5 A Iloo’ potikan id siriba miampai mongimuai tonsi toponsol. 91 (Tadon: Ruputan Kousinan KRT Lompozou 2018) Nin. Ngaran 2015 (RM) 2016 (RM) 2017 (RM) Nuut 1 Ratna 1,032.00 3,768.00 5,250.00 2 Planney 597.00 3,751.00 5,465.00 3 Dinudaan 1,046.00 3,007.00 4,566.00 4 Dopiah 974.00 2,862.00 4,255.00 5 Crisna 3,350.00 22,230.00 20,350.00 6 Inulizo 698.00 1,087.00 1,637.00 Kinalantayan Koonduan KRT Kampung Lompozou Kinoyonon nopo do Kampung Lompozou nga 30 kilometer mantad kakadayan Kudat om 20 kilometer mantad kakadayan Matunggong. Nosiliu om pinoimagon o kampung diti sabaagi Kampung Lompozou id toun 1997. Ngaran nopo kampung diti naanu mantad ngaran puun do kayu di kirugi pinomungaranan do lompozou. Kogumuan pakaraja sabaagi do momuumutanom. Opinogot om kipomusarahan do mumang buru o koonduan id kampung diti. Soira id pitimbungakan mogihum yolo ralan do momoruhang kousinan do paganakan. Tinunturu mantad manik om mangawol no paandasan diolo nga kuroyon sabap ogumu kobolingkaangan soira papataran asil tinunturu. Koumbal nogi aakalan mantad momoomoli di manganu kosiwatan momoli do osiriba o gatang. Asanangan tomod o koonduan id kampung diti soira noukab o Kawasan Rukun Tetangga (KRT) i pinoturidong ontok 6 Gumas 2016. Oulud o aktiviti diolo id iso kotinanan do monoina om mongunsub nogi diolo do lobi minggoos. Alansan daa maya diti KRT oinwoguan ningkokoton id ekonomi miagal do boros okon nopo ko yati om isai po, okon nopo ko baino soira po o pogintadan diolo do mumang buru. Minonuridong o koonduan do puru kotinanan mongoi asanang do monoina aktiviti miagal momonsoi manik om mangawol. Pinogiduo-duo diolo toinaon om wonsoyon mooi do oulud om oruhai do owonsoi. Suai ko’ aktiviti tinunturu, minongukab nogi yolo do kabun kinotuan. Kapataran yolo induo daasom do sonwulan do asil kinotuon id kakadayan id posorili miagal Matunggong om Sikuati. Osorou diolo au nopo minggoos nga au no kaanu asil miagal tukadan oyopos-yopos nopo dulud om oyopos-yopos no o sinapa. Ontok di tuminimpun ii pongindopuan tinunturu nga kohompit no soginumu 15 koonduan nga dinondo korikot no do 30 tulun. Koonduan id Kampung Lompozou nogi nga suminuang sabaagi puru mongindapu tinunturu id Kotinanan Tinunturu Puru Sabah. Pinaatod do kotinanan diti tolu tulun monginobos id Bengkel KPLB Pinawantai solinaid do sominggu. Suai ko’ ii, nonuan nogi piipiro koumatan miagal booth monguhup papataran do tinunturu ontok Tadau Tinunturu nayatan pogun Malaysia om nogi id posorili diti Borneo. Minongukab nogi Facebook Wanita Kraf Lompozou om KRT Kampung Lompozou Matunggong montok papataran maya online. Soira poinmaha3.4.5 Momonsoi ponuatan id piipiro pangaan. MONUAT
5 Takal-akal galanuk Bohung tana Logod gumbalon Okito nulakan Osimod Miagal tibabangos Lingkung barait Popurakon mato Paya kahang 92 • Tonsi toponsol – guas pibarasan. • Tonsi ponokodung – monokodung di tonsi toponsol i monimbar kokomoi nokuro, poingkuro, waya, tukadan, poomitanan om pongunsub. 2. Ponuat susuyan miampai momili onom mantad walu tukadan id siriba. Kawasa nogi momili piipiro kaantakan miagal nasaraban do walai, karamayan tadau kinosusuon, koligaganan talun-alun toi ko’ susuyan tomod kokomoi koingaanan nu sondii. 3. Pomonsoi pongintigasan kokomoi kinalantayan koonduan KRT Kampung Lompozou soginumu 100 gisom 120 patod boros. 1. Pasanarayo’ limo tonsi toponsol miampai tonsi ponokodung mantad teks momoguno ayat sondii. Suato’ id iso pangaan monikid tonsi toponsol. maha nangayan diolo, au nodii yolo momuraha mato kokito ningkokoton do wokon. Maya do mogisuusuai ralan popotongkop do tinunturu diolo, au di otingkod-tingkod tulun mokiwonsoi om momoli dilo tinunturu. Minanahak nogi sokodung o Upis Tokoro Watas Matunggong miampai mokianu kouhupan mantad Komontirian Koburuon Labus Kakadayan monuduk do koonduan diti popoingkawas do kualiti, monoina kousinan, ralan papataran om suusuai po. Pinoimagon nogi kampung diti sabaagi Iso Watas Iso Pomorunan (SDSI) miampai produk towolon tohontol nopo nga Sigal Tinohian. Nakaanu nogi kouhupan o KRT om mogiigion id kampung diti mantad porinta do popogirot di kinoyonon tinunturu toi ko’ tingkang miampai sokodung soginumu RM10,000 di toun 2017. Osingawa ginawo diolo monorimo toinsanan di pinatahak do porinta. Au yolo mangakun monongkiala om kobobos tu buhangkut nangku tu mokianit. Suai ko’ nokoponguhup ekonomi id paganakan, posodia nogi o koonduan diti do monuduk toilaan id tinunturu miampai tangad di osuhatan. Mantad dii, koingkawas toilaan om kabaalan diolo id gana tinunturu diti. Ogumu no kinoyonon id poingtongkop pogun Sabah do minangalap diolo. Suai ko’ ii, kotinanan misosondii om sikul nga mokianu nogi kouhupan mantad diolo. Mantad no do pingaasan do koonduan do popoingkawas ekonomi, nopili KRT Lompozou sabaagi monorimo Anugerah Perdana Rukun Tetangga nayatan kabansaan Kategori Projek Ekonomi ontok toun 2018. Id kolimpupuson, agayo lansanon do puru KRT do kotilombus o koburuon id nunu nopo pingaasan mooi do koponguhup id gana ekonomi paganakan. Lansanon nogi manahak kasari sokodung kotinanan do porinta om okon ko' porinta (NGO) kumaa diolo id gana diti. (Tadon: Buuk Profil KRT Lompozou 2018)
5 B Basao’ ponurubungan id siriba. 93 Minongoi tombului o monunuat kotinanan Koburuon om Kotingoligan Kampung Marak Parak id KRT Lompozou Matunggong, Kudat. Id kotombuluyan dii, tinurubung o songulun mongiingindapu do tinunturu i nakabantug mantad KRT Lompozou montok dokumentasi diolo. George: Kopisanangan dia Zandi Chrisna. Aanangan oku mongilo piipiro ahal kokomoi kinalantayan nu. Chrisna: Kopisanangan nogi id dika. Obuli nogi. Posodia oku popoilang laang poingkuro kalantoi id pongindopuan. George: Okito ku ogumu asil dii aanu nu id gana tinunturu. Obuli ko nangku manahak kointutunan oniba kokomoi dika? Chrisna: Mantad oku tinaru Rungus nga abaal oku mimboros do Dusun tu ogumu tambalut ku tinaru Dusun. Haro apat tanak ku. Ontok di toun 2001 mininggoos oku id gana tinunturu sabap kopuriman oku aiso koongoyon ku tu osiriba nangayan ku id akademik. Okito ku pongindopuan tinunturu nopo nga manahak kosiwatan kumaa doho moginsonong koposion do paganakan tu aanangan oku diti tinunturu. George: Nunu ngawi produk i nosiliu pongindopuan nu? Chrisna: Produk tinunturu nopo di wonsoyon ku nga towolon sigal, linangkit om manik. Mongunsikou oku kumaa kotinanan-kotinanan do porinta miagal Kotinanan Tinunturu Malaysia, Yayasan Sabah, Komontirian Labus Kakadayan, Koupisan Watas Matunggong, om Kotinanan okon Porinta (NGO) tu manahak doho sokodung, minonuduk om minonguhup popointutun om papataran produk diti. George: Nonggo kinogisomon nu popointutun produk diti? Chrisna: Asaru oku alapon do papataran tintunturu id pointongkop do Borneo om hilo Semenanjung Malaysia miagal id Melaka, Johor om kinoyonon tinunturu tagayo hilo id Kuala Lumpur. Kawawagu nokongoi oku hilo id Switzerland minongoi popointutun rasuk koubasanan tinaru Rungus miampai ngawi di sokot-sokot id rasuk. Naanu ku kosiwatan diti do minggoos tu haro ralan diti tinunturu sabaagi iso pongindopuan. Dinondo au kabagal timpu ku momonsoi tinunturu tu mumu-gumu o mokianu. George: Koumbal ko nangku kotimbaba kobolingkaangan ontok tumimpuun ko nogi id pongindopuan nu? Chrisna: Ogumu abantalan sabaagi mongiingindapu. Kobolingkaangan nopo tagayo nga pisuayan do gatang, kualiti di produk om i mamaamadung id
5 94 1. Sorisido’ kawagu kokomoi di Zandi Chrisna id pongindopuan. Gonopo’ wonsoyon disido tumanud kopurimanan miagal id potikan ponurubungan. Atag pambalajaran maya Team Word-Web. pongindopuan. Haro nogi tulun di popoinsiriba do kualiti di produk. Loolobi i mamaamadung momoli osiriba gatang gisom osusa kotutuk o modal. George: Nunu ngawi laang di onuon nu montok popotilombus pongindopuan nu diti? Chrisna: Iti nopo mongiingindapu minog haro pomusarahan di au monongkiala. Kada tokou popinraat-raat do wokon. Sorohon no idea-idea i kaanu popoingkawas kualiti produk sondii. Aparagat minsingilo do produk mooi do lobi ointutunan produk dati gisom kagayat ginawo di momoomoli. George: Poingkuro pomusarahan nu kokomoi diti tinunturu sabaagi iso pongindopuan? Chrisna: Tinunturu sabaagi iso pongindopuan nopo nga tumanud mantad dati sondii tu yati sondii i kaanu poposiliu tinunturu sabaagi tadon do kousinan. Montok doho sondii orohian oku id gana diti tu nokoponguhup id kousinan do paganakan ku om nogi koombolutan ku. George: Pounsikou kouhupan nu zandi. Alansan do osonong o kawayaon nu id pongindopuan diti. Chrisna: Miagal. Pounsikou nogi kumaa dika. Kopurimanan Wonsoyon do mumang buru osiriba kinalantayan id gana akademik minggoos id gana pongindopuan liwang id pongindopuan osusa papataran au monongkiala
