3 41 KOLIDASAN BUTIA KOPOSION Id unit diti, minsingilo tokou: i. Mamarait boros do momoguna diftong, mora om digraf. ii. Poposunud boros misulak mantad teks di nabasa. iii. Monuat teks pisiwalan. iv. Monupu om popolombus do hiis koubasanan tinaru. v. Manahak tukadan di kotunud montok isoiso koyuuyuon. Nokuro tu oponsol do tamangan tokou kolidasan?
3 B Polombuso’ potikan miampai mongilo kopomogunaan do mora, diftong om digraf do potikan booboroson id siriba. 42 Kopisanangan doungosuab kumaa Luguan Mongingia’, Monguhup do Luguan Mongingia’, toinsanan mongingia’, tangaanak sikul om sontob di nokotindapou do hiti baino. Mongunsikou tokou tu haro kosiwatan mogitiitimung om mogiilang toilaan kokomoi uhu do poboroson ku ii komoyon toruol Hand Foot and Mouth Disease (HFMD). Nokoumbal kou nangku korongou diti HFMD? Toruol nopo diti nga toruol boogian longon, takod om kabang. Toruol nopo diti nga mimbulai sabap norolihan Coxsackievirus A16 om Enterovirus 71, i kasarabak maya do kukul toi ko’ nunu nopo waig tinan i nokosoliwan mantad tulun di norolihan toi ko’ maya kakamot di noyomutan do virus dii. Grafik Piramid Pagadangan Taakanon Gula Bobos tokuri onuon Lunok Kurion onuon Protein mantad daging Onuon insan sangadau Protein mantad susu Onuon intolu sangadau (molohing) Onuon inlimo sangadau (3 -- 18 toun) Karbohidrat Onuon intolu gisom inlimo daasom sangadau Sagar Onuon inlimo gisom inturu daasom sangadau 1.2.2 Mamarait tuni /‘/ id boros oulit putul boros. (Tadon: http://www.eratuku.com/piramid-malaysia-makanan-berkhasiat-dan-seimbang/) A Kinongoho’ audio om patayado’ boros kituni /’/. MOKINONGOU OM MOBOROS
3 43 1. Pomonsoi tinimungan montok monoriuk iso toruol suai i milo rumoliu. Pabantao’. Tobpinai di kosianan ku, Kiwaa piipiro simptom norolihan do toruol HFMD diti, miagal ko’ tumimpuun do lumasu, au olidas topurimanan om nogi au songkuro do makan. Talib iso toi ko’ duo tadau ulayan do ulser tumimpuun id kabang. Okon nopo irad dii nga, kiwaa nogi tangaanak do oulayan do id palad toi ko’ id pialatan do tunturu. Milo nogi oulayan do id totud om id longon. Koubasanan nopo, radsi diti au akatol. Mulong po do ingkaa, au mogiagal o simptom di tangaanak soira orolihan do toruol diti. Kiwaa nogi tangaanak di oonong do radsi om lumonuk id kulit toi ko’ ulser id kabang. Kiwaa nogi tangaanak di oontok do HFMD diti nga aiso o simptom nung orolihan. Tobpinai toinsanan, Pononsunudan do mongilag orolihan diti toruol nopo nga oponsol tu koilo tokou laang monolibamban diti toruol HFMD. Koiso nopo nga, minog do koilo tokou do koonuan nopo diti toruol nga mantad id kinoyonon posorili di au olidang. Suai ko’ ii, nga umbalan tokou popoinsodu o tangaanak mantad id kinoyonon kogumuan tu au oilaan do korolot tokou di nakakandai toruol. Nung kopinsoliwan tokou, moningolon do garung toi ko’ modsu tintod mambalut om tumorungak do puru paganakan. Loolobi po nung nokopingigit do kakamot di pogisosowolian do kogumuan nga minog momoug miampai sabun di kapatai kuman. Ralan do suai nopo nga kada pootodo’ o tangaanak id sikul nung norolihan di toruol tu koroliu do tangaanak suai. Ingkaa nogi nung haro piipiro tangaanak norolihan diti toruol id sikul nga kada po pootodo’ tangaanak mooi sikul. Sabaagi pomolingkuman, tamangai tokou kolidasan do tinan om nogi kolidangan posorili monikid tadau. Nung olidas o tinan tokou om olidang o posorili, au tokou obinrolihan do toruol. Pounsikou au ogiigina tu nonuan oku timpu kosiwatan do popoilang diti carama ku do baino. Alansan oku nakaanu kou sorokuri-kuri toilaan om milo powonsoyon iti id koposion dikoyu do monikid tadau. Radsi Kiwaa apat vokal tanaru (mora). Poomitanan: aa = balaan ii = siit oo = otood uu = buu 1.2.1 Mamarait boros do momoguna diftong, mora om digraf.
3 44 a. Kopomogunaan do mora. b. Kopomogunaan do diftong. Oulud nogi o pimato vokal id boros Kadazandusun mantad duo tuni pimato di misuai (diftong). aa ii oo uu i. ii. iii. a o u i a ao au ai o ou oi u ua uo ui i ia io iu Poomitanan o Poomitanan au i. ii. ui i. ii. ai i. ii. ia i. ii. ou i. ii. oi i. ii. 2. Suato’ kopomogunaan pimato vokal id sistom ijaan id siriba. c. Patayado’ poomitanan boros do suai kituni digraf. Tuni songui (digraf) /ng/ nopo id boros Kadazandusun nga kolombus soira kopitoning n om g. Kointalangan id fonetik nopo nga kolombus soira kopitoning guas dila om kahad. Kounion nopo nga /ng/ om tanda fonetik [ ]. Poomitanan: [ ] - ngawi, langa, sundung
3 45 MAMBASA Toruol Kolera (Ruminikot i Wilson hilo id walai pongusapan monurubung kokomoi toruol kolera) A Basao’ ponurubungan id siriba diti momoguno koilaan kontekstual. 2.1.3 Momoguno koilaan kontekstual montok popolombus isoiso teks pambasaan miampai momoguno loyuk di kotunud montok: (i) ponurubungan. Kopisanangan doungosuab Dr. James. Kounsikahan au ogiigina tu nokosiwat ko do monorimo korikatan ku do tadau baino. Taba ku nopo do ruminikot diti nga monginruhang toilaan ku kokomoi toruol kolera. Ponguhatan ku nopo pogulu nga nunu ma kopio komoyon do toruol kolera diti? Atuk, om agayo moti koligaganan do orolihan dino toruol kio! Nunu dii simptom okito montok tulun di norolihan dilo? Poingkuro toi ko’ nunu pongubat montok di norolihan dilo toruol? Mongoi do au orolihan dilo toruol nunu o laang di milo tokou do tonudon? Kounsikahan au ogiigina Dr. James montok di toinsanan kotolinahasan nu kokomoi diti toruol kolera. Kopisanangan doungosuab nogi kumaa dika tobpinai Wilson. Pogulu po om ounsikou tomod ginawo ku tu haro o tulun ginumuan di aparagat minsingilo do kolidasan. Komoyon nopo do toruol kolera diti nga iso toruol di rumoliu maya do waig di noyomutan do bakteria Vibrio Cholerae mantad tai’ om tilob di norolihan. Tulun nopo di norolihan do toruol diti nga sadaanon. Ilo nopo bakteria dilo nga aadsa id suang piipiro jaam gisom limo tadau. Daasom do timpu dii nga okito kowoowoyoon di norolihan do mingguli mongoi pagawas om i nopo noindamaan nga haro nogi i gisom do mingilob. Iso i oponsol do poguluonon do mongubat iti toruol nga rumikot hiti walai pongusapan mooi do oruhangan waig id suang tinan. Pongingkuri nopo di sadaanon nga onuan di dokutur do antibiotik. Kada no kopio pologos-logoso’ soira orolihan toruol diti tu koligogon moti nung okuri waig id suang tinan om karaag nogi do lusou-lusou. Mongoi do au orolihan oponsol kopio kiwaa tadon waig di au noyomutan. Suai ko’ ilo, pogolokon waig tinumon, momoug do kinogulio’ mantad pagawasan om tintod makan. Kinotuan om tua’ ua’ nga ougan pogulu akanon. Miagal nopo tobpinai Wilson. Kalansanan ku koromut iti koilaan kumaa tulun ginumuan.
3 46 Simbaro’ ponguhatan id siriba tumanud teks di nabasa. (i) Nunu o toruol kolera tumanud teks pibarasan id sawat? (ii) Poingkuro rumoliu o toruol kolera? (iii) Potolinahaso’ o laang mongilag do orolihan toruol kolera. (iv) Nunu i apatut tokou powonsoyon soira kakandai toruol diti? (v) Ogumu kounalan soira atamangan o kolidasan posorili. Pogihum maklumat mantad mogisuayan bahan rujukan nunu o apatut do powonsoyon mooi do koponguhup do kolidasan id kinoyonon nu. Kawo Toruol Aanu mantad Waig di Noyomutan Kolera Demam Kepialu Onggiluangon Polio Disentri Sadaanon om Gastroenteritis Meningitis Hepatitis A B Intutunai toruol suai i aanu nung momoguno waig di noyomutan. 2.2.3 Montafsir koilaan id bahan grafik.
