Ж. Ж. МОЛДАБЕКОВ ЕЖЕЛГ1 УНД1 ЖЭНЕ К.ЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫ Оку куралы
ЭЛ-ФАРАБИ атындагы КАЗАК УЛТТЫК УНИВЕРСИТЕТ! Ж. Ж. Молдабеков ЕЖЕЛП УНД1 Ж0НЕ КЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫ Оку куралы Алматы «Казак университета» 2012
ЭОЖ 1(540>+-1(510) КБЖ 87.3(5Инд)+87.3(5Кит) М 66 Баспага эл-Фараби атындагы К,азац улттъщ университет! философия жэне саясаттану факулътеттщ Гылыми кецесг жэне Редакциялъщ-баспа кецесг шеиплймен усынылган ГНк1р ж азган д ар : философия гылымдарыньщ докторы, профессор М.Ш. Хасанов философия кафедрасыньщ профессоры философия гылымдарыньщ докторы ГК- дбдиалиева философия гылымдарыньщ докторы, доцент С.И. Оспанов Молдабеков Ж.Ж. М 66 Ежелп унд1 жзне кытай философиясы: оку куралы. - Алматы: Казак университет!, 2012. - 242 бет. 18ВЫ 978-601-247-681-1 Калын окырмандарга философия гылымдарыньщ докторы, профессор Ж.Ж. Молдабековтщ «Ежелп унд1 жэне кытай философиясы» оку куралы усынылуда. Автор ойы мазмунды жэне жуйел1 жетк1зшед1, бул курсты «Философия» мамандыгы бойынша кеп жылдар бойы дэр1с окыды. Оку куралында эр такырыптын сурактары, эдебиеттер! керсетшген жэне 031НД1К дайындыктын жоспарлары, емтихан сурактары, тестыер жасалынган, кыскасы оку жуйесшщ жана эд1стемел1 талабына сай орындалган. Оку куралы гуманитарлык саладагы бакалаврлерге, магистранттарга, философия тарихымен ез бет!мен таныспак, окымак ниеттеп талапкерлерге арналган. ЭОЖ 1(540)4-1(510) КБЖ 87.3(5Инд)+87.3(5Кит) 15ВЫ 978-601-247-681-1 О Молдабеков Ж.Ж., 2012 © Эл-Фараби атындагы КазУУ, 2012
АЛГЫ С 03 Пзнд1 окытудьщ максаты: Шыгыс мэдениет1 кене, кеп салалы жэне эр каркында дамыды. Мэдениетпн кене турлер1 тарихтагы турл1 кауымдастыктардын ем1р салтынан, ещцркшен жэне енершен нэр алды. Мэдениеттщ тармактануы енбектщ бел1нуше, мемлекеттщ курылуына, когамнын элеуметтш жштелуше байланысты. Шыгыс философиясыньщ калыптасуы тагы да мифтердщ, дшнщ, гылыми бшмнщ кызметше катысты. Осы кундылыктармен таныса отырып, рухани байлыктыц адам мен урпакка деген ыкпалын айкындаймыз, шыгыстык 1здешс пен ю-эрекеттщ ортак, уксас желюш жэне онын адамзат еркениетшдеп релш пайымдаймыз. Курстыц максаты: Ежелп унд1 жэне кытай философиялык дши кезкарастарыныц калыптасу мен жетшу ерекшел1ктер1мен таныстыру. Шыгыстык дуниетанымнын идеялык туптамырларын саралау. Пэнд1 игерудщ мшдеттерк Студента шыгыстын рухани мэдениетшщ табигатымен, мэшмен, кызмет1мен жэне басты багыттарымен таныстыру; шыгыс мифологиялык-дши жэне философиялык дуниетанымнын тарихи манызын тупнуска аркылы талкылау; шыгыс-азияльщ еркениеттщ болжамдык сипатын ашу; шыгыстык идеяларды бупнп ем1р кажет1мен уштастырып, студенттердщ ойлану мэдениетш калыптастыруга ерекше мэн беру. Коне дэу1р мэдениет1 пэш алгашкы мэдениет бастаулары дамуынын езект1 мэселелершен студенттерд1 хабардар етш, шыгармашыльщ ой-ер1сш жетшд1ру. Пэнаралык сабактастык: Ежелп дуние тарихы, этнология непз1, архаикалык мэдениет, антика философиясы осы пэннщ манызын терен жэне кещрек угынуга сешчпн типзедь Оку жуйесшщ объекта: Шыгыстын ертедеп дши жэне философиялык дуниетанымыньщ ундшк жэне кытайлык улгшер!, олардьщ непзп агымдары мен дэстур-салттары.
Ж.Ж. Молдабеков сында, оньщ калыптасу жэне жетшу кезендерш аныктау. Ертедеп кытай, унд1 философиясыньщ адамзат еркениетщдеп рел1 мен орнын айкындау, кене текстердщ магынасын тусшуге ыкпал ету. Кыскаша сипаттама Пэнд1 оку барысында ежелп еркениеттер ж етю тт туралы тус1н1ктер мен бшмдер калыптасады; - тарихтыц еткеш мен бупшпсшщ арасындагы байланыспен танысып, болашакты болжау туралы кезкарас аныкталады; - 031НД1К бш мд1, тулгалык дуниетанымдьщ багдарды жет1лд1руге мумюндш ашылады. Слздер пэннен: - Кене дэу1р философиясыньщ непздж курылымын, элемдш мэдениеттщ тарихи дамуын бейнелейтш нуска мен езект1 мэселелердц - кене мэдениеттеп ацыздык, дши, гылыми б тм д ер ш щ бастауларын; - эдет-гурпы, турмыс-салты, наным-сешмдер1 туралы бшетш боласыздар. Слздер гуманитарлык бш м жуйесшдеп бул пэннщ орнын аныктап, оньщ езект1 жактарын танитын мумюндшке ие боласыздар. Пререквизиттер: Бул курсты табысты менгеру ушш студенттердщ ойлану мэдениетш калыптастыратын баска да пэндермен - философия тарихы, мэдениеттану, тарих, педагогика, эдебиет, дштанумен жэне т.б. гылыми салалармен танысу кажет. Постреквизиттер: Ежелп унд1 жэне кытай философиясы пэш «Философия» бел1М1Н1н 1-курсына жэне баска да гуманитарлык мамандыкка арналган курс. Адамзаттын тарихымен, мэдениет1мен, дуниетанымымен кыскаша танысу барысында студент философия тарихы мен пэндер арасындагы байланыстын мэн-магынасын тусшуге, ашуга мумюндш алады. Сондай-ак ездершщ ойлану тэсшдерш саралауга жэне сухбаттасу енерш жетшдтруге косымша демеушшш табады.
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 1-такырып. ШЫГЫС ФИЛОСОФИЯСЫ ТУРАЛЫ ТУС1Н1К Дэр1с макраты: Шыгыстын ерекш ел1Г1не - угымдык тусшжке, дуниетанымдык сипатка, еркениет сатысы мен ем1р-салт турлер1 ретшде карастыру, онын батыс еркениетшен айырмашылыгын керсету. Ежелп унд1 жэне кытай мэдениетше кыскаша шолу жасау. Шыгыстык кундылыктарды саралап беру. Дуниеш шыгыс жэне батыс деп еюге белш жатамыз. Сонда тубегейл1 максатты - шыгыстын ерекш елтн батыстын жет1ст1г1мен немесе кемшшпмен, ал батыстын ерекш елтн - шыгыстын табысы мен кайшылыгы аркылы тусшд1ру екенш ескере берем13 бе? Батыс еркениет1 кеб1рек зерттелд1, кец1рек таралды. Ал шыгыс мэдениет1 эртурл1 себептермен тутас кубылыс ретшде зерттел1нбей калды немесе езшщ дуниетанымдык, кундыльщ жуйес1н таппады. Дуниетанымдык ортак б1р суракка шыгыс пен батыстын жауабы эруакытта б1ртект1 бола бермед1. Оган басты себеп адам Т1рш ш пнщ Т1рег1 - шаруашылыктын калыптасу каркынына, еркениетт1н бастапкы турлерше байланысты. Адам касиет1 эртурл1 ортада - шыгыс пен батыста езшдж кундылык пен магынага иемденд1. Осы карапайым туЙ1нн1н мэн-жайына кен1рек токтаудын рет1 кел1п тур, ондай 1здешске сураныс та бар. Ертедеп шыгыс элемнщ Азия курылыгында калыптасты, тамыр жайды, б1рт1ндеп еуразиялык жэне африкалык кен1ст1кке таралды. Буг1нг1 Азияда дуниежузшдеп халыктыц уштен ек1С1 турады. Онын табиги ресурсы да вте бай жэне алуан турл1. XXI г. адамзат шыгыска коз т1гуде, куш-каражатын осы кен1СТ1кке багыттауда, шогырландыруда. Тарихи тургыдан карастырсак та унд1 мен кытай вркениет1 адамзаттын кене де ерекше арнасына жатады. Оркениетон бул 1ргел1 кос тур1Н1ц ез1нд1к ерекшел1п де бар, сондай-ак ежелг1 унд1 мэдениет1 антика мэдениет1мен, Египет, Иран мэдениет1мен турл1 катынаста, араласта болып жатты. Каз1рп азиялык ек1 1р1 державаныц бедел1Н1ц сактап калуына, халкыньщ тез ес1п-ену1не нендей себептер мен жагдайлар ыкпал еттп, демеулш жасады? Адамзаттыц озык ойшылдары эр заманда 5
Ж.Ж. Молдабеков бул ортак та етюр суракка жауап 1здеспрд1. Зерттеу жумыстары жалгасын узген жок. Рухани сабактастыктьщ купиясы неде, куд1ретп ыкпалын калай туащцруге болады? Ашьщ эцпменщ шыгыстык кене дэстурлерше, олардын мэдени сабактастыгыныц кейб1р жактарына токталмакпыз. Ертедеп шыгыс философиясы: 1. Кене дэу1р кершкп, турл1 дэстур аукымы, талпынган ойдыц агымы, дурыс жолдьщ непз1, мэдени жещстщ багдары; 2. Жана дуниетанымньщ ернеп мен еркп, жаца ЭД1СТ1 эрекет пен даналыктьщ улпс1; 3. Рухани мэдениеттщ Т1реп мен тетштерше лайыкты -тш д1н, Д1НН1Ц, дэстурсалттын, ацыз-эцпме мен енерд1ц, саяси-психологиялык жэне идеялык тартыстардыц ем1рл1к манызын саралаудын,, куд1ретке табыну мен кад1рл1 касиетп курметтеу рэс1мдер1Н1н жиынтыгы; 4. Адамды элеммен уштастыратын сез1м мен серпшст1 куаттады, ем1рге деген сез1мтал кезкарас пен енегел1 катынастьщ уйлест1г1н сараптады, 1р1ктед1. Осындай ортак байланыстардан уксастыкты, бас агымдарды тапты, агымдардьщ кауымдастык, когамдык сипатын бакты, адамныц жермен жэне ез1мен тутастыгын жактады. Ол табиги ортага беЙ1мделе бшуге, езара сабырлыкка, юс1л1к сауаттылыкка уйретп, кыскасы адамга, кауымдастыкка манызды дуниетанымдык мэселелерд1 марапаттады. Содан оньщ уйретер1 де, одан уйренгендер де мол болды. Шыгыс философиясы дегенде алдымен ертедег1 унд1, кытай, Византия, Египет, туран, араб мусылман ойшылдарыньщ шыгармашылык жет1ст1ктер1 мен агымдык дэстурлерш айтамыз. Ертедеп унд1 жэне кытай философиясыньщ идеялык туб1ршде мифологиялык жэне салт-жоралык уксастык элементтер1 кез1гед1; оларга философиялык мураньщ б1р-ак томы белшуде, к1таптын келем1 аз; калган агымдар азды-кепт1 баска томдарда камтылады. Кене унд1 мен кытай - байыргы еркениетт1н ошагы, алгашкы когамдагы мэдениеттщ бастапкы ордасы. Дуние туралы алгашкы мындаган жылдардагы тус1Н1ктерде керкемд1к-поэтикалык бейнелеу, аныз-энг1мелер басым болганы хак. Поэтикалык тус1Н1ктер турл1 мифтер аркылы таралды, эн-би, музыкалык аспаптардын дыбыс-эуездер1 аркылы орындалды. Халык жадында Т1р1 табигат пен элемд1к-кен1СТ1к тэж1рибел1к денгейдеп бейнес1мен жэне жалпы белг1С1мен сакталынды. Таным мен енердтн нэтижес! 6
Ежелп унд! жэне кытай философиясы халык елесшде эркалай сарында, эр децгейде жацгырды, кершк тапты. Халык жады мен елеа, адамды алгашында табигаттан тыс, беле-жара карастырмады, бертш келе шындыкты талдайтын ерекше кабшетп ой енбепн элдещцрдь Адам езшщ табигаттан, элемнен тэуелдшпн кумэназ кабылдады. Осы кезецде жартылай мифт1к-д1ни тусшштер ерютеп, философиялык кезкарастын алгашкы шарттарын курады. Ал адамньщ ой енбеп оны токтамтушн жасауга баулыды, дуние мен онын бас кешпкерлер1 туралы идеяны калыптастырды. Ертедеп рухани ем1рд1ц белестершде осылайша ойлану процес1 б1рт1ндеп нэрленд1, к0ркемд1к-бейнел1к сипатта дербестене бастады. Алгашкы бабалар мен патша-даналар мифологиялыкфилософиялык кезкарастардын бас кейшкерлер1 болды. Халык жадында эркалай сакталган осы мифтерд1, эн-билерд1 б1р ретке, жазба аркылы хаттау ушш мыцдаган жылдар кетт1. Тек б.д.д. II ортасынан берт1н карай шыгыста мифтерд1 хатка тус1ру жумысы басталады. Хаттама бш1мд1 жетк1зуд1н жаца мумюнджтерш ашты жэне б1Л1мд1 толыктырудын тын жолдарын жинактады. Шыгыс дэстур1Н1н байыргы ерекшел1ктер1н1н, б1р1 сол - дшимифологиялык тус1Н 1ктер мунда б1рт1ндеп жергш кп халыктын наным-сен1м1мен катар, онын дэстур-салтына беЙ1мдел1нд1, ыцгайластырылды. Дуниеге деген жалпылама тус1н1ктер мен 031НД1К сез1ну катар жинакталынды. Калай демей1к, унд1 мен Кытай вркениетшщ тарихы коне жэне ерте де, б1рак оны антикалык мэдениеттен немесе Египет еркениет1нен бурынгы деп беле-жара айтудын дэлел1 жеткшкс1з жэне дэйекс1з де. Адамзат еркениетшщ философиялык жел1С1 шамасы б1р тарихи кезенде калыптасканы байкалынады. Тек мифтер сырткы турл1 ыкпалдар туралы тутас тусш1кт1 калыптастыруга б1ркалыпта уйыткы етпегеш де айкын. Десек те, дуниеш салыстырып карастыру, танымнын нэтижес1н корытындылау, адам 1с-эрекет1н багалау, табигаттьщ тутас бейнесш кайта караудагы эрекеттер - философиялык толганыс пен талпынысты б1ртшдеп коздырады. Будан дуниетаным - б1ртшдеп калыптаскан жэне эртурл1 курамдас болшектерден туратын тарихи-рухани кубылыс демекп13. Дуниентанымнын тарихи турлер1, танымдык кызмет1, кундылык багдарлары б1ртект1 емес, кырлы-сырлы. Оган деген субъективт1 тус1н1ктер де, дэу1рл1к багдарлар эркалай, кейде олар эр децгейде 7