5 Ponogulu • minog do uhupan o mongiingindapu tinunturu mooi do koburu Tonsi 1 • kotinanan do porinta – maya kempen – pakej podtuongisan – paalasan do tusin – liwang pakarajaan Tonsi 2 • media massa – media elektronik – kosudong montok kouyuyuon koposion moden baabaino – televisyen – popokito koinusan tinunturu Tonsi 3 • sikul – papaharo liwang pokiikitanan tinunturu – piboi’an momonsoi tinunturu Tonsi 4 • sokodung tulun ginumuan – momoli – papaharo kalas minsingilo Tonsi 5 • mongiingindapu – popokito tinunturu tumanud tadon mantad do etnik – asil di okreatif – mogihum kosiwatan – abaal momoloyog Internet montok pamadagangan global Kolimpupuson • mogiuhup popopuriman tulun ginumuan – kouhup popoingkawas ekonomi – popoingkawas koburuon ekonomi tulun mamasok 95 Ayat di agramatis nopo nga kokomoi pamansayan ayat di koontok pomogunoon struktur do ayat. Poomitanan: i. Ayat di agramatis: Nasangadahan yahai minimpanau minogihum dilo sapi id kokobunan mantad po di konihab. ii. Ayat di au agramatis: Minimpanau nasangadahan id kokobunan dilo sapi di minogihum mantad konihab po yahai. (i) Gana akademik do mininggoos id gisom gana tinunturu id kopuriman i Chrisna oluhoi. (iii) Lobi okreatif o tinunturu mooi do au isido monongkiala gisom do balajar kasari nga di Chrisna ogumu kobolingkaangan. (ii) Maya tinunturu ogumu soira okito di Chrisna poingkukab ogumu liwang id gana pongindopuan pangalapan papataran dii tinunturu. (iv) Abaal mimboros do boros Kadazandusun tambalut mantad tu tinaru o Dusun. 2. Uludo’ ayat id siriba sumiliu ayat di agramatis. 3. Ponuat karangan Laang Popoingkawas Pongindopuan Tinunturu do au okuri mantad 300 patod boros. Milo nogi tumanud poomitanan pinatahak id siriba miampai momorujuk ponguyadan tonsi toponsol om tonsi ponokodung. 3.2.5 Momonsoi atikol.
5 A Kanou minsingilo tinggono. Kinongoho’ audio. 96 Tinggono nopo nga kawo hiis dounggulu-gulu. Moningono o tulun di pogulu soira mogitorungak-rungak id karamayan, id tumo toi ko’ maamaso mongimburu-buru. Koroitan nopo do tinggono nga oniba-niba. Tinggono nogi nga monusui kokomoi piuhangan songulun kusai om tondu. Haro kaka iso molohing mogihum tontok tinan montok tanak dau. Osusa tomod mogihum tu aiso kotopong do kinohoro-horoon miagal diolo id kampung dii. Pangalap no kaka i molohing id kampung posorili do minoginakan om minoginomol nogi tu mogihum isido kusai di puawang om aparu miagal diolo tu posowoon di tanak dau. Rati Tinggono Tua ku tanjung do ribut toluud ku papam layagan Mayam do gumbang do rahat Mombiri lakun do lubok Ina ku luhoi tinggoron idi ku i sompoton gonit Onuai oku po hambin Hambin ku sugo rangkapan Sorual bandau suragid Koduhung-duhung do rongod Tuboon ku sompolumpung Babagan ku sampakawon Do mokipapan tinuma Do mokitamparai tuma. Konsugi Binti Limunduk Kg. Melangkap Tomis Kota Belud 1. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Nunu ponontudukan i aanu mantad hiis tinggono id sawat? Onuai kointalangan. (ii) Mantad pomusarahan nu poingkuro sukod wagu do baino popotindohoi koubasanan miagal do hiis doungulu-gulu? 4.1.2 Monupu om popolombus do hiis koubasanan tinaru: (ii) tinggono. KOLUMISON BOROS
5 B Kanou minsingilo momonsoi do kobog. 97 1. Kayu di gunoon soira momonsoi do kobog. Puun Timbagan Puun Gorilinggan Puun Togop Nin. Ahal Nuut a. Isai kohompit popoindalan do projek. b. Kakamot posodiaon. c. Kinoyonon om timpu ponoriukan. d. Tadon. e. Kawo hiis om ralan popoloyuk (rakamon). f. Uludon id bontuk ponuratan om maya CD. g. Posodia montok pokitanan toi ko’ Gallery Walk. 2. Poindalano’ iso projek id tinimungan monimung diti hiis koubasanan. Id karatas karaja nu posuaton: 4.3.1 Mogihum koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru id: (ii) tungkus koilaan.
5 98 Kobog Asil mantad Kobog Proses Momonsoi Kobog 2. Palano’ program mongoi tombului id isoiso kinoyonon momonsoi do kobog. Suato’ no koilaan di naanu maya do dokumentasi mooi do au olihuan koilaan di naanu dikoyu. Mamalata Momobog Mongiwak Mongungkanit Popotuu Momogiling Manganit
5 99 3. Iloo’ koilaan kokomoi pongindopuan kobog maya pibarasan id siriba. Ngaran: Jiffanyus Sitimin Tadon: Kampung Tuguson, Kota Belud • Tuminimpuun do mongindapu do kobog di toun 1997. • Aanangan mongindapu tu manahak kousinan om popotilombus koubasanan tinaru. • Naakanu sokodung mantad molohing. • Popointutun diti tinunturu pointongkop do pogun. Stella: Kopisanangan kumaa dika Gundohing Jiffanyus. Abaal ko kopio momonsoi diti kobog. Poingkuro laang nu popoburu pongindopuan diti kobog? Jiffanyus: Kopisanangan nogi kumaa dika. Laang ku nopo popoburu do pongindopuan diti nga, momonsoi oku daa mogisuayan produk mantad do kobog. Posodia oku nogi monuduk tangaanak sikul toi ko’ isai-isai nopo i aanangan do minsingilo do momonsoi. Stella: Haro nangku kobolingkaangan nu id pongindopuan diti? Jiffanyus: Haro nogi kobolingkaangan tu soira ogumu mokiwonsoi diti kobog, osusa mogihum dilo tongokayu kobog. Haro nogi papadagang mantad kinoyonon do suai nga apagon tomod o gatang. Stella: Nunu daa lansanon nu kouhupan mantad porinta? Jiffanyus: Alansan oku daa kaanu o porinta monoriuk laang mananom diti tongokayu mooi do au opunso o pongonuan pomonsoi do kobog. Suai ko’ ii, papaharo bengkel ponontudukan do mananom om nogi manahak tongomisin momproses di kayu mooi do ogumu produk wagu milo do wonsoyon. Stella: Pounsikou au ogiigina kumaa dika Gundohing Jiffanyus. Alansan do koburu pongindopuan nu id gana diti. Jiffanyus: Miagal nopo.
5 1. Pomonsoi diari popokito pomogunoon do tusin nu solinaid do sonwulan. 2. Pasanarayo’ nunu i oponsol om i kosionuan nu soira onuan ko kosiwatan do momili tumanud koposion nu didondo. Onuai kointalangan kokomoi kootuson di pinili nu. 3. Basao’ montok momoruhang do koilaan id https://www.pakdi.net/8-langkah- menguruskan-kewangan-dengan-bijak-dan-sistematik/. Kanou Mamalan do Kousinan. 100 PONGINLUUBAN
6 101 MANAMPASI SANDAD POSORILI Id unit diti, minsingilo tokou: i. Mogibooboros montok popotolinahas koilaan di norongou toi ko’ nokito mantad bahan pongunsub. ii. Montafsir koilaan mantad id bahan grafik. iii. Momonsoi brosur. iv. Popolombus topurimanan toi ko’ pomusarahan kokomoi isoiso karya di naanu mantad mogisuusuai tadon. v. Momoguno do boros maan id ayat. Nokuro tu oponsol do momogompi om manampasi kogingohan posorili?
66 (i) Posuato’ koilaan i okito nu mantad gambar id sawat? (ii) Nunu i mongunsub do kouyuuyuon do pomogunan id gambar? (iii) Pibarasai poingkuro laang i milo powonsoyon do mongingkuri toi ko’ monolibamban kaantakan dilo? (iv) Maya pomusarahan nu, nunu koilaan poinlisok i milo nu pabantaon? (i) Polombuso’ tonsi toponsol mantad audio di norongou? (ii) Pibarasai id tinimungan nunu waya nung mingkawas linasu pomogunan? (iii) Ogumu nodi kosuayon do kouyuuyuon do pomogunan di nokito tokou. Sabaagi tulun di kitonggungan nunu i milo tokou powonsoyon? 1.3.3 Mogibooboros montok popotolinahas koilaan di norongou toi ko’ nokito mantad bahan pongunsub. 102 A Imurio’ gambar id siriba. B Pokinongoho’ audio om simbaro’ ponguhatan id siriba. MOKINONGOU OM MOBOROS
6 1.3.4 Mokinongou audio montok monompipi koilaan (koilaan toponsol, koilaan poinlisok, gama om waya). 103 Pilio’ iso korumbakan sandad posorili om simbaro’ ponguhatan id siriba sabaagi ponokodung do tonsi posuangon id peta pomusarahan. Uhu Koilaan toponsol Waya Kotolinahasan Ralan mongingkuri Gama Luyud Tongus topuhod Aalis tisan do rahat Tumonu ais om tumuhan glasier Otuhan o tana Mingkawas linasu Magadau om aalab o talun Araag om opunso batu karang C Tinayadan kawo korumbakan sandad posorili.
