251
252 คนจีนโบรำณ ให้ควำมส ำคัญกับ ต ำแหน่งของดวงอำทิตย์ เป็ นอย่ำงมำก เพราะตระหนักว่า ต าแหน่งที่เคลื่อนไปในแต่ละเขตนั้น มีผลโดยตรงกับสภาพอากาศ หรือ“ฤดูกาล”
253 ดังนั้น นอกจากจะแบ่ง “เขตฟ้า” ออกเป็น 12 ส่วนแล้ว คนจีน ยังใช้เขตเหล่านี้ ในการก าหนดฤดูกาลต่างๆ ทั้ง “ฤดูกาลใหญ่” 4 ฤดู (ใบไม้ผลิ-ร้อน-ใบไม้ร่วง-หนาว) และ “ฤดูกาลยิบย่อย”อีก 24 ช่วง (สารท) ที่เรียกว่า 节气 jie2-qi4 สารทละประมาณ 15 วัน
254
255 วันที่ดวงอาทิตย์ เคลื่อนเข้าสู่ “เขตฟ้า”แต่ละเขต นับเป็นวัน 节 jie2 “เจี๋ย” ซึ่งจะอยู่ในช่วงวันที่3-8 ของทุกๆเดือน ในปฏิทินสากล
256 จากนั้น เมื่อผ่านไป 15-16 วัน (ดวงอาทิตย์ เคลื่อนที่ไปอีกประมาณ 15 องศา) อยู่ตรงกลางเขตพอดี เร ิ่มตน ้ ฤดูกาลย่อย ที่เรียกว่า 气 qi4 “ชี่” ประมาณวันที่18-24 ของทุกๆเดือน ในปฏิทินสากล
257 และเมื่อผ่านไปอีก 15-16 วัน ก็จะตรงกับวัน “เจี๋ย”ของ เดือนถัดไป (ดวงอาทิตย์เข้าเขตใหม่ - ล าดับ(ต้นฟ้า)“กิ่งดิน”ของเดือนเปลี่ยนใหม่) เป็ นเช่นน ี ้ ไปเร ื่อยๆ จนครบ 1 “ปี” ก็จะครบ 4 ฤด ู 24 เทศกำล หรือ 四时二十四节气 พอดี
258
259 东北农民流行节气的顺口溜 打春阳气转，雨水沿河边。 惊蛰乌鸦叫，春分地皮干。 清明忙种麦，谷雨种大田。 立夏鹅毛住，小满雀来全。 芒种开了铲，夏至不纳棉。 小暑不算热，大暑三伏天。 立秋忙打靛，处暑动刀镰。 白露忙割地，秋分把地翻。 寒露不算冷，霜降变了天。 立冬交十月，小雪地封严。 大雪河叉上，冬至不行船。 小寒再大寒，转眼又一年。
260
261 วันส าคัญทางดาราศาสตร์ ของจีนและตะวันตกนั้น จริงๆแล้วเหมือนกัน แทบจะทุกประการ เช่น วัน 二至二分 เหมายัน ครีษมายัน วสัตวิษุวัต และศารทวิษุวัต มีทั้งในศาสตร์แบบจีนและตะวันตก เพียงแต่แบบจีนนั้น จะแบ่งฤดก ู ำลยบ ิ ยอ่ยกว่ำ และนับต ำแหน่งของดวงอำทิตย์ ในวัน “เจย ี๋” เป็ นจ ุ ดเร ิ่มของ “เขตฟ้ำ”
262 ในขณะทแ ี่บบตะวันตก นับต ำแหน่งในวัน “ช”ี่(ของจีน) เป็ นจ ุ ดเร ิ่มตน ้
263 และนี่ก็คือ เหตุลผลที่ “ราศีเกิด”แบบตะวันตก เริ่มนับประมาณวันที่ 20 ของทุกเดือน ตามปฏิทินสากล นั่นเอง
264 คุ้นๆไหมคะทุกคน? .. ถก ู ตอ ้ งค่ะ มันก็คือ “ช ุ นเจย ี๋” เดย ี วกับคำ ทปี่ัจจ ุ บัน แปลว่ำ “วันตรุษจีน” แตถ่ก ู เปลย ี่น จำกวัน “ลชีุ่ น” ไปอยท ู่ว ี่นัท ี่1 เดือน 1 (ทำงจันทรคติ) เรียบร้อยแล้ว น่ันเอง
265 ย้อนกลับไปตอบค าถาม ที่ว่า “ปีนักษัตร ควรเปลี่ยนที่วันไหน?” ในปัจจุบัน คนส่วนใหญ่ ถือว่า ปีนักษัตร เปลี่ยนที่ “วันตรุษจีน” ซึ่งตรงกับ 正月初一 zheng1-yue4-chu1-yi1 หรือ“เจีย-เหวะ-ชิว-อิก” (ภาษาแต้จิ๋ว) แปลว่า “ขึ้น 1 ค ่าเดือน 1” ด้วยเหตุผลที่เล่ามาข้างต้น...