Ж.Ж. Молдабеков б1р-б1р1мен киылысады, кабысады. Заман турленген сайын философиялык дуниетанымнын жана жэне ерекше мэртебесше элеуметтш сураныс кушейедь Элеуметтш сураныс когамдык катынастыц дэрежесшен де, адам болмысыньщ турлеушен де, олардыц аракатынасынын кайшылыгынан да туындайды. Сураныстыц элеуметтену1 «тем1р гасырында», содан кешн «тиын-тебен» немесе «акша» заманында ерекше кец сипат алады. Тем1рд1 ендеу, тем1рден ецбек жэне согыс куралын жасау енер1 енд1р1сте гана емес, дуниетанымдык кезкараста да тецкерю жасады. Коладан жасалган куралсаймандары енбек пен ещцрю ешмдерш арттырды, табигат туралы, адамнын каб1лет1 туралы 61Л1МД1 тез1рек калыптастырды. Материалдык затпен, материалды куралмен 0М1рд1, ен1мд1, енерд1 ендеу аумактанды, тездед1, ер1С1н кецейтт1. Адамнын шаруашылыктагы жэне элеуметт1к ортадагы эртурл1 карым-катынасы «акша» аркылы ез1Н1н жалпылама баламасын жэне реттеуш1 тет1пн тапты. 0 н1мд1 енбек адамныц ойлану ецбепн дене енбег1нен белд1 жэне акыл-ой енбепн1н жогары мэртебес1н орныктырды. Акша адамнын есепке деген ыцгайын, абстрактылы ойлану каб1лет1н жет1лд1рд1. Кундылык туралы абстрактылы ойлану заттык-материалды байланыска суйенд1. Адам бар нэрсеге, материалды непзге, накты кушке тэуелд1 бола бастады. Акша ем1рдщ осы бастауларына адамнын ынта-ыкыласын кундел1кт1 ерш1тт1. 0 м1рге ез кабшет-кушш курал да, тэс1л де, енер де еткен жана элеуметпк топтар келдь Жана топтар, жана урпактар ©М1рдег1 ез мэртебес1 уш1н унем11зденд1, 1рк1лмед1, тын кызметке талпынды, ез1нд1к устемд1кке таласты. Сол табигатка деген уйлест1к пен ем1рдег1 устемдшке деген талпыныстарда кептеген материалдык кундылыктар жасалынды. Ол байлыктар эл1 де муралар рет1нде тарихты еске салады, онын накты куэс1 мен керЫсшдей болады. Мысалга, уш мын километрге, жет1 метрл1к би1кке кетершген Улы Кытай камалы немесе алты мын кашыктыкка созылган «Ж1бек жолы» немесе араб жершдеп жумбакты Петро каласы мен Камбоджа жер1ндег1 «Анкорбат» Д1ни калашыктын кер1н1стер1н еске алсак, шыгыста б1зд1н дэу1рге дей1н кептеген 1р1 мэдени ошактар мен калалык дэстурлердщ болганын ангарамыз. Бэр! де ещцрютк жет1ст1ктерд1н жэне
Ежелп унд! жэне кытай философиясы техникалык жана курал-саймандардын куэс1, б1р жагы сол кездеп кауымдастардьщ бш м, сешм жэне рэс1м-салттын езшдш денгейлерш айгактайды. Араб кумындагы Петро каласы «Жлбек жолынын» басты бгр торабына айналды. Себеб1 мунда суды тарту каналдары, суды сактау коймасы болган. Анкорбат болса, буддизм мен индуизм дшдершщ ыкпалынан туындаган химер мэдениеттщ керш кь Енд1п екеу1 де галымдар назарындагы манызды объектшердщ санатына косылады. Ежелп унд1 философиялык кезкарастары болмысты - сат, болмыс емест1 - а-сат термиш аркылы жетк1зед1. «Ригведада» дуниен1н алгашкы кез1нде мэнс1зд1к те, мэн де болмаган делшген. Бул - болмыс еместш. «Упанишадта» болмыс еместш Брахманга уксатылады. «Брихадараньяка упанишадта» Брахманнын ем бейнесг — енген жэне енбеген, кимылсыз жэне козгалмалы, бар жэне накты, т1р1 жэне елген керш1стер1 катар карастырылады. Брахман солардын бастамасы жэне белдемес1. бркениет езгерд1, ер1стед1, жет1лд1, ж1ктелд1. Осыган орай когамда, оньщ аялары да Ж1ктелд1, ондагы адамдардын ойлану кабшет1 де 1р1ктелд1. 0 з ыргагы мен ыкшамын таба бастаган ойлану шыгармашылыгы адамньщ ерк1нд1Г1н асырды. Ерюндш пен ест1Л1к жана дуниетанымга муктаж болды. Когамнын таптарга бел1ну1, адам болмысында ойлану енбег1Н1н ез1нше етек жаюы - философияга деген суранысты сараптады. Дуниен1н непз1н, ем1рд1н себебш тану - философиялык 1зден1ст1н нык устанымына айналады. Тьщ устаным жана дуниетанымга деген элеумегпк кажетт1л1кт1н тамырлануына, б1рт1ндеп таралуына уйыткылык етед1. Философия коне дэу1рдщ айгагы - мифологиялык сана-сез1м аясы мен аркауына сыйыспады. Дуниетанымнын катар журпз1лу1 дегенде, оньщ бейнель эмоционалды жэне угымдык-парасаттык денгей1н, бейнел1-эмоционалды жэне угымдык-парасаттык аракатынастьщ косындысынан туындайтын орташа децгей екенд1пн ескерем1з. Бейнел1-эмоционалды дуниетаным кундел1кт1 санада кез1гет1н мифологиялык, енердеп, д1ни бейнелерд1ц, сездерд1ц, «жан кубылысыныц» кер1н1с1нен нэр алады. Сонымен дуниетаным - жан мен акыл-ой жемю! реттнде, бтрде адамзат мэдениет1не, 9
Ж.Ж. Молдабеков ягни табигат пен адам карым-катынасыныц аумагына орай, б1рде адамзат еркениетше, ягни адамдар карым-катынасыныц жет1ст1г1не карай жетйш, жуйелещц. Дуниетанымда адам табигатпен жарастыкты, ез1мен еркшд1кт11здед1, соган жетуд1 армандады. Осыдан дуниетанымныц объективт1 непз1 б1ртект1 бола бермед1 десек те, оньщ непзп мэселеа кун тэрт1бшен туспедь Адамзаттьщ «акыл-ой жемют арнайы идеялар, угымдар, категориялар, формулалар, схемалар аркылы тиянакталынды. Шыгыстьщ дуниетанымдык «жацалыкгары» эркалай, олардын идеялык желкш былайша кайыруга болады. Шыгыста парасаттык сарындагы философиялык 1здешстермен катар турл1 иррационалдык багыттар ербщц философиялык 1здешстер сырткы дуниеден гер1 адамнын 1ШК1 жан дуниесш талдауга ден койды; дуниен1 эмоционалды, романтикалык, эстетикалык тургыдан кабылдау дэстур1 кец1рек таралды; дуниен1 бос куыс, елее, коз кылушылык, тулгасыз субстанция ретшде багалаушылык етек алды; адамныц кундылыгын кайта багалау, б1рде оныц ыкпалын толык тер1стеу (эс1ресе буддизм, шаманизм дэстуршде) орныкты. Когамдык ем1рде адамныц философияга деген ынта-ыкыласы суымаган, б1рак б1р децгейде калмаган. вйткеш философияныц карастыратын езект1 мэселелер1 эркалай коп жэне сол проблемаларды талкылау мен шешу багдары да, жолдары да б1р-б1р1не уксап, уйлесе бермедь Адам касиет1 турл1 элеуметтш ортада - шыгыс пен батыста 031НД1К кундылык пен магынага ие болды. Осындай туЙ1нн1н мэн-жайына кен1рек токтауга сураныс та бар.. Б.д.д. VI г. ертедеп кытай, унд1, грек елдершщ оркениет1 мен мэдениет1н1н калыптасуына мына терт б1рдей фактор оц ыкпал етп. Олардын бастысы: «кола дэу1р!» «тем1р гасырына» алмасты, акшаныц шаруашылык пен мемлекеттеп рел1 артты, мемлекетт1 жетшд1рудщ саяси тэж1рибелер1 калыптаса бастады, адамныц 1шю ерк1нд1Г1 жет1лд1. Бул мэдениет ошактарында дуниетанымдык уксас жагдайлар калыптасады. Б1рак бул - тарихи жет1ст1ктер барлык ец1рде б1рдей жет1лмед1, б1ркелю таралмады. Сондыктан ежелг1 Кытай, ущц, Грециядагы саяси-элеуметт1к тецкер1стер, дэстурд1ц ыдырауы, дуниетанымдык 1зден1стер эр каркында журд1. Грецияда философия кала-полис тургындарыныц арасын10
Ежелп унд! жэне кытай философиясы да кешрек дамыды жэне эр турл1 топтардын дэстурше багдар устады, сол кездеп гылыми устанымдарга суйендь Ежелп унд1 жершде когамдык процесс мундай жалпы уксас денгейде жэне айкын каркында еткен жок. Кала тургындарынын рел1 анау айтарлыктай басым бола бермедь Оны кшатрийдщ брахманга карсы наразылыгы мен куресу бэсещцпнен, философиялык дуниетанымнын мифологиялык санадан баяу белшгеншен ангарамыз. Ертедеп кытайда дуние - б1рде хаос, енд1 б1рде Улы куыс, шекс1зд1к, жоктык, акыры болмыс емес деп эртурл1 аталынады. Чжуан цзы айтады: «Алдында жоктык бэршщ бастамасы болды, онын касиет1 де, атауы да жок. Одан б1рлест1к туындайды» Б1рлест1к - Улы шек (тай цзи). Куыс - барлык заттардын бастамасы. Кезшде Лао-цзы ескерткен ед1: «Дуниеде барлык заттар болмыс еместен туындайды да, болмыс болмыс емеске айналады». Антикалык философияда болмыс пен болмыс еместщ аракатынасы туралы ек1 жакты кезкарастар болды. Б1р1 - Гераклиттщ Ш1М1нде болмыс пен болмыс емеске жагымды козкарасты таратты, ягни болмыс еместж Болмыспен шиелен1С1п, айтарлыктай туптесш жатады. Еюнш1С1 - Парменид «болмыс бар, ештеце емес жок» деп, болмыс емест1 жокка шыгарады, онын болуына улкен кумэнмен карайды. Б1рак кезкарастыц ек1 модел1нде де, непзпс1 - Болмыс. Аристотель сез1мен айтканда, «болмыс болмыс еместен бурын калыптаскан», болмыс оз1н де, болмыс емес ештецеш де камтиды. Ежелг1 кытайдагы дуниетаным саяси курест1н, эс1ресе аксуйектерге карсы наразылыктыц шиелен1скен1нде ербид1. Шыгыстын бул ек1 ел1нде байыргы дэстурдщ ыкпалы басым болды, ал философия гылыми тусшштен гер1 жалпы киялга басымырак суйенд1 деген болжам батыста кец таралды. Азияда енд1рю ТЭС1Л1 элс13, гылым баяу дамыды. Содан шыгыстагы ежелг1 философия Кытайда карапайым адамгершш1к санасымен, Унд1де - дши-мифологиялык дуниетаныммен с1рес1п жатады. Осыдан шыгыс философиясы оныц Грециядагы классикалык децгей1не жете алмады. Батыстык бул тужырымда шындык камытылган. Б1рак ой-тужырым философиядагы зандылыкты, ерекшел1кт1 толык туащцред! ме? 11
Ж.Ж. Молдабеков Шыгыс рухани кундылыгында ею дуниетанымдык багыттар - дши-мифологиялык жэне философиялык кезкарастар, философиядагы кептеген турл1 агымдар б1р-б1рше ашьщ карсы келмей, олар 1штей жапсарласып жатты. Оган басты себеп - адам мен табигат, табигат пен кудай мэселелер1 катар, б1р-б1рше уйлест1рше карастырылды. Бул дэстурд1 кейде батыстыктар синтетикалык агымга жаткызады. Синтетикалыц тэст мен квзцарас шыгыс философиясыньщ калыптасуы мен дамуына айрыкша ыкпал еткен басты агым. Шыгыстагы философиялык шюрталастар, (1) элемтанудьщ, адамтанудьщ, ем1ртанудьщ алгашкы эдютемелш багдарын, (2) кытай, унд1 жэне мусылман мэдениеттщ жуйесш калыптастыруга эд1стемел1к септ1пн типзд1. Шыгыс философиясынан таным объект1С1Н1н жэне оган деген тэсшдш талдаулардын уксастыгын пайымдаймыз. Оган шыгыс руханилыктьщ багдарламалык 1ргетасы мен гуманист1к, жалпыадамзаттык кагидалардын жакындыгы да ыкпал етедь Осыдан б1р халык пен б1р мемлекет шенбер1нде де, тарихтыц эр кезен1нде де калыптаскан турл1 идеялык агымдардьщ катар ыкпал ет1п, б1рге ем1р сур1п жатканы эйгш. Бул шыгыс д1л1нен туындайтын ерекшел1к. Шыгыс эдет1 мен салтында мифологиялык дэстурге, дши сез1мге деген штипаттык басым. Екеу1нде де ел1ктеуш1л1к, елестетушшш, армандаушылык сиякты жалпылама болжама тусшштер басалкы. Табиги куштен, табигат купиясынан тэуелд1 кезде, орта туралы бшмнщ, тэж1рибен1н кемтар кез1нде бейнемен елестету дагдысы тез1рек калыптасты. Ерте кезден-ак адамньщ бул дуниедеп ем1р1 мен о дуниедеп, баска дуниедеп, елгендердщ рухы дуниес1ндеп т1ршш1кт1 салыстыру эуескойлыктан гор1, дагды мен салтка айналды. Жогарыдагы танымдык наным-сен1м шарттарына косар онтологиялык нег1здер де бар. Мал жэне епн шаруашылыгы турмыска енген сайын, адамньщ ойлану кабшет1не ерекше жацалыктар енд1. Солардын катарында, мантика, ягни болжау жэне бал ашу жуйес1, атамекенге табыну, тщым цуалау, квсемге табыну ырымы мен рэс1М1. Элеуметт1к катынастар турлер1 осылайша б1р1мен-б1р1 уштаскан сайын мифологиялыкД1ни кезкарастар мазмундана туст1, оларда дуниетанымдык 12
Ежелп унд! жэне кытай философиясы мэселелер кетершдь Дшге сенушшер тобы кебейдь Куд1рет пен кудайга сенушшер дши нанымга ездершщ калыптаскан мшезкулык пен эдет-гурып, ем1р салт елшемдерш тус-тустан енпзд1. Ортак дэстур адамдардын табигат кысымынан кутылуына септ1Г1н типзд1, Т1ПТ1 адамдардын ойын билейтш бас кагидага айналды. Дуниеге деген тутас кезкарас калыптаса бастайды. Тутас кезкарас эртурл1 тусшпс пен нанымнын, рэам мен дагдыныц, дэстур-салттын эсершен калыптасты. Ыкпал етугш фактордын б1реу1 езгерсе де, баскалары дуниеге деген калыптаскан байыргы мифологиялык немесе дши тусш1кт1 тубегейл1 ауыстыра алмады. Неолит дэу1р1 дши жуйенщ курдел1 конструкциясын б1ртшдеп турмыс ТЭрТ1б1Не еНГ13Д1. Дш рационалды синтез ретшде философияныц дамуына жэне езше жана объектшер табуына кемектеседь Шыгыс дшдерш рационалистш ойларды дамыту ушш философияны колданады, сол аркылы ез дшдерш жогары кояды деген де сыни кезкарастар айтылган. Кез келген дши козгалыстар оз курылымын философиялык ойлар аркылы дамыткан. Дши проблемалар философиялык ойларды коздырды. Дшнш мэн-жайын талкылаганда онын уш децгешне - насихатагартушыльщ дэстурте, элеуметтгк-мэдеии багытына, нанымсешмдт психологияльщ терецдтне кецш белген орынды. Эр талкылаудын ез ерекшел1п мен олкылыгы болды. Мысалыга, бурын-соцды Д1НД1 кабылдаган кезде, онын сырткы куштен тэуелдшпне немесе адамнын 1шю кенш кушне, кыскасы, субъективт1 ыкыласына жупндь Екшпп элеумегпк-мэдени багыт адамнын жан мен тэн кушнщ ерекшел1пн дурыс ескере бермедь Ал психологияльщ талдау адам мшез-кулкындагы бисанасыздыкка кенш аударып, бойында урей мен сешмс1зд1кп орныктырды. Философиялык дшдерге - даосизм, буддизм, кунфуциандъщ жатады. Даосизм элемнщ жалпы багдарына суйенсе, буддизм жеке моральд1 жет1лд1руд1 калайды, кунфуциандык болса когамдагы ем1р ережесше баса назар аударады. Даосизм - философиялык ойлар мен дши рэс1м-салттардыц жиынтыгы. Онын табигатынын еюжактылыгы осында. Дшнщ философиялык сипатында танымнын ею тур1, децгеш - накты дши сез1мдер мен тусшштщ жанама жолдары б1р-б1р1мен уйлесш те, шиелешсш те жатты. 13