3 (i) Potolinahaso’ kararaalano’ do momoug. (ii) Nunu kakamot posodia’on soira momoug? (iii) Soira apatut do momoug? (iv) Soriuko’ om pabantao’ mantad mogisuusuai bahan nokuro tu pinohimagon do Komontirian Kolidasan o karaaralano’ do momoug di olidang. (v) Pibarasai id tinimungan toruol i akandai nung au momoug. 47 Pilio’ iso kawo toruol mantad peta pomusarahan id bolikan 46 om potolinahaso’ tumanud kointalangan id siriba. a. Nunu ngaran do toruol. b. Nunu o simptom? c. Nunu bakteria/virus i nokoroliu? d. Poingkuro rumoliu? e. Poingkuro mongusap? f. Poingkuro mongilag do orolihan? Momoug miampai sabun om waig Kukuton sondulu id palad Tuuhon longon momoguno kain toi ko’ tisu Pikisason o palad Kisason sambalik do palad Rulusan longon momoguno waig di olidang Kisason id monikid pogialatan do tunturu (Tadon: http://www.myhealth.gov.my/cara-membasuh-tangan-yang-betul/) C Iloo’ laang momoug di kotunud. 1 5 6 7 2 3 4
3 Insan tadau tuminombului i Randy hilo id walai di Riana do mongoi amung do pitimungan balajar diolo tu minruuruhai no panaasan do pintangaan toun. Momobog bolobou i Randy tu mada aadaan di koombolutan disio tu osodu pialatan walai disio om i Riana. Jaam kawalu korikot no i Randy id liwan walai di Riana. “Riana,” ka di Randy minomolohou di Riana. Soliwan i Riana nga misou-isou po tu kinoposiko’, “Atuk, asarap ko no, Randy! Salakoi po naamot ku mangamot-kamot,” ka di Riana. Salakoi no i Randy. Nokotigowo i Randy agayo dimbas di Riana nga okoro no insion do lapap gama kinogumuo’ kakamot om rinomos. “Siou Randy, au ku po norikatan momolundun ti walai. Aiso kinoundarangan dahai tu au alaid hiti id walai di wagu, asaru yahai hilo id lamin di tinanon ku tu au kopio olidas o tinan dau,” ka di Riana. “Au monguro, karati oku aagal tokou nopo ti,” ka di Randy suminimbar. 48 mongintong mokinongou minonguhot pootodo’ miningkakat binoluyon nokogugu kapagag mininggiak minangahak “Odoi!” “Atuk, nopo tombiruo!” ka di Mamai Samin do mantad id tirikohonon disio mamaso do radio. Tangkus no i Mamai Samin suminuang hiri linimput di tanak wagu disio miampai . “Nokuro kopio ko di Markus tu miagal di orualan kopio rolou nu do ?”. “Apa, minonigowo gonot do tulu ku om nahaba oku tu om oku lo toodopon ku”. “Siou dika ondu norualan ko nodii,” ka di Mamai Samin do minomuai tulu di Markus. “Kaino, ku ika hilo id walai pongusapan do nunu kopio nokobungou do monigowo gonot tulu nu. Osonong nogi oilaan oruhai om milo lingasan,” ka boros di Mamai Samin miampai di Markus suminoliwan mantad id linimput. Boros misulak nopo nga boros di misambalik o rati. D Gonopo’ teks id siriba miampai momoguno boros i nakatayad. F Tinduai boros misulak boros di pinoitom id teks. E Onuai boros misulak boros id siriba. 2.4.1 Poposunud boros misulak mantad teks di nabasa. alangga olinahas oniting agaan odomut aranggou olumis olumaag olinuud olombon
3 49 Kopomogunaan do sigot (’) Poomitanan Popisuai rati. i. ii. Kointalangan kokomoi timpu. i. ii. Montok boros di nosugkuan -o’ id dohuri. i. ii. Oguno nogi o (’) montok isoiso boros guas i kituni /’/ o kolimpupuson. i. ii. Popisuai rati. Kointalangan kokomoi timpu. Montok boros di nosugkuan ‘-o’ id dohuri. Oguno nogi o sigot (‘) montok isoiso guas boros i kituni /’/ o kolimpupuson. Pomonsoi poomitanan suai di kosudong. Tudu’: Ongoi tudu’ dilo rinapa. Tudu: Osilou o wotik wulu di tudu. Tudu: Tudu nopo kinorikatan di maman nga mongoi panalakoi montok tanak dau. Ko’u’uuli: Ko’u’uuli di maman mantad minghombo. Ka’a’aakan: Ayahan oku po tu ka’a’aakan ku di tinu. Ko’o’oodop: Ko’o’oodop di ina ku tu minanamong di tadi ku di au olidas kosodop. Haba: haba+o = habao’ Hombo: hombo+o = homboo’ Babo: babo+o = boboo’ Bai’: pi+bai’+an = piboi’an Pua’: pua’+on = pua’on Ia’: ia’+on = ia’on A Pinsingilaai kopomogunaan do pimato (’) id siriba. 5.1.3 Mongija boros di kipimato /’/ montok boros di popointalang boros di noulit putul boros soira osugkuan gulu. PURALAN BOROS
3 50 1. Onuai poomitanan boros suai kiposugkuan ki-. (i) (ii) (iii) B Poomitanan boros posugkuon gulu (ko-, ki-, noko-, o-, no-). 5.1.1 Monugku boros momoguno: (i) boros posugkuan gulu. Boros maan i owonsoi mantad posugkuon gulu nga: • ko- Morujuk do maan di sosongulun. • kopongo – pongo • katanom – tanom • no- Morujuk do maan di nopongo no montok fokus di noontok. • noomot – omot • naraag – raag • noko- Morujuk do maan di timpu nakatalib toi ko’ nopongo. • nokotundok – tundok • nakaansau – ansau • o- Papatarang kouyuuyuo’ di maan. • ogompi – gompi • abasa – basa Boros ngaran nopo i owonsoi mantad posugkuon gulu ki- nga: • ki- Kointalangan do kiwaa. • kiparai – parai • kimolohing – molohing
3 3. Potolinahaso’ poomitanan suai do boros ula i owonsoi mantad posugkuon gulu ko-, no-, noko- om o-. Posugkuon gulu Poomitanan onokonokoi. ii. iii. i. ii. iii. i. ii. iii. i. ii. iii. 51 2. Potolinahaso’ poomitanan suai do boros maan i owonsoi mantad posugkuon gulu ko-, no-, noko- om o-. Boros ula nopo i owonsoi mantad posugkuon gulu nga: • ko- papatarang koundolihon isoiso koulalahon • kopurak – purak • kanaru – naru • kolombou – lombou • kanawau – nawau • no- papatarang koundolihon isoiso koulalahon • noupus – upus • nounsikou – unsikou • nosuau – suau • noko- papatarang koundolihon isoiso koulalahon • nokotomou – tomou • nakakawas – kawas • nokolunau – lunau • nakaraat – raat • o- papatarang isoiso koulalahon • orubat – rubat • oniba – niba • akawas – kawas • opurak – purak Posugkuon gulu Poomitanan onokonokoi. ii. iii. i. ii. iii. i. ii. iii. i. ii. iii. 5.1.1 Monugku boros momoguno: (i) boros posugkuon gulu, (ii) boros posugkuon dohuri.
3 52 Mimparagat Minggisom id Koposion Poingion i Mamai Donius om i Inan Milina hiri id disan do kokompungan. Sopiduuduo po yolo do poingion id walai. Koposion diolo miagal po natagak tulu pais soira minonompogunan om au guminuli-guli po i tanak goliid diolo. Abagos kopio yolo ngoduo mindahu gama aiso no pogihuman kakaan-akaanan diolo suai. Tikid tadau momoruluk busul tandaha yolo do momiro-miro om mogonsok do kokoriu owiton mindahu. Au po kopio okito nulokon om miangat no yolo mamanau. Momobog bolobou yolo id tindalanon nga au diolo purimonon gama mokimamaha yolo id pongumaan. Mogisuayan totonomon diolo. Mananom yolo parai om nogi mogikaakawo kinotuan. Au nopo aawi akanon sondii nga ongoyon diolo patarano’ id badi insan sominggu. Gatang di pinataran dii pomoli diolo kahara-haraan id walai. Kotimpak nopo do timpurulu o tadau nga mintulungung om mundorong no yolo tu norikot no i koingkurusan do bosing om au no otialan o tadau. Soira do kaakan, mamatu yolo do wowotuon daamot poposondot do nakan. Mogisuayan o kawo wotuon diolo tu ilo nga iso i kawagu pongindopuan diolo. Tumungok kawagu yolo morobuat gisom monguni o tongil om tumingkod nogi yolo. Mulong po irad di koulian nga au yolo insan muli kampis barait tu mongumbaya po kawagu tingkawa di pinataan diolo. Iri no sondikoton diolo mogonsok om akanon diolo totuong. Ilo no koposion diolo monikid tadau nga au noilaan insan tadau norikot rutum di Mamai Donius. Ongoi no i Mamai Donius podsu nga kotongkihal om nokobobog o bangkur di ponimungan waig. Mogot po tu haro o telefon kandai diolo do minonolipaun do mokiuhup papaatod hilo id walai pongusapan. Olunggui no i Inan Milina nokorongou boros di dokutur do haro raha minuung id tutok di Mamai Donius. Boros ka kawagu di dokutur nga milo i lumingos ilo toruol di mamai do agaras om aparagat no yau minguyat do tinan dau di nakakung. Sominggu yolo id walai pongusapan om pokiuliai no i Inan Milina tu kaakun yau do momogompi di Mamai Donius id walai. Sonwulan i Mamai Donius nokosokot do galam nga mantad do kinogiroto’ di mamai om notonduli di kawagu tinan dau. Otood om ounsikou tomod yolo ngoduo tu milo nodii kawagu yolo gumuli di koposion diolo di pogulu i. Soira do nolingasan i Mamai Donius piangat no yolo momilogot-logot do mindahu. Notonop no ngawi i kinotuon diolo, gisom no nokosiop do langau i Inan Milina mingutus di sakot. Kotonob tadau om tingkod no yolo. Daamot diolo mindalan muli, booboros no i mamai do agayo kopio kounsikahan dau mulong do nokotoguang isio do kobolingkaangan nga gompi om sokodung di Inan Milina aiso kopupusan. Rati tukadan • Timpak timpurulu = Pintangaadau • Koingkurusan do bosing = Kaakanan dangadau C Pibarasai rati tukadan id suang do teks. 5.3.1 Mogibooboros montok popotolinahas komoyon do isoiso: (i) tukadan.
3 53 Uhu: Osonong o rusap om tolonsi dounguugulu mantad ko’ tubat moden. Poposuul Gugumaga Au korolosi tu noubasan gunoon do komolohingan. Nosoriuk di angabaal i tongotubat. Oruhai manganu tu haro id kinoyonon posorili. Onuan do potuduk karaaralano’ mangakan toi ko’ momoguno di tubat. A Intutunai format do karangan pisiwalan. Gonopo’ koilaan id jadual sumusuhut om pongoo’ karangan pisiwalan mantad uhu id siriba. Kawasa sumiliu ko poposuul toi ko’ gugumaga. Ninaru nopo karangan nga au okuri mantad 300 patod boros. 3.2.3 Monuat teks pisiwalan. MONUAT Ponogulu • Boros ponuau-suau. • Popointutun do uhu. • Poposotol idea do sokodungon. Tonsi/Hujah • Patayadon o tonsi toi ko’ hujah di kotunud om apanggor. • Onuan do poomitanan o tikid hujah di pinointalang. • Momoguno ayat di otolinahas om milo ponongkuyaan di momiimilantoi. • Nung poposuul, patayadon o hujah i monokodung do uhu pisiwalan. • Gugumaga nopo nga popolombus do hujah di sumansala do uhu pisiwalan. Naamat dii, patayadon nogi o hujah montok manapa do hujah di pinolombus do tinimungan poposuul. Panantaban • Posotolon kawagu do kosokodungan do idea. • Momolingkum toinsanan do hujah di nokolombus.