6 KULAUT OZON 6 104 2.2.3 Montafsir koilaan mantad id bahan grafik. MAMBASA Manahas do binabang ultraungu mantad tulinau do tadau. A Montafsir koilaan mantad bahan grafik. Korumbakan do Kulaut Ozon Kaban posogitan Aerosol Pomisok tapui Klorin id suang do kloroflourokarbon (CFC) momorumbak do kulaut ozon. Gas walai otomou – tinimungan ruap do waig, karbon dioksida, metana om nitrus oksida – kuluput pomogunan pangadang linasu om sinogit om moniop do linasu mantad silau tadau om papalasu soginumu 59°F/15°C do soribau pomogunan. (Tadon: https://climate.nasa.gov)
6 2.4.4 Poposunud gama om waya. 105 Imuayai o koilaan id grafik om simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Nunu fungsi do kulaut ozon? (ii) Poingkuro norumbak o kulaut ozon? (iii) Patayado’ waya kumaa mamaamasi id winoun gama korumbakan do kulaut ozon. (iv) Pibarasai montok monolinahas do laang mangantob osubuanan o kinorumbakon do kulaut ozon. Tadon om Waya Walai Otomou Asaru tokou orongou kokomoi do waya walai otomou. Ilo no kopio tadon nokoinggayo o kinosimbanon kouyuuyuon do winoun. Waya walai otomou nopo nga poinsandad mantad nga nung koingkawas toi ko’ koinsiriba, ilo no i momoruhang do waya kosimbanon do winoun. Okito om opurimanan tokou kosimbanon diti maya piipiro ponoriukan i pinabanta do saintis sabaagi do koilaan tulun ginumuan. Pokitanan nopo di pointalang kopio nga kinoingkawason do linasu winoun. Maya do ponoriukan do saintis linasu nopo soribau tana nga nokoingkawas soginumu 1.62° Fahrenheit toi ko’ 0.9° Celcius mantad abad ko-19. Ingkaa nogi o linasu saralom rahat gisom di toun 1969 nokoingkawas o linasu soginumu 0.4° Fahrenheit. Kinoingkawason diti gama mantad nokoingkawas o ginumu gas karbon dioksida i koobus id atmosfera. Kopokitanan suai nopo nga, tumonu o ais id kinoyonon osogit miagal hilo id Greenland om Antartika. Maya do data mantad NASA’s Gravity Recovery and Climate pialatan toun 1993 gisom toun 2016 tuminonu o ais hilo id Greenland soginumu 281 riong tan sontoun om hilo nopo Antartika nga soginumu 119 riong tan. Suai ko’ ii, ginayo om kinapal do ais hilo id rahat Artik nga numipis nogi. Gama mantad dilo miningkawas soginumu walu inci o rinalom do rahat posorili winoun mantad abad di notoliban. Okito nogi kosimbanon do kouyuuyuon do winoun maya nokoinsiribaon kinapal do salji soira orikot timpu osogit hilo kinoyonon di haro apat o musim. Loolobi po hilo kinoyonon do Hemisfera Koibutan okon nopo ko’ iri timpu osogit di kiharo salji nga nokoniba tu oruhai tumonu o ais. Salji id timpak do konuluhan Alps, Himalaya, Andes, Rocky, Alaska om Afrika nga sontuhan-tuhan gama mantad nokoingkawas o linasu winoun. Pokitanan suai nopo nga kouyuuyuon winoun di nakanaru timpu alasu om nokoniba o timpu osogit. Mantad toun 1950 maya data hilo id Amerika miningkawas ginumu rekod do linasu om mininsiriba rekod do sinogit. Okito nogi kinosimbanon diti maya kinoingkawason do rekod rasam di asapou id Amerika. Artik om Antartika nopo nga kinoyonon di osogit tu kiais poingkodou monikid timpu. B Potolinahaso’ gama om waya di okito mantad teks id siriba.
66 106 Tohuri no, ponoriukan pinopokito do nokoingkawas asid id rahat. Mantad di kotimpuunon do Revolusi Perindustrian, asid id soribau rahat miningkawas soginumu tolu nohopod piatus. Kinoingkawason diti gama mantad tulun ginumuan di popoobus do lobi karbon dioksida id atmosfera om kopoingkawas nogi ginumu kasarabak id rahat. Waya mantad kouyuuyuon diti, kaanu momunso do mamaamasi id rahat. Mantad pokitanan di pinabanta okito tokou do ogumu kobolingkaangan di otoguang tokou gama mantad waya walai otomou. Sabaagi mogiigion hiti id winoun oinsanan tulun kitonggungan do mogisoosokodung do mongumolig do winoun. (Naanu om sinimbanan https://climate.nasa.gov/effects/) Simbaro’ ponguhatan id siriba tumanud teks id sawat. (i) Nunu nokounsub do kosimbanon kouyuuyuon do winoun? (ii) Maya pomusarahan nu sondii nunu o tonggungan tokou mongoi au koingkawas waya walai totomou? (iii) Soriuko’ tonsi toponsol mantad teks om podolino’ id peta pomusarahan di kosudong. Pilio’ iso uhu id peta pomusarahan id sawat. Maya momoloyog Internet soriuko’ o maklumat kokomoi uhu di pinili nu. Koyomutan mantad kilang Aktiviti Tongotulun i Popoimbulai Korumbakan Posorili Pataam rinomos id posorili Rasun om rabuk mantad pomutanaman Lisun mantad tongokorita Mongukad pasir om watu id bawang Managad kayu tangagayo C Mogihum koilaan mantad uhu.
6 107 5.2.2 Momonsoi mogikaakawo ayat: (toomod, pongudio, ponuhuan, kotigagan). Ayat toomod Ayat tomod nopo nga ayat i poboroson montok manahak katarangan. Kitudu o ayat toomod do popolombus toi ko’ manahak kointalangan kokomoi isoiso ahal. Poomitanan: • Witilon i Sera. • Mindahu i Lin miampai di tama dau. Ayat pongudio Gunoon o ayat montok mongudio isoiso ahal. Montok poposuat do ayat pongudio, onuan do tanda pongudio (?). Abaagi duo kawo ayat pongudio tumanud kolooloyuko’ om pomogunaan do piipiro boros pointantu: a. Ayat pongudio miampai boros pongudio. Ayat pongudio diti momoguno boros miagal: nunu, isai, piro, ingkuro, nonggo, poingkuro, soira, impiro, songkuro, okuukuro om nokuro. Poomitanan: • Nonggo tadon nu? • Impiro pangakan diti tubat do sangadau? b. Ayat pongudio do aiso boros pongudio. Aiso boros pongudio o ayat diti nga polombuson miampai minsawat o loyuk id dohuri do ayat. Id ponuatan, onuan do tanda pongudio (?) id kolimpupuson ayat. Poomitanan: • Naawi nu no mambasa i buuk? • Nopongo nu no i ponuhuan ku? Ayat ponuhuan Ayat ponuhuan nopo nga ayat popointalang toi ko’ popoimbulai di isoiso koimaan. Ayat ponuhuan nopo nga poboroson kumaa tulun koduo. Kiwaa tolu kawo do ayat ponuhuan: a. Ayat monuhu Ayat monuhu nopo nga poboroson miampai tudu manahak iso ponuhuan toi ko’ kapasarahan. A Kawo ayat id boros Kadazandusun. Nabaagi do apat kawo ayat id boros Kadazandusun tumanud do kolooloyuko’ om tudu di pointantu. PURALAN BOROS
66 108 Pomonsoi ayat tumanud kawo om intutunai kawo ayat. Ayat Toomod Ayat Ponuhuan Ayat Pongudio Ayat Kotigagan Ayat kotigagan Gunoon o ayat kotigagan montok popolombus topurimanan miagal do orosian, kotigog, otogod, osuayan, ponigiran, orualan om suusuai po. Posuaton o tanda kotigog (!) id pompod do ayat. Boros kotigagan di asaru do gunoon nopo nga miagal do odoi, atuukoi, adada, toi om suususai po. Poomitanan: • Odoi, oruol o gakod ku! • Atukoi, apagon kopio gatang dilo lampun! Poomitanan: • Lungkabo’ ilo watu. • Puhuo’ ilo loho lansat. b. Ayat pogoduhan Ayat diti momoguno boros pogodu miagal do kada, au tagal, om au minog i posuaton pogulu do boros maan. Kitudu o ayat pogoduhan do mongodu sosongulun do momonso isoiso ahal. Poomitanan: • Au tagal do minggiak. • Kada kiniso’ ilo buuk. c. Ayat pokionuon Ayat diti oguno soira monuhu tokou toi ko’ mokianu. Poomitanan: • Potunuyo’ dogo ilo timbauk. • Posidango’ ilo parai. Ayat pokionuon nopo nga milo nogi momoguno boros alansan. Poomitanan: • Alansan yahai do korikot ko do sodopon baino. • Alansan oku potolibon nu nopo i nokoruol ginawo nu.
6 109 Nonggo ngoyon nu, Lara? Adada, nahaba ilo parai! Alansan oku oruhai ko kouli mantad mindahu. Puhuo’ ilo mumu nu, Risa. Monginum i Luna do kupi. Soira ko mamanau mongoi sikul, Andy? Koirak i Jeni nolunggata i Rio. Ongoyo’ babatai ilo natad. Toi, baino oku nogi nokorongou habar dino! Nokuro tu alaid ko nokopongo monombir? B Imurio’ om pomonsoi mogikaakawo ayat mantad gambar id siriba.