Ж.Ж. Молдабеков Содан б1ржагы сез1м оймен, ой Улы куд1ретпен уйлесш жатса, б1ржагы, адамныц санасы, соцгы адамнын «Меш» курастырады. Адам езшщ сез1М1 мен ойындагы кемшипктерд1 жене, игере отырып, шекс13 элемге умтылады. Ол куд1ретке умтылады, табынады. Содан адамдардын езшен белек, ортак;, мэцп «Меш» - Кудай адамныц бейнес1 жасалынады, сол Улы кушке Жол айкындалады. Дшнщ келес1 децгеш, Гегелдщ уйгарымынша, цудай - абсолюттл цудгрет, тут ас субстанция ретшде кабылданады. Д1нде рух табигаттан жогары койылды. Шыгыс д1ндер1нде рухтыц куд1рет1 эркалай сипатталынды. Кене Кытайдагы наным-сен1мде пантеизм дши елшем ретшде, индуизмде - киялдау дшдарлыгы, буддизм мен ламаизмде - езшдш болмыска ун1лу дшдарлыгы ретшде калыптасып, тамыр жайды. Ертедеп Кытайдагы д1нде (б.д.д. ХУШ-Х гг.) кек Тэшр (Тянъ) кудайлардан да жогары турган жалпы тутастык ед1. Б1рт1ндеп Шанди кудайыныц куД1рет1 жогарылатылды да, ол шектеул1 кубылыспен тецесет1н карапайым нег13 ретшде кабылданды. Десек те Д1НН1Н непзш бил1Г1 бар байлар, куаттылар аньщтап, тус1нд1рд1. Б.д.д. IX г. кешнп Чжоу дэу1р1нде хандар ездер1н Аспан астындагы ен кушт1, ец каЬарлы жогаргы куд1рет рет1нде жариялаушылык дэстурге айналды. 0здер1н бук1л Кытайда жогаргы бакылау мен бил1к жург1зет1н кудайга уксатты. Осы элеуметак непзде адамныц кимыл-эрекетш реттейт1н Д1ннен баска, саяси курылымныц калыптасуына мумк1нд1к ашылды. Саяси курылым кандас туыскан жэне туыскан емес кауымдастыктардыц басын б1р1кт1рд1, кесемнщ ыкпалын кудайдай кетерд1, эм1рш1Н1ц билшн анагурлым кушейтт1. Муныц ез1 Д1НД1 жэне философиялык толганысты жуйелеуге косымша накты непзд1 кушейтт1. Ертедег1 унд1 когамы калыптасуыныц элеумегак-саяси жэне элеуметтш-мэдени ерекшел1ктер1н де ескерген абзал. Г.Д. Бонгард-Левиннщ болжамы бойынша, ертедег1 унд1 ел1нде жана астрономиялык, лингвистикалык, медициналык жэне математикалык идеялар мэл1м болган. Сондагы гылыми жет1ст1ктер баска шыгыс елдер1 мен антика мэдениет1не улкен ыкпал еткен. Б.д.д. У-1У гг. унд1 математип Арьябхатыныц бедел! орта гасырга деЙ1н эйпл! болган. Оныц «Арьябхата» 14
Ежелп унд! жэне кытай философиясы деп аталынган трактатында арифметиканыц, геометрияныц, тригонометрияньщ, сандар теориясынын б1раз есептер1 шешуш тапкан. Трактатта квадрат пен кубты туб1рден шыгарудьщ, жалгыз белпс1здщ тура тещцгш шыгару, б1ршип дэрежедеп белпс13Д1к тещцгш жэне баска да есептерд1 шешудщ ережелер1 келт1ршген. Ертедеп унд1 галымдарыньщ алгебра саласындагы квадрат тещцпн шешудеп, терю сандарды немесе символиканы колданудагы жет1ст1ктер1 нэтижел1 болган. Олар эллин ш мш деп тригонометриялык жаналыктарды жетшд1рш, «синус» термин1н енг1зген, тригонометрияньщ гылым болып калыптасар нег1з1н курастырган.. Математикалык кен1ст1ктер адамньщ ем1р сурет1н ортадагы жарасымдылыгын табатын тэс1лд1 арттырды. Математикалык тэсшдер мекен-жайдагы сэулетт1ц уйлес1мдш1Г1н жетшд1ретш куралга айналды. Ертедег1 унд1де сэулет курылысы киел1 жазбада - Васту-шастреде (васту - туратын орын, мекен-жай, шастра - киел1 танба) жинакталынган. Сэулет мэселес1 жэне сэлетппнщ кэс1би денгеЙ1 45 грантхыда талдап бершген. Сэулетш1Н1н кэсгб! терт талапка непздел1ну1 кажет: 1. кэс1би бш1мге (шастра); 2. тэж1рибеге (карма); 3. интуитивт1 сез1мталдыкка (прагья); 4. Ип ниетке (добродеятельность). Эрб1р кезенн1н ерекшел1п кен1нен Т131П керсетшген. Мысалга сэулеттег1 тэж1рибе деген1М13 тандалынган жерд1 курылыска лайыктап жоспарлау, уй курылысыньщ белшектер1н дэлме-дэл, езара уйлест1ре есептеу, суретш1, мус1нш1, уста, тасты ернектеуш1, тем1р устасы жэне т.б. жумыс турлер1н игеру. Унд1 храмдарыньщ сэулет1 ведалык тус1н1к пен мэдениетке непзделген. Унд1н1н солтуст1к аймагында храмнын нагара стил1 ертеден таралган. Ведалык тусшш 13ПЛ1К аясында нагара стшимен ундест1. Ал иг1 ниетке адамгершшк, м1нез кайырымдылыгын жэне т.б. курметп касиеттерд1 жаткызган. Мундай улагатты адам кере алмаушылыктьщ, кезбояушылыктьщ, еюуштылыктьщ курбаны болмак. Баска да шыгыс елдершде жет1 казына туралы тусшжтер аз емес. Содан шыгыс дуниетанымы элемд1, адамды, табигаттьщ тылсым зандылыктарын карастыра, зерттей отырып, олардан адам емтрш уйлест1рет1н факторларды жуйелегентн ангарамыз. 15
Ж.Ж. Молдабеков Жлктелген кундылыктар адамды жетшд1рудщ мацызды тетштерше айналды. Шыгыс дэстурше деген тэнтйпк, табынушылык анагурлым кушеюде. Кене дэстурге, шыгыс философиясына кешнп урпак неге сез1мталдык бшд1руде? Дуниенщ болмысы кашанда болмасын ойшылдарды дурЛ1КТ1рД1. Ертедеп ойшылдар адам мен дуниеш катар койды. Адамнын болмысын дуниеден, элемнен 1здед1, керюшше, элемнщ сыркупиясын адамнын жан дуниес1мен уштастырды. Кец, шекс1з элемд1 тутас т1р1 жанга, улкен адамга баласа, адамнын езш кен дуниемен тенест1ред1. Б1рт1ндеп табигат дуниес1 улкен элем ретшде, ал адам дуниес1 юна элем рет1нде карастырылды, оларды б1р-б1р1н1н, кеш1рмес1не айналдырды. Осы уксастык аркылы дуниен1 жасаушы тутас б!р, алып куш 1здест1ршд1. Тутас б1р алып куш дуниен1н букш курамына таралады, ал бук1л элем б1р тутастыкка сыяды деген нанымсен1м туындады. «Бэрг де бгртутас» деген болжам-тоцтам, жасампаз купит гздестгруге жэне тутас нэрсенщ царамацарсы жацтарын карастыруга экеп сокты. Содан космоска жан б1тп, дуниен1н: орталыгына айналды, жан букш элемге таратылып, адамды кулл1 кубылыстьщ тем1рказыгына балаушылык калыптасты. Б1рак дуние мен адам карым-катынасы туралы мифологиялык-Д1ни кезкарас пен бшмнщ элементтер1 б1рб1р1мен тогысып жатады. Содан турл1 тус1Н1ктер сабактасып жатты. Космостык тус1Н1ктеи кунт1збеке жасаудын принциптер1 калыптасты. Кунт1збе шеж1рес1 жазудан элдекайда бурын пайда болган. Астрономиялык непз1 бар кунтгзбешц тврт тург бар. Олар: Куншн козгалысына непзделген кун кунд1збес1; айдын козгалысына непзделген ай кунд1збес1; ай мен кун когалыстарын еске алатын ай-кун кущцзбес!; уркер шокжулдызыньщ козгалысына непзделген тогыс кунд1збес1. Осы кунд1збес1н1н кене турлер1 ежелг1 Египетте, Вавилонда, Арабта жасалынган, кыскасы Шыгыста алгаш пайдаланылган. Алгашкы кунд1збен1 жасау, ягни уакыт есеб1н жург1зу тек жер КЭС161, мал шаруашылыгы, саудасаттык жумысы калыптаскан елде калыптасканы даусыз. Шыгыс шаруашылыктын осы турлер1не батыстан бурын к еи т. Содан кунт1збен1 ерте ойлап тапты, оны ерте колданганы айкын. 16
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Ол кезде уакытка деген сандык елшем емес, элемдж ом1рдщ ерекшел1пмен есептесу, соны ескеру дэстур1 басым тусш жатты. Атам замангы бшпк шумер дэу1ршде калыптасты. Шумер кезшде эр кунд1 б!р жылга балаган. Сондыктан сепз патшанын бшип 241200 жылга созылды деген аныздар аз емес. Дшдеп монотеистш рэпмнщ орныгуы - орталыктанган мемлекетпк дэстурдщ кушеюше катысты болды. Кушт1 мемлекетп калыптастыру, сактау беделд1 б1р патшанын колында бил1к шогырланганда мумюн болды. Дш каЬарлы патшанын кайсар ерл1Г1 мен ептшгш куд1регп кудайдьщ мэртебесше тецест1рш бакты, сонымен салыстырды. Жердеп, мемлекеттеп бил1к б1р эм1ршшщ колына жинакталынган сайын, аспандагы б1р кудайга табыну дагдысы калыптасып, ол рэс1м б1ртшдеп салтка айнала бастады. Б1рак турмыс пен ойдагы тенкерк орныкты деп, осы ею алып бетбурыстан тжелей себеп-салдарды 1здеу артык болар ед1. Б1р патшага багыну б1рден монотеистж дшд1 немесе монотеизмге непзделген дэстурд1 орната койган жок. Дшдеп монотеистж багдар б!р патшалык кезшде, тшт1 б1р мэдениет пен еркениеттшк шенбершде калыптасты деп кесш айтуга непз де жеткшксгз. Зороастризм политеизм непзш ыдыратса да, дшдарлык тусшжке коскурылымдык кезкарасты енпзд1, сол аркылы монотеистш рэс1мге жол ашты. Шыгыс философиясында бул дуниенщ муктаждыктарынан гер1, о дуниенщ мэселелер1 кещнен талкыланды. Будан шыгыс философиясыньщ 031НД1К шеб1, шенбер1 жэне шеп болганын, соны эрдайым умытпау керекпгш еске саламыз. Шыгыста философиялык акикат халыктыц рухани ем1рш кунарлауга багытталынды, оньщ тагдырын дши-мифологиялык тургыдан жандандырудьщ дэстур1 эр кырынан жалгасын тапты. Бул орта гасырга дешнп эрекетшш жанныц адасуы мен алгырлыгыныц шыгыстык ернеп ед1. Шыгыста жогаргы бшпк мызгымас дэстурш жалгастырды. Жогаргы бил1к эм1рш1Н1ц жэне оны коршаган ортаньщ меныппмен кушейдь Осыдан шыгыстьщ элеуметтш курылымы да, саяси институттары да батыска уксамады. Саяси бил1к жеке менш1кт1 езшщ катан тэрт!б1нд& устады. оны I ! Мул! .6 6 2 9 30 I л.й1 залы --------- Жеке 17
Ж.Ж. Молдабеков менипк секторыныц кукьщтык непз1 болмады. Сондыктан жеке менппк иес1 купгп эюмд1, орталык бил1кт1 колдауга мэжбур болды, соларга кызмет етть Мемлекет епниплер мен малшылардыц, саудагерлер мен коленершшердщ б1ртутас бакылаушысына, иес1не айналды. Капитализмге дешнп осындай экономикалык катынастьщ турлер1 Шыгыс пен Батыстыц айырмашылыгына непз калады. Ертедеп кытайлык танымда уакыт пен кещстш курылым б1ртект1 жэне туб1нде б1рш-б1р1 кайталайтын кубылыс рет1нде кабылданды. Кещстш те, уакыт та шектеул1, екеушщ де орталыгы бар. Уакыттын орталыгы - денгелек, ал кен1ст1кт1ц орталыгы - тортбурыш. Б1рак уакыт пен кещстш орталыгы ем1рде езгер1п отырган. Егер патшалык ауысса, онда космос орталыгы жана уакыттан, жана кезецнен басталган. Ал байыргы орталык ол туралы тус1н1ктен шеттет1лген. Б1р патшалык дэу1ршде уакыт бурынгы окигамен багаланса да, б1р багытта, тузу езгерген. Ойды кайтарып айтсак, бурынгы кытай мэдениетшде уакыттын оралымды, кайталанатын жэне тузу, б1ржакты модел1 кабаттасып жаткан. Ерте кытай мэдениетшщ тагы б!р ерекшел1п - онда дуниен1 куд1ретт1ц жасауы туралы коне месопотамия жэне египетпк сиякты аныз-энпмелерд1н кез1ге бермеуь Аныз-энпмелер уакыттын бастауы, космостьщ басталуы туралы мэселен1 елеус13, кунг1рт калдырды. Уакыт пен кен1ст1кт1ц орталыгы бар екенш мойындаса да, кытайлыктар олардын бастамасы туралы ойларын сараптай бермед!. Дэл1рек айтсак, уакыттын орталыгы мен бастауы уксас, Т1ПТ1 уакыт орталыктан басталмак. Кытайда астрологияньщ кызмет1 ерекше. Онын манызы саясатпен уштастырылды. Антикалык дуниеде астрология жеке адамдардын тагдырын шолумен, онын моделш жасаумен айналысса, кытайдагы астрология, непзшде, патшалар мен бишонжарлардын тагдырын болжаумен шугылданды. Кытайда аспан куд1ретш эрюмн1н ез басынын пайдасына болжаушылык катан кудаланды жэне жазаланды. Астрологияньщ куны кытайдьщ патшасын Аспаннын улы рет1нде уагыздайтын, сенд1рет1н мумк1нд1г1нен куралды, сол аркылы бшшдь Табигаттагы кутпеген апаттар немесе куйындарга саяси тургыдан тус1нд1рме бер1лд1. Мысалыга, аспанда кос ай кер1нсе, оны патшаныц элс13Д1Г1нен, патшаньщ кейб1р жагымсыз министрд1ц немесе