3 54 Kiwaa turu kawo ayat id ponuatan. S Subjek M Boros maan/predikat O Objek (ok: objek kimbiran, oo: objek oontok) A Adverb (ak: adverb kinoyonon, ar: adverb rati, at: adverb timpu) P Pomogonop ADJ Adjektif Kawo ayat Pomitanan a. Nuludan SMO i. Sawi-awi tanganak nakaanu kouhupan kousinan. (subjek) + (boros maan) + (objek) ii. Ogumu komolohingan tuminindapou id sikul. (subjek) + (boros maan) + (objek) b. Nuludan SP i. I Brian o manaandak do tadau kinosusuon. (subjek) + (predikat) ii. I Jerry no notoguang kopio disio. (subjek) + (predikat) c. Nuludan SM i. Oinsanan tulun kampung alapon do rumikot. (subjek) + (boros maan) ii. Songulun tanak nakalantoi bobos tosonong id piboi’an modsinding. (subjek) + (boros maan) d. Nuludan MS i. Alapon rumikot o oinsanan tulun kampung. (boros maan) + (subjek) ii. Nakalantoi bobos osonong id piboi’an modsinding i songulun tanak. (boros maan) + (subjek) e. Nuludan MSM i. Minanangkus ilo tanganak do minogidu. (boros maan) + (subjek) + (boros maan) ii. Suminimpod i Kina minamagampot tua’ lansat. (boros maan) + (subjek) + (boros maan) f. Nuludan MSAK/MSAP i. Minguyat i Lia tinan id Taman Tun Fuad. (boros maan) + (subjek) + (Adverb kinoyonon) ii. Poibakan di Randy kumaa hilo id Kota Kinabalu. (boros maan) + (subjek) + (Adverb Pomogonop) g. Nuludan MSOP i. Minokianu o boyoon kampung do kousinan montok patakahon tulun osusa. (boros maan) + (subjek) + (objek) + (pomogonop) ii. Pinatahak di Sani i tua’ mangga kumaa tambalut ngawi disio. (boros maan) + (subjek) + (objek) + (pomogonop) B Iloo’ pananda kawo ayat nuludan ayat id ponuatan.
3 55 1. Suato’ kawagu ayat sumusuhut miampai popotunud ayat di nakasala. 2. Insanangai nuludan ayat sumiliu ayat di agramatis. (i) Tulun oinsanan rumikot o alapon. (ii) Sinakayon di apa o korita aragang. (iii) Sanlansang takano nakawi songulun no tanak. (iv) Minamalapak i ama takano pogonsok do suduon. (v) Minamagawoi kakamot poinsait i Tila suminingkakad. (vi) Di Hana do kapamanahon monompogunan hilo id Korea. (vii) Karaaralano’ momoug di olidang o porinta do pinohimagon. (viii) Kumaa tambalut dau ngawi i Sara do pinatahak tanda mato. (ix) Tuminindapau do tulun ogumu manaandak antakan tadau kokotuan. (x) Nokolobi no walu nohopod toun disio sundung po kasari olidas i Aman Simin. C Imurio’ pibarasan id siriba. 3.4.3 Popotunud nuludan ayat di au agramatis. Videl: Nangatan oku dikoyu mongoi kakap di Mongingia’ Tan Ming Hong hilo id wad Lamin Pongusapan Rugading. Hatta: Nokuro i Mongingia’ Tan Ming Hong? Videl: Nahadan isio di kosodop. Minokiuhup i Zandi Kong Lay May di tapa ku pinapaatod disio tu minongoi hilo id Sandakan i tanak diolo. Feby: Mokiilo ko do nunu toruol disio, Videl? Videl: Tumanud susui di tapa ku, noontok isio do strok. Andy: Ogumu nopo tulun di oontok do strok nga kitoruol akawas o raha. Videl: Orongou ku somboros-boros i tapa om tina ku do asaru disio oolingan mangakan o tubat akawas raha dau. Andy: Au oku osuayan do korongou aantakan dii tu tikid tadau asadapan kasari i Mongingia’ Tan Ming Hong do muli. Totuong nga kiharo kasari do kalas poimbida montok tangaanak i manganu panaasan SPM. Ohuyan kopio isido dii. Hatta: Baa. Mongoi tokou kakap di Mongingia’ Tan Ming Hong sosodopon baino.
3 56 Kiaton ... Podtulud no yombugigir Kasako buto-buto Koto koto ko insan Koontok ko tobugir Kiaton ... Potulud ko godu-godu Kasako gamut-gamut Okuro tobugir ilo Koingamut do toruol Kiaton ... Miou-iou no lo tiou Hilo duntu lahangan Kada no miou-iou Lahangan pandai dagangan. Kiaton ... Tagado ku lombi-lombi Kountunai tongod-ongod Kada kotogod doho Olumbi o ginawo. Kiaton ... Lansat ku sompuru-puru Binigod do lonuad Yati songisompuru Manu pitoluadan Kiaton ... Pontulud no korogom Poinsako id bambangan Palad ko koogom dilo Tondu id poumbangan. Kariki Guarat, Inanam Victor Baga, Tuaran Panangai-sangai pomogonop Asangi-sangi naakanu tontok tinan i au olumis. Mulong po au olumis nga kaanu momolingos toruruol. Kada kalangasai tu osodu po indalanon. Kada kotogod doho, orumbak o ginawo ku. Mogiisoiso om mogipaapantang tokou. Isai kasanganu tondu olumaag. A Popolombus do Kiaton. 4.1.2 Monupu’ om popolombus do hiis koubasanan tinaru: (ii) kiaton. KOLUMISON BOROS
3 1. Kotolinahasan do hiis kiaton. 2. Simbaro’ poguhatan tumanud kiaton id sawat. (i) Onuai do rati o frasa koingamut do toruol id hiis. (ii) Potolinahaso’ pononsunudan di minodsupu maya do hiis diti? (iii) Polombuso’ kawagu tonsi i aanu mantad langod koonom do kiaton. (iv) Patayado’ duo ula songulun tondu i oduya silihon do tontok tinan. Ngaran suai: Kingkiaton. Tudu kopolombusan: • Lilihis montok popolombus suang ginawo. • Popolombus susuyan di aralom o rati. Kouyuuyuon: Kohiok do ginawo om osonong kararangahan. Soira momolihis: Montok popoodop do tangaanak. B Intutunai rusap tungkus koubasanan daasom mogilin do dongkosusuan. 57 a. Rusap montok inumon. b. Rusap montok podsuon. Tombuasa Tawawo Solinatad Bolitotok 4.3.1 Mogihum toilaan kokomoi toilaan sandad tinaru id: (ii) tungkus koilaan.
3 58 c. Rusap do ponguhub. d. Karalan-ralano’ maamaso mogilin. Sogumau aragang Layo aragang Daing Roun nangko Roun worung Roun mangga Mogilin Popolodi do iso sinakagon mongowit kataadan do pikorungahan om nogi koobpinayan. Mantad kotimpuunon mogontian gisom aawi timpu mogilin ogumu poomitanan di pinotungkus mantad komolohingan mongoi do atamangan kolidasan di mogontian om i ponontianon. Okon nopo ko’ pangaangakan, kowoyo-woyoon nga mogisuayan i ponontudukan. Loolobi po tamangan o tinan do molohing tondu soira osusu om nogi tanak tu mooi do oruhai koguli kagarason do tinan. Timpu mogilin di osontol kopio solinaid sonwulan. Ilo no timpu di molohing tondu do potonduli ginaras tinan dau mongoi do au kotoguang do mogisuayan toruol.
3 Soira do osusu nga tumimpuun no timpu mogilin. Poguluonon nopo koubasan do komolohingan nga monginum do waig linasu tombuasa toi ko’ totopon om haro nogi momungaran do lintotobou aragang. Mooi do au kasalu, haro duo kawo diti lintotobou. Lintotobou nopo kopio nga otomou o guas dau om angagayo o tua’ om osilou soira oonsok. Iri nopo tombuasa toi ko’ totopon nga aragang guas dau om ongokoro tua’ om aragang. Kogunoon nopo monginum diti rusap nga pononduli ginirot do tawak, ginaras tinan om paganakan. Inumon iti rusap solinaid timpu mogilin toi ko’ gisom otonduli i paganakan. Suai ko’ ii, tawawo nopo nga iso rusap di ogumu kogunoon loolobi po montok do maso mogilin. Kogunoon kumoiso nopo nga pongidu solimbatu miampai lipiton om potopison hiri id tontug. Kogunoon kumoduo, poroloton do waig podsuon montok do pongidu tongus id tinan. Milo nogi poroloton do id waig ponguhub. Daasom timpu mogilin, timpu do kopodsuan nga tontuon. Au kawasa adalaan asarap toi ko’ adalaan osodop. Kosudong no modsu mantad jaam 9:00 gisom jaam 10:00 doungosuab om jaam 3:00 gisom jaam 4:00 sosodopon. Kapantangan nopo nga mada osuang do tongus o tinan. Waig di podsuon nopo nga waig linasu miampai rusap tawawo, solinatad om bolitotok. Oponsol nogi do monguhub tinan id timpu mogilin. Okon nopo ko pongidu tongus o muhub nga ponguhub do tinan tu obinsoding o tinan di dongkosusuan. Loolobi po i noindamaan mingakan do ongoonsom om ongosogit o taakanon di daasom mogontian. Kawo nopo rusap poroloton waig losuon do muhub nga sogumau aragang, layo aragang, tawawo, daing, roun nangko, roun mangga om roun worung. Toinsanan dilo kopongidu tongus do tinan om osogit topurimanan. Koilaan sandad kokomoi do rusap i gunoon ontok timpu mogilin kaanu monguhup do tina potonduli ginaras do tinan dau. Soira olidas tinan di molohing nga osimbayan no madtamong di baragang. 59 Pogibaabarasai sisimbar ponguhatan sumusuhut. (i) Nokuro tu oponsol do mogilin ontok kosusuusu? (ii) Potolinahaso’ kawagu kogunoon do tawawo. (iii) Soriuko’ pisuayan karaaralano’ daasom mogilin tinaru Kadazandusun om tinaru suai. (iv) Pabantao’ miampai momoguno peta pomusarahan pionitan mogilin doungkoubasanan om pongusapan moden.