66 Magapon Insan tadau nokokito i Melna do iso kopoilaan do haro piboi’an magapon i potounda do tusin sabaagi tutungkap. Ongoi no ruba i Melna di Riana. “Nokokito ko di kopoilaan do haro piboi’an do magapon?” “Au oku po nokoilo habar dino?” ka di Riana. “Haro moti kaka piboi’an magapon om patahak do agayo tutungkap.” “Songkuro kaka ginumu aanu di kalantoi do bobos osonong?” ka di Riana do mongilo kopio. “Soginumu RM10,000.00!” “Atuukoi, ogumu daa ino Melna!” Opusahan kopio i Riana tutungkap irad dii kogumu. “Ba, poingkuro mampayat tokou? Tadau tiwang obontol moti daa i piboi’an,” ka Melna minomisunud. “Umbalan tokou kasari kaakalu kitaham nopo.” “Nung irad dii, mogititimung tokou om oilaan do piro tulun pootodon. Pahabaron no kumaa tambalut do suai,” ka di Melna minomisunud. “Ngoyo ku po sunudai i tongotambalut om mitimbungak tokou nogi.” Osiau nopo i Riana tuminangkus. Au alaid korikot ngawi no i tongotambalut diolo. “Kounsikahan ngawi tu nokorikot, tudu tokou nopo pinaharo pitimbungakan diti nga mogibooboros tokou nung isai o osimbayan do mampayat do piboi’an magapon do tadau tiwang diti tobontol hilo id Kg. Sarayo,” ka di Melna popotimpuun do pitimbungakan. “Okito ku nga ogumu aanangan do mampayat, poingkuro nung papaatod tokou lobi iso tinimungan?” ka di tambalut diolo i Lia. “Milo nogi nga bobos ogumu do duo no tinimungan milo tokou pootodon tu apagon o pambarai kosuangan, soginumu RM1,000.00 do iso tinimungan,” ka di Melna. Naanu diolo kootuson do duo no tinimungan do mampayat. Tadau piandad-andad norikot nodii. Sonlogot-logot ngawi i magaagapon do mangandad osimpad o tapon. “Adaii!” ka giak di Lia nokotigog do haro minongundat do ologod di tapon dau. “Nunu ri?” ka di Melna do tuminangkus om ruminapou di Lia. “Awagat suminimpad diti tapon topurimanan ku.” “Ba, pingayato’ nopo om ohuyan nondo do alaid,” ka Melna. Monotos no i Melna minggiak do monokodung di Lia. Alaalaid kasari i Lia do minomohuyan di sada om kotindal nogi. “Atukoi, om agayo naanu nu!” ka ngawi tongotulun do minongoi intong di sada naanu Lia. Onom kilo timbangan di sada. Gisom nopupusan o piboi’an om ii no sada totos awagat naapon mantad id kulam. Koowion di piboi’an pogititimung no ngawi yolo. “Pounsikou au ogiina kumaa tinimungan di Lia tu nakalantoi bobos osonong, mulong po au tokou piimanan,” ka di Melna. Ounsikou ginawo diolo tu au yolo minuli kampis barait. Tumanud do kooturan tinimungan i minobi kaanu 40 piatus mantas di tusin, 10 piatus tutungkap kumaa puru tinimungan om 50 piatus montok momoruhang kumaa kousinan tinimungan komulakan Kampung Totopon. 110 C Basao’ suniba om intutunai kopomogunaan do kawo ayat.
6 Sungai Siput, 22 Mansak 2019 – Ir. Ahmad Mazlan Othman, 61, manaananom do poring betong id Kampung Talang Tengah, minoboros do poring di tinanom disio nga poring di bobos osonong om ogirot id Asia. Kakapalon do poring di koubasanan nopo nga 1 sentimeter nga poring betong nopo gisom 2.5 sentimeter. Isio ka nogi minonimpuun do Bamboo Jungle Adventures (BJA) om pinopointutun do poring sabaagi sumber pongindopuan mantad po di toun 2013. Ogumu no ponoriukan maya pambasaan, seminar om kursus di natanud disio mantad id Vietnam, Korea, Jepun, China om piipiro pogun do suai. Tumanud disio, haro 35 kawo poring mantad pogun om mantad labus pogun ii natanom id siba do walai dau. Haro nogi poring di ogirot mantad Amerika Selatan i pinungaranan do Guadua Angustifolia, poring toitom (Ginantochloa Atroviolacea) om poring mogisuusuai kogunoon (Bambusa Beecheyana). 111 Au no daa momusorou do poring nopo nga montok gunoon soira momonsoi bangkala om kukurungan do manuk tu au songkuro o gatang. Tumanud disio, poring di kikualiti milo wonsoyon piipiro kakamot miagal do tirikohonon, mija, om suusuai po. Gatang do sanglangod poring nga korikot do RM200.00 tumanud kawo di poring. Haro nogi walai di olumis nowonsoi mantad poring miagal walai ‘Sharma Springs’ id Bali i kigatang do walu juta ringgit. Momusou o tulun id pogun do suai produk mantad poring. Montok dilo, simbanan daa pomusarahan tokou do poposiliu poring sabaagi pongindopuan komersial tu puawang o pogun tokou do poring. Okon nopo ko popinlaab o naangayan mantad poring id mogisuusuai kakamot nga nakalantoi o BJA soira manahak kotundunan id pamansayan do walai di kikonsep kontemporari om kigatang. Tumimpuun daa pogun Malaysia minggoos id pomorunan do poring gisom kotopong do naangayan id pomorunan diti miagal pogun do China, Indonesia om Korea. (Naanu om sinimbanan mantad www.bernama.com – Prospek Lumayan Tanam Buluh) D Basao’ potikan om intututunai boros maan miampai momonsoi ayat. 5.4.2 Momoguno do boros maan id ayat.
66 112 3.2.6 Momonsoi brosur. A Intutunai o format do brosur id siriba. MONUAT
6 113 B Pinapaharo Kalab Pencinta Alam piboi’an momonsoi brosur di kohiok. Piboi’an diti montok popointalang om popointutun do kalab id pialatan tangaanak sikul do sumiliu puru do kalab diti. Tanud kou no id piboi’an diti. Panahangan kohompit no: (i) Uhu. (ii) Gambar. (iii) Warana. (iv) Aktiviti. (v) Kotolinahasan. Kawo Ralan Momolopi do Brosur Brosur nopo nga posodia’on montok popotolinahas kokomoi isoiso abaabayan. Kopomogunaan do brosur diti montok popotongkop do kopoilaan abaabayan, tudu, om kaampayatan om kopoilaan suai. Agayo guno do brosur diti mooi do au kohudsu do mampayat loolobi po nung kiharo barayan kosuangan.
66 Tadon do Pangapui i Milo Inwoguan Pangapui di milo inwoguan manahak iso alternatif. Manahak nogi kawagu koinsiribaon do ginumu karbon dioksida di koobus id posorili om mongingkuri do waya walai otomou. Pangapui mantad Sarup (Wind power) • Pinuhod do tongus o ponurug do turbin. • Turbin monurug do motor do pangapui. Pangapui mantad Waig (Hydroelectric) • Pinuhod waig bawang lumuyung ponurug do turbin. • Turbin monurug do motor do pangapui. Pangapui mantad Rinomos (Biomass) • Timungon gas methana di mobus mantad mogisuaian kawo do niada. • Gas methana gunoon do pangapui. Pangapui mantad Linasu Saralom Tana (Geothermal) • Wap linasu mantad saralom tana o monurug turbin. • Turbin monurug do motor do pangapui. 114 Pangapui mantad Tadau (Solar energy) • Mantad linasu tadau. • Poolihon do sel Photovoltoic (PV) kumaa pangapui. C Imurio’ gambar om ponuat pangaan di kosudong dilo kointalangan. 3.4.6 Momiadang kosudongon do pangaan di nowonsoi.