Ежелп унд! жэне кытай философиясы гаремнщ ыкпалында кеткещцпнен деп жорамалдады. Немесе ай тутылса, оны да патшаныц осалдыгынан, оныц жан-жакты жетшмегенд1пнен деп, патшаны тэжшен тайдыратын да рэс1м болган. Кытайда ай мен кун кунт1збес1 пайдаланылган. Онын устше эр патша кунт1збеш колданудын езшдщ принципш енпзген. Кытай астрономдары кунт1збенщ туралыгына немесе дэлд1пне анау айтарлык мэн бермегендей. Олар куштзбесше жана символдык санды енпзуге кеб1рек кенш белген сиякты. Мысалыга, Ли Фаннын кунт1збес1 саннын терттен б1р белшеп мен онын курамына непзделген. Ал Лю Синнщ кунт1збесшде 1539 сандары жэне олардын косымша белшектер1 ерекше орын алады. Осы сандарда патшаныц куатын бэле-жала мен жаманшылыктан коргайтын магиялык куш бар деген наным-сешм калыптаскан. Патша бил1к журпзген жылдар кунт1збесшде ен улкен алып децгелектей, калган уакыт кезецдер1 оныц курамдас коптеген белшектерш курамак. Шыгыс мэдениетшде саяси, элеуметтш жэне экономикалык непздер тутас, б1р1н-б1р1 толыктырмай, керюшше, тез 1штей ыдырап, осалданганын кыскаша атап еттш. Б1рак Шыгыста мемлекетпц саяси бшпп эркашан куигп, ал жеке менппк унем1 тэуелд1, элс13 болды деп кесш айтуга бола бермейдь Кейде жеке сектордыц ыкпалы анагурлым мыгымдык танытты. Жер иеленушшердщ карамагында кулдык тэртш те, крепостной тэуелдшк те ербцц. Мундай тэуелдыпкте жеке индивид цауымдастъщтан белшбедг Эр дэу1р ез бейнес1мен, урпагымен ерекшелшедь Ал урпак тулгалыгымен жэне кауымдасканымен ерекшелшд1, эр1 сабактастыгын жалгастырады. Топтаскан кауымдастык т1рш1- Л1КТ1Ц жагымды да, терю жактары да болды. Кауымдастык билштщ бейтарап, жугенс1з бшипне токтау салды. Оны бурыннан калыптаскан кукыктык дэстур шецбершде устауга уйыткы болды, демеулщ егп. Жеке меншщ иес1 езшщ тещрепнде тума-таныстарын, сен1мд1 кемекшшерш устауга тырысты. Меншщ иес1 езше тэуелд1 элеумет аркылы кейде жугенс1з билшке карсы Т1рен1ш тапты, сол элеуметтщ непзге суйещц де. Б1рак жеке менппк иелершщ элеуметтщ-саяси орны эм1ршшщ, мемлекеттш бил1к кызмет1мен б1рдей, тец болган емес. Кешнплер эрдайым ез устемдшн жург13Д1. 19
Ж.Ж. Молдабеков Шыгыстагы меншш иелершщ екшпп б1р ерекшел1п, олар, соныц 1Ш1нде саудагерлер, вз байлыгын жерге жумсады немесе шт-жеумен шашты, капиталга айналдыра алмады. Шыгыс бай болса да, капитализмнщ калыптасуына себепкер бола алмады. Шыгыстын ушшпп ерекшел1п, онда жерлестж, топтасу дэстург кещнен етек алды. Жогарыдан томен карай туйыкталган топтасу байланысыныц элеумегпк ыкпалы ерекше бшнд1. Жерлестж, топтасу дэстур1 б1рде жеке адамдардыц басын косуга камшы болса, кейде билштщ ж угеназдтне карсы тура алмады. Топтык, тайпалык катынастар бил1кт1 журпзудщ ыцгайлы ортасына айналды. Эюмшипк топтардыц бш, кесем1 аркылы тургындарды жен1л урейде, катан тэртште баскарды. Топтык, тайпалык катынастан Шыгыстыц тврттиа ерекшелт - таптъщ жттелтбеуштк, тапца бвлтбеуштк орныкты. Шыгыста таптык антагонизмн1ц элеуметт1к-саяси ыкпалы тшт1 элс1з дерл1к. Шыгыста эрб1р кедей озше жаксыльщ жасаган жеке байга, жеке биге алдымен табынды. Кдлын журт оны 031Н1Н туысындай, кесемшдей, куд1рет1ндей керд1. Осындай кене заманнан калыптаскан злеуметт1к курылым мен соган лайык саяси бил1к Шыгыс елдершдеп турактылыкты, кала берсе туйыктылыкты калыптастырды. Осы ерекшел1ктерд1Н дуниетанымдык астары эркалай. Адамзат еткен1не тарихи кезкараспен карасак, шыгыс философиясы ерте танылды, б1рак берт1н келе кем, тиянаксыз, кездейсок таралды. Шыгыс философиясынын «токырау» немесе таралмау себептер1 мен кезецдер1 жалкы, жалац емес, кеп салалы, эр денгейл1. Сонымен философиянын объективт1 тарихы бар. Философиянын тарихы - объективтьтарихи кезецдерд1н философиялык толганысы, элеуметт1к-мэдени багыттын дуниетанымдык багдары, осы ею рухани жанаруды тусшд1ред1, эр1 содан туындайды. Философия тарихы философияга дешнп рухани факторлардан - дши-мифологиялык жэне керкемд1к шыгармашылыктан, сырткы когамдык кубылыстардан тэуелд1. Ол гылым сырткы материалдык жэне рухани мэдениетпн аясында калыптасады. Философия тарихы сондай-ак философиялык проблеманыц логикалык дамуынан да туындайды. Таным процесшщ мэселес1 дуниетанымдык проблемага айналган сайын, ойлану кызмет1 осы гылымнын аркауына айналады. Тарихтагы ойшылдардьщ шыгармашылык 20
Ежелп унд! жэне кытай философиясы кызметтер1 де, олардьщ философиялык ецбектер1 де философия тарихыныц объективт1 непзш курайды. Философия туралы шюрлер кене дэу1рде туындаган жэне эр сакта таралган. Философиялык эцпмелер тарихтын терен туб1ршен нэр алады, эр заманда ез жалгасы мен тушнш тапты. Тылсым дуние мен ем1рге деген жалпы эуескойлык барысында философиялык энпмелер жалпылама сипат алды жэне удайы жанарып отырды. Философиялык толганыстар кашанда болмасын мэнп, езект1 жэне ет1мд1 деген дуниетанымдык кагидаларды камтыды. Философияга юмдер жэне кашан, неге байланысты жэне не ушш ыкылас кояды? 0м1рде ойлануга бешм, ойы жуйрж сергек жандар алдымен дуниетанымдык мэселелерд1 козгаган, бшм цуган, даналыща куштарлыгын таныткан. Философиялык мэселе деп отырганымыз ем1рл1к мэселе, адам болмысынын езшдж мэселес1. Адам езш дуниемен салыстырганда немесе жеке басынын т1рш1Л1Г1н табигилыкпен тецест1ргенде, шартты турде, ортак мэселелерд1 тшге т1рек етед1. Болмыстын б е л п т немесе кумэнд1 жактарын карастырганда, сурактар б1р1не-б1р1 уласып, кайта-кайта кабаттаса туындайды: Дуние деген1м1з не? Адам деген1М13 к1м? Адамньщ езге Т1р1 жандардан айырмашылыгы неде? Адам дуние туралы, ез1 туралы не бшед1, бше алады? 0м1р туралы, ел1м туралы кезкарастарды калай багалауга болады? Адам ез гумырында не 1стей алады, не ютеуге ТИ1СТ1? Ек1 жагдайда - т1ршцпп б1р-б1р1не уласкан немесе карсыласкан кезенде осыган уксас, 1спеттес сурактар эр урпактын алдынан оралды немесе эр урпак оларга езшше мэн бер1п, арнайы ден койды. Осындай дуниетанымдык, мэселелер ез кушн ез1 керет1н урпактардьщ кун тэрт1б1нен туспед1, жана жагдайда унем1 кайталанып отырды. Оньщ себеб1 - элг1ндей сурактарга деген жауаптар т1ршш1кт1 жен1лдетуге септ1г1н типзд1, ем1р суруге деген ыждаЬаттылыкты оятты. Б1рак кеб1не философия тарихын субъективт1 тургыдан талдаймыз, тус1нем13, тусшд1рем1з. Оньщ уст1не философиялык проблемаларды тус1нд1руд1ц субъективт1 тарихы бар. Аристотельден бастап философияныц тарихын жинактау, тусшд1ру кезец1 басталады. Философияныц субъективт1 тарихынан уш ерекшел1кт1 ангарамыз: бул - дуниетанымдык ойлардын езгеру логикасы, философияныц 631НД1К санасы мен тарихи пронеси талдаудыц 21
Ж.Ж. Молдабеков тэсшдерш б1ртшдеп курастыру. Осы уш эдкнамалык багдардан философиянын 031НД1К тарихы калыптасты, философияныц озшД1к «мэцп» проблемага дэстур калыптасты. Философия тэжгрибеге суйещц, б1рак болмыс туралы жалпылама мэселеш тусшд1руде адам тэж1рибес1 карама-карсы куйге - б1ржакты немесе эр сакка тартатын дагдыга ушырады. Шындыкка жету ушш кундел1кт1 т1рл1кте жиналган тэж1рибе ж еткш каз болды. Философиялык толганыс белпл1 нэрседен б е л п т нэрсеге таралып, жалгасын табады. Жекеден жалпыга, накты коршютен елеске ету, алмасу ушш философиялык ойдыц айрьщша тэсш1 керек. Философияны шындыкка жетюзетш курал - ацыл-ой. Тэжгрибенщ цай тур г философияныц неггзг бола спады? Ацыл-ойдыц ауцымы цандай? Бул сурактар туралы Ущц философиясында б1р-б1р1не уксай бермейтш эртурл1 тусшштер бар. Сонымен «шыгыс» деген угым неш бшд1ред1? Кейде оны географиялык кещстшпен уштастырады да, оцтустш шыгыс (Индия), оцтустж-шыгыс немесе алыстагы шыгыс (Кытай), таяудагы шыгыс (Араб елдер1), орта Азия деп жштеп жатамыз. Ол дагы орынды, б1рак жетк1л1кс1з. Шыгыс катып-семш калган шеп те, шек те емес. Б1з карастырып отырган Шыгыс, географиялык угымнан гор1 тарихи, элеумегпк, саяси, кыскасы дуниетанымдык- мэдени угымга жатады. Алдымен «шыгыс философиясы» дегешм1з не? деген басты сурактыц магынасын ашып алайык. Шыгыс философиясы деген1М13 куш бупнге дешн ом1рл1к магынасын е р б т п келе жаткан уш арнаулы еркениеттщ - Ущц, кытай, мусылман оркениеттшктщ аясында калыптаскан, тараган философиялык дэстурлердщ шартты жиынтыгы. Шыгыс философиясынын орныккан, кен тараган тарихи кещстш, мэдени ортасы, элеумегпк непз1 бар. Шыгыс философиясынын калыптасу ерекшелгп туралы энпме алда кещрек жалгасын табар. Эз1рге шыгыс философиясы батыспен салыстырганда, мына ерекшелштерш атап еткен орынды: халыктык дэстур-салтка, мифологиялык ацыздарга, адамдык тэл1м-тэрбиел1к тэж1рибеге молырак суйенгенш естен шыгармалык; ол мифологиялык-дши, эдеби- ©нер арнасындагы б1ржактылы, еюжактылы жэне кепжактылы кезкараска катар жупщц; акыл-парасаттык жэне гылыми оймен байланысынын элс1зд1пн, аздыгын ангартады; философиялык 22
Ежелп унд! жэне кытай философиясы ой ескертюштершщ хронологиялык жагынан ж у й еазд т, б!ржакты тиянакталмауы; непзп философиялык угымдардын мэнмагынасынын курделшенш, этикалык сипатты иемденуь Шыгыс философиясында сез1мд1к-бейнел1 таным, жеке индивидуальд1 тусшжтер басымдык етп. Батыста философия гылыми танымга, парасатты бшмдер жуйесше тшелей жупщц, танымныц интеллектуалы^ жетктнтн непзге алды. Батыста жалпылама кезкарас гылыми непзде калыптасты, Батыста философия накты гылымдардьщ нэтижесше суйенд1, кебшесе сонын жетютжтерш сынитургыданталдауаркылы дуниетанымдык денгейге кетершдь Шыгыс кауымдастык кезкарас пен ем1р салтына айрыкша мзн берд1, топтасу турактылыгын ту етт1. Синтетикалыц тэст мен козцарас шыгыс философиясынын калыптасуы мен дамуына айрыкша ыкпал еткен басты агым. Б1рак шыгыста философияны тутас б1Л1мдер жиынтыгы ретшде калыптастыратын себептер б1рден, б1р1н-б1р1 толыктыратындай куйде калыптаспады. Сондыктан оныц синтетикалык кызмет1 б1рден айкындалып, жуйеленбед1. Философия мэдениеттщ ез1нд1к жалпылама саласы ретшде калыптасуы ушш белгш1 б!р факторлар когамдык ем1рде ез ыкпалын сактау керек ед1. Олар - енд1рг1ш куштерд1н дамуындагы улкен жет1ст1ктер, тауар-акша катынасыньщ калыптасуы, рулык-тайпалык катынастар курылымынын элс1реу1, кушт1 мемлекетт1н пайда болуы, дэстурл1 д1ни тус1Н1ктерге уксамайтын кезкарастардын таралуы, байыргы рулык катынаска жугымды дзстурмен кел1спеушш1к, сыни рухтын кушекл жэне гылыми 61Л1МН1Н есу1. Шыгыс аймагында аталган басты факторлар б1рден калыптаспады, элеуметт1к жэне мэдени ем1рдщ турл1 сатысы мен денгеЙ1 катар турактады. Шыгыс философиясынын текстер1 баска мэдени ортага тарала бермед1, батыска тус1н1кс1здеу ед1. Каз1рг1 урпак философияны адам санасы мен адамзат бшмшщ калыптаскан б!р саласы немесе жуйес1 рет1нде угынады. Ол дурыс кезкарас. Б1рак философияньщ кей1нп тур1, жетшген денгеЙ1 ойланыстолганыссыз, пшрталассыз калыптаспайтынын умытпалык. Философиялык ойлану - философияньщ алгашкы, карапайым да курамдас бел1г1, куралы дерл1к. Философиялык ойлану - танымдык кызметтщ, ойлану процес1Н1н тур1, ой мен идеянын субъективт! магынасы. Философиялык ойлануда инту23
Ж.Ж. Молдабеков иция, эмоция, бейнелш сез1м, жалпылама тусшж, акыл-парасат катар, б1р-б1р1мен шатысып жатады. Философиялык ойлану - адам мен когамдьщ ем1рдщ алгашкы сатысында ерюш жаятын танымныц жалпылама тутас турь Философиялык ойланудыц сипатына мемлекеттш курылымнын басым турлер1, ипркеу мен баска да элеуметпк институттардыц жэне мэдени дэстурлердщ кец таралган кызметтер1, рухани жетктштердщ замандастарына типзер белгш1 ыкпалдары эсер етед1. Философиялык ойлану эртурл1 бастаудан нэр алады, турл1 каркында таралады. Содан оньщ адамга, урпакка типзер эсер1 мен мацызы б1ртект1, б!р сарынды бола бермейд1. Барлык жуйелердщ философияны практикалык кажетт1л1к рет1нде карастырып, жаксы ем1рге жетудег1 нускау ретшде дамытуы басты айырмашылыгы болып табылады. Философиялык даналыктыц максаты - эншешн зиялы кызыгушылыкты кандыру гана емес, непзшен, корегенд1к, болжау, терец сэуегейлж тэн ец тэу1р деген ем1рге кол жетк1зу. 031НД1К бакылау сурактары 1. Шыгыс угымы калай калыптаскан, нен1 б1лд1ред1? 2. Шыгыска кай аймактар, елдер енед1? 3. Шыгыс мифтер1, салт-дэстурлер1 нендей мэселелерге арналган? 4. Шыгыс философиясыньщ ерекшел1ктер1 кандай жагдайлар мен нендей жет1ст1ктерге тэуелд1? Эдебиеттер 1. Ежелп шыгыс философиясы. - 1-том. Алматы: - Жазушы, 2005. 2. Молдабеков Ж.Ж., Касабек А Д - Шыгыс философиясы. - Алматы: Казак университет!, 2003. 3. Молдабеков Ж.Ж. Шыгыс философиясы. - Турмстан, 2007. 4. Шыгыс философиясы: оку куралы. - Алматы: Жазушы, 2009.