3 60 Kalabatu Gayo kabang Akatol tunturu A Imurio’ gambar id siriba om onuai rati o tukadan dilo. B Suato’ boros ula tumanud kouyuuyuo’ gambar id siriba. Onuai boros misulak o boros ula di nakatayad nu. Momuraha o mato Miagal tingau om tasu Nokosokot do galam PONGINLUUBAN
4 KOIMAYAAN ID POSORILI KOIMAYAAN ID POSORILI 61 Poingkuro tokou kaanu mamagatang worun do Minamangun? Id unit diti, minsingilo tokou: i. Popisuai kopolombusan do boros kituni /b/ om /b/. ii. Mongulud pomolingkuman mantad bahan di norongou. iii. Popolombus ruputan kinaantakan. iv. Mogihum koilaan mantad teks. v. Mongintutun do tema om latar kinoyonon. KOIMAYAAN ID POSORILI
4 62 1. Polombuso' boros id siriba miampai koroitan di otolinahas. 2. Simbaro’ ponguhatan sumusuhut tumanud do ponurubungan id audio. (i) Nunu o karaja di Christopher? (ii) Nokuro tu noidu korosian disio soira nokokito di tutuumombului ngawi? (iii) Polombuso’ kawagu pounayan di Christopher minangangat dii tutuumombului ruminuhuk sundung po koligogon o kouyuuyuo’ ontok timpu dii? (iv) Panahak do suul kokomoi laang i kaanu popoingkawas kotingoligan do tutuumombului ngawi i mongoi takad hilo id Nulu Kinabalu. /b/ /kaban/ /lumabus/ /kabaya/ /natalaban/ /soborong/ /tutubai/ /alabung/ /b/ /kaambon/ /mitilombus/ /mumbaya/ /nokosimban/ /kumbong/ /tutuumombului/ /orombung/ Tuni /b/ nopo nga polombuson miampai poloputon. Kopomogunaan do /b/ nopo nga: 1. Kopitoningan do pimato m om b id boros guas. Poomitanan: • umbal • tombului 2. Boros noolos i pinosimban o koroitan tumanud kolombuson do boros Kadazandusun. Poomitanan: • buuk mantad boros book • bumba mantad boros bomba A Pokinongoho’ audio kokomoi ponurubungan di Charlotte om i Christopher. Imuayai boros kituni /b/ om /b/. 1.2.3 Popisuai kopolombusan do boros kituni /b/ om /b/. MOKINONGOU OM MOBOROS
4 63 Au oguno /b/ id boros ngaran poimbida miagal ko’ Kampung Tomburong. 3. Pongoo’ om polombuso’ pibarasan di Charlotte om i Christopher momoguno tonsi di nokosodia. Posuango’ apat boros kipoloputon /b/ id pibarasan. Pongudio Ponimbar kobolingkaangan notoguang – poruhukan kumaa Timpohon orumbang o ralan – naantaban – nountunan – puun – watu poingkuro – minongidu – tongokayu – poingantob pinologos – laangan – simbulan – sumusut kokiikitanan do ralan – wayaan agayo nokosimbanon – ogumu notuhan – okikip poingkuro minamanau – doungotuong haro salait – ou songkuro otuong kokitanan
4 Karaaralano’ momolingkum: • Pisuayon po o tonsi toponsol om tonsi ponokodung toi ko’ nuyadan. 1. Ponogulu • Popotolinahas kokomoi nunu o isu id pomolingkuman. 2. Tonsi poinsuat • Tonsi i okito poinsuat id suang do teks. Posuaton ii tonsi mantad teks momoguno ayat sondii. 3. Tonsi poinlisok • Tonsi suusuai i au poinsuat id teks nga ohuboyo nogi sabaagi do tonsi. 4. Panantaban • Posuaton o suul om kalansanan kokomoi isu dii. Ponogulu Tonsi Poinsuat Tonsi Poinlisok 64 (i) Patayado’ ponuangan do program Kempen Upuso’ Kinoyonon Posorili? (ii) Nunu pounayan minog do haro o silibus pongia’an id sikul kokomoi kinoyonon posorili? (iii) Poingkuro o Kempen Pomudolian Kawagu kaanu papasarabak kopurimanan mupus kinoyonon posorili? Potolinahaso’. Potikan nopo diti nga kokomoi laang mongingkuri koyomutan kinoyonon posorili om kounalan kinoyonon di olidang hiti id Malaysia. Montok diti, unsubon o puru di kohompit mooi do opogot mompromosi kaparagatan momogompi kinoyonon posorili maya media massa. Osonong daa nung ogumu i kaanu manahak pongia’an tosopung kumaa tangaanak kokomoi kinoyonon posorili. Unsubon nogi daa o molohing montok monuduk do tangaanak kokomoi kosonongon momudali kawagu. Kaanu ii popoimbulai kowoowoyoo’ mogkikit. Suai ko’ ii, posorohon nogi yolo koponsolon do kinoyonon posorili di olidang mooi do otimporon kowoowoyoon dii gisom do osukod. Kalansanan do tumorodok kopio o mogiigion momusorou nunu waya di au osonong mantad pomoyomutan kinoyonon posorili. Pisokodungan do mogiigion hiti id pogun Malaysia kaanu mongingkuri do pomoyomutan kinoyonon posorili. Panantaban B Simbaro’ ponguhatan tumanud do audio. C Iloo’ karaaralano’ do momolingkum. D Wonsoyo’ pomolingkuman mantad audio di norongou. 1.3.5 Mongulud pomolingkuman mantad bahan di norongou.
4 Pisoko’ tapui om kakamot lotirik Kumungkub id sirang Intirung id susut do mija di apanggor Insodu mantad titigaon mantad kaca om kakamot tangawagat Migit do nuununu nopo i apanggor miagal ko’ gakod do mija Mandad gisom otingkod o gogor om arau-arau no sumoliwan 65 Nunu pounayan minog do tonudon tokou karaaralano’ moningolig tinan ontok kotimbaba kaantakan gumuyu winoun id sawat? Pogibaabarasai om pabantao’. Kaantakan gumuyu winoun nopo nga gama kouyuuyuo’ tulun i pasansala o kowoowoyoon. Polombuso’ pomusarahan nu. E Iloo’ potuduk monimbaba kaantakan gumuyu winoun. 1.3.3 Mogibooboros montok popotolinahas koilaan di norongou toi ko’ nokito mantad bahan pongunsub.
4 66 MAMBASA (i) Nonggo kinoyonon di Jusli Jimi diti manahak do ruputan kinaantakan notuhan? (ii) Posusuyo’ kawagu o nokito dii papanau korita Myvi ontok kinaantakan dii? (iii) Potolinahaso’ pounayan tiningkadan do mogihum ii nakawalun noolitan do tana? (iv) Posuulo’ karaaralano’ do tulun ginumuan i poingion id kinoyonon posorili kinaantakan notuhan dii kaanu manahak do ponguhupan? Kopisanangan kosuabon. Operasi kosuabon baino nopo diti nga kaparagatan montok papalabus dii nakawalun i noolitan tana notuhan. Kinaantakan tana notuhan nopo dii nga di jaam ko 11:00 doungotuong kosodop. Nokotorimo o balai bumba ruputan di jaam 12:00 pitangatuong. Tinilombusan do upisol mantad Koupisan Bumba om Manampasi, Ranau minongoi id kinoyonon dii. Poingkuro po nga aiso milo wonsoyon ontok dii tu asapou au ogiigina o rasam. Minomolohou o upisol Bumba om Manaanampasi do borodungal montok mongidu dii tana. Tuminimpuun popoimpit do tana ii borodungal ontok di jaam ko 2:00 minsusuab. Tumanud do tadon abar i milo ponongkuyaan, nakawalun o songulun kusai om songulun tondu poinsakai do motosikal. Kinaantakan nopo diti nga nokunamaan do songulun papanau korita Myvi i muhut-suhut do motosikal dii gisom hiri id kinoyonon do kaantakan notuhan. Tumanud di papanau korita Myvi, soira nakahapak id pirau do talun-alun, minonigoo’ notuhan o tana mantad rabas id ponsokid, minuntun hiri id talunalun maso nakahapak do tuminalib ii motosikal. Agayo kinorubpuan dii tana, pikiikiro 30 meter sinodu. Au po noilaan isai ii nakawalun dii. Poingkuro po, haro moboros do yolo nopo nga misasawo mantad Kampung Dungkilang muli hilo id Kampung Lingkudu. Gisom do baino, au po nokito ii nakawalun dii. Baabaino diti pinoundorong po o operasi mogihum tu asapou tomod o rasam om ologod o tongus. Naamot diti, papanau korita mantad Kota Kinabalu kumaa Ranau, Tambunan om ponong kosilahon, kawasa do momomoguno talun-alun Tinompok --- Rondogung. Tumanud di Tuan Gabril Gunda, ososok o talun-alun tu ogumu i au koopud gumuli mongoi waya talun-alun di pinosuul. Ruhangan kawagu do iso po o borodungal montok mongidu dii tana mooi do oruhai opongo. Ogumu nogi tulun ginumuan do hilo id kinoyonon dii do baabaino montok magandad do abar nung abantalan ii nakawalun. Poruputon ku kawagu kouyuuyuo’ id kinoyonon diti do tiinu. Mantad doho Jusli Jimi, Batu 13, Kundasang. Teks ulasan nopo nga polombuson tumanud konteks do kaantakan. Poomitanan nopo kaantakan nga miagal ko’ piboi’an sipoot, kaantakan koligaganan om suusuai po. B Simbaro’ ponguhatan sumusuhut. 2.1.3 Momoguno koilaan kontekstual montok popolombus isoiso teks pambasaan miampai momoguno loyuk di kotunud: (v) kinaantakan. A Basao’ teks ulasan kokomoi kinaantakan do notuhan miampai loyuk di kosudong.
4 67 noluyudan o kakadayan Donggongon – kampung id posorili Kinaantakan Luyud Lumpadang id Watas Penampang haro talun-alun nantaban – nobunsut o tana nososok o talun-alun – orulan mamanau o korita – aralom o waig pinoundaliu mogiigion – dewan Kompleks Sipoot Penampang C Gunoo’ koilaan nokosodia montok popolombus abar kinaantakan do luyud. nokorikot o Koupisan Bumba om Manaanampasi do monguhup
4 68 Papasarabak Pongia'an Kinoyonon Posorili id Sikul Pongia’an kinoyonon posorili nopo nga pongia’an montok mongumolig kinoyonon posorili mantad do orumbak. Korumbakan nopo dii kaampai no koyomutan do waig om tongus, momoguno bahan di apangkal do momunso, managad do kayu, monungal do konuluhan om suusuai po. Mantad dii, nokito do pongia'an kinoyonon posorili no i milo poposimban kowoowoyoon do tongotulun i au koilo mamagatang do kinoyonon posorili. Kempen Upuso’ Kinoyonon Posorili milo poindalanon id sikul. Persatuan Pencinta Alam milo misokodung miampai sikul montok diti. Wookon nopo program i milo poindalanon nga piboi’an momolukis do poster, piboi’an monuat do esei, piboi’an roisol, carama om suusuai po. Toinsanan nopo program diti nga mamagampot iso dimpoton, mongunsub kopurimanan kokomoi koponsolon momogompi kinoyonon posorili. Program miagal diti minog poindalanon do mompus-ompus mooi do kagamut kopio kopurimanan mupus sandad posorili id ginawo. Kaanu nogi o sikul popoindalan do program montok popotomou id sikul miampai mananom do puun id kinoyonon do sikul. Puun nopo di milo tonomon nga puun tua’ ua’ om puun di osokoyut do tonomon montok ponginlumis do posorili. Suai ko’ kaanu monginlumis do sikul, kaanu nogi manahak asil do akanon. Haro nogi wookon do sikul i popohompit molohing do tangaanak montok diti program popotomou kinoyonon posorili do sikul tumanud zon-zon di pinotobilang. Nung kohompit o molohing, agayo ginawo tangaanak montok popotindohoi kogingohon posorili sikul diolo. Suai ko’ ii, kawasa nogi sikul papalabus do kooturan kokomoi kopomogunaan do waig om ginaras lotirik montok mongipop do pomirubatan. Pomogunaan waig om ginaras lotirik di au atalaban nga iso nogi i mongowit do korumbakan kumaa kinoyonon posorili. Pomogunaan ginaras lotirik di poinlobi papalabus do gas-gas di kirasun miagal ko’ monoksida i momirumbak do ekosistem om kolidasan do tulun. Kaparagatan momudali kawagu nogi nga kaanu mongia’ do puru sikul mamagatang do sumber sandad i okito tokou munso-punso nodii. Mantad dii, osonong kopio nung kaanu poposodia tuung rinomos i kopihuyud diti Program Momudali Kawagu. Montok diti, osonong nung kaanu sikul do sokodung mantad koupisan porinta miagal ko’ Koupisan Kinoyonon Posorili om kotinanan okon ko’ doungporinta (NGO) miagal ko’ Koisaan Pencinta Alam. Tonggungan montok papasarabak pongia’an kinoyonon posorili id sikul nopo nga tonggungan do toinsanan. Korotian kumaa hontolon do nunu nopo aktiviti poindalanon i kipionitan ahal nokomoi kaanu monokodung mamagampot do dimpoton. D Wonsoyo’ pongintigasan kokomoi laang papasarabak pongia’an kinoyonon posorili id sikul. 2.2.1 Mogihum koilaan id teks pambasaan. Karaaralano’ momonsoi pongintigasan: 1. Basao’ ponuhuan om rotio’ pokionuon do ponguhatan. 2. Basao’ potikan miampai momorulud do tonsi i pokionuon do ponuhuan. Gunoo’ ayat nu sondii montok popotayad do tonsi di noihum. 3. Pioputo’ o tonsi ngawi momoguno pananda wacana di kosudong. Potolinahaso’ iso tonsi id iso ayat. 4. Piintang-intangan o ginumu patod boros tumanud ponuhuan.
