The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

BAHASA-KADAZANDUSUN-TING-4

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by mohdfaizalhafizie, 2024-05-06 08:37:58

Bahasa Kadazan T4

BAHASA-KADAZANDUSUN-TING-4

8 141 OUMOLIG O TINAN, OPOROKIS POMUSARAHAN Id unit diti, minsingilo tokou: i. Manahak kosokodungan toi ko’ au kosokodung kumaa koilaan di norongou. ii. Manahak kootuson montok isu id teks di nabasa. iii. Monuat montok popointutun isoiso ahal. iv. Pananda do koilaan di notimung momoguno ICT. v. Momoguno pananda wacana om boros toguangon id ayat. Telefon mangahau koposion tokou?


8 142 Telefon mongowit do waya taraat? Papanau korita Id toodopon 1.4.2 Manahak kosokodungan toi ko’ au kosokodung kumaa koilaan di norongou. Id talun-alun 1. Nokuro tu nosiliu kaantakan miagal id gambar diti? 2. Nunu ngawi kogolingan do tulun ginumuan gisom nosiliu koligaganan miagal dilo? 3. Pointalango’ kooturan i minog do tonudon soira momoguno telefon id kinoyonon di naantakan? A Pibarasai kaantakan maya dilo gambar. MOKINONGOU OM MOBOROS


8 Kobolingkaangan Lumatang 143 Koponsolon (i) Asanang rumomut do molohing. (ii) (iii) (iv) (v) (i) Tumanud audio, pasanarayo’ kobolingkaangan di otimbabaan tangaanak sikul soira oholian mamain do Internet maya grafik id siriba. (ii) Nung kiwaa tambalut dikoyu miagal id audio, panahak piipiro laang do monguhup mooi do kalantoi isio id sinikulan om koinsodu mantad koimaan di au osonong. Pabantao’ momoguno nunu nopo bahan grafik. Atag pambalajaran Rally Robin. 1.4.3 Papadalin mesej di norongou kumaa bahan grafik. B Kosokodung kou nangku do telefon kandai oponsol montok susumikul? Pibarasai miampai tambalut om panahak do pounayan tumanud tonsi di pinasanarai dikoyu. C Pokinongoho’ o susuyan diti.


8 144 MAMBASA Koburuon Internet om Gajet Momugas Woyo Toluud id Pialatan Tulun Ginumuan Hontolon nopo id koposion nga paganakan di olidas om kopikorumo kasari id pialatan molohing om tangaanak. Nokuro tu maid-laid asaladan o paganakan kowoowoyoon di au osonong? Nokosowoli o telefon sabaagi iso i bobos oponsol do toguangon gisom nopugas ngawi woyo toluud toi ko’ woyo tosonong i minog potindohoyon id pikorumaan di oulud. Media sosial miagal Facebook, Instagram om Whatsapp minonimban woyo koposion tulun ngawi. Natagakan o sukod wagu woyo do mamantang tulun di otuo mantad ko’ yolo. Soira kopiruba id nonggo nopo, okuri no i tumabi om muhot do habar om momolohou do inan, inai, aki, odu om piroitan di koubasanan. Kaantakan miagal diti mongowit woyo di au momusou tulun id posorili. Ogumu nogi timpu aawi mamain Internet om gajet gisom do ointob timpu monongkiboros miampai id paganakan. Suai ko’ ii, kopongowit woyo di au mamantang tiso om tiso id kinoyonon do pakarajaan. Poingkuro tokou popokito puawang do kinosuahon om olinuud o mogiigion id pogun tokou? Kada no usui di tulun di tumalib tuod nopo. Gatangon tokou komolohingan om tongotambalut mooi do koimbulai piunungan di osonong id pialatan paganakan om nogi tambalut tokou. Suai ko’ ii, aiso nogi timpu mongoi korumo tongosungkad tukad. Maya koburuon do Internet timpu baabaino diti, katanud o kowoowoyoon tulun do agangau gisom atagak kaadat-adato’ mogisongkoduo. Mulong po misomok walai nga osodu piolitan tu nosiliu sompori-pori koposion. Lobi orutum soira mongoi rikot pangalapan do 2.3.1 Mongintigas koilaan mantad teks. A Basao’ potikan id siriba miampai pamarait di kotunud. Pomonsoi pongintigasan au kolobi 120 patod boros.


8 145 1. Simbaro’ ngawi ponguhatan id siriba. (i) Nokuro tu komoyon do nopugas woyo toluud maya potikan diti? (ii) Poingkuro popogirot pirumaan om piombolutan id pialatan sungkad tukad? (iii) Onuai kointalangan kokomoi Internet mongowit pogioduhan id tanga tulun ginumuan? (iv) Mantad pomusarahan nu, potolinahaso’ laang sosongulun di abaal momoguno do Internet? karamayan id sungkad tukad tu au kosiwat do monongkiboros sabap aawi timpu monimbar pason-pason id telefon. Onuon daa kosiwatan mintutun miampai monongkirumo kumaa tiso om tiso. Mada tokou daa osiliu kara tiangan tu komoyon do tulun au koilo monongkirumo do wokon. Soira haro pirotian, kaanu mogiuhupuhup monolibamban nunu nopo kaantakan taraat id sungkad tukad. Omitanai tokou woyo tulun do Jepun i au mongigit telefon maamaso id pitimbungakan. Koburuon do Internet om gajet nogi minonimban woyo soira kumaraja. Au osorisid o karaja nung soruhai-ruhai om mintong no do telefon. Poingkuro tokou sumiliu pakaraja di otorodok om ponongkuyaan do boyoon tokou? Tandasan do logod gumbalon no do kumaraja. Suai ko’ ii, au otorodok kumaraja soira au abagalan do todop. Sumusuhut, tinan di au olidas miagal olomok om ohuyan o topurimanan soira au kabagal timpu mundorong. Ingkaa nogi soira haro batos di boyoon do monuhu tokou nga kolipas nogi lansat om korikot o mangkawot. Kowoowoyoon miagal diti tantu no korutum do koposion tu yati no lansanon do paganakan om pogun id gana ekonomi. Sumusuhut, Internet om gajet nogi kopongowit woyo di orohian do popotongkop ahal di karaag do pomusarahan. Gambar-gambar di kososomu popintongkopon maya do video. Kabaalan diolo mongedit tongogambar kopongikum do sosongulun gisom atagak ponongkuyaan tulun kumaa diolo. Suai ko’ ii, oimbayat nogi sukod wagu minsingumbal momonsoi koimaan di au osonong om wagu noilaan diolo. Ingkaa nogi booboroson, miagal id gana politik gisom do popouringkau kotoronongon do pogun. Nung au soriukon nga kosikit do tapui pisongkiwalan id pialatan do mogisuusuai tinaru id pogun diti. Ahal di tongokoro kosiliu ahal do tagayo soira pogisimbaran gisom do mogitootondos om kootuson mongowit pogioduhan. Montok dilo, au tokou milo ponongkuyaan tomod kopoilaan i popintongkopon maya koburuon teknologi do timpu diti. Tohuri no, au milo ilagon koburuon do Internet om gajet id pialatan tulun ginumuan tu miwoyo koponsolon do timpu moden diti. Mogigusa-gusa popoulai koilaan wagu id Internet. Montok dilo, onuon tokou kosiwatan do momoguno Internet montok kounalan kumaa karaja tokou mooi do orikot ngawi ii hontolon. Alansan daa koinsodu ngawi kaantakan di taraat i momugas piuludan id pialatan mogiigion id pogun diti soira sumiliu tokou momoguno di abaal o pomusarahan kokomoi do Internet. (Tadon: Gajet mamagangau id pilumaagan-berita harian online Selasa, 19 Julai 2016)


8 146 2. Kosokodung kou nangku ingga wolit koilaan mantad do Internet? Panahak do pomusarahan nu sondii kokomoi ahal diti miampai manahak do kointalangan. 2.5.1 Manahak kootuson montok isu id teks di nabasa. Koumatan Kointalangan Kootuson om Kounalan Koluhoyon Pounayan a. Kaanu koilaan Kaanu koilaan isoiso ahal. Kaanu koilaan wonsoyon di au osonong. Abaal do momili koilaan i monguhup momongo isoiso karaja. b. Mogisuusuai pomolihis c. Osikap om okikit d. Kaanu mikomunikasi e. Papataran do produk f. Pongia’an online g. Mongilo abar h. Ogumu koumatan Ogumu koumatan Mogisuusuai pomolihis Papataran do produk Kaanu mikomunikasi Pongia’an online Mongilo abar Kaanu koilaan Osikap om okikit Kounalan do Internet