1-бел1м ЕЖЕЛП УНД1СТАННЫЦ ФИЛОСОФИЯСЫ 2-такырып. УНД1 0РКЕНИЕТ1 ТУРАЛЫ ТУСШЖ Дар 1с мак,саты : Vнд1 мэдениет1 мен мемлекеттш калыптасудын ерекшелжтерше токталу; Ежелп унд1 жершдеп элеумегпк курылымдык пен дуниетанымдык жжтелудш басты кезендерш шолып ету; Ежелп унд1 мэдениеттщ калыптасу кезендер1 жэне олардын турлер1; Ежелп унд1 дши-мифологиялык туспшктердщ туптамырлары. Каз1рг1 Ущцстан жэне Пэюстан жершде дуниежузшдеп ен кене 0ркениетт1н тур1 калыптаскан. Мунда б.д.д. 3 мындык аралыкта мэдениетт1н турл1 тармактары к0р1Н1с тапкан. Коне Унд1 мэдениет1 еркениеттщ Харап жэне Кушано-Гуптык кезецдер1н камтиды (б.д.д. III мын жылдан б.д. V гасыр аралыгы). Осы ешрдеп непзп кешпенд1 тайпалар - арийлар б.д.д. П-1 мьщыншы жылдары ею рет коныс аударган. Олардын соцгы рет Пенджабе елкес1нен Ганга езеншщ бойына кеш1п-конуы (б.д.д. I мындык жылдары) унд1 мэдениет1не улкен толкын енд1рд1. Унд1 жер1нде шамасы 7-8 мын жыл бурын-ак мал шаруашылыгымен, ег1н енд1румен айналыскан кауымдастыктардьщ болганы аныкталуда. Б.з.д. Ш-П мын жылдары коленер1 мен сауда-саттык етек алады. Осы кезг1 тайпалар арасында ьсудайаналарга табыну, от пен суга кулшылык ету дэстур1 калыптасады. Б.д.д. I мын аралыгында калалар саны кобей1п, онда сэулет пен кол енер1, жазу мен гылымнын алгашкы турлер1 пайда болды. Ежелп унд1дег1 мэдениет1мен шугылданган тарихшылар онын сег13 кезен1н атап етед1: 1) Индустаннын алгашкы кауымдастык курылымдагы аборигендер (дравидтер мен кушиттер); 2) б.д.д ек1 мьщжылдыктагы Хараппа мен МохенджоДародагы прото ундшк оркениет пен прото ундшк хаттар; 3) алгашкы кауымдастык кезш деп арилык тайпалардьщ б.д.д ек1нш1 мьщжылдыктын жартысында Инда жэне Ганга 25
Ж.Ж. Молдабеков ещрше ену1; 4) б.д.д. б1ршип мыцжылдыктыц жартысындагы «кола гасырында» арилык алгашкы таптьщ мемлекеттершщ кершшер1мен табашчресуц 5) Магадха мемлекетшщ б.д.д. б!рш1ш мыцжылдыгыныц жартысындагы еркендеу кез1; 6) Маурья мемлекетшщ (б.д.д. 322-185 жж) ерлеуц 7) Кушан кезещ (б.д.д. I г. бастап - IV г.); 8) Гупталардыц кезещ (IV-VI гг.). Ертедеп унд1 философиялык кезкарастар алгашкы кауымдастык катынастар ыдырап, кулдык когам орныккан кезде тамыр жайды. Олардыц идеялык непзш турл1 дши-мифологиялык жуйелер курады десек, бул ой-пшрдщ элеуметпк шарттары мен себептер1 бар. Ежелп унд1 когамы терт варнадан (батыстык термин бойынша кастадан) - брахмаинан, кшатриден, вайшъыден, шудрадан куралды. (Санскритт1к сез «варна» - жамылгы, кабык, тур-тус дегенд1 б1лд1ред1). Эр варна - адамдардыц кауымдастык салт-жорасын мукият орындайтын жэне когамдагы орны аныкталган, т1ршш1кте ез тусш бетке устаган, рэс1ммен туйыкталган тобы. Эр варна мушелер1н1н аткаратын дэстурл1 КЭС161 болды. «Брахман» термин! ежелп унд1 жер1нде «курметт1, такуалы ем1р» сурген, «ак» туст1 унататын беделд1 кудайдьщ атауын бшд1ред1. «Кши» етютш «иемдену, бил1к журпзу, жойып Ж1беру, елт1ру» деген магынаны бшд1ред1. Кшатрийлер «кызыл» рэм13Д1кт1 унатады. «Вайшья» - тшстшк, тэуелдш1к магынасын бшд1ред1, ваишилер сары туст1 кабылдаган. Шудралардын туст1к рэм131 - кара туе болган. Жогары абыз брахмандар - ой ецбеп мен моралдык билжте, кшатрийлер - эскери енерде, бшнк журпзуде устемд1к етт1. Брахмандар киел1 мэт1ндерд1 уйретт1, рэс1м-салтты журпзд1. Вайшил1ктер жер ецдед1, кол енер1мен жэне сауда-саттыкпен шугылданды. Бул уш варналар арийлык аксуйек ортадан шыкты. Аксуйек ортанын еркектер1 арнайы атак-дэреже беру салтынан етт1, б1Л1мге тартылды, суйт1п «ек1 мэрте туындады». Олар халыктын ен теменг1 сатысы - шудрадан белек, белшш турды, ез ортасынын рэс1м-салтын катан сактаган. Шудралар - дене жумысымен айналысатын кулдар, кара хальщ. Шудралардыц ем1рл1к кукыгыньщ шектеул1Г1 соншалыкты, оларды хайуандарга тенест1рд1. Шудра - б1реуд1н кулы болгандыктан, оны иес1 калай болса, солай жалдап, Т1ПТ1 елт1ре алды. 26
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Кене унд1 мэдениетш, онын зацдылыгы мен тарихын мына кезендерге белу калыптаскан: - ведалъщ кезен (б.д.д. ХУ-УН гг.) - арийлык мэдениет пен еркениеттщ калыптасу дэу1р1; — эпикалъщ кезен (б.д.д.VI - И г. б.д.) - улагатты поэмалар «Рамаяна» жэне «Махабхаратаныц» дуниеге келген аралыктары. Осы кезенде философиялык ойлар уш сатыдан етп, уш кайтара жанарды: а) веда беделш терютеген б.д.д. VI г. мектептер (.жайнизм; буддизм жэне чарвака-локаята сиякты материалистш агымы); б) Махабхарата ютабыныц алтыншы бел1М1 - Бхагавадгитаныц теориялык курылымын калыптастыру кезещ - б.д.д. У-1У гг.; в)Веда беделш кабылдаган жэне онын мэтшдерше суйенген санюсья, йога, миманса, веданта, ньяя сиякты мектептер (б.д.д. III г.- б.д. II г); сутралар жэне оларды тусшд1ру кезендер1 (б.д.д. III г. бастап бер1 карай). Сутралардын афористк магынасын тусшд1рудщ манызы уакыт еткен сайын арта туседь Б1з 1-П кезеннщ кейб1р жет1ст1ктер1н камытыдык. Ганга жэне Ямуна езендершщ бойындагы мемлекеттер арасында гасырлар бойы, эс1ресе б.д.д. У1-Ш гг. бил1ктеп устемд1к уинн курестер толастамады. Нанды династиясы У нд1 халкын б1р1кт1руге кеп эрекет жасады. Маурья дэу1р1нде (б.д.д. У-П гг) каланын саны, ондагы сымбатты да улкен уйлер мен ескертюштердщ молдыгы, еткен-кеткен жолаушылардыц кез1н де, кенш н аулаган. Осы кезде дши-философиялык агымдар, эдебиет пен гылым жет1лед1. Шаруашылык пен ецбект1н турлер1 кебеЙ1п, калыц журт топка, сословиеге бел1нед1. Саудагерлер мен коленершшер1 калыптасады. Кене унд1 мэдениет1н1н кайнар кезше ведалар жатады. Веда (санскриттен - бш м, жург1зу деп аударылады) унд1арий жэне дравид тайпалары мен халыктары эдебиеттер1н1н кене естел1ктер1не, ескертюштерше уксайды. Ведалар - ертедеп ундь лерд1ц мифологиясын, космологиясын, элеуметт1к катынастарын камтитын Д1ни жэне философиялык гимндердщ, сондай-ак табынудын, жалбарынудыц, елен айтудыц, курбандык шалу салтынын жиынтыгы. Веда мэтшшде арийлык дэу1рге дей1нге мифологиялъщ жэне дши тусшштер де, протодравиди тш ндеп космологияльщ тус1Н1ктер де, бШмге деген эрекеттер де кез1гед1. Дуниеге деген жартылай д1ни, жартылай мифологиялык на27
Ж.Ж. Молдабеков ным-сешм, жартылай жаратылыстану тусшштер ведалык философиялык кезкарастардыц сипаты мен децгешн курайды. Кене ундщен ведалар туралы касиегп жазулар жогаргы эсемдш денгешнде сакталынган. Веда мэтшдер1 шыгу теп бойынша -сачхит , брахман, аранъяки, упанишаданыц функциональдык кызметтер1 де, веда эдебиет1 тарихындагы орны да б1р-б1ршен беле-жара айкындалынбастан, терт бел1мнщ элементтер1 езара араласып кеткен. Кене болса да, унд1 мэдениет1 гасырлар бойы езшщ жалпы сипатын, сабактастыгын жэне езшдш ерекш елтн сактап калды. Ол деген1м1з унд1 мэдениет1 тарихи кещстште туйык куйде калмаган. Ущц мэдениет1 езге, керпилес елдердщ мэдениет1мен эрдайым байланыста болды. Сол байланыста ущц мемлекеттер1 б1рде кушешп, б1рде элс1реп, ыдырап жатса да, унд1 мэдениет1 ез1нд1к ерекшел1к пен сабактастыкты сактап калган. УнЫ дти-мифологиялъщ тустжтердщ туптамырлары мен таралуы. Миф - Д1ни жэне философиялык дуниетанымнын кене жэне кен таралган тур1. Мифте адам болмысы да, оныц ем1р суру уакыты мен кен1ст1п де кос сипатта, ж1ктелген магынада ербид1. Мифте табынудын ез1нд1к рэс1м-салты дэстурлш денгейде керсетшед1. Мифте кун мен туннщ, суык пен жылылыктьщ бейнел1, арнайы магынасы болады. Ерте унд1, ягни Веда дэстур1нде шыгыс пен солтуст1к-шыгыс «кудайлар ен1р1», «аспан келбет1», ал солтуст1кшыгысты - «аспан какпасы» рет1нде кабылдаган. Солтуст1к багытты он, жагымды беталыс деп ундшктер курбандыкты солтуст1кке каратып шалган. Сол солтустшке немесе шыгыска карап орындалатын рэс1мд1 гасырлар бойы устап келед1. Ал батыс пен онтуст1к-батыс - п1рлер мен жын-сайтандар кимылэрекет1Н1н, бей1т пен бабалар рухыньщ ен^р! деп есептел1нд1. Онтуст1к-шыгыс - бабалар дуниесше ес1к тэр1зд1. Ата-бабага деген курбандык, сикыр оку онтустшке бет койып орындалды. Онтуст1к-шыгыс пен онтуст1к-батыс рэс1м-салттык эрекетке жагымсыз, жамандыкка ушырататын багдар деп пайымдалды. Осылайша болмыс кен1СТ1П ем1рд1 коргайтын, адамньщ жантэн1не демеу болатын багдарга айналды. Мундай салттар д1нде б з ш д 1к талдауы мен колдауын тапты. 28
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Мифологиялык толганыс-теб1решске символдык, эарелеушш1к, алмастырушылык, синкреттж, жандылык белгшер тэн. Мифологияда жандызаттык жэне жеке тулгага табынушылык салты, адамнын озш жэне коршаган ортаны букш элемнен бележара карамай, кайта элеммен тутастык пен ундестжте карау дэстур1 бекем орныкты. Десек те, мифология -тарихи-керкем кубылыс. Онын кызмет1 де, турлер1 де алуан-алуан. Мифологиялык толганыска элемдеп ыргактык, табиги айналымнын кайталануы аркау болды деп атап етудем1з. Ведачар жэне басца да киеяг кгтаптар. Унд1 рухани мэдениет1 ез бастауын «Веда» деген жалпы атаумен белгш конеден жеткен киел1 ютаптардан алады. Веда (санскрит тшшен аударганда - «бшм», «Ш1м») - ен коне деген киел1 жазбалардын жинагы. Гасырлар бойы Ведалар ауызек1 елен туршде урпактан урпакка жет1п, кешнп кезде гана хатка тускен. Унд1 д1ни дэстурде Веда апаурушея адамзатка эулие даналар аркылы жеткен кудайдан тускен мэнг1 жазба болып есептелед1. Веданын торт тур1 бар: Ригведа - «Гимндердщ Ведасы» Яджурведа - «Курбандык формулалардын Ведасы» Салтведа - «Эндердщ Ведасы» Атхарваведа - «Дугалардын Ведасы». Ведалар шрути («ест1ген нэрсе») жэне мантра деген ею категорияга бол1нед1 жэне олардын мазмуны дуга рет1нде кайталанып, эртурл1 д1ни жораларда колданылады. Ведалардын непзп бол1Г1н Самхитшщ) {мантр&лщ)) курайды жэне оларга Брахман, Аранъяка, жэне Упанишада (ведалык Самхиталардыц тус1нд1рмелер1 болатын мэт1ндер) юред1. Ведада ведалык бшмнщ шекс13 болатыны, онымен салыстырганда адамнын жинаган бук1л бш м1 б1р уыс балшьщтай гана дел1нед1. Индуизмн1н дэстур1 бойынша, «Махабхарата» эпосыньщ уз1нд1С1 болатын «Бхагавадгитада» ведалык бш1мн1н нег1зп мэн1 бер!лген деп есептелед1. Ведага катысты унд1 курлыгында дамыган философиялык жуйелер мен дши дэстурлер эртурлт козкараста болган. Веданын 29
Ж.Ж. Молдабеков бедел1 мен оньщ кудайдан тускен аян екенш мойындайтын философиялык мектептерд1 астика деп атайды. Ал буддизм мен джайнизм сиякты Веданы мойындамайтын дэстурлер настикага жатады. Осы ею дэстурден баска Веданын беделш сикхизм де мойындамайды. Индуизмде «ведалык жазба» деген угымнын Веда мен ведалык кезенде (шрути) ведалык санскритпен жазылган мэтшдерге гана емес, сондай-ак Ведамен байланысты немесе оны толыктыратын (смрити) баска да жазбаларга катысы бар. «Ведалык» деген термин ундологиялык, филологиялык немесе дши аяда колданылады. Мысалы, индуистердщ ездер1 ез дшш, ягни индуизмд1 «ведалык дэстур» деп атайды. Индуистж дши дэстур магынасында «ведалык жазба» немесе «ведалык эдебиет» деп ведалык жэне классикалык санскритте жазылган кептеген ежелп унд1 мэтшдерш атайды. Санскрит тшшде «веда» деген сез аргы унд1еуропалык «бшу, керу» деген туб1рге жакын уШ- «бшу» деген туб1рден тарайды жэне ол «бшм», «даналык» деген магынаны беред1. Веда элемдеп ен ежелп киел1 жазбалар катарына жатады. Каз1рп ундологиялык гылымнын айтуынша, Веда жет1 мын жыл бойы курастырылган екен. Ол «Ригведаны» жазудан бастап, Будда мен Панини заманында б.з.д.У г. аякталган. Кептеген галымдардын п1К1р1нше, хатка туспеген кезенде кептеген гасырлар бойы Веданы урпактан урпакка жетюзудщ ауызек1 дэстур1 болган. Алгашкы кезде Веда жазылган материал узак сактауга келмегенд1ктен (ол ушш агаштын кабыгын немесе пальма агашынын жапырагын пайдаланган), б1зге жеткен манускриптердщ жасы б1рнеше жуз жылдан аспайды. «Ригведаныц» ец кене манускриптер1 XI г. жатады. Ущц брахманы, еуропалык бш1м алган тарихшы Бал Гангадхар Тилак (1856-1920 ж.ж.) Веда шамамен б.з.д. 4500 жылы жасалган деген тужырымдаманы непздеген. Ведалык санскрит тшшде жазылган непзп жазба - Самхиталар («жинактар»), ол - ведалык дшнщ тарихында болган заманда ертеу аркылы курбан шалуга арналган мантралардьщ жинагы. Олар Веданын ен ежелп бел1п болып саналган. Терт Самхита белгшк Ригведа - басшы д1н кызметш1лер1 айтатын мантра-гимндер. зо