4 69 Pongudanan do Waig Soira mongukab tokou paip do waig id walai, oilaan tokou do waig nopo dii nga mantad bawang. Poingkuro osiliu o bawang dii? Kinoyonon konuluhan i kakal po notongkop do gouton osiliu pongudanan do waig. Gouton id konuluhan nopo nga osiliu miagal do span tagayo i monorosop om papasarabak do waig mantad rasam kumaa saalom do tana. Gamut do sakot om gouton id saalom do tana manahas do waig dii pogulu polobuson kawagu maya toud. Lumuyung o waig mantad toud dii kumaa palu. Soira kopogisaasawang o palu, osiliu ii do bawang. Soira koturu’ o rasam id roun do gouton, aratu ii om sumarabak id saalom do tana. Nung nalagasan no o konuluhan, kogumuan nopo rasam di koturu’ nga mitilombus lumuyung id soibau do tana tu aiso nodii o gouton monguhup papasarabak kumaa id saalom do tana. Pongukaban do gouton montok pongingkoyuan om pomutanaman komersil momorumbak kinoyonon pongudanan do waig. Pomutanaman komersil miagal ko’ mananom do piasau mamau au kaanu papasarabak do rasam kumaa saalom do tana tu okuri o sakot id soibau do tana. Mantad dii, oponsol kopio sokodungon tokou laang i winonsoi do agensi ngawi porinta montok momogompi kinoyonon pongudanan do waig. Pinotobilang do porinta o kinoyonon sabaagi talun pinoolu montok moningolig pongudanan do waig suai ko’ momogompi flora om fauna. Pokitonon tokou sokodung miampai au mongoi panagad do kayu id suang do talun pinoolu diti. Mumu-gumu o tulun om mingkawas o kopomogunaan do waig tolidang montok kogunoon domestik. Naamot dilo, waig tolidang nopo nga muri-kuri mantad no kinorumbakan pongudanan do waig om pomoyomutan do bawang. Waig do bawang di noyomutan popoingkawas do kos montok manahas kawagu waig dii mooi do milo gunoon do mogiigion. Mantad dilo, tingoligan tokou no daa kinoyonon pongudanan do waig mooi do potilombus kaanu tokou waig di tolidang. (a) Palu nopo nga lobi do okoro mantad ko bawang. (c) Osimbayan do sumarabak kumaa saalom tana o tinuru do rasam soira aiso o sakot do poinsuni id isoiso kinoyonon. (d) Muri-kuri o waig hiti id winoun soira ogumu pongudanan waig do norumbak om noyomutan o bawang. (b) Toinsanan konuluhan nopo nga osiliu pongudanan do waig. E Sorisido’ mambasa. F Pilio’ koilaan di au kotunud om insanangai. 2.4.2 Poposunud koilaan poinsuat.
4 70 Banjaran nopo nga konuluhan di anaru om mogioput-oput i osiliu ponokotoruntud do isoiso kinoyonon. Koubasan do okito tokou piipiro nulu do orinayat poingompus id banjaran dii. Wookon nopo banjaran nga osiliu rulud piwolitan do pogun toi ko’ watas. Haro duo kawo banjaran, gunung lipat muda om gunung lipat tua. Gunung lipat muda nopa nga tuminimpuun hilo id Pusaran Pamir id kabaatan pogun India. Mantad kinoyonon diti tuminilombus kumaa Banjaran Himalaya om minoput do hilo id Sumatera, Jawa, Borneo, Filipina om Jepun. Banjaran gunung lipat muda hiti id Borneo nopo nga kaampai no o Banjaran Kapuas Hulu hilo id Sarawak om Banjaran Crocker hiti id Sabah. Nosiliu o sistom gunung lipat muda pikiikiro 30 gisom 50 riong toun di nakatalib. Kouyuuyuo’ nopo gunung lipat muda diti nga angalahis, angakawas om au po ostabil. Banjaran Crocker nopo nga konuluhan bobos takawas hiti id pogun Malaysia. Ngaran nopo banjaran diti nga naanu mantad ngaran di William Maunder Crocker. Isio nopo nga gabenor do British id Borneo Kabaatan ontok di toun 1887. Kinawas nopo koronggohon do konuluhan diti nga pikiikiro 1,800 meter mantad rontob do rahat. Id banjaran diti no do poingimpou o Nulu Kinabalu i nointutunan om ririkoton do tutuumombului. Timpak oku tuod-tuod, koimpa ku konuluhan, kada tumalib tuod, iriton koombolutan. Mongkud-tongkud i odu, sumulok do palu-palu, olokot nopo koulunan, popurakon mato tosunsudan. Boros misompuru nopo nga boros di nowonsoi mantad duo toi ko’ lobi o boros nga iso o rati. Kogumuan nopo boros misompuru nga mantad boros noolos. Poomitanan: gunung lipat Osiliu nogi boros misompuru mantad boros poninukadan. Poomitanan: moniit lado A Ihumo’ boros misompuru id suang do teks. B Onuai rati o tukadan mantad taala' ala' id siriba. 5.1.4 Momonsoi boros misompuru. PURALAN BOROS
4 Kouyuuyuo’ 2 Ii nopo koririkot i Midin, orohian kopio i tapa ku tu aparu kumaraja. Asarap po tumungag om potilombusan disio mongoi pimpanau-panau id posorili do kulam. Mongintong nung haro tulok do bongol mongoi pangakan do sada tu au po nopongo ii tansar. Baino nopo dii, kasakai tadau do mosik. Tansar di pokipaapangaan di tapa ku nga ii om ii. Sumonu nga oolingan nogi disio mongoi ponumad ii sada hilo id kulam. Kaakan do doungadau, lumatan do modop tu alasu pounayan. Natagak nodii kotumbayaan di tapa ku kumaa disio montok kumaraja momogompi dilo kulam do sada. Kouyuuyuo’ 1 “Oudipon tomod o pomusarahan ku,” ka di Soilin. “Nokuro? polombuso’ doho,” ka di Asma miampai monginsasamod di Soilin. “Gumanggarau oku kosukup-sukupan dilo tangaanak do poinsikul. Hano-hano aawi di sawo papatahak di tadi disio o tangad dau. Odsuuron di tongotobpinai disio suusuai. Mogiagal i daa monginsumadon.” “Mihuboyo-boyo tomod i sawo nu do boros tongotobpinai disio,” ka di Asma. “Au oku nopo karati diolo. Di kawawagu nga minisongkiwal i tabang om taka di sawo ku kokomoi di tadi diolo.“ D Pomonsoi iso pangaan toniba miampai poposuang do tukadan id siriba. 71 moniit lado bohung tana oubu gangak 5.3.4 Manahak boros mikagos di kotunud montok isoiso kouyuuyuon toi ko’ kinaantakan. C Onuai tukadan i popokito boros mikagos di kosudong tikid kouyuuyuo’ id siriba.
4 Kopisanangan doungosuab i mimparagat, Zandi Majidah binti Herman, Luguan Mongingia’ SMK Talantang, i pantangon ku tongomongingia’, om toinsanan susumikul koupusan ku. Kopogulu nopo nga manambayahan oku kumaa Minamangun tu nakaanu tokou kosiwatan mogitiitimung hiti id dewan do SMK Talantang kopihondot diti Majlis Kopoimaganan Program Tadau Winoun Sompomogunan. Id kosiwatan diti mongunsikou oku kumaa toinsanan warga SMK Talantang i minomolohou doho mampai diti kopomoromitan do Tadau Winoun id sikul diti. Romiton tokou o Tadau Winoun ontok 22 Ngiop tikid toun. Tadau Winoun nopo nga sabaagi impohon do kohompitan toinsanan tulun sompomogunan id kaparagatan popotindohoi kinoyonon posorili om ekosistem do winoun. Tongomongingia’ om susumikul ngawi, Kinoyonon posorili nopo nga gaa do Minamangun i au milo gatangon. Poingkuro po, kopomogunaan do teknologi om mogikaakawo aktiviti tulun minamayamut do kinoyonon posorili om minamarahung ekosistem do winoun. Mantad dilo, au nodii otingolig o winoun sabaagi tionon do mamaamasi ngawi. Korotian do tulun ginumuan kokomoi diti konsep 4R toi ko’ momudali kawagu oponsol kopio pasarabakon mooi do au tokou orubpuan do siamut. Pogulu pupusan ku iti booboroson ku, mangangat oku kumaa toinsanan do mogisoosokodung madtamong kolidangan do winoun tokou. Pisorou-sorou tokou tu waya nopo toinsanan i wonsoyon tokou dinondo nga koimbulai do tohuri tadau. Soroho’ tipurinding, miiso misokodung, tamangai kolidangan, otingolig tokou toinsanan. Mantad diti do poimogonon ku iti Program Tadau Winoun nayatan SMK Talantang. Kotoluadan. tonsi – manahak kotolinahasan, ponosunudan, pongunsuban Ponontob – pamagatangan om pomolingkuman. Lobi kohiok nung onuan do poinukadan toi ko’ hiis. Pupusan miampai boros do kopongunsikahan. boros ponoguang do majlis – montok mamagayat tombului mokinongou booboroson Tobpinai toinsanan, Tadau Winoun nopo nga pinoindalan mihuyud do objektif di natantu, wookon nopo nga popoingkawas kopomogunaan do sumber alternatif miagal ko’ hidroelektrik om mongingkuri kopomogunaan do ginaras lotirik. Suai ko’ ii, popoingkawas nogi kopurimanan om tonggungan do susumikul montok momogompi om popotindohoi kotomohon hiti id winoun. Sumusuhut nopo nga kaanu mongunsub do susumikul om tongomongingia’ mooi do mintingubas popoindalan diti konsep 4R id koposion tikid tadau. Konsep 4R nopo diti nga monudali kawagu (recycle), momoguno kawagu (re use), mongingkuri (reduce), om monginwagu (recreate). 72 A Imurio’ suang do booboroson. boros pamaramit toi ko’ ponuau-suau – uludon tumanud do protokol MONUAT
4 1. Onuai sisimbar di kosudong tumanud do teks booboroson. (i) Polombuso’ tudu kinorikatan di minanahak do booboroson ruminikot id SMK Talantang? (ii) Patayado’ kounalan papaharo do Tadau Winoun? (iii) Poingkuro tokou kaanu humompit montok mamagampot hontolon do Tadau Winoun? (iv) Potolinahaso’ kokomoi sumber alternatif. 2. Pilio’ uhu om suato’ o booboroson au okuri mantad 300 patod boros. 73 3. Pomonsoi ponoriukan maya google kokomoi konsep 4R. Posokoto’ id liwang asil kreativiti tangaanak id kalas. • Elemon-elemon do 4R. • Poomitanan aktiviti 4R. (a) Sabaagi boyoon susumikul, ponuat do booboroson i polombuson nu ontok Tadau Mongingia’ id sikul. (b) Suato’ o booboroson nu sabaagi ponorikohon do Koisaan Pencinta Alam ontok kopoindalanan Minggu Momudali Kawagu id sikul nu. 3.2.4 Monuat teks booboroson.