6 115 Kawo Bahan Pangapui Fosil Petroleum Gas asli Arang batu Bahan pangapui fosil nopo nga maya proses pomoromukan anaerobic mamaamasi om rumomuk id tana. Soira alaid pointanom rinomuk dii id tana, kosiliu do bahan pangapui fosil i ogumu karbon. Au koilo inwoguan bahan pangapui fosil tu manganu timpu alaid do tumonduli. Maya ginaras do wagu i milo inwoguan, lansanon do ginaras diti kogonop montok koporluan tulun ginumuan. Pomogunoon bahan pangapui mantad fosil kaanu poposoliwan do kiikiro 21.3 bilion tan karbon dioksida do sontoun. Nung ogumu gas diti id atmosfera, kounsub linasu do pomogunan suai ko’ piipiro kobolingkaangan di otimbabaan do suai. (Naanu om sinimbanan mantad https://ms.wikipedia.org/wiki/Bahan_api_fosil) 1. Pointalango’ laang modkikit kopomogunaan ginaras lotirik id walai miampai momogonop kointalangan id siriba. 2. Suato’ kointalangan id pangaan tumanud dilo tonsi di nowonsoi dikoyu. Lampung Kaban posogitan Ingkurian Bahan Wonsoyon Pounayan
66 116 Ka di Winoun Winorun oku maan do kinoyonon Kinoyonon di olumis Linumis ku pirayou-rayou Royohon oku nga aiso o mamagatang. Mokigatang oku nga okon yoku olumaag Lumaag nopo gumuli kawagu id mamagatang Kigatang o toruol ku tu mongunsub do karaagan Karaagan ku nga gumuli i di poingion. Poingion kou om momiraag Momiraag do kowoowoyoon ku Kowoowoyoon ku nokosimban minggisom do kaus ku Kaus ku alansan haro karati. Karati kou nodi nokuro Nokuro tu nokosimban oku Nokosimbanon ku minanganu kopurimanan Kopurimanan do sumimban kumaa koinsanangan. Asanang nodi ginawo ku Ginawo ku nakaanu koinsasamadan Noinsasamod nodi nga alansan oku potilombus Kotilombus no daa gompi om kopiunung tokou. Jinu Lasion, Tamparuli Langod Winorun oku maan do kinoyonon Kinoyonon di olumis; Linumis ku pirayou-rayou Royohon oku nga aiso o mamagatang. Rima (a, b, c, c) Karati kou nodi nokuro (a) Nokuro tu nokosimban oku (b) Nokosimbanon ku minanganu kopurimanan (c) Kopurimanan do sumimban kumaa koinsangan. (c) Rulud Mokigatang oku nga okon yoku olumaag. Boros [Poingion] [kou] [om] [momiraag] . Putul Boros /Ka/ /ra/ /ti/ /kou/ /no/ /di/ /no/ /ku/ /ro/ Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Mantad id teks nunu rati do kopiunung? (ii) Tumanud pomorotian nu, nokuro tu nakakaus o winoun? (iii) Nunu ponontudukan aanu mantad sisindiron diti? (iv) Pointalango’ woyo toluud mantad sisindiron diti? (v) Tumanud pomusarahan nu poingkuro tokou popotindohoi do kolumison pogun? 4.1.3 Popolombus topurimanan toi ko’ pomusarahan kokomoi isoiso’ karya di naanu mantad mogisuusuai tadon: (iii) loyuk, (iv) kogingohon boros. A Kinongoho’ om intutunai kopolombusan sisindiron id siriba. KOLUMISON BOROS
6 117 Andayayong, andayayong … Anak ku koyu, Pokinongou kou dogo. Andayayong, andayayong … Ounduk oku po insan, Ountai oku po gagan. Andayayong, andayayong … Parai ku unduk ngasok, Pinibabat-babatan ku, Maha kagayo-gayo, Onsingolod nodi wokon. Adayayong, andayayong … Kangku yoku dumamai, Do kangku yoku dumamai. Sinusui di: Odu Tokoyop Kombilung Kampung Bambangan Tambunan Sinuat di: Adelyana Alexander IPG Kent Kampus, Tuaran. Pinolombus di: Linah Bagu Rati: Lombus topurimanan do songulun tina kumaa tanak dau di tinamangan om nupus dau gisom nakagayo. Soira nakagayo, sowoo’ nodi i tanak dau om noowit id kinoyonon do kusai. Andayayong nopo diti nga lombus topurimanan di olunggui kumaa tanak dau i nasawo no om tuminongkiad mantad dau. BIOGRAFI Dr. Jamili Nais Tadon Nosusu om guminayo id Kampung Takutan Ranau. Kinoyonon nopo Kampung Takutan diti nga kisinodu pikiikiro 25 kilometer mantad kakadayan Ranau. Nosiliu “huguan siou” id gana sandad posorili. B Polombuso’ o hiis Andayayong. C Imurio’ kointalangan songulun i momuruan do sandad posorili.
66 118 • Nakaramit do Excellent Service Awards at Sabah Parks: 1992, 1995 & 2001. • Nakaramit do garan mantad Nagao Foundation/Pro-Natura Foundation, Japan & The People and Plants Initiative for research on Rafflesia in South East Asia (Thailand, Peninsular Malaysia, Borneo, Sumatra, Java, Luzon & Mindanao): 1993 – 1995. • Nakaramit do Young Promising Scientist Award montok buuk: (Rafflesia of the World), (5th Flora Malesiana Symposium 2001, Sydney, Australia). • Nakaramit do ‘Ahli Darjah Kinabalu’ (ADK), Sabah, Malaysia, 2002. Sinikulan • Sikul tosiriba SK Perancangan Ranau (1971 – 1977). • Sikul takawas Melaka High School (1977 – 1983). Tinanggung do program Yayasan Sabah. • Universiti B.Sc. Hons. (Botany), (2nd Class Upper Division). Universiti Kebangsaan Malaysia, Bangi, Selangor, Malaysia (1984 – 1988). • Universiti Ph.D. (Plant Ecology) University of Aberdeen, Scotland, U.K. (1994 – 1997). Karaja • 2014 – dinondo: Taman-taman Sabah, Jawatan: Potunud Taman-taman Sabah. • 2007 – 2014: Taman-taman Sabah, Jawatan: Panakadai Potunud. • 2000 – 2007: Taman-taman Sabah, Jawatan: Monguhup Potunud Boyoon Boogian Taman-taman Sabah (Ponoriukan om Balajaran). • 1994 – 2000: Taman-taman Sabah, Jawatan: Upisor Kointalangan om Balajaran, Kinabalu Park (Kordinator Ponoriukan Taman-taman Sabah). • 1988 – 1994: Taman-taman Sabah, Jawatan: Ekologis Taman-taman Sabah. • 1988: Herbarium, Universiti Kebangsaan Malaysia, Sabah Kampus Jawatan: Monguuguhup Monoriuk Kawo Rusap, (UKMS) herbarium collection). • 1984: Komontirian Pongia’an, Malaysia/SMK Mat Salleh, Ranau, Sabah. Jawatan: Mongingia’ naamot (mongingia’ mato balajaran Matematik om Sains). Gaa Tapantag do Notorimo
6 119 • Nakaramit do Best Publication Award (Best Book for 2004 montok buuk ‘Rafflesia, Bunga Terbesar di Dunia’ mantad DBP. • Puru do IUCN World Heritage Panel (2017-2020). • Nakaramit do ‘Bintang Kesatria Mangku Negara (KMN)’ (2017). 1. Nunu gaa di bobos akawas naramit di Dr. Jamili Nais? 2. Nokuro tu komoyon do “Huguan Siou” isio id gana sandad posorili? 3. Pomusarahai koponsolon momogompi kolumison sandad posorili kumaa id gana podtuongisan? Aktiviti Tinimungan 1. Maya Internet ihumo’ abaabayan di poinggonop kokomoi kopohimaganan Huguan Siou. 2. Pogibaabarasai kouyuuyo’ songulun ii milo silihon sabaagi Huguan Siou. Huguan Siou Kopomohimaganan do Gaa Huguan Siou nopo diti nga maya abaabayan ritual pointantu i poindalanon hilo id Nunuk Ragang Ranau. Piipiro abaabayan powonsoyon do Bobolian ontok Kopoimaganan Huguan Siou mamaso id suang Tugu Nunuk Ragang. Abaabayan nopo diti nga Mongomuhau, Moningolig om Momolumaag. Koilo ko nangku? 4.2.2 Popointalang koilaan kokomoi do Gaa Tapantang Huguan Siou. D Mogihum koilaan kokomoi Gaa Tapantang Huguan Siou. Huguan Siou montok pogun do Sabah nopo nga songulun i nosiliu do bontugan om boyoon oponsol do tinaru. Suai ko’ mongowit do piuludan om piisaan, Huguan Siou nogi mongowit koburuon montok koposion tinaru di lobi osonong. Haro duo tulun nosiliu Huguan Siou id Sabah: A) Huguan siou kumoiso: Tun Fuad Stephens gisom 1976. B) Huguan siou kumoduo: Tan Sri Datuk Seri Panglima Joseph Pairin Kitingan mantad 1984 gisom baino.
66 120 Poturidong 1. Monikid tadau i Raynold do ... pogonsok do takano. 2. Kada tokou ... koumatan i pinotounda do porinta. 3. ... di Randy sungul id tindalanon disio mindahu. 4. ... i Lika hilo walai di Masia minokiinggat. 5. Au kasangal i Kalaban mangakan dilo mi sup tu opodos tomod gama ... di Modut. Poinghamad 1. “Ongoyo’ ... ilo kain pinupuan ku,” ka di inan Mary. 2. Ongorohian nodii tulun mambalut di Andui tu ... dau kowoowoyoon di taraat. 3. ... di luguan mongingia’ do tutungkap kumaa tangaanak sikul di osonong kinalantayan. 4. Otorodok tomod i Lister mokituduk di taki disio laang ... do tuai. 5. Minongorot i Roni songinan sapi sabaagi tanda kounsikahan tu ... tosonong id panaasan SPM i tanak disio. 1 1 3 4 4 3 2 5 5 2 Ngaran suai: Indayayong. Rati: Wonsoyon montok poomitanan om potomodon. Tadon: Tambunan. Kowoowoyoon do momolihis: Misisimbar miampai sumayau o piipiro tulun mogikakambai om minturug do mintutuk di orulan (kumioi/kumiod). Soira kopomogunaan: Totuong mamaaso do momogomos toi ko’ mongogik do parai. Nunu kopomogunaan: Mongurolos do tiodopon. A Toilaan suai kokomoi do Andayayong. Koilo kou nangku? B Pomoinan boros. M P I A O A PONGINLUUBAN
7 121 Id unit diti, minsingilo tokou: i. Mongintutun boros do koolon o tuni soira osugkuan. ii. Mongintutun om momoguno boros kotigagan. iii. Mongintutun om momoguno boros pongudio. iv. Monuat montok manahak kointalangan. v. Momoguno do boros ula. POMUSOROU TANARU Ogumu kouyuuyuo’ otimbabaan tokou id koposion i minog pomusarahan do tanaru pogulu osiliu kaantakan di au osonong.