8 147 1. Patayado’ piipiro winonsoi di tondu gisom norutum isido tumanud susuyan mantad surat abar diti. 2. Onuai nogi atag i minog do powonsoyon mooi do au aakalan. KUALA LUMPUR, 14 Gumas – Songulun tondu naakalan do kusai mantad Afrika i mamatos do manansawo disido. Oruol tomod ginawo di tondu soira au norikot iman-imanon disido do manansawo. Lobi koruol soira tusin soginumu RM100,000.00 nakataam toomod sabap naakalan do agen Love Scam mantad Afrika. Nokotutun i tondu di Akil Muhsi id Facebook mantad po di piipiro wulan nakatalib. Tondu do kiumur id pintangaan 40 toun diri minonongkuyaan boros-boros di oomis mantad di kusai. Minuhang tomod di kusai gisom do minamalan yolo do miiso id timpu dumontol. Au di tondu noilaan do i kusai nopo okon ko haro kopio. Minaan tomod pingudutai i tondu dii di tinimungan do 11 tulun mantad Afrika i mumbal manakau do tusin disido. Ontok wulan Magus di nakatalib, pinosoliwan disido tusin soginumu RM107,350.00 montok pambarai di pinokirim di kusai tu au kaka kosoliwan id Upis Imigresen Kota Kinabalu. Soira nokopuriman do noudutan, minongoi isido ruput id balai pulis. Nihum di pulis id piipiro kinoyonon i minanakau. Tumanud do Boyoon Pulis Cheras, Asisten Komisioner Chong Kok Sin soginumu 15 tulun mantad Afrika, kaampai no songulun tondu mantad pogun nokoyonon, Uganda om Filipina. Nagakom diolo i tondu mantad id pogun diti om sinusuhut siam tulun id Bandar Mahkota Cheras id Kajang. Apat kawagu nagakom id Taman Putra Perdana, Puchong Selangor. Id operasi dilo naanu do pulis o siam laptop, 26 telefon om turu kaad do bank ii gunoon do manakau. (Tadon: http://www.utusan.com.my/berita/jenayah/janji-manis-warga-afrika-8232-wanita-rugi-rm100- 000-1.24828#ixzz5dG1bexnP) Winonsoi Atag Minonongkuyaan boros di oomis. Au oduya otumbayaan boros di wagu po notutunan. B Basao’ teks miampai koroitan di kotunud.


8 148 Pananda wacana nopo nga boros toi ko’ frasa i popionit ayat id pangaan mooi do oulud om haro kotilombuson di ayat. sundung po do ingkaa mantad no dilo poingkuro po suai ko’ ilo sumusuhut wookon nopo suai ko’ mantad dii nung ingkaa id kolimpupuson Kinohizaban Sukod Sabah Tungkus Koubasanan Kadazandusun nopo nga buuk tinimungan susuyan toniba (suniba) sinuat tangaanak sikul pintangaan takawas id pogun Sabah ontok di toun 2016. Pinosoliwan o buuk diti mantad no kopurimanan do minog timungon o koilaan do sukod wagu monusui do nunu nopo kaantakan toi ko’ i norongou, nokito om nabasa diolo. buuk nopo diti nga iso nogi kabaalan diolo do popoimbulai kabaahan id gana ponuatan. Tumanud di pinapaanjur diti piboi’an, abaabayan miagal diti nga solimpuunon nogi. mokianu kouhupan mantad sikul ngawi popoburu do ahal diti. Ogumu asil ponuatan tangaanak sikul id buuk diti. abaabayan sumusuhut mangan poindalano’ nopo nga piboi’an roisol. Ogumu nogi abaabayan di napalan mantad. Nung aiso pirotion mantad tangaanak om mongingia’ ngawi apangkal do mamagampot nunu i napalan. miagal di boros di noilaan nung okon ko yati om isai po, nung okon ko baino om soira po. maya do program miagal diti tantu no kagayat ginawo tangaanak do mampayat. Posodiaon o tutungkap sabaagi mamagatang di pimparagatan di tangaanak. Alansan tokou do osonong o kootuson pimparagatan diti. tamangai tokou no tungkus koubasanan i pasandadon kumaa do sukod wagu. (Tadon: Kolej SIDMA om Jabatan Pendidikan Negeri Sabah) 5.2.4 Momoguno pananda wacana id ayat. A Gonopo’ pangaan id siriba miampai momili pananda wacana di kosudong montok pangaan diti. PURALAN BOROS


8 149 Boros popionit om, tu, nung, toi ko’, mooi do Boros kotigagan atukoi, adada, odoi Boros pongudio nunu, isai, soira Boros ponokodung milo, mumang, kaanu Boros pomogirot kopio, tomod Boros popoimagon toi, podii, dii Boros pongilag kada, amu, Boros popiromut ngaran id, do Boros popotopot oo, otopot, baa Boros pongintaban iso, duo, tolu Boros ponuduk huudi, ino 5.4.4 Momoguno boros toguangon id ayat. B Soriuko’ boros toguangon id siriba.


8 150 Onuai boros misulak om pomonsoi do ayat. (i) Otood. (ii) Agaras. (iii) Osuau. (iv) Olidas. (v) Aparagat. 3.3.2 Monuat montok popointutun isoiso ahal. Otood Ginawo Nahagakan Pomusarahan Osonong o kinalantayan. Noiduan do kolisihan. • 29 piatus mogiigion Malaysia noontok depresi toi ko’ nahagakan pomusarahan di toun 2017 nokoingkawas ko mantad di toun 2011. • Nokoingkawas soginumu 50 piatus toruol diti mantad 2011 gisom toun 2015. (Tadon: http://www.astroawani.com/gaya-hidup/stres-punca) A Imurio’ gambar id siriba. MONUAT


8 Nung kawaya ko kaantakan miagai diti solinaid do duo minggu, romut no isai-isai i koilo manahak dia do kouhupan. Waya Ahagak o Pomusarahan 151 1. Gonopo’ koilaan id sawat. 2. Ponuat do pangaan tumanud dilo tonsi pinatayad. Au aanangan do momonsoi aktiviti di korohian. Aiso goos do kumaraja. B Imurio’ gambar id siriba.


8 152 Poomitanan: Osuayan oku kinosimbanon kowoowoyoon di Amy. Di gulu osonong o kowoowoyoon disido. Dinondo asaru ku orongou do sumongkiwal Momogiak Mongudut Monogod Monguntootori Sumongkiwal Mongumang Momolupu C Pomonsoi susuyan toi ko’ kointalangan kokomoi kowoowoyoon do sosongulun i ahagak pomusarahan miampai momoguno piipiro boros maan id siriba. Milo nogi ruhangan ilo boros mooi do kosudong di susuyan do wonsoyon nu.


8 153 Toruol Ahagakan Pomusarahan Kowoowoyoon do koposion dinondo mongowit kinoingkawason toruol ahagakan o pomusarahan toi ko’ Major Depressive Disorder (MDD). Toruol psikologi nogi diti koontok kumaa toinsanan au monutun do tongokusai ko tongotondu, tangaanak om komolohingan. Ahagakan pomusarahan nopo nga iso kawo toruol mantad pomusarahan di ohukot. Atanus o ginawo diolo potilombus koposion hiti pomogunan. Okito iti maya kobooboroso’, kouyuyuo om kotoronongon sosongulun. Nung pologoson tomod tulun miagal diti, oduya mogihum ralan toniba mongidu kohukatan do pomusarahan diolo. Tumanud di Penaung Psikiatri Malaysia (MPA) Tan Sri Lee Lam Thye id ruputan do Bernama kokomoi Ponoriukan Kolidasan om Morbiditi Kabansaan, minoboros do toruol i kohompit do mental nopo iso toruol i manahak kobolingkaangan tohontol id pogun diti miririkot do toun 2020. Tulun di popolisok do kohukatan do pomusarahan oduya oontok do toruol diti ka disio do minoboros. Tadon nopo katangaban nga mantad pomusarahan sosongulun di popiagal do koposion sondii om koposion do tulun suai. Soira au karantai o naangayan id sikul toi ko’ id pakarajaan, kohilo no pomusarahan diolo. Tumanud luputan mantad New Straits Times (NST) wulan Manom 2016, ponoriukan mantad Komontirian Kolidasan Malaysia pinopokito do iso mantad limo tulun tangaanak sikul id pogun do Malaysia nopo nga kitoruol do ahagakan pomusarahan. Ogumu katangaban do tangaanak sikul miagal id piombolutan tiso om tiso. Kopuriman yolo do au koilo mambalut loolobi po songulun i nosusu do nopihansa momusorou do aiso kotutukon do poimpasi soira kokito do koinan-inano’ do wokon di aiso bohiton. Wookon nopo nga tulun di au kagampot do iman-imanon om nokoburu no i tambalut do suai, mumbal no tumingkod do mingoos om au tumanud nunu nopo pingaasan. Mimpuun nodii papasala do koluhoyon sondii. Suai ko’ ii, toruol ahagakan pomusarahan nga mantad paganakan sondii. Paganakan di aiso pogihuman do kousinan kikobolingkaangan do au korungod o pangakanakan id paganakan. Haro nogi au kotilombus o sinikulan tu aiso balanja do sumikul. Lobi korutum soira kohompit tangaanak do kumaraja id nunu nopo karaja montok mogihum kaakanan sampaganakan. Ilo nogi nga kahagak ngawi pomusarahan di tangaanak. Suai ko’ ilo, paganakan di sompori-pori kagangahan sondii nga kahagak nogi do pomusarahan. Osorou nopo molohing norungod no ngawi kosusukupan pinatahak diolo kumaa tangaanak. Nolihuan diolo do tumorungak, monongkirumo om mokinongou ahal do tangaanak monikid tadau. Ogumu koboros kalantayan tangaanak id koposion nopo nga mantad sokodung do molohing om nogi paganakan di oulud. D Basao’ potikan id siriba.