4 74 Tagal (Loyogo: https://journalarticle.ukm.my/) Poomitanan: Sistom bombon toi ko’ tagal do bawang kaanu moningolig korumbakan do kinoyonon posorili. Talun nopo poindoros do bawang di nobombon nga au kawasa ukabon montok pongumaan, loolobi no montok pomutanaman komersil. Soira oukab ii, aalis o soibau tana om lumuyung kumaa id bawang. Potindohoyon o gouton mooi do ogirot o piras do bawang. (Oputai Kooturan do Bawang di Nobombon B Imuayai om panahak pounayan kooturan do bombon mantad grafik id siriba. 3.4.4 Popogirot tonsi miampai manahak pounayan. C Uyado’ tonsi montok iso pangaan kokomoi koponsolon do sistom bombon toi ko’ tagal montok moningolig kinoyonon posorili. Au pakawasaon mongukab do talun id doros do bawang. Au kawasa momoguno tubo toi ko’ karan montok manganu sada soira monondot do bombon. Ontok mongoi bombon, poiduon kawagu o sada di tongokoro mooi do kasakag kawagu. Au kawasa papataam do siamut kumaa id bawang.
4 75 Winoun nopo diti nga poinsakai dewa do tasu pinungaranan do i Tuli. Miagal do tasu suusuai, i Tuli nga haro kutu. Soira mongokot ii kutu dii, katalan i Tuli. Kogura o winoun soira kukuton di Tuli ii takatol id tinan dau. (Tadon: travel tribunnews.com) Gumuyu o Nulu Kinabalu soira haro o tulun momonsoi koimaan di tangaraat hilo id nulu dilo toi ko’ id kinoyonon posorili dau. Tumogod i Aki Nabalu, i gugumompi do nulu nokomoi. Koimaan tangaraat nopo dilo nga i kalasu do pomogunan miagal ko’ magampahu om minlanggoi. Kototogod nogi di Aki Nabalu soira au o tulun mamantang kinoyonon posorili do hilo miagal ko’ songkosobuan. (Tadon: Joseph Sangau Sariman, Kampung Bundu Tuhan, Ranau) A Iloo’ mitos kokomoi rutum gumuyu winoun. 4.4.1 Poposodia luputan montok popointalang do koilaan di notimung. B Pogihum do koilaan maya Internet kokomoi mitos do suai kinosilihan kaantakan gumuyu winoun. Wonsoyo’ do kaad susuyan om posokoton id kalas. Winoun nopo nga poinsakai do bonong tagayo. Soira gumura ii bonong, oguraan boogian do winoun i poinhapak gakod do bonong dii. (Tadon: travel tribunnews.com) I Poseidon nopo diti nga Minamangun do rahat poingion id siriba do rahat. Kiinigit kasari i Poseidon diti do Trident toi ko’ sukud do kikakait. Soira agayat o tana miampai Trident dau diti, ii no i momoguyu do winoun. Roitan nogi i Poseidon diti do Earthshaker. (Tadon: travel tribunnews.com) Mongolia Rusia Yunani Sabah KOLUMISON BOROS
4 Koimayaan Nawayaan Ku Kampung do kinosusuon ku, poinsumpak id kinoyonon di olumis. Mantad hiti id walai, oimpa o rahat poinwalad. Nung poinsokidan nopo korikot hilo id timpak do nulu nga pinamansayan do walai tapui i manahak potuduk kumaa kapal rahat i tumalib. Kosuabon di tolumis. Osindak tulinau tadau ponong kosilahon. Tombolog songuni-uni, mamaramit korikatan kosuabon tadau kawawagu. Jam id sakai do mija id toning do toodopon ku pointuduk jaam 7:15 doungosuab. Tigog nosorou ku do nakabatos oku tambalut mongoi hilo id kotogisan naamot magandad di apa koguli mantad tanga rahat. Korikot oku nopo id disan do rahat, ogumu no koombolutan nokopogulu. Tindopoho’ ku i tambalut ku i poirikau id watang do kayu rumomuk no. Poingigit disio duo longkudi kiwotik do sada. “Winonsoi di tapa ku, paalasan ku dia iti tiso,” ka disio. Au po yahai nokoingkakat mongoi popotulud do longkudi, songgiak-giak no i tangaanak do suai. “Nokorikot no! Nokorikot no!“ Gumiak po i tangaanak kokito kapal mongiinginsada nokoulai hiri id ponong kotonobon. Pikiikiro sominggu i mongiinginsada hilod id rahat. Mumu-gumu nodii tulun. Piipiro tulun do Cina i lohowon dahai touki do nokorikot. Mamajak yolo do sada om pobolion kawagu hilo id pasar. Okito ku nogi i tina ku nokorikot. Kogumuan do molohing tondu di rumikot songinggantai do balatak winonsoi mantad lias om tuai poyanan do sada om tongokakamot dii sawo diolo. Tigog ka mininsiriba rontob waig do rahat. Osodu nokoinsiribaon. “Nokuro ilo waig do rahat,” ka di tambalut ku. Kourolou ngawi o mato do tulun soira nokokito noburu poinsawat i kapal om au alaid katagak no mantad mato. “Lakun! Lakun tagayo! Pogidu! Gayato’ ku longon di tina ku tu mosup-kosup no ii lakun id dohuri dahai. Kosolung oku gamut om katahub oku. Goos ku daa mingkakat nga nosiduol o langaban ku. “Ina, panangkus kopio.” Au mogidu i tina ku, mumbal kasari daa mamagayat doho. “Ina, panangkus. Siahai no! Ongoyo’ i Sari hilo id walai.” Nounapan ku po moninuru o romou di tina ku. Miampai ginawo di awagat kopio, panangkus no i tina ku. Pogulu napalus oku dii waig, nokito ku i tina nokorikot no hiri id toning do walai i poinsumpak id kinoyonon di akawas mantad rontob do rahat. Kogumuan di rinotusan o tulun id disan do rahat ontok dii au no nokopogidu. Loolobi po i tutuumombului mantad labus ngawi tu au yolo koilo nonggo pakayaan do mogidu. Opurimanan ku po kobobog toi ko’ obobog o tinan, koinum do waig om au oku nodii nokopuriman. Soira nokopuriman, poinlii oku id kotogisan do iso polumpung i au ku otutunan. Aiso o tanda do haro tulun poingion id polumpung dii. Momon po tu ogumu o puun i masagan mongua’. Iri po dii pingakanan ku. Haro nogi palu-palu kiwaig tokoro do inumon ku. Kumotolu po tadau id pulou dii, haro o iso kapal mongiinginsada minumbaya mundorong. Yolo nodii tinanud ku luminabus kumaa hilo id Maluku. 76 C Basao’ miampai kolooloyuko’ di kosudong. 4.1.1 Popoilo kokomoi tungkus koinusan: (ii) sastera.
4 Haro o koobpinayan di tapa ku hilo id Maluku. Nakatanud oku di tapa ku minongoi kakap diolo di tolu toun pogulu norikatan o kampung dahai lakun tagayo. Piipiro linaid hilo id Maluku, koilaai ku no kinoyonon di tamanon ku. Soira kinorutuk ku totobon, miagal do nokotigowo i sawo tamanon ku nokokito doho. “Inai, i Diki oku.” “Nakasala ko alamat.” Oruol kopio ginawo ku nokorongou boros disido. Ontok nopo di nokorikot yahai tolu toun nakatalib, nosorou ku osuau kopio yolo sampaganakan. “Muri-kuri no tulun mongoi hompit kosusaan di ongoontok do rutum,” ka ginawo ku monginsasamod sondii. Piipiro tadau nakatalib au oku nokoihum do tulun i mokiuhup momonsoi nuununu karaja. Ii po daa koonuan ku taakanon. Nouru oku no louson gisom nahadan id dumbangan lamin tulun puawang. Mantad no timpu dii do nokoinsonong o koposion ku. Nooputan dii kawagu sikul ku. Kasaasari oku sumambayang do osonong daa i tina om tadi ku. Nakabatos no i molohing minonohonok doho do mongowit mongoi ompuya hilo id kampung ku do insan tadau. Totuong di oingou, asaru kalambai o pomusarahan ku kumaa kinaantakan 18 toun nakatalib. Au opurimanan do lumuyung o romou ku. Kakal otolinahas do osorou ku di maso po miampai di tongotadi om molohing ku. “Minamangun, kalansanan do aiso nodii daa rutum koontok diti kinooyonon dahai.” D Pongoo’ susuyan tumanud ponguludan plot id siriba. 77 Tambalut Tema: Piupusan ... Pisasawaan Sopitulun Miobpinai Tiningoligan om ginompi i Diki do tulun di au kotutun disio. Kolimundukan Kosunsudon Timpuunon Kolimpupuson E Pongoo’ grafik sumusuhut montok monolinahas tema do susuyan. 4.1.3 Popolombus topurimanan toi ko’ pomusarahan kokomoi isoiso karya i naanu mantad mogisuusuai tadon: (i) tema.
