, Sabah 2018 Kolimo 8. International Youth Folk Dance Festival Sompomogunan Pusat Kebudayaan Penampang, Sabah 2018 Amas 9. Hari Palang Merah Sedunia Pogun Sabah Sandakan, Sabah 2018 Amas 10. Karnival Kesenian Murid 1M Kabansaan Selangor 2018 Amas 1. Tumanud kinalantayan i nabasa nu mantad kointalangan id sawat, pomonsoi ayat pongudio di kosudong. 2. Mantad ayat pongudio di nowonsoi nu, pomonsoi ponuatan ponurubungan poimponu kokomoi kalantayan songulun tangaanak sikul di nakatayad. B Imurio’ kointalangan id siriba.


2 Tinimungan Susumayau Sayau Kapa Momorun Sayau Kapa Momorun nopo nga sayau mantad tinaru Dusun Tindal Kampung Melangkap Kapa id watas Kota Belud. Sayau diti mantad koguraguraon di koonduan soira momonsoi do kuron. Nokopomusorou yolo mongulud koguraguraon dii sumiliu sayau i pinungaranan do Sayau Kapa Momorun. Kapa nopo nga ngaran di kampung, momorun nopo nga momonsoi do kuron. Kuron diti asil tinunturu momoguno lagit. Ii nopo kuron di okoro roitan do popogong. Kabaalan momonsoi do kuron potungkuson gisom sogigisom id pialatan koonduan tu iti no pongindopuan i manahak kousinan diolo. Sayau diti noimbulayan ontok toun 2012 soira haro ponoriukan mantad Jabatan Kebudayaan Kesenian Negeri Sabah. Maya program Perantisan Seni solinaid sontoun, pinobuuk diolo kokomoi sayau diti. Ontok toun dilo nogi pinokitanan o sayau diti id karamayan Tadau Kaamatan nayatan pogun id KDCA. Sayau diti nampot do tuunion mantad kulintangan. Kulintangan diti winonsoi mantad kayu mangaung di otuo. Kayu di nulud nga au mogiroorompok pongulud montok popoulai mogiisuayan o tuni i kirantak do pogindohuan. Rasuk di rosukon diolo nga ‘Gonob Tuit Momorun’. Rasuk diti mantad kain binidang i rosukon diolo aantakan haro karamayan. Sinokot-sokot nopo nga lunsing di tongokoro (giring-giring) om dalai. Tuni dilo lunsing mananda do mamagatang yolo tombului. Sinokot do suai nopo nga miagal do kulu, tambai-ambai, simbong, saring, lungkaki dalai, rindawog om bolokina. Suai ko’ ii, kiniigit nogi yolo poring toniba i roitan do lalabi om kuron pinomungaranan do popogong. Alansan daa maya sayau diti kaanu popoingkawas koinusan sayau koubasanan om kaanu popoinggumu koinusan sayau id pogun Sabah. Nagayat nogi ginawo mantad Muzium Pogun Sabah om nogi Kotinanan Tinunturu Malaysia do manahak sokodung montok sayau diti. Mada tokou daa atagak koubasanan mongoi do au atagak tinaru. (Tadon: Koisaan Tinimungan Sayau Kapa Momorun) 35 Olumis o koulunan Agayo ginawo ku muhang Olumis koubasanan Tinaru tokou puawang 4.1.1 Popoilo koilaan kokomoi tungkus koinusan: (iii) sayau. A Kanou minsingilo koubasanan. KOLUMISON BOROS


2 36 Roiton • Kindo kindo rondogung Mindahu kosuabon Muli do sosodopon Kindo kindo rondogung Kulintangan kayu Kuron Popogong 1. Intutunai sokot-sokot do rasuk Gonob Tuit Momorun. Bolokina Tangkong Lungkaki dalai Simbong Saring Kulu Popogong Sinsing Rindawong Tambai-ambai


2 Ngaran do koubasanan Tadon 37 2. Rati Koguraguraon Sayau Kapa Momorun. 3. Pomonsoi ponoriukan id labus kalas kokomoi nunu nopo koubasanan tinaru tokou. Pabantao’ projek di nowonsoi id kalas. Hiis di noguno 1. Ponsusuau 3. Monginsir 6. Mongubo 2. Mokidakut 4. Popobilid 5. Monguhub