8 154 Kointalangan Atanus ginawo diolo potilombus koposion id pomogunan. Tulun di popolisok do kohukatan pomusarahan oduya oontok toruol. Pomusarahan Au koowit do kahagakan. Au koihum laang ponolibamban. Aiso mamagatang. Sumusuhut nopo nga kaantakan di nawayaan do sosongulun id timpu notoliban. Mogisuusuai nawayaan do monikid tulun. Haro nogi i noudipon ontok di tokoro po sabap au upuson do molohing. Osorou tokou po nangku i Chester Bennington mantad tinimungan Linkin Park i kuminiros do 41 nogi toun ontok 20 Madas 2017? Kuminiros isio tu ahagak o pomusarahan soira kosorou kinantakan nawayaan dau di tokoro po. Okito nogi piipiro abar id media sosial pingamalan o tangaanak gisom do kosuang id lamin pongusapan. Tangaanak di noumbalan pinokorualan do molohing nopo nga atagak ponongkuyaan diolo kumaa molohing sabap kopuriman do au gatangon. Kolimpupuson, minog osopung do porubaon do dokutur, kaunselor om psikoterapi montok monolibamban toinsanan kobolingkaangan kokomoi toruol diti. Nung atanud tokou i laang-laang pongumoligan nga kaanu tokou monoguang koposion di poimponu kataadan. Podolino’ kawagu koilaan kokomoi tadon toruol ahagakan o pomusarahan momoguno peta pomusarahan. Poomitanan:


8 155 Modop kiikiro walu jaam montok popotingkod hinuyan do tinan om kahagakan do pomusarahan. Mongoi podtuongis. Popokotod do tunduundu 120 gisom 180 kotod saalom do 30 minit do sangadau toi ko’ mamanau 20 gisom 30 minit. (Tadon: http://www.Jpan.Sabah.Gov.My/perumahan/117-ujian-dass. Ujian saringan stres, kebimbangan dan kemurungan (dass)) Taakanon di osulimbang kopogowit tinan di olidas, agaras om kaanu monolibamban do kahagakan. E Ponuat karangan kokomoi karalano’ monoguang kahagakan pomusarahan id siriba miampai momoguno bahan rangsangan di pinosodia. Ninaru nopo karangan au okuri mantad 300 patod boros.


8 156 Monigog Insan tadau minongoi kaka i Rokian pirambot hilo id bawang Tuaran. Daamot do mirambot sigog ka om oruol tomod o tian di Rokian. Minlii po i Rokian oholian do orualan. “Atuk, matai oku no baino!” ka tosorou dau. Sigog ka kohino tondu osiriba, osilousilou tobuk. “Hondi, tigogo tika!” ka di tondu. Kamao’ no tian di Rokian om ponigog no. Hog batak Tua do bolitotok Tolud do bolisunsung Totoko tunduundu Sunsungai i tangkayau. Kopongo di tondu do monigog nga okon nogi ko humali o koruolon do tian di Rokian. Osiriba no tawan okito di Rokian sabap kinoruolon do tian dau. Okito po di Rokian o kiwot di tondu do minongidu. “I Siwot Dalan pama ri dii,” ka tosorou dau. “Araat no i Siwot Dalan mamatai doho,” ka di Rokian. Podtikapatai no kaka i Rokian. Naamot do poinlii i Rokian, ukab no tawan miampai mogulinau. Lintuhun no i mogulinau om kamao’ no tian di Rokian miampai minonigog. Tiho ku po lo tadau Tiho tipu barambang Tipu barambang giod Giod tinarom madi Olobou Tawaran Olitok o Mongkobung Tinindalon do batak Tinimbohou do hongkou iidu ... Maid-laid notibanasan i Rokian mantad toruol dau. Okito di Rokian do mininsawat i tulinau. “I pama Minamagun ilo,” ka tosorou di Rokian. Uli no i Rokian miampai ginawo di ounsikou tu kakal po poimpasi isio. 4.1.3 Popolombus topurimanan toi ko’ pomusarahan kokomoi isoiso karya di naanu mantad mogisuusuai tadon: (v) woyo toluud, (vi) ponontudukan. A Inonongo’ koubasanan tokou. KOLUMISON BOROS


8 157 1. Simbaro’ ngawi ponguhatan id siriba. (i) Nokuro tu komoyon di Rokian do araat i Siwot Dalan? (ii) Potolinahaso’ woyo toluud mantad do susuyan diti? (iii) Onuai kointalangan kokomoi ponontudukan i aanu nu mantad do susuyan diti? 2. Pomonsoi ayat mantad boros id siriba tumanud dilo potikan. 3. Onuai do piipiro posugkuon boros id siriba. magadau oholian osilou-silou kiwot poinlii lintuhun notibanasan minamangun poimpasi Tisuli Awagat ginawo ku mingkakat. Intangai ku i tina, momusorou isido do tanaru. Momuhondom ngawi sontob do nawayaan diolo ngoduo. Tuminongkiad i tapa om au no gumuli. Agayo panasalan ku. Au oku nokosomuli koinggoritan di tapa ku pinoposikul doho. Osorou ku di gulu, naamot do koundarangan sikul semester koduo id universiti, minuli oku id kampung. “Nokouli ko baino Ato?” Tuhot di tapa ku do au minintong doho. Kisinaan isio do borusat. “Oo. Di tinu oku nokorikot.” Miagal au otood turos di tapa. Tilombus oku id dompuran. Mamabak do pangi i tina ku. Haro kasari somimpun tokoro o tongobotuan, toliu, lomi, gipan om lontoi maan gagahai di tina do takano. “Koririkot nu Ato?” Tadau B Inonongo’ susuyan toniba diti.


8 158 Ingkuri tokou no korongou boros komolohingan kokomoi kadaaton. Kadaaton diti okon i ko’ kadaaton toomod tu haro pounayan di pinatantu. Kogumuan sukod wagu do baino au koilo om au karati kokomoi do kadaaton tu nasaladan do koburuon om kooturan do wagu. Kadaaton nopo nga koontobon do wonsoyon di pogulu tu soira koruba diti kadaaton nga au no potilombuson i ngoyon tokou. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Nunu ngawi kobolingkaangan do otoguang tangaanak id sinikulan? (ii) Potolinahaso’ piipiro laang tumimbaba kobolingkaangan tangaanak dii? (iii) Mantad pomusarahan nu, potolinahaso’ poingkuro monguhup mongiingindapu id pongindopuan taakanon koubasanan? Nakatahis o turos di tina ku. Ongoi oku gapus di tina ku. Miagal kasasari soira oku kouli kampung tumanud i tina ku sumakai motor. Popingatod yahai do sambaat sada soira haro mokianu. Nointutunan do tulun i tina ku papataran kasari sambaat hilo id tomu monikid tadau Kurudu. “Tingkod no sumikul, mangawi nopo tusin mongoi sikul.” Boros di tapa ku katangkabo doho. “Koilo ko Ato, okon ko otogod i tapa nu. Mongunsub kopio dika monotos do balajar,” ka di tina monginsasamod doho. Au oku rumologo do balajar. Au oku otogod di tapa. Hondomon ku koposion di osonong montok ngoduo molohing ku. Id linimput toodopon lumuyung romou mato ku. Minamangun onuai oku kagarasan. Kisun Tampuling, Kota Belud Yoho nga nosusuyan oku tina ku soira kokito lontugi do dumarapas do wawayaan dati nga kadaaton nogi. Korongou nopo kaka paus do minlohok nga komoyon nogi do kadaaton. Koilo kou komoyon do kadaaton montok tulun di pogulu? Kaa di taki ku, soira korongou tuni tombolog lokiu nga sumiliu no kadaaton. C Kanou iloo’ tokou.