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Яджурведа - адхваръю кемекпп дш кызметшшерше арналган мантралар. Самаведа - удгатри энил дш кызметшшер1 кайталайтын мантралар. Атхарваведа - дугалар-мантралардын жинагы. Самхиталардагы мантралар гимн, дуга, жоралык формула, чара жэне т.б. туршде бершп, санскритпк «дева» термишмен белгшенед1 (сезбе-сез аударганда ол «нур, жаркыраган», «аспан жаратылысы», «жартылай кудай» немесе «пер1ште» деген магына бередО, эйел жэне еркек жынысты кудайлардын пантеонына арнал ады. Ен кеп гимндер айтылып, гибадат етшетш ведалык пантеоннын непзп девалары - Рудра, Индра, Агни жэне Варуна. Эрб1р Самхитанын уш тус1нд1рме жинагы болады. Олар: Брахман, Араньяка жэне Упанишада. Олар жоралык дэстурдщ философиялык кырларын ашады жэне самхитанын мантраларымен б1рге киел1 жол-жорада пайдаланылады. Самхиталар мен Брахмандар - карма-канда (салт, гурып) кате-гориясына жатса, Аранъяка мен Упанишада - джняна-канда (бшм туралы бел1м) категориясына жатады. Ведалардьщ 1Ш1ндеп ен бастысы - Ригведа (Гимндердщ Ведасы). Ригведанын кашан пайда болганы белпс13. Кейб1р болжамдар бойынша, ол б.з.д. ХХУ-ХХ г.г. пайда болган сиякты. «Ригведа» самхитасы сакталган Унд1 мэт1ндер1н1н ен кенесь «Ригведа» ведалык санскритте жазылган 1028 гимннен жэне санскритше мандала деп аталатын он К1тапка белшетш 10600 мэт1ннен куралган. Гимндер кептеген ригведалык тэц1рлерге арналган. Макс Мюллер филологиялык жэне лингвистикалык ерекшеЛ1ктерд1 непзге алып, «Ригведа» б.з.д. XVIII - XII гасырлар аралыгында Пенджаб манындагы елкеде жасалган деген болжам айткан. Ригведа гимндершщ авторлары «ришилер», ягни «йыршы, жыршылар» болган. «Риши» сезшщ магынасы мен тулгасы турк1 т1л1ндеп «йыршы, жыршы» сез1мен уксас келу1 кездейсок емес. ©йткеш, «риши» деген санскрит сез1 («айтушы адам, дана, энш1») 613Д1Н каз1рг1 т1Л1М1зге жакын жэне бул жакындыкты Т1лдерд1н 31
Ж.Ж. Молдабеков тектшк туыстыгымен, санскрит тшнде кене тулгалардыц тарихи жазба ескертюштершде сакталуымен тусшд1руге болады. Ригведанын басты кудайлары - Агни (от, курбандык жалын), Индра (езшщ жауы Вритраны елт1ргеш ушш мадакталатын кудай) жэне Сома (киел1 сусын немесе сол сусын жасалатын ес1мд1к). Тагы баска елеул1 кудайларга - Митра, Варуна, Ушас (арай) жэне Ашвина жатады. Ведалык жыршылар кудайларга мадак айтумен катар, сол кудайлар мен жалпы элемнщ шыгу теп мен мэш туралы пайымдаган. Галамды жараткан юм? Бэлюм, ол ез1 жаратылган болар? Немесе ол жаратылмай мэнп ем1р сурген шыгар? Ал кудайлар ше? Оларды юм жараткан? Осы жэне баска да философиялык сауалдарга Ригведа анык, тубегейл1 жауап кайтармайды, б1рак оныц кейб1р гимндер1 мен шумактары ежелг1 арийлерд1ц кандай да б1р б1рыцгай галамньщ бастауы бар деген жэне ол (бастау) галамнын, кезге кершбейтш, жасырын, нэз1к мэн1 деген корытындыга келген1н дэлелдейд1. Ригведа. Элемнщ жаратылуы туралы гимн Бул 031 бар мен жок болмаган кез ед1, Ауа кещспп де, аспан да жок ед1. Кезекпен кел1п, ауысатын ол не ед1? Ол ез1 кай жерде? Оган корган болган не? Сол кезде туцгиыктыц суы кандай ед1? Кун мен тунн1ц нышаны да бйпнбейтш, Ажал да, мэцгш1к те эл1 жок ед1. Ауада тыныштык, тек б1рдеце оз зацына сай тыныстайды, Одан баска ештеце де жок ед1. Эуелде тунект1 тунек жасырган ед1, Мунын бэр1 белг1С1 жок тунгиык ед1. Жалгыз нэрсе оттьщ кызуынан жаралды Ол бостыктан туган куыстык ед1. Акикатын юм б1лген? Жария еткен К1м? Бул жаратылыс кайдан, калай пайда болган? Кешн кудайлар келд1, ойткен1 элем жаралды. Оньщ кайдан пайда болганын юм б1лген? 32
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Бул жаратылыс кайдан пайда болды? 0з1н-ез1 жаратты ма, элде олай емес пе? Ол - ец бшк кектен элемд1 бакылайды Сол гана муньщ жауабын бшедь Элде бшмей ме? Ригведаньщ философиялык такырыптары мен идеялары непзп уш нэрсеге саяды: 1) Абсолют бар жэне онын алуан турл1 кор1Н1стер1 де болады; 2) Адам кудайлармен жэне бейдуниелш, бейфизикалык нактылыкпен тшдесе алады; 3) Белгш1 б1р шарттар орындалса, адам кемел, кудайлар тэр1зд1 жаратылыска айналып, ез санасын Абсолют дэрежесше дешн кецейте алады. Алайда, мундай философиялык идеяларга Ригведада басты орын бершмейд1, олар ведалар кетерген мэслелердщ даму барысында дербес магынасы мен басты ролш кешн иеленедь «Яджурведа» («Курбандык формуланын Ведасы») жартылай «Ригведа»-дан алынып, бешмделген прозалык мантралардан куралган. «Яджурведа» мантраларыныц практикалык максаты бар: эрб!р мантраны курбандык шалу жорасыньщ белгш1 бгр б©л1М1нде пайдаланады. «Самаведа» - «Эуендердщ Ведасы» немесе «эуен туралы гылым». Бул Веданын атауы метрикалык гимщц немесе мадактау эн1н белг1леу ушш колданылатын «саман» деген санскрит сезшен шыккан. Ол 1549 шумактан куралган жэне олардыц бэр1 (78-шумакты есептемегенде) «Ригведадан» алынган. «Самаведа», нег1з1нен, гибадат етуде жэне практикалык максатта кулшылык етуге катысатын д1ни энш1 кызметшшер колданатын гимндер жинагы болган. «Атхарваведа» - Атхарван мен Ангирасага жататын жазбалар. «Атхарван» соз1Н1н этимологиясы кемеск1. Кейб1р зерттеуш1лер бул сездщ магынасын «отпен байланысты курбан шалуды жузеге асыратын абыз» деп тус1нд1р1п жур, ал баскалары бул соз Д1н кызметшшер1не катысы жок дегенд1 айтады. «Атхарваведа» самхитасы 760 гимнен куралган, олардын 160-ка жуыгы «Ригведаньщ» гимндер1не сэйкес келедь Мэт1ндерд1н б1разы метрикалык турде болса, кейб1р тараулары гана кара сезбен жазылган. Галымдардын айтуынша, «Атхарваведа» б.з.д. X г. жазылган, б1рак онын белгш! б1р тараулары ригведалык кезецге жатады. 33
Ж.Ж. Молдабеков Веданын тертке белшу1 кездейсок емес сиякты. «0йткеш таным аркылы расында Ригведа, Яджурведа, Самаведа, тертшшщен, Атхарваведа, бесшшщен, аныздар мен эцпмелер танылады; Веданын Ведасы танылады; ата-бабаларды курметтеу рэс1мдер1, есеп-кисап, болжау енер1, уакыт жылнамасы, шюрталас енер1, мшез-кульщ ережелер1, кудайлар туралы ш1м, Брахман туралы 1Л1М, заттар туралы т м , эскери енер, жулдыздарды жорамалдау, жыландар жэне жаратушынын жасагандары туралы, тагы да аспан мен жер, жел мен кещстш, сулар мен ыстык, кудайлар мен адамдар, мал мен кустар, шептер мен агаштар, хайуан ацдар мен курт-кумырскалар, эдшеттшк пен эдшетаздш, акикат пен жалгандык, 1зп л к пен зулымдык, жагымды жэне жагымсыздык, тамак пен уйкы, бул дуние мен о дуниелер танылады. Барлыгы да таным аркылы танылады. Танымды курметтей бш!», делшген кене трактатта. Ерте унд1 дуниетанымын дурыс угыну уш1н, осы елдщ тарихын, экономикасын, саясатын, дшш, этикасын, эстетикасын жэне т.б. рухани ем1ршщ салаларын толыгырак жэне б1р-б1р1мен уштастыра карастыру - табиги кадам, кажетт1 1зден1с. Унд1 философиясына, б1р1нш1ден, тарихи-этностык дэстурд1н рэс1М1, еюнШ1ден, философиялык проблемалардыц, философиялык терминдер мен угымдардын калыптасуы еюжактап, ез1нше ыкпал етт1. Бул рухани эволюция философияда кандай кызмет аткарады? 0 з1н-ез1 калыптастыратын интегралды сана жогарылау уш1н жет1 турл1 кател1ктерден арылып, интегралды б1л1мге кетер1лу1 керек. Олар Ауробиндонын айтуынша: 1. Бастапкы кателесу. 031М13Д1Ц карапайым кундел1кт1 тэж1рибем1зде 613 коршаган заттар мен кубылыстарды материалды, С63С13 реальды нэрсе ретшде кабылдаймыз. Бул барлык мэндердщ Жаратушысы рет1ндег1 Абсолют мэн1н бшмеу салдары. 2. Курылымдык кателесу. Б13 жай гана жузеге аскан акыл гана емесп1з жэне табигаттын рухани мэш, рухани принцип!, рухани жоспарынын б1регеЙ1М13. ЬСурылымдык бузылу жагынан 613 белг1С13 (маглуматсыз) боп каламыз. 3. Психологиялык кателесу. Б1зд1н жадымыз сез1мд!к тэж1рибем1зд1Н тек устщп кабатымен шектеул1 байланыста болды да, «адам Т1ршшп (мэн1н1н) кэдзылымы тым куД1ретт! жэне тым 34
Ежелп унд! жэне кытай философиясы манызды да кунды элементтерЬ> болатынына назар аударганымен, онын сапасы мен жогаргы саналылык жактарын ескере бермед1. 4. Эгоистж кателесу. Бул «адасушылык» шектелген «Мень М1зден ез1м1зд1» «эго»-мызда хакикат (шынайы) Мен ретшде елестету1м1зден, керу1м1зден турады. Шынында, «эго» «Менщ» 031НД1К корсетуш бершген ем1р, бершген акыл, бершген дене аясында шектеу аркылы б1здщ шынайы ерекшел1пм1зд1 бурмалау ед1. Бул барлык нэрселердщ б1рден-б1р Меш болып табылатын нэрсеш Кудайдын жогаргы Меншен окшаулату ед1. 5. Уакытша кателесу. Ол 61зд1н болмысымыздын «мэнгш1кт1н тус1нбеу1нен К0р1нед1: адам ©з ем1р1Н1н уакытша шектеул1Г1н жалпыга б1рдей накты ерекшел1к деп ой лайды. Сол аралыкта адамга, сондай-ак реальдылыкка тутас (тутастай реальдылыкка) тэн касиет еске тусед1. Ол 0Л1МС13Д1К мэселес1. 0л1мс1зд1кке деген сен1м кептеген д1ндерд1н ем1рл1к принцип1не айналды, ойткен1 бул езшен-ез1 айкын кажеттш1к. 6. Космостык кателесу. Бул «адасушылык» универсумньщ табигатына байланысты жэне ол Абсолютт1н жасампаз функциясынын мэн1н тус1нбеуш1Л1ктен туады. Б1з коршап турган жэне барлык байланыстардьщ кайнар кездер1н тек саналы турде сезшгенде гана Абсолютке жакын келе аламыз. 7. Практикалык кателесу. Ол бурын еткен барлык «адасушылыктардыц» салдары болып табылады жэне кате эрекеттерден, кайгырудан, алдаудан, жакынына зулымдык жасаудан кор1нед1. «Рухани 1здену» адамда туа б1ткен, ойткен1 оньщ хайуаннан айырмашылыгы ез1н1н жетшмегенд1г1 мен шектеулшпн саналы турде сез1нуде. Адамньщ жетшмегещцп инертт1Л1ктен, эрекетс1зд1ктен туындайды, пайдакорлык максаттарда жи1 кер1н1с табады. Халыктын д1ни-философиялык мурасында дейд1 А.Гхош «адамньщ езш корсетуге жарамды нэрсен1н вт1мдцпп анагурлым айкын». Унд1 халыктары ом1р суру дэстур1нен туындайтын философиялык непздер мен токтамдар мынау: - барлыгы Брахманнан пайда болады, Брахманга кайта оралып, айналып келед1, бул - мэцп цикл; - 0М1р мен ол1м - бул б1р-б1р1не жалгас ек1 циклд1н фазасы; - карма - универсумды адамгерш1л1кпен ажарлайтын мэцп зан, адам жаныныц тагдырын аныктайды; 35
Ж.Ж. Молдабеков - адам максаты - «куД1регплпспен>>, ягни Брахманмен б1р1гу. Жана философия ез1 тусшд1рш отырган ем1р, адам болмысы мэселелершщ кайталанбас тупнускасы болады. Мундай философия жаратылыстану жэне психология гылымдарыньщ жетютжтерше, сондай-ак дшнщ мэнп кагидасына суйену1 кажет. Ал дш келешек философиянын ядросы, бекпуип купп болды. Радхакришнаннын п1к1р1 бойынша, жаца философияны жасаушы философ терт шартты орындауы керек. Олар: 1. М энгшк пен еткенд1 ажырата бшу. 2. 0 з эрекетшщ жемкпне осы сэтте де, болашакта да рахаттанбауы керек. Бул шарт усак тшектер, практикалык кызыгудан арылуды талап етедь Философ ем1рден тыс турып, оны бакылауы керек. 3. Ол катан сешмге багынуы керек. Рух тэрт1б1 - акикатты 1зденуш1н1н максаты - бостандыкка жетуге мумк1нд1к беред1. 4. Азат етшуге умтылу. «Мэнг1Л1к жуйес1нде» Радхакришнан моральга ете улкен кенш белед1. Онын ойынша, сен1м мен адам тэрт1б1 эрдайым б1рге журед1. Радхакришнан дшнщ мэнпл1Г1 туралы былай дед1: «Мэнп дш ... элеуметтен жэне шындыктан алыстауга умтылатын иррационалды немесе гылымнан тыс нэрсе емес». Болмыстын куш-куатына ерекше мэн берген кытайлыктар бул устанымды адам шмше, шыгыс медицинасына, дене шыныктыругатаратты. Осы туста шыгыс философиясындаек1 тармак басталады, ек1 турл1 устаным байкалынады. Айырмашылык кер1нбеген нактылыкты, ягни болмыс емест1 тус1ну, тус1нд1ру тэсшдер1нен бшшед1. Унд1 философиясында - Брахман, ал кытай философиясында - Улы куыс, Болмыс дуниес1н1н кер1нет1н куйлер1нде б1рдей кез1гед1. Ек1 угымнын мэн-жайлары езара уксас. Брахман кершетш дуние де Атман (жан) ретшде катысады. Атман, б1ржагы, Брахмандай бэр1н кабылдайды, б1р жагы, тур1 жагынан б1рдей, б1ртутас жэне шекс13 емес. Атман индивидуалды тургыдан алганда шекс1з кепке, «нагыз Менге» бел1нед1. 0 3 1 НД1К б а к ы л а у с у р а к т а р ы 1. У нд1 еркениет1н1ц калыптасу кезевдерт, ол туралы кезкарастар. 36
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 2. Кене ущц мэдениетшщ турлер1, атаулары, олардьщ езара ыкпалдастыгы. 3. У нд1 дши-мифологиялык тусш жтердщ туптамырлары. 4. Ведалар, самхиттер жэне баска да киел1 кггаптар. 5. Ригведа - гимндердщ ведасы. Яджурведа - «Курбандык формул аньщ. Ведасы», Самаведа - «Эуендердщ Ведасы» деп аталады. Осыны тусшД1р1П бер1Н,13. Эдебиеттер 1. Древнеиндийская философия. Начальный период. - М., 1972. 2. Антология мировой философии. -Т .1 . - М., 1971. 3. Бонгард-Левин Г.М. Древнеиндийская цивилизация, философия, наука, религия. - М., 1980. 4. Ригведа. М андалы 1-1V. - М ., 1989. 5. Бродов В.Г. Истоки философской мысли Индии. - М.: МГУ, 1990. 6. Упанишады. В 3-х книгах. - М ., 1992. 3-такырып. ВЕДАНТА: УПАНИШАДА ЖЭНЕ ИНДУИЗМ Дэргстщ мацсаты: Веданта идеясынын мэн-магынасын ашып беру. Упанишаданын веда ш м ш деп орны. Упанишадалардын философиялык идеяларын ашып беруг. Индуизм идеясы, дши рэс1м-салтын талдау Веданта угымы. «Ведантаны» сезбе-сез аударганда «веданыц аякталуы» деген магынаны б1лд1ред1. Эуелде бул сез упанишаданын мэтшдер1 (устазбен болган энпме) деген магынада жумсалды, б1рак кеЙ1н оныц магынасы кенешп, ол упанишададан тараган барлык идеяны белплейт1н болган. Шанкараньщ ескерту1нше, ведантаны окып-уйрену уш1н акылды, эмоцияны жэне ер1кт1 терт жактап жетшд1ру керек. Веданталык Ш1МН1Н шарты: - мэнп нэрсен1 мэнп емес нэрседен ажырата бшу; - бул ем1р мен болашакта дуниекумарлыкка бершген тар ниеттен арылуды уйрену; - езщнщ акыл-ес пен сез1М1ид1 жетшд1рет1н, сондай-ак самаркаулык, устамдылык, кен1лд1 шогырлау сиякты касиеттерд1 дамытатын каб1леттерд1 игере бшу; 37