266 แต่หากคิดย้อนกลับไปว่า ปีนักษัตร (ซึ่งนักประวัติศาสตร์ ก็ยังไม่แน่ใจว่ามาจากไหนและใครเป็นผู้ริเริ่ม) เป็นสิ่งที่มาคู่กับดวงดาว ราศี และ “ต้นฟ้า-กิ่งดิน” ซึ่งล้วนแล้วแต่เกี่ยวข้องกับ ดวงอาทิตย์ ไม่ใช่ ดวงจันทร์
267 ดังนั้น ไม่ว่าจะตามประเพณีดั้งเดิม หรือเหตุและผลต่างๆ “ปีนักษัตร”และ“ปีต้น-กิ่ง” จึงควรจะเปลี่ยนที่วัน 立春 (วันแรกของเดือน 寅 ของทุกๆปี)
268 ไม่ใช่ “วันที่1 เดือน 1” หรือ“วันตรุษจีน” (อย่างที่เขาหลอกลวง )
269 เข้าใจไหมคะทุกคน? งงเถอะค่ะ.. ผู้เขียนสับสนอยู่ตั้งนาน นี่ขนาดแค่อ่านยัง..งุนงง แล้วคิดถึง ชาวบ้านธรรมดาๆ ในสมัยโบราณ ที่การศึกษาก็ไม่ได้สูง หนังสือก็อ่านไม่ค่อยออก แต่ต้องพึ่งพา “ปฏิทิน” เป็น “พยากรณ์อากาศ” ในการวางแผนการเพาะปลูก แอดว่าก็ต้องมีงง มีหลงวันหลงคืนกันบ้างแหละ ...
270 พูดก็ง่ายๆแต่เอาเข้าจริง ใครจะไปรู้คะว่า ตอนนี้ พระอาทิตย์ อยู่เขตอะไร กลุ่มดาวอะไร หมุนคอ 380 องศาก็แล้ว เสือขาวอยู่ที่ใด หงส์แดงอยู่ตรงไหน? (based on ประสบการณ์จริง ในการเรียนดาราศาสตร์สมัยมัธยม) ส าหรับ คนที่ไม่ใช่โหรในราชส านัก ที่เพรียบพร้อมไปด้วยความรู้และเครื่องมือ การจะนับวันเดือนปีอย่างที่เล่ามาทั้งหมด คงไม่ใช่เรื่องง่ายๆแน่นอน
271 ดังนั้น ควบคู่ไปกับปฏิทินสุริยคติ หรือ 阳历 yang2-li4 (อย่างที่ได้อธิบายมา) จึงมี“ปฏิทินจันทรคติ” หรือ 阴历 yin1-li4 ที่มีบทบาทส าคัญ ในการบันทึกและบ่งบอกวันเวลาของมนุษย์ ในทุกๆอารยธรรม... (และแน่นอนว่า ยังใช้ในการประเมินน ้าขึ้นน ้าลง ซึ่งส าคัญสุดๆกับนักเดินเรือทั้งหลายอีกด้วย)
272 ดั่งบทกวีจีน กล่าวไว้.. 人有悲欢离合，月有阴晴圆 缺 Ren2-you3-bei1-huan1-li2- he2, yue4-you3-yin1-qing2- yuan2-que1 “คนมีสุข มีทุกข์มีพบ มีพราก พระจันทร์มีมืด มีสว่าง มีข้างขึ้น มีข้างแรม”
273 และรอบการเปลี่ยนแปลง รูปลักษณ์ของดวงจันทร์ จากคืนเดือนมืด (朔 shuo4) ผ่านคืนวันเพ็ญ (望 wang4) ไปจนถึงคืนเดือนมืดถัดไปนี้เอง ที่เป็นรอบเวลำพน ื ้ ฐำน ของปฎิทินจันทรคติ เรียกว่า (朔望) “月” (shuo4-wang4)- “yue4” หรือ“เดือน”
274 รอบการเปลี่ยนแปลงนี้.. ถ้ากินเวลา 29 วัน เดือนนั้น จะถือว่า เป็น 小月 xiao3-yue4 หรือ“เดือนเล็ก” ถ้ากินเวลา 30 วัน เดือนนั้น จะเรียกว่า 大月 หรือ“เดือนใหญ่” (ปฏิทินจีน มักจะมีวงเล็บไว้ท้ายเดือน)