8 159 2. Maya do tinimungan, pomonsoi projek id labus kalas montok monoriuk kokomoi piipiro kaadat-adato’ do tinaru tokou. Pabantao’ maya ICT o projek dikoyu. Monotol 1. Simbaro’ poguhatan kokomoi do kadaaton id siriba. (i) Suato’ o waya nung sumunsung do kadaaton di pogulu? (ii) Potolinahaso’ i pakadaaton ontok timpu moden diti? (iii) Panahak pomusarahan nu, nung kakal do tonudon kadaaton diti montok timpu dinondo? 4.4.2 Papabanta do koilaan momoguno ICT. Boros Kisuang Kointalangan 1. Nopuhunan Soira mongoi panau nga mongoi po tudu’ di nunu nopo i nonsok toi ko’ paakanan ontok diri. Soira haro kaantakan di au osonong sabap au minongoi tudu’ nga komoyon do nopuhunan. 2. Mipopol Tulun di laid mangakun do mipopol sabap isoiso kaantakan taraat di apangkal pibabasan. Mipopol nopo nga au mangakan do tusi kirati do au miilang do makan. Soira mibabas nga misila no tusi om mongorot songinan manuk. 3. Momolupu Monondos miampai momolupu toi ko’ araat o boros. Miagal ‘kakakung kono’, ‘karatu ko no’ om suusuai po. 4. Monotol Soira mongilo osonong i tana maan umoo’, monotol po om poginipian nogi. D Iloo’ boros kisuang id siriba. Boros kisuang miagal komoyon do taboo toi ko’ tabu.


8 160 Poinghamad 1. Kotimung tokou do tusin nung … tokou do momoguno. 2. … nopo id koposion nga ogumu no asil do aanu tokou. 3. Kotimung tokou do tusin nung opinogot do … . 4. Pomusarahan di … kaanu mogilag toruol ahagak pomusarahan. 5. Toinsanan tulun … do manamong do piuludan tiso om tiso. 6. Nung … tokou nga tulun suai nogi nga momusou dati. Poturidong 1. … kokitanan di Marina gisom aanangan tambalut disido. 2. Tulun di … nga asanang mogihum laang ponolimbamban soira koruba kobolingkaangan. 3. … tokou boros do molohing mooi do au oruol ginawo diolo. 4. Ginawo di … komoyon nogi do oborisi o ginawo. 5. Nung … tokou balajar osonong kootuson do panaasan tokou. 6. … o tinan soira asaru tokou minguyat. 5 6 5 6 4 4 2 1 1 2 3 3 O K T O O I O A P A A Pomoinan Boros. PONGINLUUBAN


9 Ogumu kobolingkaangan i otoguang id pongindopuan, pomusarahai nung poingkuro do monolibamban? 161 MIMPARAGAT ID PONGINDOPUAN Id unit diti, minsingilo tokou: i. Mongulud tonsi toponsol montok gunoon id pibarasan. ii. Momoguno toilaan di noompuri montok manahak sogu’ ponolibambanan . iii. Monuat montok monusui susuyan toi ko’ kinantakan. iv. Mogihum koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru. v. Momonsoi ayat misompuru.


9 1. Simbaro’ ponguhatan id siriba tumanud teks di norongou nu. (i) Nunu tudu di Xander, Mary om i Rina ruminuba di Linda? (ii) Onuai kointalangan kokomoi konsep pomutanaman polikultur? (iii) Poingkuro popoburu pomutanaman montok tana di okikip? (iv) Panahak do atag i milo poburuon montok di agayo tana tumanud do konsep pomutanaman polikultur? (v) Mantad pomusarahan nu, potolinahaso’ laang-laang i kohiok do sukod wagu do mampayat id gana pomutanaman komersial? A Pokinongoho’ audio pibarasan. 162 Polikultur Iso kawo tanom toi ko’ tayam id iso kinoyonon. Monokultur Mogisuayan kawo tanom toi ko’ tayam id iso kinoyonon. (Tadon: https://www.google.com/amp/s/gardenerdy.com/ difference-between-monoculture-polyculture-farmingtechniques.amp) 1.4.4 Mogibooboros montok monolibamban isoiso ahal. MOKINONGOU OM MOBOROS


9 B Pibarasai kounalan do tintingabai tumanud peta pomusarahan. 163 2. Podolino’ koilaan di naanu nu id peta pomusarahan. Kounalan do Tintingabai Kumaa Kolidasan Tinan Kolidasan mato Mongingkuri kobolingkangan kolidasan tinan Papagaras tulang Popoingkawas ginaras tinan Momolingos longohon Mongingkuri do raha kumodou Antiradang Kolidasan tinai’ (Tadon: https://www.livescience.com/45487-pineapple-nutrition.html) Polikultur a. b. c. Monokultur a. b. c. 1.5.1 Mongulud tonsi toponsol montok gunoon id pibarasan. Pisuayan


9 C Patayado’ asil produk di aanu mantad tintingabai. D Potolinahaso’ laang momonsoi jus tintingabai maya gambar id siriba. 164 Asil Produk mantad Tintingabai Laang Momonsoi Jus Tintingabai


9 A Basao’ teks id siriba. 165 Laang Mongilag Oudutan Momoli Maya Internet Momoli maya Internet nosiliu iso pogiomit-omitan kawawagu tu kopihuyud kinoingkawason do teknologi maklumat. Sundung potuu do ingkaa, kobolingkaangan okon nopo kumaa di momoli nga kumaa nogi di papadagang online. Tonudo’ turu laang mooi do au oudutan. Pogulu momoli soriukon tokou o koilaan kokomoi kakamot di kaanangan tokou do momoli. Soriuko’ ahal teknikal miagal ko’ ginayo, nunu tadon do winonsoi om spesifikasi di kakamot. Nung momoli kakamot elektronik, soriuko’ spesifikasi i pinosoliwan do kilang om imoto’ nung kaagal kopio id iklan. Nung momoli kain om aksesori, intangan o ginayo, wotik om bahan pinomonsoi. Milo nogi mokianu di papadagang do gambar suai mantad ko’ gambar i poinsuang do iklan. Maya laang diti milo tokou popisuai gambar di pinatahak om gambar suai id Internet mooi do au kosiwot momoli kakamot di au otopot. Laang suai nopo nga uhoton tokou i papadagang nunu o jaminan soira kabaya momoli. Pokionuon koilaan kokomoi linaid do jaminan, kooturan jaminan om laang do mokianu di jaminan. Papadagang di osonong manahak jaminan di otopot tu otumbayaan yolo do kakamot di padagangon dau. Piagalo’ om pisuayo’ nogi ilo jaminan kumaa papadagang suai di poindaftar. Milo nogi mongilag oudutan maya mambasa koinganaan mantad momoomoli di nokopogulu. Mantad dilo nga oilaan tokou do nunu korohian om au korohian di momoomoli kokomoi kakamot dii. Milo tokou nogi monoriuk maya media sosial kokomoi nunu nopo komi mantad tulun di nokoumbal minomoli. Sumusuhut, piagalo’ om pisuayo’ o gatang kakamot di bolion mantad piipiro papadagang. Mogisuusuai o gatang do iso kakamot dilo tumanud do korohian di papadagang. Haro popoiliu gatang di asawat nga haro tutungkap di tahakon toomod toi ko’ aiso kos do papaatod. Haro nogi popoiliu do osiriba gatang nga barayan sondii di momomoli kos papaatod. Kosoruan tokou okito ilo teknik do kogumuan gunoon id gana papadagang online, miagal ko’ e-bay, Lazada om Shopee. Suai ko’ ii, pogulu momoli mumbal do rumomut kumaa di papadagang. Umbalan mongiuhot kokomoi dii om laang do papaatod. Intangan poingkuro sisimbar om imurion o linomus, nung kopisudong do iklan di papadagang. Ilagon papadagang di au obinsimbar om osonsog. MAMBASA 2.3.2 Momoguno koilaan di noompuri montok manahak sogu ponolibamban.


9 1. Patayado’ kobolingkaangan otimbabaan do momoomoguno i orohian momoli maya Internet. 166 (i) Au kopiagal o spesifikasi do kakamot tumanud do iklan. (i) Soriukon o koilaan kokomoi kakamot di bolion. (ii) (ii) (v) (iii) (iii) (iv) (vi) Laang sumusuhut, inonongo’ laang mambarai di poinggonop. Laang mambarai di aiso kobolingkaangan nopo nga mambarai maya kotundunan i poposodia koumoligan kumaa di momoomoli (Buyer Protection Programme). Maya laang diti, poopion pogulu do tulun piromutan i gatang do kakamot gisom popoilo i momoli do naramit no dau i kakamot. Laang suai i oumolig nopo nga momoguno tokou do laang mambarai soira aramit i kakamot (COD-Cash On Delivery). Sabaagi pomolingkuman, minog do tonudon tokou o laang di nokointalang mooi do au oudutan soira momoli maya online. Soira nopongo i pibarasan om otuluk i korohian kada lihuai do manahak komi di tosonong sabaagi pongunsikou om sokodung kumaa papadagang di olumaag. (Naanu om sinimbanan mantad https//www.google.com/amp/www.azwans.om/7-tips-mengelakkan-tertipu-ketika-membeli-secaraatas-talian/amp/) 2. Patayado’ kawagu laang mooi do au oudutan soira momoli maya Internet.