Ж.Ж. Молдабеков - босануга деген тежелмес умтылысты колдау. Ведантаны окып-уйрену уш кезектен турады: - устаздын акыл-кенесш тьщдау (шравана); - кецеси ынта-ьщыласпен мукият тьщдау - барлык куджтен арылудьщ жэне мекем сешмд1 калыптастыруды уйренудщ нышаны (манана); - улагаттык багытта естп-бш ген шындык туралы унем1 толганыста болу (нидидхьясана). Ведалардын аякталуы ретшдеп упанишадалар эртурл1 тургыда карастырылуы мумюн. 1. Упанишадалар ведалык кезецнщ соцгы эдеби шыгармаларына жатады. Жалпы, сол заманда шыгармалардын уш тур1 болган: ен кенес1 - ведалык гимндер (мысалы, Ригведа, Яджурведа, Самаведа); кешн басшылыкка алынатын нускамалар мен ведалык гурыптарды дэрштейтш трактаттар ретшдеп брахман деп аталатын шыгармалар пайда болган, ен сонында, философиялык мэселелер камтылган - упанишадалар пайда болган. Шыгармалардын бул уш тур1 куД1регп аян бершетш киел1 мэтшдер саналган, кейде оларды сезд1н кец магынасында ведал ар деп атаган. 2. Упанишадалар ен соцында зерттелетш. Эдетте, балалык шакта ведалык гимндер окытылатын; кей1н ем1рге араласкан адам уЙ1Н1н кожайыны ретшде гибадат жасау уипн брахмандарды зерттейтш жэне ен сонында, адам фэншнк ем1рден без1п, ем1рд1ц мэн1 мен галамнын купиясын тус1нуге умтылып, орманда диуанадай ем1р сурген кезде упанишадалар (кейде оларды «араньякалар» - «орман трактаттары» деп атайтын) зерттелет1н. 3. Упанишадаларды ведалык философиялык пайымдардын шарыктау шег1 рет1нде угынып, ведалардын аякталуы рет1нде карастыруга болады. Упанишадаларда айтылатындай, егер адам ведалар мен бшмнщ баска турлер1н менгерш, упанишадалардын нускауларымен бшмесе, оньщ бш1М1 толык саналмайтын. «Упанишад» термин! «касында отыру», устаздын аягына такаса отырып, текст1ц сыры мен купиясына уцшу, устаздын уйреткен1н толык кабылдау дегенд1 б1лд1ред1. Упанишад идеяларын тандаулы адамдар гана б1лген, ягни олар устаздан шэюртке, тандаулы адамдарга гана купия тур1нде жеткен. Упанишад 38
Ежелп унд! жэне кытай философиясы ведасынын алгашкы турлер1 б.д.д, VIII-VI гасырларга жатса, кешнплер1 тшт1 613Д1Н дэу1р1м1здщ бас кездерш де камтиды. Эртурл1 мэл1меттерге Караганда упанишадтын саны 150-235 жылдар аралыгындагы б1рнеше курылымнан туратындай. Упанишадта ескерткендей, адам (эаресе брахман) ем1рдщ терт кезшен етед1: бала веданы устазынын ушнде окиды; отбасын баскарса, ол брахман-туащцрмеш орындайды; картайганда, такуалык куйге ушыраганда араньякимен танысады, ундесед1; дуниеден кудер узген карттык жаста упанишадтын даналыгын угынуга тырысады. Упанишадалар саны ете кеп болатын, ейткеш оларды эртурл1 ведалык мектептер эр кезенде, эр жерде жасаган. Ортак кезкарастыц болуына карамастан, олар зерттеген мэселелер мен усынатын шеш1мдер1 эртурл1 болган. Сондыктан уакыт ете келе алуан турл1 шмдерд1, солардын непзшде жаткан идеяларды 1ШК1 б1рл1кке келт1ру максатында жуйелеу каж етттп туындаган. Бул мшдетп «Брахма-сутрада» (оны «Веданта-сутра» жэне т.б. атайды) Бадараяна орындаган. «Упанишад» мэтшдер1 афористж, салыстырмалы жанрда бершедг Онын курамын энпмелер, каргыстар, дугалар, гимндер, рэс1мдер, аллегориялар, жумбактар курайды. Турл1 жанрлар дши-мифологиялык сипатта топтастырылган. Сондыктан оган жуйелшк пен дэйектшк жетюпейдь «Упанишадта» кептеген кудайлар кез1гед1. Онда кудайлардын 1ипнде - Праджапати, Брахма атаулары жш кез1гед1. Осындай басты тусшд1рмелердщ авторлары ведантаныц дербес мектептерш калады. Айталык Шанкара, Рамануджа, Мадхва, Валлабха, Нимбарка жэне т.б. мектептер осылай пайда болган. Непзп тус1нд1рмелер пайда болган соц, веданта, эр мектептщ кернект1 еюл1 ез кезкарасын коргап, баска мектептщ шюрш жокка шыгару ушш жазган сансыз кемекгш тусшд1рулер1, сезд1ктер1 мен дербес трактаттары непзшде дамыды. Сонымен, веданта эдебиетшщ жалпы келем1 ете улкен, б1рак онын аз гана бел1Г1 басылып, жарык керген. Упанишадалардыц философиялык, идеялары. Веданта ш м 1 108 упанишадада баяндалады жэне онын ен ерте нускасы, шамамен, б.з.д. XV-X г.г. жатады. Упанишадалар дана-устаз бен оньщ 39
Ж.Ж. Молдабеков шэюрттер1 арасында болган сухбаттар туршде бершген. Эцпмеде непзп ею мэселе козгалады: 1) адами Мен-нщ курылысы жэне 2) Атманныц (жеке Мен-нщ) жэне Брахманньщ (Кудайдыц, куд1реттщ, ен жогаргы Мен-нщ) аракатынасы. Б13ДЩ Мен1М13 не? Ол - адамнын баска адамдар мен заттардан ерекш елт, сонымен катар, б!р мезгшде езшщ езше деген б1регейл1г1н, сэйкестшпн керетщ, сезетш жэне бшетш кайсыб1р 031НД1К б1регеЙЛ1К, 031НД1К СЭЙКеСТ1Л1К. Меннщ мэн1н куйзелюке гана келт1руге бола ма? Жок;, ойткеш 613 ешкандай толгануды сез1нбей, ешкандай эсер алмасак та, ол ем1р суре беред!. Упанишада бойынша, ондай Мен - тулга курылысындагы уш1нш1 саты, «дана», зиятты Мен, ешкандай корнек1 бейнес1 жок «таза ой». Рас, онда кабылдаудын барлык объектшер1 жойылады, соган байланысты ол оз1н баска нэрседен ажырату каб1лет1н де жояды. Демек, ондай Мен толык болмайды, кемппн эр1 онын сыртында абсолютт1, бэрш камтушы, 1Ш1нде барша нэрсемен барабар, б1р мезетте ©31н барша бар баска нэрседен айыратын Мен де болуы ти1с. Соны танудын аркасында мэцгш1кт1 тануга болатын ол не? Брахман деген юм? Атман деген юм? Бул сауалдардьщ табигатынан упанишада ойшылдарынын, баршага етет1н, содан туындайтын, сонда ©М1р сурет1н жэне соган оралатын барлык заттын непзшде жататын шындыктыц бар екен1не жэне кайсыб1р шындыкты тану аркылы мэцплже жетуге болатынына сенет1н1н корем1з. Бул шындык кейде - Брахман (Кудай), кейде - Атман (мен), кейде - сат (болмыс) деп аталады. Брахман б1рнеше магынада колданылатын угым. Брахман дегеншгз ол: абыздар кастасыныц, брахмандардыц вкт ; абыз; цасиеттг мгттдер; цудай; субстанция. «Брахман кудайлардын арасында б1р1нш1 болып дуниеге келд1, ол бэр1н жаратушы жэне сактаушы. 0 тк1нш1 емес, ен жогары, шекс1з Брахманда 61Л1М мен бш1мс1зд1к жасырылган. Б1Л1МС13Д1К - ЭЛС13, 61Л1М - МЭНГ1Л1К. Б1Л1М МеН 6ШМС13Д1КТ1 б и - леген адам - баска». Сонымен Брахман бшмге, бил1кке, беделге деген унем1 1зден1сте. Мундай тынымсыз жэне толымсыз 1зден1с - адамнын устазы, санаткумарга уйретет1н жэне бшген дуниемен жанастыратын туракты да мэнп таным. 40
Ежелп унд! жэне кытай философиясы ИНДУИЗМ. Ундшк Д1ни дэстурдщ езшдж ерекшел1Г1 бар. Дши дэстурдщ курылымы б1ржакты калыптаспады, дшнщ турл1 багыттары - ведалы, брахмандык, буддалык турлер1 б!рб1р1мен катар, тез1мдипкте ем1р сурш жатты, ундшктердщ дшнщ турлерш тацдауга мумющцп болды. Брахманизм мен буддизм айтыс-тартысынын барысында индуизм калыптасты. Индуизм жешске жетп. Себеб1 индуизм: а) кастага белшген Индиянын накты дэстур1 мен жагдайына багытталды, унд1 ем1р салтынын букш ерекше жактарын курамына енпздц э) ол синкретикалык, коспалы сипатта болып, коптеген ру-тайпалардын рэс1м-салтын, тус1н1ктер1н жана да, жерпл1кт1 жагдайга идеялык тургыдан икемдей алды; б) унд1 еркениет1н1н нег131н кураган турл1 тарихи-мэдени, д1ни-философиялык, рэс1м-салттык, элеуметтж-отбасылык жэне т.б. жет1ст1ктерге де, кайшылыктарга да Т031МД1Л1К, сауаттылык танытып, оларды б!р жуйеге ыкшамдады. Индуизм б1ртшдеп халыктык наным-сен1мге айналды. вйткеш ол карма туралы кене тусш1кт1, веданын киел1 рэс1мдер1н, будданын этикасын, такуалык идеяларды 1р1ктеп кабылдады, ез кажетше орай ендеп, ыкшамдап жалгастырды. О бастан-ак, индуизм Ш1М1, жан тэннен белшш, ел1мнен кей1н Т1р1шл1гш жалгастыра беред1 деп есептеген. Сондыктан индустар ата-баба аруагына табынган жэне елгендердщ жаны кабылдау уш1н ас кылатын. Гасырлар ете келе жаннын баска денеге кешу1 туралы угым Унд1станга жеткенде, унд1 данышпандары уш1н орайы тускен сэт болды, ейткеш олар бурыннан келе жаткан адамдардыц арасындагы кайгы мен кас1рет неге кеп деген суракты шеш1п жаткан болатын. Буны карма занымен, ягни себеп пен салдар занымен б1р1кт1р1п, унд1 данышпандары жаннын жана турге айналу теориясын дамытты, ал бул теорияга сэйкес адамньщ ем1р сур1п жаткан шагы, еткен ем1р1ндег11стер1 уш1н не жаза, не сый дегенд1 бшд1ред1. Жан туралы индуизм 1Л1М1не тагы баска б1р концепция эсер егп. Жаннын баска денеге кешу1 мен «карма» заныныц теориясы калыптаскан уакытта, ягни Т1ПТ1 одан ертеректе, Ундютанныц сол туст1Г1нде шагын ойшыл ортада тагы да б1р философиялык концепция - «брахман-атманньщ» (акыргы болмыстыц ен жогаргы жэне мэнг! брахманы) философиялык концепциясы б1рте-б1рте 41
Ж.Ж. Молдабеков дамыды. Бул угым мен жанныц баска денеге кешу1 туралы ш мнщ б1р1гу1, индустардыц акыргы нысанасын аныктады - кайта туылу циклынан босанып, одан кешнп жогаргы болмыспен б1р1гу. Индустар, егер барлык урпактар эдептипк ережелер1мен ем1р сурш жэне индустардын ерекше ш мш алса, бул максатка жетуге болады деп сенед1. Сонымен, ущц данышпандары жанныц баска денеге кешу1 туралы нанымын, карма зацы мен брахман концепциясына б1р1кпре отырып, жанныц жаца турге айналу ш мш ойлап шыгарды. Жанныц жаца турге айналуы туралы ш м казгрп кунп индуизмнщ непз1 болып табылады. «Олместшке жету - бул тацдалган азшылыктыц артыкшылыгы емес, туылганда эрб1рше бершетш мумкшдш» жэне бутан эрб1р нагыз индус кэмш сенед1. Индуизмдеп тус1Н1к бойынша адам т1ршшкте («сансара») кайта жасай алады. Б1рак эрб1р адамныц т1рш1Л1кке оралуы еткен 0м1р1ндег1 эрекеттер1не байланысты, ягни Карма зацына багынады. Тек касталык ем1рд1 езгертуге болмайды деген кагида сакталынган. Индуизм кудайга курбандык шалдыратын ведалык дэстурд1 жацартып, курбандыксыз табыну тэрт1б1н енг13Д1. Ек1нш1ден, будданыц табынган эулиелер1 мен кудайларына храм салу дэстур1н толык колдай бермед1. Бурынгы кудайлар калыц журтка бейтарап болса, индуистер эрб1р адамныц кудайга берше табынуын колдай отырып, осы олкылыктыц орнын толтыра тусть Индуизм уш кудайды - Брахма, Шива, Вишнуды мойындады, соларга табынды. Индуист1к Брахма бурынгы БрахманАбсолютт1ц жацарган тур1. Брахманыц терт келбет1 бар. Ол Жогаргы Реальдылык пен мэцг1л1ктен дуниедег1 бук1л заттарды, Т1р1 организмдерд1 жасады. Брахма - басты жасампаз куш. Б1рак Брахмага индуистер ынтыга коймады. Индуизм - кепкудайлыкты мойындайтын, «Веданы», «Упанишадты» теориялык нег1з деп б1лет1н политеистш д1ни багыт. Индуизмде Брахма - «жасаушы» болса, Вишну - сактаушы, Шива - киратушы кудай деп тусщд1ршд1. Индуистерд1ц басым кепшш1п Шива жэне Вишну кудайларына табынган. Шива мен Вишну веданын Рудресшен тамыр жайганымен, кеЙ1ннен кептеген езгерютерге ушырайды. Шиваныц басты кызмет1 - жойкындык, езгерту. Сондыктан оны кейде ел1м кудайы, аскеттерд1ц колдаушысы дейд1. 0м1рде 42
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Шива 0М1рл1к куш пен еркектш бастаманын символына айналды. Шивалык культ лингаманы-еркекппк т1р1 бастаманы цурметтеуге арналды. Шиваныц атрибуты - Нанди атты ©пз. Шиванын храмына ул таппаган эйелдер, турл1 элаздер агылып жатты. Содан лингам танымнын жогаргы объекпсше айналды, Брахманмен тенест1ршд1. Шива - жын-сайтандардын, эзэзш мен першердщ урей купи, тер1с куштерд1 талкандаушы крйрет. Шива - би мен кимылдын кудайы. Оньщ торт колы б1рдей уйлес1мд1, жарасымды козгалыста болган. Мундай кимыл кещцп Шиванын шекс1з куд1рет1 мен мумющцпн корсеткендей ед1. Брахман философиясы дуниенщ болмыс емест1Г1Н1н абсолютт1 кундылыгына, ал Дао философиясы Болмыстыц жагымды кундылыктарына айрыкша мэн беред1. Осы багытта Дао Брахман мен Логос философиясынын дэнекер1 дерл1к. Логос философиясы адамнын осы материалдык дуниедеп кызметше ерекше назар аударады. Ол адамды дуниен1ц заттык непз1мен жэне сатысымен байланыстырады, болмыс емеске жагымсыз тургыдан карастыруга эрекеттенген. Дао философиясында адамды Болмыс окигаларынын жалпылама жолына араласпау, эрекеттенбеу (у вэй) идеясы ез жолын-Даоны устау уагыздалынды. 031НД1К бакылау сурактары 1. Веданталык Ш1МН1Ц шарты. 2. Упанишад ведасыныц алгашкы турлер1 жэне турмыстык кызмет1. 3. Упанишадалардыц философиялык идеялары, брахмандык устанымдары. 4. Д1НН1Ц ведалы, брахмандык, буддалык турлер1 жэне индуист1к багыты. 5. Индуизм концепциясы. Индуизмн1н басты кудайлары жэне дэстур1. Эдебиеттер 1. Вивекананда С. Философия ведантты. - М., 1993. 2. Бонгард-Левин Г.М. Древнеиндийская цивилизация, философия, наука, религия. - М., 1980. 3. Бродов В.Г. Истоки философской мысли Индии. - М., МГУ, 1990. 4. Васильев Л.С. История религии Востока. - М., 1998 5. Упанишады. В 3-х книгах. - М ., 1992. 43