275
276
277 โดยใน 1 ปี จะมีเดือนเล็กและเดือนใหญ่ อย่างละ6 เดือน โดยประมาณ 大月
278
279
280
281
282 กำรนับวัน ด้วยกำรสังเกตดวงจันทร์ หรือ“จันทรคติ” นั้น ง่ายกว่า “สุริยคติ” เป็นไหนๆ แถมยังนับเป็นตัวเลขธรรมดาๆทั้งหมด เข้าใจง่าย ไม่ต้องมาจับคู่ต้นฟ้า-กิ่งดิน ให้ปวดหัว เริ่มต้นที่→ คืนเดือนมืด เรียกว่า 初一 chu1-yi1 หรือ“วันที่ 1” (ขึ้น1ค ่า)
283 วันถัดไปก็นับเป็นวันที่ 2 หรือ 初二 chu1-er4 ไปเรื่อยๆ ผ่านวันพระจันทร์เต็มดวง หรือ 望 wang4 ซึ่งจะตรงกับวันที่ 15 ของ “เดือนเล็ก” หรือ 16 ของ “เดือนใหญ่”
284 และเนื่องจากเดือน 寅 yin2 ถูกก าหนดให้เป็น เดือน(สุริยคติ)แรกของปี คืนเดือนมืด ในเดือน 寅 จึงถูกก าหนด ให้เป็น 'เดือนแรกของปีทางจันทรคติ' ไปด้วย ซึ่งภาษาจีนเรียกว่า 正月 zheng1-yue4 (正 อ่านเสียง 1 ไม่ 4)
285 และ "ถ้า" เดือนทาง สุริยคติกับ จันทรคติ มี'จ านวนวัน' เท่ากัน... เดือน 2 (จันทรคติ) ก็จะเท่ากับเดือน 卯 mao3 (สุริยคติ) ; เดือน 3 ก็จะเท่ากับเดือน 辰 chen2 ควบคู่กันไปเช่นนี้เรื่อยๆ...
286 และ เดือน 1-3 (ทางจันทรคติ) ก็จะเป็น “ฤดูใบไม้ผลิ” หรือ 春 chun1 ; เดือน 4-6 ก็จะเป็น ฤดูร้อน หรือ 夏 xia4 ; เดือน 7-9 ก็จะเป็น ฤดูใบไม้ร่วง หรือ 秋 qiu1 ; และ เดือน 10-12 ก็จะเป็น ฤดูหนาว หรือ 冬 dong1 ในทุกๆปี….
287
288 แต่! (ชีวิตมี“แต่”เสมอ) ชีวิตย่อมไม่ง่ายขนาดนั้นค่ะทุกคน เพราะ 12 เดือน ทางสุริยคติ มี365-366 วัน แต่ 12 เดือนทางจันทรคติ มีเพียง 354-355 วันเท่านั้น (น้อยกว่ากัน 11 วัน)
289 หำกนับตอ่ ไปเร ื่อยๆอยำ่งเป็ นอส ิ ระตอ่กนั ไม่ช้ำไม่นำน.. เดือน 12 บางปีก็อาจจะหนาวสั่นหงึกๆ บางปีก็อาจจะร้อนตับแตก เดือน 6 บางปีอาจจะเป็นช่วงดอกไม้บาน แต่บางปีใบไม้อาจจะก าลังเหี่ยวและร่วงไป สับสนวุ่นวำยไปหมด สุดท้าย ก็กลับมาล าบากชาวบ้าน ผู้ดู“เขตฟ้า” ไม่เป็นอีกอยู่ดี
290 ดังนั้น... เพื่อไม่ให้เกิดเหตุการณ์เช่นนี้ขึ้น และเพื่อให้พอจะสามารถประเมิน สภาพอากาศ จากล าดับ “เดือน” (ทางจันทรคติซึ่งนับง่ายกว่า) ได้... คนโบรำณ จึงได้คิดค้นนวัตกรรม กำรเพม ิ่เดอ ื นเขำ ้ไปในปีจันทรคติ (ซึ่งเดิมเรียกว่า 年 nian2 — แยกจาก 岁 sui4)