9 B Basao’ potikan id siriba miampai manahak do kootuson poguhatan di sumusuhut. 167 Pangalapan do tumombului do pogun diti di Toun Tumombului id Pogun Malaysia ontok di toun 1990 popokito do pongindopuan id gana diti kipotensi do kaanu popoburu do ekonomi pogun. Maid-laid mugu-gumu tutuumombului mongoi tombului id pogun diti. Onuon tokou daa kosiwatan miampai miigit do longon sumokodung do porinta popoburu id gana diti. Tumanud do Tourism Malaysia, id timpuunon do toun 2019 gana podtuongisan nakaanu RM21.4 bilion nokoingkawas o nintaban ginumu mantad ko’di toun. Soginumu 25.8 riong tutuumombului nokorikot miampai kos RM84.1 bilion o balanja naawi diolo id pogun diti. (Naanu om sinimbanan mantad Utusan online -- 9 Madas 2019). 2.5.2 Manahak kootuson montok isu id teks di nabasa. 1. Soriuko’ piipiro kawo podtuongisan id siriba. Pilio’ kawo pongindopuan di aanangan ko mongindapu miampai manahak piipiro pounayan. Basao’ kootuson do simbar nu. Atag pambalajaran Gallery Walk. Podtuongisan id Labus Kakadayan Inap Desa Mion do piipiro linaid id kampung miampai momonsoi wowonsoyon di koubasanan do tulun kampung tu manahak diolo kopurimanan sabaagi tulun kampung. Agro Podtuongisan Tumombului id kabun tua’ua’ om pomogompian do tayam. Posodia nogi piipiro kabun sabaagi longkod ponoriukan kumaa tulun ginumuan loolobi kumaa susuumikul id universiti id pogun om labus pogun. Produk Taakanon Monuduk laang momonsoi om popointutun taakanon di kawaawagu mantad inovasi sondii miagal do tindalam koubasanan, daat sada, sambal liposu, nomis om suusuai po.


9 168 Kinoyonon di olumis Mintong do kinoyonon di olumis miagal id timpak do nulu, id kokompungan, disan do bawang, disan do rahat om suusuai po. 2. Basao’ kointalangan id siriba miampai monimbar piipiro ponguhatan do sumusuhut. Karnival Podtuongisan Pohoroon do porinta o karnival diti pointongkop do pogun om labus pogun. Maya do laang diti, ointutunan do tulun ginumuan kokomoi pogun tokou sabaagi kinoyonon di kohiok do tombuluyon. Kosiwatan do karnival dilo, kaanu popointutun piipiro kinoyonon, mogisuusuai taakanon, om koubasanan mantad piipiro tinaru id pogun diti. Suai ko’ ii, poposodia nogi pakej-pakej podtuongisan di kompetitif kumaa tutuumombului. Sumusuhut, karnival di pinoindalan kohompit no pogun di osodu miagal id Amerika Selatan om Afrika mooi do kotongkop o kointutunan do pogun id gana podtuongisan. (Naanu om sinimbanan mantad http://usahamajupelancongan.blogspot.com/) (i) Suato’ kouhupan do porinta id gana podtuongisan suai ko’ mantad kointalangan id sawat? (ii) Pomusarahai laang di milo tonudon montok songulun i tumimpuun ii do mongindapu id gana podtuongisan? (iii) Pointalango’ koponsolon do woyo olinuud id pialatan mogiigion id pogun diti montok monorimo do tutumombului? (iv) Mantad pomusarahan nu, nunu kobolingkaangan tohontol di otoguang do mongiingindapu id gana diti miampai manahak atag do ponolibamban? (v) Onuai ponguyadan kokomoi karamayan di poonjuron id pogun diti om pionitan do koponsolon karamayan diti id gana podtuongisan?


9 A Mongintutun kawo ayat misompuru. 169 1. Pomonsoi ayat momoguno boros popionit id siriba. a. nga b. om c. nung d. mooi do e. toi ko’ 5.2.5 Momonsoi ayat misompuru. Ayat Misompuru nopo nga tinimungan duo toi ko’ lobi ayat mintootoiso miampai kopomogunaan do boros popionit toi ko’ aiso boros popionit. Owonsoi o ayat diti mantad duo toi ko’ lobi subjek om predikat. • Misompuru misoungko • Misompuru pancangan • Misompuru piomungan Ayat misompuru misoungko nopo nga owonsoi mantad duo toi ko’ lobi ayat i momoguno do boros popionit: nga, om, di, do, nung, mooi do, toi ko’ om suai po. Poomitanan: Momorumak i Risa tanak om momonsoi karaja walai i Sani. (i) Momorumak i Risa tanak. (ii) Momonsoi karaja walai i Sani. Milo nogi do pioniton o ayat ngawi dilo miampai aiso boros popionit. Polombuson o ayat diti miampai loyuk di kosudong. Poomitanan: Minongoi i Jay hilo id walai pongusapan, sumakit isio. (i) Minongoi i Jay hilo id walai pongusapan. (ii) Sumakit isio. PURALAN BOROS


9 170 Ayat Misompuru Pancangan nopo nga kiwaa iso ayat tohontol om iso toi ko’ lobi ayat tokoro. • Ayat tokoro nopo nga ayat di koimbulai id dohuri do boros popionit. • Ayat tokoro dii, pinasalag id ayat tohontol om adadi soboogian do ayat tohontol. Abaagi do tolu kawo o ayat misompuru pancangan: a. Ayat mitokin Momoguno o ayat diti do boros popionit; di, i. Poomitanan: Momonsoi i Ram do wakid di agayo. (i) Momonsoi i Ram do wakid. (ii) Agayo o wakid. b. Ayat pomogonop Ayat nopo diti nga sumiliu pomogonop do iso ayat tohontol i momoguno boros popionit do. Poomitanan: Nakalantoi i Jerry do bobos osonong id piboi’an modsinding. (i) Nakalantoi i Jerry. (ii) Bobos osonong id piboi’an modsinding. c. Ayat katarangan Ayat nopo diti nga sumiliu katarangan id predikat, i momoguno do boros popionit tu, nung om gisom. Poomitanan: • Abagos i Jenny mimparagat sumikul tu kiangkab isido sumiliu songulun dokutur. (i) Abagos i Jenny mimparagat sumikul. (ii) Kiangkab isido sumiliu songulun dokutur. • Mongoi oku badi nung haro no kotonudon ku. (i) Mongoi oku badi. (ii) Haro no kotonudon ku. • Koruol ginawo boros di Kila gisom nakakaus i Dina. (i) Koruol ginawo boros di Kila. (ii) Nakakaus i Dina.


9 171 2. Pisompuruo’ ayat id siriba momoguno boros popionit mooi do osiliu ayat misompuru pancangan di kosudong. 3. Pomonsoi ayat misompuru piomungan momoguno boros popionit id siriba. a. i. Adalaan ginumu sada manahu. ii. Nakalabai tambong di aki. b. i. Pinapatahak i Gida do tutungkap kumaa tadi dau. ii. Agayo o tutungkap. c. i. Osonong kinalantayan di Rio id panaasan SPM. ii. Abagos i Rio balajar. d. i. Nokorikot i Huguan Siou hilo id kampung ku. ii. Minongoi popoimagon Tadau Kokotuan. e. i. Mongoi isio podtutud tagad dau do baino. ii. Au no rumasam. a. tu mooi do b. gisom nga c. nung om Ayat misompuru piomungan nopo nga haro lobi iso kawo ayat, i owonsoi mantad piomungan ayat mintootoiso om ayat misompuru toi ko’ omungan do piipiro kawo ayat misompuru. Koubasanan do anaru o ayat diti. Poomitanan: Sundung potuu ogumu toguangon di Rayner id sikul nga otoboi om agaras isio muhup molohing id walai. (i) Ogumu toguangon di Rayner id sikul. (ii) Otoboi i Rayner monguhup molohing id walai (iii) Agaras i Rayner monguhup molohing id walai.