2 B Inonongo’ o sinding diti. Onuai kointalangan kokomoi tikid frasa di pinoitom id sinding. 38 Unduk Ngadau Unduk ngadau do kaamatan Narayou ko tadau di baino Olundus om otumboyo ko Unduk ngadau tanak tolundus Pinolubuk ko do molohing nu Montok tulun di linouson Unduk ngadau unduk ngadau Songulun ko tondu tolundus Unduk ngadau unduk ngadau Kasarahan do bambarayon Unduk ngadau tanak Kinoingan Linundus nu binabang do tadau Osorong mato mongintong Sinding di: Evaristus Gungkit Sininding Kawagu di: Patrick Jolius 1. Tanda’ai koontok toi ko’ kasala kointalangan kokomoi kooturan tumanud do piboi’an unduk ngadau. Nin. Ayat Simbar a. Kotonudan nopo piboi’an nga poingukab kumaa toinsanan tinaru id Sabah. b. Minog koilo moboros do boros Kadazandusun. c. Piboi’an diti montok koonduan di poimbilang. d. Kirinanggou apat kaki om id akawas kaanu tumanud diti piboi’an. e. Minog manambasaan do basaan koubasanan. f. Au minog mongigit kaad kointutunan. g. Susumikul au obuli tumanud diti piboi’an. h. Au insan kohompit id wonsoyon do tangaraat.


2 39 2. Imurio’ koilaan kokomoi kaamatan id potikan. KAAMATAN NAYATAN POGUN SABAH 2018 Tema: Koubasanan Impohon Pisompuruan om Piombolutan 2018 KENINGAU: Tadau Kaamatan popokito kotoronongon om piuludan id pialatan do mogiigion id pogun Sabah mulong po mogisuusuai tinaru om kotumbayaan. Minoboros i Boyoon Montiri ontok dii do kosiwatan diti kaanu popointutun kokomoi tadat om koubasanan tinaru Kadazan, Dusun om Murut. Puawang pogun Sabah do koubasanan di poimbida ko mantad pogun suai. Kolumaagan diti minog do unsikohon kaa disio do minoboros ontok karamayan Tadau Kaamatan nayatan pogun id Padang Bandaran Keningau. Mogisuusuai abaabayan koubasanan di pinokito solinaid do sonwulan kapamaramaian do Tadau Kaamatan pointongkop do pogun diti. Nosiliu o pogun Sabah sabaagi iso poomitanan do popokito piuludan mulong po mogisuusuai tinaru i humompit do mongoi pamaramai. Nopili o tema Koubasanan Impohon Pisompuruan om Piombolutan miampai mongunsub tulun ginumuan do momusorou om monginonong tema diti mooi do koimbulai woyo mogipaapantang om mogilisi-lisi tiso om tiso gisom sogiigisom. Ramayon Tadau Kaamatan diti montok kasarahan kinolubukon di Huminodun montok koposion tinaru di gulu. Susuyan maya Huminodun diti manahak ponontudukan mooi do toririmo mongunsikou. Minoboros i boyoon do montiri do momogompi piisaan diti gisom kagamut o sunduan mogiiso om au oimbayat nunu nopo koimbayatan di au osonong. Hontolon tokou daa kosiliu pogun Sabah do ririkoton do tutumombului mantad labus pogun. (Naanu om sinimbanan mantad https://www.utusanborneo.com.my/2018/05/01/kaamatan-manifestasi-keharmonian-rakyat-sabah) 3. Simbaro’ ponguhatan id siriba tumanud do potikan. (i) Piro linaid ramayon o Tadau Kaamatan? (ii) Nokuro mamaramai Tadau Kaamatan o tinaru Kadazan, Dusun om Murut do monikid toun? (iii) Mantad pomusarahan nu, nokuro tu pinili o tema Koubasanan Impohon Pisompuruan om Piombolutan montok toun dilo? (iv) Posuulo’ kawagu abaabayan suai ko’ mantad pinasanarai id sawat i minog do pohoroon mooi do au olihuan do sukod wagu do baino? (v) Panahak do piipiro koponsolon Tadau Kaamatan kopihondot do toun tumombului id pogun tokou. (vi) Potolinahaso’ pironitan Unduk Ngadau om Legenda Huminodun. 4.2.3 Poposunud koilaan kokomoi Unduk Ngadau om Kaamatan.


2 40 Kanou mampayat id pialaan momolidang do sikul. Tutungkap pinosodia mantad Kotinanan Molohing om Mongingia’. Timpu Pialaan mantad Wulan Milatok gisom Wulan Gomot MO M O NSOI TAMAN HERBA MOMUDALI BAHAN N AI DA MOMO S N B NA MATI O NU GA MR +001 R M100+ RM100 + 1 2 3 Pomonsoi iso karatas karaja kokomoi projek momolidang sikul i pinili nu. PONGINLUUBAN


Click to View FlipBook Version