4 78 Osiau om minsimpuk po ii bosikol di Sarah minonogulu dii bosikol id dumbangan. Nosilikan po di Sarah notokisan i sanganu bosikol do waig soira nokoulok bosikol disido di waig do polingkabung. “Siou, au ku tinomod,” ka di Sarah. “Sundung do aarau-arau, intang-intangan tulun do suai. Tapa nu nangku sanganu diti talun-alun.” Nakatalib po id tolingo di Sarah o boros dii. “Rulud! Rulud!” “Tikid tadau turos dikoyu nopo alampayan korikot!” giak di Syarul, boyoon pangawas do mintogod. Mangis-ngangis no i sikuriti kokito di Syarul do mintogod. “Isai ngaran?” ka di Syarul. “Sarah, Kalas 5 UMS.” “Baa, pamanau, kada no do alampayan kawagu korikot hiti id sikul,” ka di Syarul miampai pinoposuat do ngaran di Sarah id buuk nuut disio. Korikot nopo i Sarah, maso no di Suraya mongimuhau. Isido no toning di Sarah mirikau. Koopi po di Sarah ii beg disido hiri id sakai tirikohonon, ongoi no isido uhup di Suraya mongimuhau. Au po nokoigit do mumuhau, korikot no i Asyhikin pinopoilo do lohowon isido di Mongingia’ Nelly. I Mongingia’ Nelly nopo nga mongingia’ Kalas 5 UMS. Aarauarau i Sarah luminintuhun. “Sarah, nokouhot oku di waden do asrama. Osianan oku dia tu osodu ulion nu. Osonong nogi sumuang ko hilo id asrama. Ponuang do foom kosuangan asrama,” ka di Mongingia’ Nelly miampai minanganu di foom id suang do laci mija disido. “Kotoluadan mongingia’,” ka di Sarah miampai ruminamit dii foom. Ounsikou kopio ginawo disido mantad kosianan di Mongingia’ Nelly. Kinoyonon nopo nga id talun-alun do garabol tu minsimpuk i bosikol do mamanau. Latar kinoyonon nopo nga id wawayaan dio sikul. Manganu do ngaran susumikul di alampayan do korikot. Latar kinoyonon nopo nga id kalas. Haro tirikohonon om mongimuhau ii tambalut di Sarah. Kinoyonon nopo nga id linimput mongingia’. Okito haro o mija do mongingia’. F Basao’ kotob do susuyan om imuayai o latar kinoyonon.
4 79 “Ugou, nokorikot no baas nu!” ka di Luna minomobog do longon ku. Kotigog oku miagal tulun di ko’uu’urolos mantad todop di anaru. “Au ko korongou sontob di binoros ku di tiinu kio,” ka di Luna tuminogod doho. “Nunu? Haro binoros nu? Adidii, siou au oku nokorongou!” Koturobpus tirak ku kokito mato di Luna poinglodtut miagal do mato bonong. Pogulu po koduton oku disido, ponongkusai ku no minongoi sakai dii baas. (Tadon: Alleysia Bitol. 2015. Piombolutan Kosiliu Piginawaan id suang Minah Sintian. Tumangkabo. Tanjung Malim: Muhibbah Sales & Service) “Huudi i Eliah,” ka di Gambid. Anaru nopo munung disio popotuduk. “Nonggo?” Koili tomod i Gudon. Soira nokokoili i Gudon nga hano-hano noilihan dau i galas kisuang do kupi. Nolibpak kasari tokuri dii kupi disio, nokoturu hiri id ruti canai id toguang disio. Nokotigoo’ i Gudon nokokito di Eliah tuminalib do miangkait tomod do longon miampai dii koupusan kawawagu disido. “Kii, au oku moti oudut!” ka di Gambid. Kongingis i Gudon, au nopo suminimbar. Koinum po di Gambid i milo disio, pangangat no i Gudon do tumongkiad mantad kinoyonon dii. Au no di Gudon nakan ii ruti canai. (Tadon: Constantine Joseph. 2015. Nung Yato Piontokon id suang Minah Sintian. Tumangkabo. Tanjung Malim: Muhibbah Sales & Service) Korikot hiri disan do Bawang Mirulu, poundorongo’ no Sairah i Kancil disido hiri id sahau puun todopon puok. Rinombung do roun om tusak do bunga di mudsarak nogi au kaanu momorolohon ginawo disido di atangkabo. Kasaasari nopo nga imurion po di Soirah nunu-nunu susumuni i mimpuun mongusak. Patayo’ disido injin do korita om iwangai no i totobon. Opihoi no longon disido momoroloi di balatak kandai Valentino Creation disido. Apat no toun do balatak kandai dii gisom nokurimbit om haro no tombir do natakas id disan do togiis. Suai ko’ aiso tusin pomoli balatak kandai kawawagu, haro o sentimental value do balatak dii. (Tadon: Minah Sintian. 2015.Tumangkabo.Tanjung Malim: Muhibbah Sales & Service) G Imuayai om potolinahaso’ o latar kinoyonon do kotob susuyan id siriba. 4.1.3 Popolombus topurimanan toi ko’ pomusarahan kokomoi isoiso karya i naanu mantad mogisuusuai tadon: (ii) kinoyonon.
4 80 Kokomoi Konuluhan Nulu ku tirak do tadau lumiga hino id lihawa nu tombolog songlonsoi-lonsoi puun sumayau osowogi sarup mongowit kalansanan kawawagu toinsanan i momuhobo hiti id winoun. Soira aala oku ontok oluhoi oku kinolimundukon nu di akawas manahak doho kalansanan au oku obobos tumingaha dia mantad hiti id titigaon do linimput ku. Rusinah Sinti, Ranau A Intutunai om insanangai boros i kituni /b/ om /b/ id ayat sumusuhut. B Potolinahaso’ o tema om latar kinoyonon do sisindiron id siriba. (a) Unsubon o susumikul manambasaan warana otomou ontok kopomoromitan Tadau Winoun Sikul ontok tadau Madsa rumikot. (b) Tapa nopo disido nga pakaraja do upisol hilo id Koupisan Kinoyonon Posorili, Tambunan. (d) Tua’ua’ di angagayo o guas miagal ko bambangan om pangi nopo nga kosudong tonomon id doros do bawang tu kaanu momogirot do tana. (e) Nokotigoo’ isio soira kuminobong i bodilan tinutudan di Solimin hilo id natad do walai. (c) Orohian oku mambasa do majalah i polobuson do Persatuan Pencinta Alam tu ogumu o koilaan kokomoi inovasi montok bahan-bahan i milo pudolion kawagu. PONGINLUUBAN
5 81 Id unit diti, minsingilo tokou: i. Manahak tisuli kumaa koilaan di norongou toi ko’ nokito. ii. Manganu om mongompuri koilaan mantad bahan. iii. Manahang ponuatan di nowonsoi. iv. Monoriuk om manahang kointutunan tinaru Kadazan om Dusun. v. Momonsoi mogikaakawo ayat di kotunud om olinuud. ANGKAB MAMAGAMPOT DO KOBURUON Pomusarahan dii okreatif kalantayan id pongindopuan?
5 82 Pomorunan bongunan Kakamot id upis om sikul Pomorunan taakanon Kakamot id walai Kakamot id pongusapan Maid-laid rumuhang o mogiigion id pomogunan. Montok dilo, nokoburu o pomorunan do polositik id pogun diti kopihuyud do koburuon tulun ginumuan kokomoi kopomogunaan do polositik. Sundung po do ingkaa, noonuan do porinta piipiro laang ponoinaan kumaa pomorunan do polositik mooi do aiso waya di au osonong kumaa koposion do mogiigion ngawi. A Pibarasai dikoyu kokomoi kointalangan id siriba. (Tadon: https://www.scribd.com/document/375230114/BincangkanPenggunaan Plastik-Dalam-Kehidupan-Seharian) Kogunoon do polositik MOKINONGOU OM MOBOROS
5 1. Polombuso’ kawagu teks miampai loyuk di kosudong. Pomorunan do polositik manahak koingkawason id gana ekonomi soginumu RM30 bilion sontoun id Malaysia. Minoboros o Kementerian Perumahan dan Kerajaan Tempatan (KPKT) do oponsol o gana diti do popoingkawas ekonomi pogun montok timpu dumontol. Mulong po miagal dii, pinowonsoi pitimbungakan poimbida kokomoi rinomos polositik soira nadalaan kogumu o import do rinomos polositik id pogun diti. Id pitimbungakan dii, nokohompit o Kementerian Tenaga, Teknologi, Sains, Perubahan Iklim dan Alam Sekitar; Kementerian Air, Tanah om Sumber Asli nogi Kementerian Perdagangan Antarabangsa dan Industri. Pinoruput nogi do Utusan Malaysia di kawawagu do kotinanan okon ko' porinta (NGO) om puru akademik mongodu do porinta mongimport bahan niada mantad polositik id pogun do suai miagal Amerika Syarikat (AS) om Britain montok pudolion kawagu id pogun diti. Ahal diti montok mongilag korutumon kumaa kolidasan tulun ginumuan om korumbak do sandad posorili. Naanu nogi kootuson diti tu ogumu rinomos mantad polositik id pogun sondii om kabagal montok pomorunan do polositik id pogun diti. Id pitimbungakan dilo, nookunan do ogumu ponoriukan maan powonsoyon montok popoingkawas do asil id gana pomorunan diti. Haro piipiro laang do porinta momodimpot do koburuon id pomorunan diti. Kumoiso mongilo ngawi pomorunan i noonuan do kasagaan do monoina rinomos polositik miampai manahak palan do ponoinaan. Mongingkuri posoliwan lesen mongimport rinomos polositik mooi do manantu pomorunan di katanud kopio kooturan. Hontolon do porinta do kosiliu o pogun diti do momoguno asil polositik mantad id pogun sondii. Suai ko’ ii, kaanu mongeksport bahan polositik tu asil polositik mantad pomorunan monguhup popoburu id gana pomorunan pogun. (Naanu om sinimbanan mantad http://www.utusan.com.my/berita/nasional/tiada-lagi-import-sampahplastik-1.775887) B Pokinongoho’ audio miampai manahak pomusarahan kokomoi bahan niada. 83 1.3.1 Mokinongou montok mongilo kolombuson loyuk montok mogikaakawo teks: (ii) pambasa’an abal id radio toi ko’ id televisyen.
5 2. Pibarasai id tinimungan poingkuro popoindalan pitabangan momilangga id kinoyonon di pinili dikoyu. Pabantao’ karatas karaja di nowonsoi dikoyu. Poomitanan laang momonsoi karatas karaja: 1. Panahak do pounayan kokomoi gambar id siriba. Poingkuro monginum tiinumon id tin nung aiso poniop? Haro pama kointalangan i norongou ku mongodu do momoguno poniop id kadai makan mimpuun 1 Milatok 2019. C Imurio’ gambar id siriba. 84 Uhu minog do otolinahas Hontolon nokuro tu pinoposodia (miagal id kootuson pitimbungakan) Tudu pasanarayon tumanud koponsolon (kiikiro limo tudu) Koilaan di abaabayan tadauwulan, timpu, kouhupan mantad suai (nung haro), tema Minomuruan carta puru momuruan, ngaran om sanarai wonsoyon Abaabayan posusuyo’ abaabayan mantad koimpuunon gisom koowion Carama ngaran di popolombus om uhu di carama Sokodung mantad luguan mongingia’ om boyoon do PIBG Laang Popoindalan Karatas Karaja (Tadon: https://www.hmetro.com.my/mutakhir/2018/09/379373/) 1.3.2 Mongimuai koilaan di norongou toi ko’ nokito mantad bahan pongunsub.
5 2. Kipomusarahan kou nangku do asil i nowonsoi mantad poniop milo silihon sabaagi iso pongindopuan? Pibarasai om pabantao’ asil do suai i owonsoi mantad bahan niada. Pointalango’ laang do momonsoi. 3. Pibarasai laang papataran do produk tumanud rajah id siriba. Atag pambalajaran Trade-A-Problem. 85 Produk Laang papataran Website, blog Carama, pitimbungakan Telefon, e-mel Kaad pongindopuan, brosur Kopoilaan, majalah Media sosial Facebook, Instagram Nunu po suai?