9 B Mongintutun kawo ayat misompuru. 172 I Rantau Id iso kampung poingion iso paganakan. Moginodop yolo id sulap tu poinsomok do tindohuon. Loolobi po soira orikot timpu gumamas. Aiso no kolinsigon diolo suai ko’ mindahu. I nopo tapa do paganakan diti nga i Gindau om sinawaan nopo disio nga i Lindai. Haro duo tulun tanak diolo. Songulun tanak tondu i minsuusumandak nogi om songulun tanak wagu di ogirot roitan do i Rantau. Sundung po osusa o kopooposion diolo mogihum do kaakan-akano’ nga kakal do ounsikou o paganakan diolo. Suai ko’ mongumo, momutanom nogi yolo do mogikaakawo totonomon miagal ko mundok, guol om tongokinotuan. I Gindau nogi nga opogot do mongintalun ontok haro koliwangan mantad karaja id dumo. Insan totuong, nosulu i Gindau do rugi tuai ontok minongoi podtitiu bonong hiri id palu-palu au songkuro osodu mantad sulap diolo. Mantad kinaantakan dii, au nodii katatad mamanau tosodu isio. Roitan dii bobolian do haro minongoi usug tu ruminuol dii o gakod di Gindau. Au no songkuro alaid mantad dii, orikot no o Tadau Kokotuan. Tumangkabo kopio i Rantau tu osorou disio aiso o tikanas diolo ontok manaandak Tadau Kokotuan tu alaid nodii au nokopokidupot i tapa disio. I Rantau sondii nga totos noindamaan do karaja id dumo. Poinsandad no id kinoyonon diolo do poposodia taakanon di alaba ontok timpu mamaramai Tadau Kokotuan. “Rantau, ongoi no panganu tongoporing om tuai. Pilion i poring do nokokikang,” ka di Gindau minonuhu di Rantau. Tumboyoo’ no di Rantau i boros do molohing disio dii. Koongoi po i Rantau do poring om tuai, torimo-rimoo’ no di Gindau ii minomonsoi do kasip, gado om sungul. Piipiro tadau mantad dii, kopongo no di Gindau o 50 kakamot pongintorus. Suhuo’ no di Gindau i Rantau minongoi papataan ngawi dii. Mogot po tu mantad di tokoro po asaru katanud i Rantau di tapa disio mongoi papataan do tangakasip, momonsoi lawa om nunu nopo kawo kakamot panganu tongonintorusan. Popintonduo’ om upanai no di Rantau i sungul do tonsi lonot. I nopo kasip nga nupanan di Rantau rinutok do mundok. Nosongodou kopio i Rantau nokopongo papataan ngawi dii kakamot pongintorus disio dii. Umbayaan di Rantau monusui do tikid doungosuab om doungsosodopon ii pinataan disio dii. Soira korikot id walai, imburuon di Gindau ii tu au nodii isio koindahu. Soira otunuan, salahon di Gindau ii hiri id paha. Ii nopo nasalau nga pongian om posuangon disio id rugut. Solinaid do sonwulan mantad dii, nokotimung i Rantau hopod om turu rugut do nintorusan. Soira norikot tadau karamayan ogumu koobpinayan om sungkod tukad do nokotindapou id walai diolo. Ounsikou ngawi ginawo diolo tu osonong kinapanandakan do Tadau Kokotuan diolo do toun dii. “Apa, nokorikot no i tulun mamaamadung do tupolo, monuhu momolohou dia,” ka di Reno minomugas pomusarahan di Rantau do timpu nawayaan disio di talaid.


9 173 I Reno nopo nga tanak tomulok di Rantau om i Rombin, sinawaan disio. Kolihing i Rantau kosorou rutum kopooposion nawayaan ontok timpu suminukod isio. Osianan isio kosorou molohing disio i au no nokopuriman koposion di lobi oliwawos pogihuman do kaakan-akano’. Lintuhun no isio minongoi bontol di Roslan, tambalut disio mantad Kota Kinabalu. I Roslan nopo nga tinaru Kadayan mantad Bongawan om papataran do tua’ua’ om kinotuan hilo id pasar tagayo kakadayan Kota Kinabalu. Ontok nopo timpu monongua’ o tupolo, intolu i Roslan do rumikot daasom sominggu mongoi pamadung do tua’ tupolo di Rantau. Hopod om limo ekar do tanom tupolo musang king di Rantau nakaanu pinoposimban do kopooposion paganakan disio. Muhai-ruhai no mongua’ i tupolo pikiikiro 20 ekar tinanom di Rantau di limo toun nakatalib. Nupayaan no mantad isio di David Ho montok popoeksport do tua’ tupolo kumaa hilo id pogun do China. Patayado’ mogikaakawo ayat misompuru i aanu mantad tangon. a. Ayat Misompuru Misoungko i. ii. iii. b. Ayat Misompuru Pancangan i. ii. iii. c. Ayat Misompuru Piomungan i. ii. iii.


9 A Imurio’ o iklan id siriba. 174 Suato’ o koinganaan nu minampayat do pinsingilaan mananom do tintingabai. Ninaru nopo ponuatan nga au okuri mantad 300 patod boros. PINSINGILAAN MANANOM DO TINTINGABAI Pinsingilaan i pohoroon do Komontirian Momutanom Malaysia, silihon do komontirian pongunsuban do ginumuan mimparagat id pongindopuan maya tana. Timpu: 8:00 dongosuab gisom 4:00 sodopon Tadau Wulan: 5 -- 7 Mansak 20 c c Kinoyonon: Dewan Tulun Ginumuan, Ranau Pambarai Kaampayatan: RM200.00 (miampai makan kosuabon om doungadau) Pancarama: Tinimungan Lungkitas Doungadau Koilaan di aanu: * Kawo tintingabai i milo silihon pongindopuan * Pongintaban ginumu atanom id mogisuayan ginayo tana * Kobolingkaangan om laang monolibamban * Nonggo kinoyonon pataranan do asil * Momorun produk mantad tua’ tintingabai * Koilaan kogunoon suai do tua’ tintingabai * Ralan manganu lisin pongindopuan KAANU SIJIL KAAMPAYATAN 3.3.3 Monuat montok monusui sorita toi ko’ kinaantakan. MONUAT


9 175 Podolino’ bahan grafik id sawat iso ponuatan poimponu. Ninaru ponuatan nu nopo nga au okuri mantad 120 patod boros. Manganu tanak tintingabai mantad guas bagas pinongonuan tua’ Mongimbasiu tanak tintingabai Momoluang do pananaman Manatas om momorutok do guas tintingabai mooi do au odundungan i tanak Momoloting do pananaman Patanom do tanak tintingabai. Morobuat do guas tintingabai mooi do alabung kosunion Pooluon songuas tanak monikid iso katanaman Manganu tua’ tintingabai 3.3.1 Monuat montok manahak kointalangan. B Imurio’ o grafik kokomoi mananom om manganu asil do tintingabai id siriba.


9 A Imurio’ maklumat id siriba. 176 Ralan rumomut Dangol Tokou Haddy Piris|Facebook Tadon Kg. Kipaliu Kinaratuan Ranau, Sabah Wonsoi Dangol pongitanan Pais pongorot Pais pamalapak Laang modsupu • Modsupu do bosi • Momorun do bontuk • Momonsoi ponginlumis mantad bosi • Momonsoi tulu om tangkap • Momorisi do dangol • Momoguno kakamot ponuu tobuk montok momiadang do tapui • Momoguno duo toi ko’ tolu kawo kayu do momonsoi tulu om tangkap do dangol. Pola ukiran/motif • Periuk kera, sisik tintingabai om tunduk do paku (id tulu om tangkap do dangol) • Tumanud do pokionuon dii momoomoli Kawo kayu gunoon • Kayu malam • Kayu kopi • Kayu bawang-bawang • Kayu merbau • Kayu sepatir • Kayu juta • Kayu limau • Kayu ‘burl’ Kawo bosi gunoon Bar do sinso (mato garagadi, rantai borodungal om spring do korita) Kinorikoton do pataranan Poimpuli pogun Malaysia Gatang RM150.00 – RM500.00 4.1.1 Popoilo koilaan kokomoi tungkus koinusan: (i) norunan. (Tadon: https:///www.google.com/amp/www. hmetro.com.my/node/208450/amp https://www.utusanborneo.com. my/2017/03/28/nilai-eksklusif-parang- ranau) KOLUMISON BOROS


9 B Imurio’ om pinsingilaai tungkus koilaan sandad tinaru i pinatayad id siriba. 177 Simbaro’ ponguhatan sumsuhut tumanud jadual id bolikan 176. (i) Polombuso’ om posuato kawagu kawo do ukiran. (ii) Nunu kaabalan i minog do haro montok songulun i modsuusupu? (iii) Poingkuro ralan do monguhup di modsuusupu mooi do koburu id pongindopuan? (iv) Tumanud pomusarahan nu, poingkuro mamagayat sukod wagu do minsingilo kabaalan do modsupu? Mamaragang do Tuai Mamaragang do tuai nopo nga iso kabaalan komolohingan mantad tinaru Kadazandusun i gunoon o asil pomowotik do sirung koubasanan i pinungaranan do sinondugan. Kounalan nopo momoguno do pamaragang tungkus laid mantad ko saat kawaawagu nga amu momoguno bahan kimia om au obintalup o warana. Suai ko’ ii, au koposoliwan do tusin pomoli kakamot do gunoon tu koinsanai kakamot aanu mantad sandad posorili. Kawo nopo tuai di koubasanan do ragangon nga sumiliu om ponompuun. Kakamot suai di gunoon do mamaragang nopo nga roun do lobo, gamut do bingkudu om tua’ do worung. 4.3.1 Mogihum koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru id: (ii) tungkus koilaan. Tuai Sumiliu Tua Worung Pangi Gamut Bingkudu Roun Lobo Rinagang Sinondugan


9 178 Karaaralano’ Mamaragang do Tuai. Putulon sorondopo-dopo i tuai. Wilaon sorowalu-walu. Poimpohon o roun do lobo id tuou do kakanan toi ko’ lansang om posuangon nogi tuai di linikob, om soibahan kawagu roun do lobo. Tunguhon do waig gisom oolitan om rondomon solinaid sominggu. Tudu nopo diti nga popolomok mongisas do londudu. Iduon o tuku. Puhusan i wila tuai. Au kawasa obolotok masaan mamaragang do tuai.