291 年年岁岁花相似， 岁岁年年人不同 Nian2-nian2-sui4-sui4-hua1- xiang1-si4, sui4-sui4-nian2-nian2-ren2- bu4-tong2 "แต่ละปีๆ บุปผาเหมือนเก่า แต่ละปีๆ คนเราเปลี่ยนไป..." (年 กับ 岁 ไม่เหมือนกันอี๊ก! )
292 กระบวนการการเพิ่มเดือน เข้าไปในปีจันทรคติ(年) เช่นนี้ เรียกว่า 置闰 zhi4-run4 เดือนที่เพิ่มเข้าไปในปี เรียกว่า 闰月 run4-yue4 หรือ“อธิกมาส” (อธิก- = เพิ่ม/มาก ; มาส = เดือน) อธิกมาส
293 ซึ่งจะใช้วิธีนับเดือน บางเดือน ซ ้า 2 ครั้ง เช่น ปีนี้มีเดือน 4 สองครั้ง เดือน 4 ที่เพิ่มเข้ามา จะเรียกว่า 闰四月 run4-si4-yue4 และปีที่มีการเพิ่ม อธิกมาส แบบนี้ จะเรียกว่า 闰年 run4-nian2 หรือ“ปีอธิกมาส”
294 ระบบการ 置闰 (จะเพิ่มทุกกี่ปี? เพิ่มเดือนอะไร?) ถือว่าเป็นวาระแห่งชาติ ของคนจีนโบราณ ที่ถกเถียงกัน อยู่นับพันปีเลยทีเดียว
295 ด้วยความที่จ านวนวัน ในปีสุริยคติและจันทรคติ ต่างก็ไม่ลงตัวเอาเสียเลย จะเพิ่มทุก 2 ปีก็มากเกิน ทุก 3 ปีก็น้อยไป เพิ่มแล้วเพิ่มอีกก็สับสน บางทีเพิ่มไปเพิ่มมา 1 ปี กลายเป็นมี14 เดือน (เคยเกิดมาแล้วในประวัติศาสตร์)
296 งงแล้วงงอีก สับสนวุ่นวายไปหมด ผิดพลาดที ก็ไม่ใช่เรื่องเล็กๆ เพราะเกี่ยวพัน ถึงการก าหนดฤดูกาลเพาะปลูก และผลผลิตทางการเกษตร ในแต่ละปี หากผิดบ่อยๆ ประชาชนก็อาจจะต้องอดมื้อกินมื้อ ผิดหนักๆอาจจะถึงขั้นสิ้นชาติสิ้นเผ่าพันธุ์ เลยทีเดียว!
297 โชคยังดีค่ะ ที่ก่อนจะถึงวันนั้น คนจีนโบราณ ได้ค้นพบ “ความลับของเจี๋ย-ชี่” ที่ท าให้การเพิ่มอธิกมาส เป็นไปอย่างลงตัว เรียกว่า กฎการเพิ่มอธิกมาส ตรงเดือนที่ไม่มี“ชี่” (หรือ“จงชี่”)
298 อย่างที่ได้เล่าไป ข้างต้น และในตอนแรกของซีรี่ส์แล้ว ว่า 节 “เจี๋ย” และ 气 “ชี่” เป็ นฤดก ู ำลยอ่ย 2 แบบ ในแต่ละเดือนทำงสุริยคติ (เดือนต้น-กิ่ง)
299 หำกน ำ 节气 มำจบัค ู่ กับ เดือน ทำงจันทรคติ เช่น นับ 立春 และ 雨水 เป็น “เจี๋ย”และ “ชี่”ของเดือน 1 惊蛰 และ 春分 เป็น “เจี๋ย”และ “ชี่”ของเดือน 2 ตามล าดับ... ในปีแรกๆ จะยงัถ ู กตอ ้ ง และพอจะคงทอ ี่ย ู่
300 แต่เนื่องจาก จ านวนวันในเดือนทางจันทรคติ น้อยกว่าเดือนทางสุริยคติ อยู่ 1-2 วัน วันที่ 'ตามจันทรคติ' ของ “เจี๋ย”และ “ชี่” จึงจะเลื่อนออกไป ประมาณ 1-2 วัน ในทุกๆเดือน