7 Taala’ala’ Pomusorou Tanaru Kagasai ku ilo lokou, notipu id daradaat, umbang-umbangan tokou, kada subu di taaraat. Putulo’ ilo bungkal, suluho’ potoidon, tulun nopo di mangakal, au momusou do wokon. Tongkisus ku otolong, pointondu id nuluhon, gompio’ tana molohing, potungkuson do sinakagon. Tatak tanak do tompin, id guas do kolingau, suhatanon koboroson, rulanon pogkoringau. Natatak ilo korut, naratu hilo id solui, pilio’ o tambalut, kada kosubo id tapui. Tonomo’ ilo lamba, pitoyungo’ dilo toyon, tulun nopo do amaha, au milo tumboyoon. Batad songinan-nginan, noliid id duhoon, pataranon nopo katanaan, oulung o sinakagon. Puun do kombirilan, id toning do balaan, kasala koboroson, minsiriba mokiampun. Rusinah Sinti, Ranau Kusai Tondu Sinidang id bantayan, di tanak tondu taparu, kotoguang koimbayatan. pomusorou po tanaru. Piampatan 122 Nunu i minog pomusarahan do anaru tumanud do hiis id sawat. A Polombuso’ taala’ala’ id siriba. 1.3.2 Mongimuai koilaan di norongou toi ko’ nokito mantad bahan pongunsub. MOKINONGOU OM MOBOROS
7 Ogumu o kaantakan orongou tokou kokomoi aakalan do skim pelaburan. Sundung po mongou-rongou tokou diti maya media massa, kakal i ogumu i oimbayat do skim dii. Soira nakakaraja, iman-imanon ku no popoopi wookon do tangad ku tikid wulan. Kasaasari di sawo ku moboros do haro nopo tusin do poingopi nga haro posondihan do ginawo soira kotoguang kobolingkaangan. Sundung po limo no toun minidu pogun i sawo ku om kakal poinsikul o tangaanak ku nga aiso i kobolingkaangan tagayo do kousinan ku. Poingkuro po, minonigoo’ nokosimban o koposion ku soira nokotutun om nakaambalut oku di Amirah. Nokopiruba yahai hilo id lamin pongusapan. Tumanud disido, pakaraja isido sabaagi karani id sikul tosiriba hilo id Papar. Minonusui isido do iso skim pelaburan i kaanu manahak 15 piatus o laba daasom turu tadau. Onuan nogi do bonus nung kaanu mangangat do tulun sumuang id skim pelaburan dii. Nagayat ginawo ku soira nokokito korita di Amirah, Honda BR-V sundung po duo toun nogi pakaraja. Timpuunon nopo nga pinopalabur oku RM1000.00. Nakaanu oku RM600.00 soira nokorikot do apat minggu. Pisoosorou ku no laba aanu ku nung ogumu poloburon ku. Pinapalabur oku RM50,000.00. Daasom do duo minggu, nakaanu oku RM15,000.00. Ongoyo’ ku no kawagu polobuso’ o tusin ku soginumu RM100,000.00 montok poruhangon do modal dii pelaburan. Piipiro tadau mantad kinoposuangan ku, au nodii oukab ii sistom do skim pelaburan dii. Telefon kandai di Amirah nga au nodii aanu. Natagakan oku pomusarahan. Nakalabus ku no toinsanan tusin do poingopi. Naawi no ngawi ii tusin di pinoopi ku solinaid lobi duo nohopod toun ku pakaraja. 123 1. Patayado’ o boros guas montok boros nosugkuan i naanu mantad teks. nakakaraja nakaambalut nagayat nakaanu nakalabus nokokito natagakan kasaalom Koolon o tuni soira osugkuan o boros guas do posugkuon onsipan no- ... -an. Poomitanan: no- + rikot + -an = norikatan Koolon o vokal ponugku soira kosugku do boros guas di kivokal do /a/. Poomitanan: noko- + kabai = nakakabai ko- + alit = kaalit 1.2.4 Popolombus boros i koolon tuni soira osugkuan. B Ihumo’ om polombuso’ boros koposugkuan ko-, no-an/na-an, noko-/nakaom ko-/ka- mantad teks.
7 124 (a) ... (gayat) ginawo ku nokoilo kowoowoyoon dii sumandak tu okikit. (b) “... (labus) oku no mantad bank mantad di jaam ko 2:00 doungsosodopon po,” ka di Lomina. (c) “... (anu) no i tadi nu diti tusin pinoigitan di tapa nu doho,” ka di waden do asrama kumaa di Zulafzan. (d) Alaid yahai minikorumo, ... (ambon) doho mongoi ponumad do sada. (e) “ ... (agkos) no ilo tagkos tu oluau tawak dino sorual nu,” ka di tina minomisunud di tadi ku. (f) Ounsikou ginawo di Selvi ... (ambalut) di Shalini tu alaid no au yolo nokopiruba. (g) ... (alit) kasari isio dii luang nobunsut o tana hilo id ponsiba sundung po sosongulun. (h) “Ongoyo’ ii dangol poinsait hilo id pansaran, ... (abil) ku mindahu,” ka di tapa ku minonuhu di Nandu. (i) “Pamanau kou no muli, ... (babo) dikoyu ii wakid kisuang do sangop,” ka di Zaliha minonuhu di tanak disido. (j) Oruol o tian di Dusi ... (akan) do rinapa di nounos. 2. Onuai posugkuon o boros guas om roito’ do otolinahas. 3. Onuai posugkuon -o id dohuri do boros guas id siriba. Pomonsoi ayat momoguno boros nosugkuan dii. 4. Posusuyo’ kawagu koinganaan nawayaan do tulun i nokohudsu do Skim Pelaburan. 5. Polombuso’ laang di kosudong wonsoyon do tulun ginumuan montok mongipop oulit kaantakan miagal di notimbabaan di nokohudsu id skim dii. anu ansip agkos awi Kosuai a tuni do boros guas i tumimpuun do /a/ soira osugkuan id dohuri do -on om -o. Poomitanan: akid + -on = okidon akid + -o = okido’
7 125 (i) Nunu o kes di pinoruput kumaa pulis? (ii) Poingkuro o tinimungan di Sarjit Kaur nokoilo do noudutan yolo? (iii) Potolinahaso’ laang i milo wonsoyon pogulu mamanau modtuongis hilo id labus pogun mooi do au kotoguang kobolingkaangan? C Pokinongoho’ audio om simbaro’ ponguhatan sumusuhut. D Ihumo’ koilaan di kohiok id kinoyonan id pakej podtuongisan maya google. 1.4.1 Manahak idea om topurimanan sondii kokomoi koilaan i norongou toi ko’ nokito. 1. Nonggo tiso pakej podtuongisan korohian nu? Potolinahaso’ pounayan. 2. Nunu o minog do adangon ontok momili pakej podtuongisan? PAKEJ TOMURA MODTUONGIS HILO ID NEPAL “TININGUSAN DO VINOUN” TOKYO, JEPUN 11 – 17 Momuhau 20 c c kaampai no pambarai do hotel toodopan makan om tambang NULU FUJI, LIWOTONG ASHI KATHMANDU BASE CAMP, ANNAPURNA 10 – 14 Milatok 20 c c KOHIOK NGA OMURA! AMPALAI TRIP DIKOYU: 012-3456789 ROMUTO’: 088-123456 RM2,600.00 RM3,100.00
7 126 Taman Gunung Mulu om Pulau Langkawi nopo nga duo kinoyonon hiti id pogun tokou i kohiok do tombuluyon. Pogulu pilion o isoiso rikoton do tombuluyon, oponsol kopio momonsoi ponoriukan montok manganu koilaan kokomoi kinoyonon dii miagal ko’ maya do Internet. Kaanu tokou sumodia tumanud do kouyuuyuo’ i pikiikiro otoguang tokou daasom timpu kotombuluyan. MILATOK POOMITANAN Kousinan Padsakayan Todopon Tombuluyon Tadauwulan E Palano’ om pabantao’ kotombuluyan nu tumanud peta pomusarahan id siriba.
7 127 MAMBASA Pogkoruya nopo di tosonong nga korolohon do tambalut. Nung adalaan nopo pogkookoruya nga koruol do ginawo tulun di korongou. Oponsol do pomusarahan tokou nung kosudong toi ko’ au o pogkookoruya tokou kumaa tulun do suai. Nokopogibaabatos o susumikul Kalas 4 Commerce mongoi panaat do kalas diolo. Tumimung yolo id sulap tuundorongon gisom do korikot ngawi o tongotambalut. Tataba: Kopisanangan dikoyu. Gloria: Kopisanangan nogi. Nonggo i Ian? Okon ko’ mitoning o walai dikoyu dii? Tataba: Au oku nokokito disio. Aiso nopo sumimbar soira minomolohou oku hiri id natad do walai diolo. Andasan ku do nokopogulu no isio minamanau. Kobulat no i Ian miampai poinggantai balatak noponu do tua’ lansat. Barion: Huudi, anaru topud-opud di Ian! Kobulat nogi. Nosuaban ko minongoi ramai tu au ko noposik kio, Ian? Eva: Atuk, haro moti poinggantai disio! Ian: Kopisanangan. Alaid kou no poingandad doho? Barion: Alaid no. Andasan daa dii dahai do au ko no hino hiti id pomogunan. Ian: Siou dikoyu. Nangatan oku di tapa ku minongoi pomua’ do lansat asarap po di kosuab. Haro korikot mongoi pamajak do sosodopon baino. Eva: Ponisip nu dii dahai ino lansat kio tu napaasan do magandad dia. Tataba: Oburuak no pogkoringau di Eva om i Barion! Suhat-suhatanon o kobooboroso’ ka moloolohing dii. Eva: Siou Ian, pogkoringau ku i toomod ii. Kada kokuakuaai. Ian: Au monguro, oubasan ku no ino pogkoringau nu, Eva. Kanou akano’ tokou iti lansat pogulu mongoi panaat do kalas. Oilaan ku do solingongopon tomod i Eva do siakan. Gloria: Baa, nokopisuli no. Haha. 1. Simbaro’ ponguhatan id siriba. (i) Nokuro tu alaid i Ian do nokorikot? (ii) Potolinahaso’ rati boros solingongopon. (iii) Polombuso’ orotion dikoyu mantad boros pogkoringau di Eva. (iv) Panahak do pomusarahan komoyon di Gloria maya boros disido do nokopisuli no. A Pisimbarai mambasa o pibarasan om imuayai boros kotigagan om boros pongudio. 2.2.4 Monompipi tinimungan boros mantad teks di nabasa: (i) boros kotigagan, (ii) boros pongudio.