9 179 Posodiao’ o kakamot pamaragang. Lapakon i tua’ worung om i pangi, om putulon soroniba-niba i gamut do bingkudu. Andadon do kosogit om soukon om pakayadon gisom otuu. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Nunu kogunoon do tuai di rinagang? (ii) Nunu kogunoon do tua’ worung om gamut do bingkudu? (iii) Patayado’ laang popolomok tuai montok mongidu do londudu. (iv) Nunu po suai produk di milo wonsoyon mantad tuai? Soukon mantad lansang i tuai, kisason i londudu om posuangon nogi id lansang miampai kakamot pamaragang. Tunguhon gisom olitan om rakanon gisom agalakan kiikiro solinaid sanjaam. Nopongo no ralan mamaragang do tuai.


9 180 (i) Nunu rati do boros sunduan taparu? (ii) Suato’ kakamot di owiton mindahu. (iii) Suato’ woyo toluud i minog do haro sabaagi songulun moroorobuat. (iv) Pibarasai miampai tambalut nu, nokuro tu tumalup nodi sunduan do moroorobuat? (v) Potolinahaso’ piipiro laang poingkuro popoguli kawagu sunduan moroorobuat kumaa komulakan. Koposion Moroorobuat Posik oku do osuab kosuabon Wodit monguni tanda susuabon Iti no doho ralan koposion Yoku songulun i mororobuat Soira numawau nopo ilo tadau Kosorou oku nodi do mindahu Igitan gagamas om nogi dangol Nogi kokorui poinsuang id wakid Kanou tompinai kanou ubasanai Sunduan taparu soira mindahu Kada iduanai karaja morobuat Tu araat-raat mongowit ma i barakat Ginawo sanang mintong ti karaja Karaja awagat tapi tinan sihat Sondiri mandur om sondiri kuli Untung toi rugi muli id sondiri Iti no pason ku kumaa toinsanan Kada lihuanai karaja morobuat Molohing om lobi po i komulakan Posio’ no ti karaja do nabantug Datuk Cornelius Piong, Keningau C Kinongoho’ kopolombusan do sinding id siriba om simbaro’ ponguhatan sumusuhut.


9 1. Sorisido’ jadual aktiviti tulun moroorobuat di gulu po. 181 D Imurio’ jadual id siriba. 2. Ponuat iso susuyan kokomoi kopooposion songulun moroorobuat. Ninaru nopo sinuatan nga au okuri mantad 300 patod boros. Timpu Maan 4:00 doungosuab • mosik kosuabon • papalasu waig • paparakan takano • mongonsok do kokoriu 5:00 doungosuab • makan doungosuab • poposodia kokoriu • poposodia kakamot do mindahu • monumad do tongotayam id walai 6:00 doungosuab • mamanau mindahu • mumbaya mangasa dangol id bawang • mumbaya mongintong tongokasip 7:00 doungosuab • korikot id dumoon • tumimpuun kumaraja 12:00 doungadau • momirapa • makan doungadau • mundorong dongkaakanan • momonsoi tinunturu 2:00 doungsosodopon • tumimpuun kawagu kumaraja 5:30 doungsosodopon • momukamot muli • mindalan momirukut rapaon akanon totuong • mumbaya mongintong tongokasip 6:30 doungsosodopon • korikot id walai • monumad do tongotayam id walai • mongonsok om makan doungotuong • modop


9 182 Mantad koilaan i sinoriuk nu kokomoi uhu id sawat gonopo’ o grafik id siriba. Pilio’ iso uhu i kaanangan nu om pabantao’ id kalas. Dropship Monombir Tinunturu Mananom bunga Mangawol Momonsoi tindalam Imburuon mantad id Walai i milo do Silihon sabaagi Pongindopuan Uhu: Kooturan papataran A Soriuko’ nunu komoyon do uhu id siriba momoguno mongisusuai bahan rujukan. Kobolingkaangan Kounalan Poingkuro popoindalan Kakamot gunaon Dropship Iso kotundunan di manahak kosiwatan kumaa tulun ginumuan i orohian do mimparagat id gana pongindopuan ii au minog do haro kadai. PONGINLUUBAN


10 Poingkuro o gana ponginsadaan kaanu popoingkawas ekonomi mogiingion? 183 PONGINSADAAN Id unit diti, minsingilo tokou: i. Manahak om popolombus idea id booboroson. ii. Mambasa abal id radio miampai loyuk di kotunud. iii. Monuat montok poposogu do idea montok monolibamban isoiso kobolingkaangan. iv. Momonsoi mogikaakawo ayat. v. Mogihum toilaan kokomoi sandad tinaru tungkus koubasanan.


10 184 A Pibarasai dikoyu kokomoi gambar om kointalangan id siriba. 1.5.2 Popolombus idea id: (iv) booboroson. Ponginsadaan id Rahat Taralom Sinodu mantad Korolomon do rahat disan do rahat Koumatan id kapal TANGKAK: Kobolingkaangan id gana pomorunan ponginsadaan kohompit no sukod wagu di au aanangan do kumaraja id gana diti. Sabap dilo, ogumu pakaraja mantad pogun do suai naanu kukumaraja. Tumanud di Menteri Pertanian dan Asas Tani Datuk Salahuddin Ayub minoboros do masaan o longkod ponginsadaan mogihum ponoriukan mooi do pomorunan ponginsadaan kohiok do sukod wagu kumaraja. Suai ko’ ii, nunsub nogi tongomongiinginsada humompit id gana akuakultur sabaagi pomoruhang do pongindopuan diolo. Nokito do longkod do akuakultur koponguhup id gana ekonomi id pogun diti. Montok dilo, monguhup o longkod ponginsadaan kumaa tongomongiinginsada toi ko’ isai nopo i aanangan do minsingilo. Kouhupan di narait miagal manahak toilaan, pinludaan om modal miampai do Agro Bank. (Naanu om sinimbanan mantad http://www.astroawani.com/ berita-malaysia/industri-perikanan-negara-kekurangan-golongan-muda-salahuddin-1971071) Pibarasai id tinimungan sabap au aanangan o sukod wagu id gana ponginsadaan miampai poposodia atag ponolibamban id booboroson. MOKINONGOU OM MOBOROS


10 185 B Pibarasai kokomoi gambar di pinosodia. Pondu belimbing Pondu mantad kawo reptilia miagal nogi di buu, labi om tuntung. Kawo vertebrata om kitoruntud. Momuhobo maya topos, linasu tinan tumanud linasu id posorili, mogontolu om kawo mamaamasi id rahat. Osiau kumaau id waig nga orulan mamanau id rahat. Pondu belimbing nopo nga bobos tagayo do pondu. Ginayo id pialatan 2 – 3 meter ninaru, dan 1 – 1.5 meter kalaabon, winagat gisom 700 kilogram. Kawo pondu do suai bobos 60 – 120 sentimeter om lobi opipi. Pondu belimbing Tontolu pondu SANDAKAN: Au nabayaan padagangon o tontolu pondu kiikiro 2,000 tinan ii kigatang RM4,000.00 id Batu 2.5 soira nabantalan do Pasukan Polis Marin (PPM) di sodop konihab. Ontok kaantakan dii, nokito do tinimungan do pulis o piipiro kusai masaan popolintuhun asil di naanu id disan do rahat. Soira nokopuriman kinorikatan di pulis, minongidu i manakau id kopuruan gisom au nagakom di pulis. Komander PPM Wilayah 4 Sabah, Asisten Komisioner Mohamad Pajeri Ali, minoboros do 2,000 tinan tontolu pondu poinsuang id kutak om posodia padagagon id pogun do suai. Pinaatod o toinsanan kakamot di nokito id Markas Operasi PPM Sandakan montok pomorisaan sumusuhut id siriba Enakmen Pemuliharaan Hidupan Liar 1997. (Naanu om sinimbanan mantad http://www.bharian.com.my/berita/kes/2019/03/541654/2000-biji)