5 A Basao’ kotob susuyan id siriba. 86 MAMBASA Kahandaman Ku Ounsikou ginawo ku kokito dilo tusin dii pinoopi ku. Pason di aki om i odu kakal po poinghondom. Kada rubat-rubato’ tusin tu osusa mogihum do kousinan ka di yaki. Ontok nopo di musim Jepun, kumaraja tongotulun kampung manangkul momonsoi talun-alun miampai tangad 20 sen do sangadau. Suai ko’ ii, mambarai po tongotulun kampung cukai 5.00 ringgit sampaganakan insan do sontoun kumaa Jepun. Gatang do songinan karabau nosukadan nopo nga 4.00 ringgit. Apagon koposion di gulu ka di taki ku. Mongoi yolo papataran potomuon naanu mantad kogoutanan miagal roun do rumbio, kobog, poring om tuai. Tumanud susuyan di taki ku, tumimpuun yolo mindalan kiikiro jaam koturu kosuabon tu mokimaamaha oruhai korikot id badi. Kawaya nogi yolo piipiro kokompungan tu aiso po talun-alun. Kinibabo yolo wakid om garansang owiton id potomuon. Haro nogi i momoguno gakit rumulun moyo di bawang. Nung osonong o talun nga korikot yolo id badi om modop nopo yolo id badi tu tumomu yolo do suab. Nung au korikot yolo id badi nga sangkaadapan diolo. Sumoonu nopo nga modop id tumpang i nulud mantad poring tu hiri no toodopon di opurimanan do aiso mamagangau. Soira haro lobi di potomuon diolo om mogiolon-olon yolo mooi do au atanggayan kawagu muli. Sumoonu nopo poolonon mantad do tongotulun kampung i nowit diolo di kosionuan kopio mooi do au owian. Asaru o tinaru Bajau om Iranun mongoi popoolon di asil diolo mantad rahat tu mokiaanu asil mantad gouton miagal lanut i naanu mantad watang do punti om nogi tuai. Kosoruan nopo tongotulun Tindal popoolon tusi i winonsoi do tinaru Bajau om Iranun. I nopo di laid gunoon do tulun kampung o tusi sabaagi pongosin om ponokotikanas. Ii pogi do ogumu o tusi do onuon diolo. Suai ko' tusi, manganu nogi yolo do goosin om sada rahat. Soira poulian koodop po kawagu yolo id tindalanon. Mulong po ohuyan nga otood kasari ginawo sabap nakaanu di kosionuan om nogi kopogiruuruba di koubasanan diolo id badi. Soira ahandaman ku susuyan di aki ku, kiangkab kopio oku do popoopi tusin montok pongimpuun do pongindopuan ku. 2.2.2 Popionit tonsi toponsol mantad isoiso pangaan.
5 B Iloo’ kokomoi laang monoina do kousinan maya jadual id siriba. 87 Toinsanan tulun kiangkab do kawaya kosonong-sonongon soira monoina do kousinan. Montok momodimpot dilo, minog haro sistem monoina do kousinan mooi do kaanu asil di ogumu om milo poopion sabaagi modal do timpu dumontol. Nung au palanon kousinan nga sumiliu kobolingkaangan kumaa dati do insan tadau. (Tadon: https://www.facebook.com/ahmadsamhanawang) Simbaro’ ngawi ponguhatan tumanud dilo teks. (i) Nunu komoyon do nosukadan tumanud teks id sawat? (ii) Suato’ woyo toluud i okito nu mantad teks miampai manahak poomitanan. (iii) Potolinahaso’ pisuayan laang do tulun di pogulu om tulun dinondo soira potomu do potomuon diolo? (iv) Mantad pomusarahan nu, kosudong nangku Sistem Barter montok timpu baabaino diti? (v) Pointalango’ kookunan nu kokomoi kopomogunoon do Internet kaanu manahak kounalan kumaa mongiingindapu? Pisuayan Koponsolon om Kosionuan Koponsolon Kosionuan 1. Oponsol montok koposion. 1. Montok kosimbayanan no. 2. Mogiagal koponsolon kumaa toinsanan tulun. 2. Mogisuusuai kosionuan nga au milo bagalon. 3. Au apasi o tulun nung aiso i oponsol. 3. Kakal apasi mulong po au aanu i kosionuan. Koponsolon Kosionuan 1. Patayado’ ngawi kawo koponsolon om kosionuan do sosongulun. Atag pambalajaran Showdown. 2. Polombuso’ tonsi pisuayan koponsolon om kosionuan miampai momoguno pananda wacana di kosudong. 2.4.3 Poposunud koilaan do poinlisok.
5 A Basao’ poomitanan kawo ayat tumanud nuludan ayat id pibarasan om ponuatan. 88 1. Mantad gambar id sawat, suato’ piipiro boros maan. Boros Maan momoli Nuludan ayat i. Maan + Subjek + Maan + Objek (MSMO) Mongoi oku tudu’ dilo nonsom bambangan. Miniangat yahai mongoi poniud do sada. ii. Maan + Subjek + Objek + Maan (MSOM) Minomoli i tina do guol maan tonoko. Minogonsok oku do takano kokoriu do mindahu. iii. Maan + Subjek + Adjektif (MSA) Lumoyou i Rina do opuhod. Mamanau i Sue do asarap po. 2. Pomonsoi ayat tumanud nuludan id siriba miampai momoguno boros maan di nosuat nu. (i) MSMO. (ii) MSOM. (iii) MSA. 5.2.1 Mongintutun ayat momoguno nuludan: (i) Maan + Subjek + Maan + Objek, (ii) Maan + Subjek + Objek + Maan, (iii) Maan + Subjek + Adjektif. PURALAN BOROS
5 B Imurio’ potikan id siriba. 89 Kounsikahan kumaa ponorikohon do abaabayan diti. Kopisanangan kumaa di tapantang ponorikohon Tinimungan Koposion Wagu Kampung Nuluhon Gundohing Alex Marion miampai puru momoruan do tinimungan diti. I tapantang Boyoon Kampung Nuluhon, Gundohing Liman Majangki, tongomomuruan kampung om toinsanan mogiigion kampung i nokorikot id abaabayan diti do baino. Mongunsikou oku tu nonuan do kosiwatan manahak booboroson kokomoi “Poopi do Tusin montok Koposion Dumontol”. Tobpinai toinsanan, Nung intangan tokou uhu do booboroson ku do tadau diti nga asanang o kokitanan nga apangkal soira do tonudon. Kogumuan do tulun au koopi do tusin tu au momusorou koponsolon do poopi montok timpu dumontol. Poopi do tusin id bank toi ko’ nonggo nopo poyanan nga iso woyo di minog omitanan tu ogumu kounalan. Mongunsikou om manangkabayahan oku kumaa Tinimungan Koposion Wagu id kampung tu minangalap doho popolombus do booboroson sabaagi iso abaabayan do tinimungan dikoyu montok toun diti i kopongunsub komulakan poopi do tusin. Komulakan ngawi, Soira poopi do tusin id bank nga oruhangan i tusin nung katanud tokou di kooturan soira poopi do tusin. Miagal poomitanan koopi nopo tusin tokou solinaid do sontoun, onuan do bank do bunga i tusin. Au opurimanan do kogumu i tusin loolobi soira ogumu i tusin om au piongoi-ongoi. Minog do piruhang-ruhang do poopi tusin id bank mulong po sorokuri-kuri nga maid-laid mumu-gumu id tohuri tadau. Soira kitusin tokou, kaanu yati piipiro kounalan miagal mambarai nunu nopo barayan di oponsol miampai kos di osiriba o gatang. Miagal poomitanan momoli do walai om tana tu haro timpu-timpu di osiriba no gatang tumanud di papadagang. Kosiwatan miagal diti milo momoruhang do kohoro-horoon id koposion tokou. Sumusuhut, poopi do tusin monguhup tangaanak sikul mongoput sinikulan id boogian do lobi akawas id nonggo nopo. Nung kiginawo mongoput sinikulan id labus pogun nga aiso kobolingkaangan nung haro poingopi mantad. Dinondo, mogigusagusa komolohingan papaatod tangaanak id sikul di lobi osonong tu humontol do ogonop i iman-imanon montok tangaanak diolo. Tusin di pinoopi sabaagi balanja di tangaanak mambarai do yuran id sikul toi ko’ yuran di poimbida id labus do kalas. Aiso kohimpogong do tangaanak monginlaab do toilaan nung posodia mantad o tusin. Mada tokou do sabap no kousinan om au nokosunsud sinikulan diolo. Tobpinai toinsanan, Suai ko’ ii, osimbayan o koposion soira ogonop i oponsol om minog do haro id koposion do paganakan monikid tadau. Lobi osimbayan soira aanu i kosionuan miagal walai di olumis om nabagalan ngawi koumatan id suang do walai miagal televisyen om kaban posogitan miampai kakamot ponginlumis-lumis id walai. Toinsanan koumatan oboli tokou sabap kabagal o kousinan. Kogumuan tulun momoli-moli soira koinsiriba o gatang. Kaantakan miagal diti okon nopo ko kopongikit do tusin nga popokito kabaalan id ponoinaan do kousinan. Sumusuhut, atamangan o pangaangakan tokou soira koboli
5 90 pangaangakan miampai taakanon i ogonop o nutrien om zat montok kolidasan do tinan. Suai ko’ mantad dii, milo nogi sampaganakan mongoi tombului id kinoyonon do suai tumanud do korohian do mongoi podtuongis. Montok dilo oponsol do poingopi o tusin tu osusa tokou papapanau nunu nopo i powonsoyon tokou nung aiso o tusin. Tobpinai kou ngawi, Tusin di poingopi gunoon soira kobontol timpu-timpu di au tokou oilaan o kosusaan. Soira tokou mindalan id koposion di poinsonong-sonong, au tokou daa kolihu do popoopi tusin. Au noilaan sigog ka kotoguang tokou kaantakan miagal asaraban do walai toi ko’ kakandai tokou toruol i minog balanja di ogumu do momolingos miagal toruol bato, toruol tunduundu om suusuai po. Agayo kobolingkangaan tokou soira kobontol tokou kosusaan miagal diti loolobi soira aiso tusin. Minog do toinaon mantad kousinan mooi do au tokou koolos tusin do wokon. Id koompokon do booboroson ku, mongunsub oku do komulakan popoopi do tusin mantad po dinondo. Iti nogi hontolon do porinta tu silihon tokou koubasanan do popoopi tusin montok monoguang ekonomi pogun di au atantu. Tilombuso tokou no poopi do tusin om alansan daa do kalantoi ngawi tokou id gana ponoinaan do kousinan om osimbayan o koposion tokou do tohuri tadau. Pounsikou. Gonopo’ boros ngaran id siriba tumanud potikan om pomonsoi do ayat nu sondii. Boros Ngaran Boros Ngaran Koizaai Poimbida Boros Ponowoli Ngaran 5.4.1 Momoguno do boros ngaran id ayat. Ayat: Boros Ngaran