7 128 2. Pomonsoi ayat kotigagan tumanud kouyuuyuo’ pinosodia. 3. Wonsoyo’ ayat momoguno boros pongudio i kosudong do sisimbar id siriba. (a) Orualan i Eva do tian tu minimbangat mangakan do tua’ lansat. (b) Otogod i Tataba kumaa di Nazatul tu adantak popoopi dii dangol. (c) Oborulong i Ian nonggo tiso cat do gunoon, otomou toi ko’ obulou. (d) Nohiakan i Barion nokokito wotik linukis di Natasha id limput. (e) Nokogiak i Natasha soira nokosiku langaban do longon disido dii tompok do mija. (a) Minihad i Lulu tu tinogod di tina disido. (b) Nokorikot oku hiti di pitangatuong konihab. (c) Suminakai oku korita di George ruminikot do hiti. (d) Maamaso dahai manaat diti limput do kalas. (e) Suminakai oku korita mantad Kota Kinabalu gisom nokorikot hiti id Pekan Nabalu. (f) Tadon nopo kapal tulud dilo nga hilo id Shanghai, China. Boros pongudio nopo nga boros di gunoon soira monguhot. Poomitanan: Nunu Poingkuro Boros kotigagan nopo nga boros i gunoon soira kotigog, orualan om oimayaan. Poomitanan: Atukoi!
7 129 1. Simbaro’ ponguhatan sumusuhut. (i) Osonong nangku pogkoringau miagal id suang do teks id sawat? Onuai pounayan. (ii) Poingkuro topurimanan nu nung aantakan ko pogkokoringau miagal nawayaan di Kubin? (iii) Poingkuro topurimanan nu korongou pikoringahan di tulun mogitaatabang do mangasok? (iv) Tumanud pomusarahan nu, poingkuro pogkoringau i manahak waya tosonong? 2. Pogibaabarasan adab do mogkoringau. Tikid tinaru nopo nga haro karaaralano’ sondii do pogkoringau. Miingkoringau nopo nga kaanu popoimbulai pilumaagan om popogirot do piombolutan. Poingkuro po, pogkoringau di adalaan koruol do ginawo tulun suai. Mantad dii do osonong nung momusorou tanaru om piintong-intong soira mogkoringau. Nokoodop i Kubin tu nohuyan minongoi panganu do poring. Naamot disio koodop, ongoyo’ no di Jeremy polisoko’ o telefon kandai disio ii nologkus mantad pakit. Songkusumkusum i tongotambalut diolo mintong di Jeremy. Soira noposik i Kubin, kamao’ no disio o tampung nga au hino ii telefon kandai. Akakat ngawi di Kubin o kakamot id toning-toning do mogihum. Poboros no i Jeremy do natatak kanto i telefon kandai dii hilo id kinoyonon pinongonuan diolo do poring. Pamanau no i Kubin mongoi pogihum. Osodu-sodu no napanau disio, lohowo’ kawagu di Jeremy do gumuli. Songirak-irak i tongotambalut diolo soira pinotunui di Jeremy i telefon kandai kumaa di Kubin. Ontok timpu mogitaatabang do mangasok. Gouni: Olokot no tongotondu monumpos! Osiau nogi o lontugi do mamanau. Louson oku no. Lusia: Louson ko no, Gouni? Jaam kohopod nogi moti iti. Au po gumolok o takano dii sanganu diti asakan tokou. Sulia: Nowian ko wagas, Gouni? Au ko minakan kosuab tu osopung ko louson? Gouni: Baa, kosongkiwal kou no hino. Iduan dahai yokoyu muli soira kosuku yahai. Opurak no moti rasam hudi soborong. Lusia: Kada kaganggarau, Gouni. Au ku po parasamon gisom kaasok tokou. Au mogkoringau kokomoi agama Au momoguno boros di kosinduol B Imuayai kouyuuyuo’ pogkokoringau id siriba. 2.5.1 Manahak kosokodungan toi ko’ au kosokodung kumaa koilaan di nabasa.
7 Kosudong ukumon do tawagat i minomonsoi do abar au otopot maya media sosial, kaampai no tulun di popinsasad toi ko’ papaangkar do abar dii. 130 Pogibaabarasai dikoyu id tinimungan nung kosokodung kou kointalangan id siriba. Panahak do pounayan. Komi Kokomoi Papaangkar do Abar Au Otopot Maya Media Sosial C Imurio’ tonsi di pinolombus. Nokoumbal do nokokito oku abar hilo id WhatsApp do pinapaangakar do minidu pogun i tadi ku tohuri. Abar nopo dii nga miagal ko’ iso kopoilaan kumaa koombolutan ngawi disido. Otogod oku kopio soira pinokito oku dii tambalut ku do abar dii. Osorou ku daa mogihum tadon dii abar nga au oku koilo. Mantad kinaantakan dii, opurimanan ku no koinggoritan diolo i oontok do totondos. Haro tulun di osimpod tomod papaangkar do abar i otorimo diolo maya WhatsApp sundung au po oilaan do kikatapatan o abar dii. Manu yolo arayou soira kopogulu papaangkar do abar dii. Au diolo osorou waya au osonong do abar dii ontok tohuri tadau. Kosudong no kopio nung dawa’on om ukumon o tulun i papasasad do totondos id media sosial. Ontokon yolo do danda om torungkuon mooi do orologo o tulun dii om kooris nogi tulun ginumuan. Aponsol nogi daa haro o undang-undang pointantu montok mangantob kopio ahal diti. Lianah Raymond Willhelmina
7 • ogumu no nokotonu • ogumu pononsunudan • poingginawo ku no 131 1. Patayado’ kobolingkaangan notoguang di sonsuat do diari om potolinahaso’ ralan disio minonolibamban do kobolingkaangan dii. 2. Pogibaabarasai rati do frasa diti. 6 Magus 2018 Nokokito oku iklan kumaraja hilo id Australia. Agayo kopio ginawo ku mongoi karaja do hilo nga ooris oku oudutan do agen pakarajaan tu ogumu no nokotonu kokomoi dilo. 7 Magus 2018 Mingintong oku koilaan kokomoi Australia maya google kaampai no karaja id kabun do tua’ua’ tu au oku po nokoumbal mongoi id labus pogun. Ooris oku kotoguang do kobolingkaangan soira korikot do hilo. 10 Magus 2018 Minongoi oku ruba di Sulaiman. Isio nopo diti nga nokoumbal kumaraja id kabun do kinotuan hilo id Melbourne, Australia. Ogumu pononsunudan disio soira nokoilo iman-imanon ku. Nonuan oku disio numbur telefon kandai tambalut disio i kakal po pakaraja hilo id Australia. 15 Manom 2018 Suminakai oku kapal tulud Air Asia mantad Kota Kinabalu kumaa Gana Tutubpoon Kapal Kuala Lumpur (KLIA). Minsusuab tadau dii, suminakai oku kapal tulud Royal Brunei kumaa hilo id Melbourne. 16 Manom 2018 Nokorikot oku hiti id Melbourne pikiikiro jaam 9:15 doungosuab. Suminakai oku teksi kumaa Southern Cross Station. Mantad hiti suminakai oku kuritapui kumaa hilo id Swan Hill, kinoyonon di Sofian do kumaraja. Isio no i pinointutun di Sulaiman kumaa doho. Osonong tomod ii kukumaraja papataran tikit kuritapui tu minomunong kopio soira minonguhot oku poingkuro mongoi hilo id Swan Hill. 17 Manom 2018 Nangatan oku di Sofian monongoi ruba di Gery Ho, kontraktor mantad Vietnam nga nosiliu no mamasok do Australia. Kontraktor nopo dii nga i nonuan di sanganu kabun do tonggungan montok monoina toinsanan pakaakaraja id kabun dii. Pinotolinahas ngawi di Gery Ho kokomoi karaaralano’om kooturan do kumaraja. 18 Manom 2018 Tuminimpuun oku kumaraja mongupu do anggur. Au apangkal o karaja diti opurimanan ku tu noubas oku no karaja id dumo. 25 Manom 2018 Nokotorimo oku tangad montok sominggu kuminaraja. Ounsikou ginawo ku. Poingginawo ku no popoopi tusin naamot pakaraja hiti. Duo toun mantad baino koboli oku daa korita gunoon di tapa ku pomirangkat do tua’ piasau mamau disio. D Basao’ miampai koroitan di otolinahas. 2.3.2 Momoguno koilaan di noompuri montok manahak sogu ponolibamban.
7 132 1. Nunu i kohiok do iklan pakarajaan dilo? 2. Poindalano’ pambalajaran Round Table montok poposuul laang do wonsoyon mooi do au oudutan do iklan pakarajaan. Kogumuan komulakan baabaino diti opili kopio do karaja. Poingkuro laang mongunsub komulakan kumuraja id nunu nopo gana pakarajaan di au kosunsung do kooturan? E Imuayai iklan pakarajaan id siriba. MOGIHUM KUKUMARAJA! MONGUUNGUHUP PAPATARAN TIMPU KUMARAJA Tadau Tontolu’ – Tadau Kurudu KOULUNAN Tondu, kiumur 18 toun – 30 toun TANGAD OM KOMISEN RM4000.00 – RM6000.00 PONURUBUNGAN POINGUKAB Taman Kituntul, Lot 110, Blok 2, Puchong, Selangor. Aarau-arau WhatsApp/Monolefon 011-1234 5678
7 133 1. Imuayai pomogunaan do patikol di id siriba. mananda do frasa nga okon ko’ poinfokus panakatanda do kosongonuan osiliu frasa ngaran misompuru popokito do timpu 2. Ponuat do kotob susuyan miampai poposuang do patikol ngawi. Amran: Isai sanganu takano diti?. Nurul: Doho. Pinongokoriu doho di ina kosuab. Amran: Okito ku haro tanak tondu pointanud dia kosuab. Isai ii? Nurul: I Cindy, tanak di Aman Dusip ii. Amran: Oo. Nokito ku ia duo di Anis manau-panau hilo id Tinompok konihab. Nonggo nongoi dikoyu dii? Nurul: Minongoi yahai pogkotu tunduk do sangop rugian di konihab. Patikol nopo nga gunoon sabaagi kapanatalan boogian pointantu id ayat: i – poinfokus do frasa ngaran om boros maan i’ – panatalan dii binoros do – gunoon montok mananda do frasa au pointantu ii om dii – gunoon montok momorujuk kumaa di noilaan no mantad no om nodii – panakatanda do nokootus po om podii – mananda do wonsoyon di nosiliu no pogulu wonsoyon do sumusuhut Tudu ku nopo minonimung do mogiigion id kampung tokou baino diti nga kokomoi isu do tana adat tokou. Ontok tadau Madsa di minggu nakatalib, nokorikot o duo tulun mobi do kompeni Monggis Sdn. Bhd. Ii nopo tulun do nokorikot dii nga minuhot nung haro tulun papataran do tana id kampung tokou. Nokorikot kawagu yolo konihab nga tulun suai nodii o songulun. Nokito diolo do poinsonong o tana hiti id kinoyonon tokou. Tobpinai kou ngawi, Tana adat nopo nga kotos tinungkusan tokou mantad komolohingan. Agayo pionitan do tana kumaa koposion tinaru tokou. Id tana tokou mongumo montok mogihum kaakan-akano’. Poingkuro po, ogumu no kes tinaru tokou i papataran do tana kumaa kompeni toi ko’ tulun mantad labus. Haro nogi kaantakan wookon do minundaliu mantad kampung sondii tu nasaladan nodii tulun mantad labus. Talaban tokou daa o kaantakan miagal dilo hiti id kinoyonon tokou. A Polombuso’ om imuayai pomogunaan do patikol. 5.2.3 Momoguno partikol id ayat. PURALAN BOROS
7 134 Boros ula woyo Boros ula warana Boros ula bontuk Boros ula ponuku Boros ula pancaindera Boros ula timpu Boros ula poingkuro Boros ula topurimanan Boros ula sinodu Poomitanan do Ayat: 1. Olumis ilo bunga bolimbingan. 2. Atauk kaakanan dilo mundok tinanok. Boros Ula Pomonsoi limo ayat misompuru momoguno boros ula. olinuud, obolotok opurak, burintik ourod, apasagi anaru, akapal oporot, otolis alaid, oruhai alantas, asaru tuuhan, langadon osomok, osodu B Intutunai boros ula is siriba. Komoyon: Boros di gunoon montok popotolinahas do kouyuuyuo’ toi ko’ ula. Kawo 5.4.3 Momoguno do boros ula id ayat.