10 186 Nokoruba i Razi di Ramli songulun upisor id iso podtuongisan aantakan minongoi isio podtuongis id disan do rahat. Razi: Olumis o kokitanan kotogisan id disan do rahat id kinoyonon diti. Okito ku songuli-uli no tulun om au po norikot jaam 3:00 sosodopon. Ramli: Ogumu nogi tulun mongoi podtuongis id kinoyonon diti nga gisom no do jaam 3:00 tu timpu pondu do mongoi pogontolu. Pogoduhan do momonsoi aktiviti soira orikot o jaam 3:00 sosodopon do hiti. Razi: Mantad di noilaan ku, kinoyonon diti bobos ogumu pondu mongoi pogontolu. Au no kanto kampis barait nung momuhu tontolu do hiti. Ramli: Otopot do nointutunan o kinoyonon diti sabaagi pogontoluan do pondu bobos ogumu. Kiikiro 32 kinoyonon pogontoluan ontok di toun 1993. Nokoingkawas o nintaban diti ontok toun 2018, soginumu 1,011 o pondu minongoi pogontolu miampai 714 kinoyonon do pogontoluan. Razi: Isai i kawasa tumamong do hiti soira mogontolu o pondu? Ramli: I tongopakaraja no kawasa do tumamong tu osoding o pondu soira korongou di ohio om kokito nulinau di atarang. Suai ko’ ii, haro nogi piipiro tulun i noonuan kasagaan momonsoi ponoriukan miagal mantad universiti om suusuai po. Mambarai yolo yuran kasagaan momonsoi ponoriukan id kinoyonon diti. Razi: Nunu kobolingkaangan tohontol otoguang om poingkuro kouhupan mantad longkod ponginsadaan kokomoi diti pondu? Ramli: Kobolingkaangan nopo nga mantad koyomutan id rahat i milo mamatai tongopondu miagal ko’ kaakan do polositik om apanakahan do tontolu pondu. Haro o jadual do longkod ponginsadaan do mooi pogontong koumoligan do pondu om mongilo ngawi kobolingkaangan miampai manahak atag ponolibamban. Razi: Pounsikou kumaa id dia. Poulian ku no. Ramli: Baa. Miagal nopo. 1.5.3 Popolombus pibarasan tumanud kogunoon om bontok boros di kosudong: (ii) sumonsog. Pantai Chagar Hutang Imuayo’ om pibarasai bontuk boros mantad pibarasan id sawat. (i) Mintootoiso (iii) Misompuru (ii) Nosugku (iv) Misaup C Pokinongoho' audio om pibarasai kawagu tonsi mantad audio. Polombuso’dialog id siriba miampai loyuk di kotunud. Pantai Chagar Hutang • Kinoyonon id Pulau Redang, Terengganu. • Bobos ogumu pondu mooi pogontolu id Semenanjung Malaysia. • Tamangan do Longkod Ponginsadaan Malaysia (DOF).


10 187 Industri Pomogompian Sada Ponginlumis Agayo potensi do pogun tokou mumang buru id industri pomogompian sada ponginlumis. Iklim nopo pogun tokou nga Khatulistiwa, asapou o rasam, alasu om asagub poompus toun. Kouyuuyuo’ posorili nopo diti nga kosudong montok kogumuan mamaamasi. Kogumuan nopo di kohompit id pomogompian do sada ponginlumis hiti id pogun tokou nga tulun minsoosondii i otorodok, otoboi om orohian mogihum toilaan kawawagu kokomoi pomogompian sada ponginlumis. Kowoowoyoon nopo diti nga kopihuyud do poinukadan haro nopo waig, haro no o sada. Kogumuan nopo sada Tropika i nointutunan id pomogunan nga haro nogi id pogun tokou. Sada ponginlumis miagal ko Arowana, Gupi, Japanese Carp om Koi nopo nga kawo sada di alaku nung pataranon hilo id labus pogun miagal ko’ hilo id Eropah. Pogun Malaysia nopo iso mantad tolu pogun hiti id pomogunan i papalabus do sada ponginlumis montok eksport. Duo pogun suai nopo dii nga Amerika Syarikat om Singapura. Soira koburu o industri pomogompian sada ponginlumis diti, koburu nogi kawo industri do suusuai. Poomitanan nopo industri i haro pionitan nga miagal ko’ industri momonsoi akuarium om poniring do waig. Osima o pogun tokou do sumber ii wonsoyon do tongokakamot ngawi dilo. Montok mongunsub do lobi ogumu mogiigion do humompit diti industri, loolobi no mongiingindapu mantad tulun mamasok, pinapaanjur o Komontirian Pomutanaman do kempen “Iso Premis Iso Akuarium”. Kempen nopo diti nga montok mamagayat do tulun ginumuan momogompi sada ponginlumis id walai, id upis toi ko’ id kadai. Montok momodimpot hontolon popoburu kaparagatan momogompi sada ponginlumis diti, papaharo o Koupisan Ponginsadaan Malaysia do pinsingilaan montok momoluda mongiingindapu kokomoi karaaralano’ momogompi di kosudong. Poingkuro po, au songkuro kotongkop o koupisan nokomoi montok papaangkar gana ekonomi diti kumaa tulun ginumuan loolobi no id labus do kakadayan. A Basao’ om sorisido koilaan. 2.3.3 Momoguno bahan rujukan suai montok monginlaab koilaan kokomoi isu id teks. 1. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Onuai rati boros papaangkar tumanud do teks. (ii) Nokuro tu kosudong o pogun tokou popoindalan do industri pomogompian sada ponginlumis? (iii) Potolinahaso’ industri i kohompit om kopihuyud do koburuon industri pomogompian sada ponginlumis. (iv) Soriuko’ o tonggungan do koupisan Ponginsadaan Malaysia montok monokodung do industri diti. Pogihum do koilaan maya Internet. MAMBASA


10 188 2. Basao’ om sorisido’ koilaan id bahan grafik id siriba. Pogihum koilaan mantad mogisuusuai tadon montok momongo koilaan do pongindopuan nokomoi. 3. Isu momolisok do sada ponginlumis dumarapas piwolitan do pogun nopo nga kosunsung do undang-undang. Potolinahaso’ kaparagatan i popokito pisokodungan sompomogunan montok monolibamban do kaantakan diti. Lesen Popotimpuun Pongindopuan Papataran Sada Ponginlumis id Akuarium Premis Promosi Pakaraja Pongonuan bibit do sada Kakamot Momili ngaran Modal


10 189 Potuduk mambasa do abar id radio Gunoo’ kolooloyuko’ di kosudong. Kopuhodon do rolou di osuhatan. Kalantasan mambasa di osuhatan. Kouyuyuo’ mirikau di orindog. Pointoronong kasari sundung opurimanan do haro kasala. B Basao’ abar radio id siriba miampai kolooloyuko’ di kosudong. Kopisanangan kumaa toinsanan. Uhu poimbida abar jaam kaapat tolu nohopod minit do sosodopon. Pokitanan do sada ponginlumis. Pinapaanjur o polis Sabah do program “OPS Selamat”. Abar poimponu. Pokitanan do Sada Ponginlumis. Pinapaanjur o Koupisan Ponginsadaan Sabah do pokitanan Sada Ponginlumis kumoinsan nogi. Pinopoilo i Potunud Koupisan Ponginsadaan Pogun Sabah, Zamani Omar do pokitanan nopo dilo nga pohoroon hilo id longkod pomolian Center Point ontok 20 – 22 Mikat, montok popointutun do spesies sada ponginlumis om sakot akuatik. Pikiikiro 20 spesies sada ponginlumis miagal ko’ sada Arowana, Kelisa om Kaloi igitan montok pokitanan do tulun ginumuan. Haro nogi piipiro kawo sada ponginlumis mantad labus pogun pokitanan kumaa tombului. Program nopo diti nga kaanu manahak do kosiwatan kumaa tulun ginumuan mongilo gana pongindopuan momogompi sada ponginlumis. Pinapaanjur o Pulis Sabah do Program “OPS Selamat”. Ontok kinopohimaganan do program OPS Selamat dilo, Pesuruhjaya Pulis Sabah, Dato’ Pahlawan Haji Hamza Taib minonuhu tongoboyoon do pulis popoingkawas korikatan do puru diolo id kinoyonon di noilaan do “black spot”. Iti nopo nga kohunung do ponginsamakan Ops Selamat mooi do otingolig o paganakan daasom timpu kapanaandakan Tadau Raya Aidilfitri diti. Tumanud disio, nakaanu o pulis Sabah mongingkuri kaantakan jenayah soginumu 55 piatus daasom turu tulan mantad di kotimpuunon do toun diti. Yoho i Leykhai Dominic, kopiruba kawagu id abar pogun, jaam koturu sosodopon. 2.1.3 Momoguno koilaan kontekstual montok popolombus isoiso teks pambasaan miampai momoguno loyuk di kotunud montok: (ii) pambasaan abar id radio.


10 190 Kobolingkaangan id Ponginsadaan Pomonsoi peta pomusarahan kokomoi tadon kobolingkaangan ponginsadaan id rahat. Terumbu karang • Kawo mamaamasi id rahat. • Apatai nung oyomutan o waig. • Manahak 50 piatus taakanon do mamaamasi suai. • Tionon lobi 3000 kawo mamaamasi. • Momolingos toruol bato om tunduundu maya sebatian bioaktif id terumbu karang. • Sabaagi poninggolon do tulang soira pamayayakan ortopedik. (Tadon: http://www.dmpm.nre.gov.my/faktatentang terumbukarang.html?uweb=jtl) Rinomos Bahan toksik Pukot tunda A Au orikot do tompok mato kinalaabo’ do rahat. Koilo ko nangku do muri-kuri no sada id rahat? Oponsol o sada montok pomogonop do zat id tinan tokou. Nung okuri sada id rahat, au kogonop montok kogunoon do tulun ginumuan. 3.3.4 Monuat montok poposogu do idea montok monolibamban isoiso kobolingkaangan. MONUAT


Click to View FlipBook Version