7 135 1. Pogibaabarasai om posuato’ pounayan nokuro tu oponsol do mogiampunampun tiso om tiso id suang do paganakan. 2. Posuato’ id iso pangaan toniba o koponsolon manaandak tadau kinoulitan kinosusuon do molohing. A Imuayai pibarasan id siriba. 3.3.1 Monuat montok manahak kointalangan. 3. Kosudong nangku nung pootodon do tangaanak o molohing diolo hilo id walai tulun nolohing? Suato’ o justifikasi nu. Soroho’ no, osonong nung mokiampun om mangampun do tiso om tiso. Oduya nopo nga i omulok mokiampun di lobi otuo. Kotoluadan ina, sorohon ku ino boros nu. 03 MAGUS ‘Koupusan Dahai’ KOTOBIAN TADAU Kinosusuo, Ina MONUAT
7 136 1. Ponuat do pason tadau kinoulitan kinosusuon kumaa puru paganakan i manaandak do tadau kinoulitan kinosusuon. Suato’ miampai poposuang ayat di kohiok. 2. Pointalango’ lisi kumaa molohing nu maya hiis. B Palano’ o majlis manaandak tadau kinoulitan kinosusuon di tina toi ko’ tapa dikoyu. Ahal Kotolinahasan Tadauwulan om timpu Poontokon do tadau kinoulitan kinosusuon. Poingkuro po, milo pilion tumanud kosingawaan do paganakan. Osonong nung id pompod do minggu toi ko’ ontok tadau koundarangan. Tema Milo momili do warana montok ponokotema do abaabayan. Tinayadan porikoton Patayadon ngaran do tulun di alapon miagal ko’ tongotambalut di tina toi ko’ tapa do pakaraja om sungkad tukad id kinoyonon dii. Bajet do majlis Tontuon o balanja montok abaabayan di taandakon mooi do au kotoguang do kobolingkaangan miagal ko’ au korungod o balanja toi ko’ momirubat om minsima-sima. Kawo taakanon om tiinumon Patayadon o kawo taakanon om tiinumon do posodiaon. Sorohon do isai i alapon ontok timpu dii. Nung kogumuan nopo nga komolohingan au kosudong poposodia taakanon dii adalaan do lunok. Ginumu taakanon do posodiaon kosudong dii ginumu do talap. Kaad pangalap Ginumu do wonsoyon nung minog do haro o kaad pangalap. Kek tadau kinoulitan kinosusuon Kawo kek di posodiaon om ngaran di poposodia. Titungkap do tombului Nung minog do haro titungkap, sorohon titungkap di kosudong tumanud tulun dii nalap rumikot id abaabayan. Dekorasi Karaaralano’ koponguludan id kinoyonon do abaabayan. Wonsoyon o palan montok dekorasi mooi do oruhayan do popowonsoi soira muhai-ruhai orikot ii abaabayan.
7 137 1. Pogibaabarasai rati do frasa id siriba. 2. Simbaro’ ponguhatan sumusuhut tumanud do sinding. (i) Nunu kopio o pononsunudan posotolon id sinding diti? (ii) Poingkuro karaaralano’ monolibamban do koimbayatan tumanud do sinding? (iii) Nunu osiliu nung poluhoyon no o ginawo? (iv) Potolinahaso’ rati poinukadan sonong tinimbabaan raat tinolikudan. Pomusorou Tanaru Pomogunan do baino ogumu mongimbayat nung au tokou mumbangan oudutan do wokon Korus: Pomusorou tanaru nunu nopo timbabaon kada no omitanai sonong tinimbabaan raat tinolikudan nung au tokou mumbangan osima popoimamang woyo sohuyut popurakon mato kotutukon Koposion do baino osima popoimamang poluhoi-luhoyon nopo popurakon mato kotutukon Korus: Tambalut do baino ahali o mongunsamang kada woyo sohuyut anggaman no katapatan Korus: Lirik: Rusinah Sinti Loyuk: Patrick Jolius A Poloyuko’ sinding id siriba. 4.3.1 (ii) Mogihum koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru id kooturan sosial. KOLUMISON BOROS
7 138 Nangatan di Aki Duli i Jobinus minongoi ompuya do tana diolo. Ogumu tituduk di Aki Duli kokomoi momogompi om momoguno do katanaan. Pinotolinahas disio do agayo pionitan koposion tinaru Kadazan om Dusun kumaa katanaan diolo. Mantad do haro tana do koihum do kaakan-akano’. Nung au nopo momusou kokomoi kooturan momogompi katanaan, ogumu kobolingkaangan do osiliu. Tulun di au momusorou tanaru katama mongombiu dombokon do katanaan. Rolok nopo nga tonomon sabaagi wolit. Ontok nopo mananom do rolok, minog korikot ngoduo ii sanganu do tana dii misampaping. Isai nopo i monomod mongutus do rolok nga orinta. Suai ko’ rolok, gunoon nogi o watu montok ponokowolit do tana. Miagal nogi dii mananom do rolok o kapaladsangan do watu tu potonomon id piolitan do tana. Rolok Watu Wolit B Sorisido’ koilaan pinosunud di Aki Duli kumaa di Jobinus id siriba.
7 139 Wonsoyo’ iso pibarasan di Jobinus om i taki disio miampai momoguno koilaan id siriba. Jobinus: Nonggo pangangatan nu doho baino, aki? Aki Duli: Mongoi kito pongompuya di tana tokou hilo id Konipir. Nung otogui-togui nopo nga ongoyon dahai di tapa nu riliko’ toun baino. Jobinus: Haro ngawi o tana do tulun tokou, aki? Aki Duli: Ingkaa no nung di pogulu po. Agayo pionitan do tinaru tokou kumaa tana. Tana no koonuan do kaakan-akano’ maya momutanom. Haro kooturan poimbida momogompi diti katanaan. Au kopio kawasa mongombiu tana do tulun suai. Jobinus: Nunu ngaran do puun diti, aki? Aki Duli: Oo... ngaran nopo diti nga rolok. Jobinus: (Oputai) ... C Pibarasai karaaralano’ popoburu katanaan di poinlogos miagal gambar id siriba. 4.3.2 Mampayat id pogibaabarasan montok poposunud do koilaan kokomoi toilaan sandad tinaru.
7 140 (a) kaakanan dii tinanok guol di odu tu alaid do noukad. (b) Ogura kopio poinsakai korita rumikot hilo id kampung di Gadung tu o talun-alun. (c) nopo turos di Hezra soira tinogod di tapa disio tu kitalad tampangil. (d) Posougo’ ilo waig hilo id suang do sanggu tu no kosingudan,” ka di Butia minonuhu Sharul. (e) “Kilon, ongoyo’ pupuai ilo kumut nu kosingudan tu alaid no au nopupuan,” ka Inai Lusi minonuhu di tanak disido. (f) “Intang-intangan do lumaang, moti ralan hiti toning do tontolob,” ka di manaananud pinoposorou di tutuumombului ngawi. “Nunu ino torodokon nu, Lina?” ka di Hera minuhot di Farisha. “Momonsoi oku kaad pason panahak ku tina ku. Tadau koulitan kinosusuon disido ontok tadau Tiwang tobontol diti,” ka di Farisha. “Oo, osonong kopio. Okito kolohingon diolo. Miandad-andad kanto isido di tina ku ,“ ka di Hera. “Osonong iti nung patangayan nu bunga di korohian di tina nu. nopo tina ku nga orohian do bunga ros,” ka kawagu di Hera. “Oruol ginawo ku tu au poimpasi i tapa ku. Nung kakal po daa di tapa ku poimpasi, lobi daa kounsikahan dahai,” ka di Farisha miampai turos di olunggui. “Ingkaa tokou no poimpasi. Insan tadau itokou nga gumuli mongoi ruba Minamangun,” olumaya boros di Hera minginsasamod tabalut disido. A Pilio’ kopomogunaan do boros ula di kotunud. B Pongoo’ kotob susuyan id siriba momoguno patikol di kotunud. C Pilio’ iso kinoyonon podtuongisan hiti id pogun Sabah i kosiangayan nu. Pomonsoi ponoriukan maya Internet om palano’ o kotombuluyan nu dii. PONGINLUUBAN