Ж.Ж. Молдабеков 4-такырып. БУДДИЗМ Дэргстщ мацсаты: Буддалык тусшжтщ, салт-дэстур сипатын, кагидаларын ашып беру. Буддалык жуйенщ, «терт акикаттыц» мэн-магынасын туандору. Будданын этикалык ш мш щ магынасын талкылау. Буддизм кшатрийлердщ брахмандьщ рэс1м-салтка карсы козгалысыньщ тур1 жэне нышаны. Б.д.д. УН-У г.г. шамасында санкхья, йога, веданта ш мдер1 ездерш кунэ-кеарден куткармак, когамнан шеттеген, материалдык байльщтан босатпак рухани бастамага, адам езшщ «Мен» куатына шогырланатын кептеген, аумакты элеуметтш ортаны дайындады. Олардын арасында брахмандардан баска кастшер де болды. Тын кезкарастар брахман ыкпалымен шектелшбед1, одан белек жана дши агымнын непзш калыптастырды. Гималай тауыныц етег1ндеп Ганга езеншщ атырабында кен таралган ыкпалды Д1НД1 буддизм деп атаган. Буддизм Капиваласта, Бенарес калаларында ыкпалын б1рт1ндеп кушейтт1. Себеб1 буддизм эртурл1 заманнын дэстур1не суйенд1, баска дшдермен катар ем1р суре алды, эр адамньщ индивидуалды санасына багытталды. Буддизмнщ калыптасуы Будды Сиддхарти Шакьямуни атымен («шакье тайпасынан окшауланган» дегенд1 бшд1ред1) т1келей байланысты. Б1рак патша Сиддхарти Гаутамадан бурын да жадырап сергектенген мьщдаган буддалар болган деген сез калган. Бурынгы буддалар, б1ржагы адам санасыньщ мумкшшшпне, потенциясына жэне, б1ржагы дшге сенбеушшерд1н бакытка жету жолдарына айрыкша назар аударган. Олар тус1нбеуш1Л1к пен 1штей 1рк1луш1л1ктен арылуды 1здест1рген. Эйтсе де Будда Шакьямуни буддистш дэстурдщ непзш калаушы деген тужырым терен калыптаскан. Осы токтамга уш «кундылыктар» тиек болады. Олар - Будданыц вмгр салты, оныц т м 1, Ш1мд\ сацтаган жэне таратцан дши цауымдастъщтар. Будда ем1рше бас т1реу болган ереже: «дурыс» вмгр суру, оны тазартудыц жетшген куйте жету. Осы козгалыстьщ ет1МД1 куралы - «дурыс» 61Л1М. «Дурыс» ем1р де, «дурыс» 61Л1М де адамды куткарады жэне «терт 13Г1 акикаттан» куралады. «Терт 44
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 13Г1 акикат» дегешм1з не? Олар: влйр - куйзелгс, буки куйзелгстщ себеб/ - эпс\ яыетте, эпсЫкке урынбаган куйзелктен арылады, «дурыс» бт м алган - «дурыс» влпр суредь Ол ушш акикат - нагыз куйзел1ст1, нагыз кайнар кезд1, бурмалаудан арылудын нагыз кедерпсш, куйзелютен арылудын нагыз жолын аныктап беру1,1ске асыруга уйыткы болуы шарт ед1. «Будда» термит «жарцырау», «сергу», «жадырау» деген магынаны бидгредг. Буддизмнщ нег131н калаган Сиддхартха Гаутама. Ол б.з.д. VI г. дуниеге келген жэне Шакья патшалыгынын мурагер ханзадасы болган. Балалык шагында ол жакындардын камкорлыгында болып, адам баласы калауы мумк1н ракатка бвленш, ескен. Б1рак князьд1к сарайдыц сыртында Сиддхартха адамнын кайгы-кас1рет1н, жокшылыкты, ауруларды, кэр1л1к пен ел1мд1 керед1. Оларды кергенде бозбаланыц жаны турш1гет1н жэне ол вм1рдщ мэн1 туралы коп ойланатын. Гаутаманын нурлануынын нег1з1нде онын «терт ип акикатты» тануы жатыр: 1) элемде кайгы-кас1рет бар; 2) оныц себептер1 бар; 3) азаптан арылу мумк1н болады; 4) азаптан арылудын жолдары бар. Будда ушш азап шегу кездейсок нэрсе еместш, ол - ем1рд1ц 1ргел1 нег131, зацы мен мэн1 болатын. Адамныц, нэрестенщ дуниеге келу1 - нэресте мен анасы уш!н азапты нэрсе. Кайгыкас1реттен азат болу жолын Будда нирванадан 1здеген. Нирвана деген1м1з ерекше психикалык кубылыс, ягни ол - барша фэнилж калаулар, ойлар мен куштарлыктар жогалатын акылдыц куш. Нирванага жеткен адам фэншпк шецберд1 бузып шыгып, аспан элем1не жакындагандай болады. Адамныц жалгыз максаты, жалгыз калауы нирвана гана болуы тшс. Бул жагдайда карманы жинау толык токтайды, адам санадан тыс жайбаракат куйге енед1. Нирванага апаратын жолга келеек, ол, б1рш1шден, барша фэншпк нэрседен бас тарту; екшинден, т1р1 жэнд1ктерге ешкандай киянат жасамау; ушшшщен, йоганыц психотехникалык куралдарын игеру. Ацызда айтылатын Будданыц Ш1М1 осындай (ейткен1 ол ез1 б1рде б1р жазбаны калдырган емес). Гаутама кайтыс болып, ек1 жуз жыл еткен сон буддизм б1рнеше багыттарга ыдырайды. 45
Ж.Ж. Молдабеков Айталык, буддизмнщ б1р мектептер1 ежелп мэтшдерге арка суйеп, адамныц жанын жокка шыгарады. Баскалары жан бар дегещц айтады; кейб1реулер1 нирвана дегешм13 елумен тец нэрсе десе, баскалары ол ем1рдщ кандай да б1р жогаргы тур1 дегенд1 айтады. Буддалыц жуйе. 1.Азап шегу туралы алгашкы акикатты Ущцстанныц барлык философиялык жуйелершде кездест1рем1з. Б1рак Будда азаптыц кездейсок болмайтынына коз1 жетед1; ол барлык жерде, ем1рдщ барлык туршде, барша тэж1рибеде кездесед1. Б1р Караганда, ракат болып коршетш нэрсе, шын мэшсшде, кайгы-кас1ретт1ц козше айналады. 2. Будда акикатты себептшштщ талдауынан шыгарган. Оныц п1К1р1нше, элемдег1 кез келген материалдык немесе психикалык кубылыс кандай да б1р нэрсемен себептйпк байланыста болады. Таза дербес кушндеп, ештецеге катысы болмайтын нэрсе жокСондыктан бул элемде ешкандай туракты нэрсе де жок. Барлык нэрсе озгеред1. Б1зд1ц азабымыздын да белгин б!р себептер1 бар. Бул элемде азаптыц себеб1 туган кезден басталады. 0з кезег1нде туылу 613Д1Ц фэнил1к нэрсеге деген кумарлыгымыздан шыгады. Сол куштарлыктыц куш1 613Д1 фэнил1к нэрсеге кумар етед1. Б1рак 613Д1Ц калауларымыз, нег131нен, надандыктан туындайды. 3. Баска нэрселер сиякты, азап та белгш б1р жагдайларга тэуелд1 болады, егер сол жагдайларды алып тастасак, онда азап да жогалады. Бул азаптыц токтауы туралы уш1нш1 акикатка жатады. 4. Азапты токтату жолдарына катысты акикат сол азап шегуд1 шакыратын жагдайларды мецгеру туралы. Бул жол сепз сатыдан туратын сепзд1к игш1кт1ц жолы рет1нде белпл1. Соларга жататын жолдар: дурыс п т р ; дурыс Ж1гер; дурыс лебгз; дурыс мтез-цулъщ; дурыс в лир; дурыс ынта; дурыс зешн; дурыс назар. Бул сепз саты б ш м т д ж пен кумарлыкты жойып, акылды нур-ландырады, сол аркылы аскан сабыр да пайда болады. Азап мулде токтайды жэне жанадан туылу енд1 мумк1н болмайды. Осы жагдайга жету нирвана болады. Будда теориялык пайымдарга тер1с караса да, философиялык шюрталастан сырт калмайды. Айталык, 613 ерте кезецдег! эде46
Ежелп унд! жэне кытай философиясы биетте оган телшш журген мынадай теориялык ережелерд1 табамыз: 1. Барлык нэрсе непзделед1, ез1мен-ез1, дербес ем1р суретш нэрсе жок. 2. Туракты ешнэрсе де жок. Барлык нэрсе ез1 тэуелд1 жагдайдын езгеруше байланысты, езгеркке ушырайды. 3. Сондыктан ешб1р жан да, ешб1р кудай мен баска ешб1р перманента субстанция да жок. 4. Б1р агаштыц урыгынан баска агаш туатын сиякты, б1ршш1 агаш куарганда, еюн1шс1 есетш сиякты, нагыз ем1р де узд1кс13 агады, карма заны бойынша баска ем1рд1 тугызады. Кешн, Ущцстан мен баска да елдерде Будданыц 1збасарлары оньщ ш мш деп философиялык теорияларды дамытады, нэтижеС1нде б1ркатар буддалык мектеп пайда болады. Олардын арасында терт мектеп ерекше танымал болган. Мадхьяма немесе шунъявада мектебг дуниеш жалган (шунья) жэне барлык рухани жэне бейрухани кубылыстарды сагым деп бшедь Дуниеге деген мундай кезкарас нигилизм (шуньявада) деген атауга ие болды. Иогачара немесе виджнянавада мектебг де сырткы объектшер шынайы емес деген шюрд1 колдаган. Б1зге сырткы болып кер1нет1н нэрсе, шын мэн1С1нде, б1зд1н акылымыздьщ идеясы гана. Б1рак акыл шынайы болуы тию. Акыл шынайы емес деген пш р ез1не-ез1 карсы шыгады, ейткен1 акыл шынайы емес деген ойдын ез1 ез1н-ез1 жокка шыгарады: ой-акыл кызметшщ кер1Н1С1 болады. Бул кезкарас субъективт1 идеализм (виджнянавада) деп аталады. Саутранта мектебг рухани жэне бейрухани элемдер ю жузшде бар деп есептеген. Егер б1здщ сырттан кабылдайтын нэрсем1здщ бэр1 жалган болса, онда б1здщ нысандарды кабылдауымыз да акылдан тыс жаткан нэрсеге емес, акылдыц ез1не гана тэуелд1 болар ед1. Б1рак 613 акылдьщ кез келген нысанды (мысалы, жолбарысты) ез1 калаган жерде кабылдауга каб1летс1з екен1н бшем13. Вайбхашнка мектебг 1ШК1 жэне сырткы нысандардыц шынайылыгы туралы мэселеде алдыцгы мектепт1 куптайды. Б1рак ол сырткы нысандарды тану тэсшдерше катысты баска кезкараста болган. 47
Ж.Ж. Молдабеков Ежелпнщ улы устаздары тэр13Д1 Будда да езшщ накылдарын энпме туршде жетюзген, олар узак уакыт бойы шэюрттен шэюртке, буыннан буынга ауызша жеткен. Б13 Будда ш м 1 туралы, непзшен, «Ымнщ уш коржыны» («Трипитака») трактатынан бшем1з, онда Будданьщ ойларын ен жакын шэюрттер1 жетюзген. Буддизмнщ ен танымал дши мектептер! - хинаяна мен махаяна. Б1ршии мектеп онтустште тамыр жайган жэне оны каз1рп кезде Цейлонда, Бирма мен Сиамда устанады. Бул мектептщ аукымды эдебиет1 пали тшнде жазылган. Олардыц б1ршпнс1 толык эр1 тубегейл1 жеке азат болуды, нирванага кайта оралмайтындай жетуд1 дэр1птейд1. Махаяна болса барша жаратылысты куткару м1ндет1н кояды, демек, жартылай нирвананын болуын, ягни баскаларга комек корсету уш1н нирванадан шыгуды талап етед1. Д1н рет1нде буддизм ею улкен мектепке бел1нед1. Олар: хинаяна жэне махаяна. Хинаяна - буддизмнщ ертеде болган б1р турь Ол Кудайы жок Д1нн1н мысалы бола алады. Кудайдын орнына жалпыга б1рдей карма немесе дхарма зацы колданылады жэне бул зан бойынша элемде ешкандай эрекетт1н нэтижес1 13С13 жогалмайды жэне эрб1р тулга 031Н1Н бурынгы 1с-эрекет1не лайыкты акылды, дене мен ом1рдег1 орынды иеленедь Хинаяна деген1М1з ©з1не-ез1 комек керсетудщ Д1Н1 болады. Хинаянашылдар Будданьщ: «Озще-езщ шырак бол», - деген сезш бер1к устанады. Эркгм взг уш\н бит мацсатца жете алады жэне жетуч пипс те. Олар Будда олер алдында: «Ыдырау - барлык бел1ктен куралган нэрселерд1ц тагдыры. Оздер1нд1 куткару уш1н аянбай ецбек етщдер», - деген сез1нен рух алады. Б1рак бул ете киын, курдел1 жол жэне ол куд1ретп меЙ1р1мге де, сырттан келет1н кемекке де зэру емес, ол Будда тацдаган муратка, галамнын моральдык зацына тэуелд1, элемде саны ете аз, кушт1 адамдарга гана арналган. Махаяна - К1Ш1 шенберге, ягни хинаянага карсы койылган Улкен шенбер деген атауды иелен1п, кеЙ1н пайда болады. Егер дшнщ дурыстыгын сол дшд1 кабылдаган адамдардын; санымен елшейт1н болсак, онда махаянаньщ «улкен» деп аталуы орынды, ейткен1 ол ез1Н1н храмын эртурл1 талгамы бар, эртурл1 мэдениетке жататын адамдарга ашык ортак дшге айналдыруды кездеген. 48
Ежелп унд! жзне кытай философиясы Махаяна Кытай, Жапония мен Корея елдерше жетш, Гималай тауларынан аскан. Ол мэдениет1 эртурл1 халыктардын арасында кен тарап, жана турге етед1, оны кабылдаган халыктардын дши сешмдерш бойына сщ1ред1. Махаяна жеке «менд1» жокка шыгарып, жалпыга б1рдей, абсолютп Менд1 адамнын нактылы «меш» деп бшедь Сондыктан, юшкене жеке «менд1» гана емес, баршаны азат етуге умтылу барша жаратылыстыц б1рл1п туралы философияньщ логикалык салдары болатын. Жана дэу1рдщ алгашкы гасырларында буддизм Ундютаннан баска елдерге ыгыстырылган да шыгар, ал Ущцстанда брахманизм дши кайтадан жангыра бастайды. Рас, енд1 ол индуизм деп аталып, киел1 ведаларга жана киел1 ютапты - Бхагавадгитаны косады. Ал философиялык тургыдан алганда, веданта Шанкара ш м 1мен, ягни адвайта-ведантамен толыгады. Буддизм кептеген елдерде еркендеген жэне сол елдердщ улттык накыштарын иелен1п, бурынгы дш мен кезкарастардьщ эсер1нен езгерген. Сонын нэтижес1нде пайда болган буддизмн1н дши мектептер1 мен эртурл1 т1лде жазылган философиялык енбектерд1н саны ете кеп, сондыктан буддалык философиямен толык танысу уш1н лингвист1ц бш1М1 мен философтын терен ойын игерген адамнын да ем1р1 жетпеу1 мумк1н. Метафизикага деген тергс квзцарас. Будда, непзшен, философ емес, этиканьщ устазы эр1 реформаторы болган. Онын агартушылыгы адамга азаптан ада ем1р суру жолын керсетед1. Кейб1р адамдар Буддага жан мен тэннщ айырмашылыгы, жанньщ мэнгшп, элемн1н шекс13Д1Г1 не шектелу1 туралы, онын мэнгш п туралы метафизикалык сурактарды койганда, ол жауап беруден бас тартатын. Онын П1к1р1нше, шешшу1 мумюн емес мэселен1 талдау загиптардыц п1л денес1н1ц эртурл1 мушелер1н колмен сипап, б1ржакты карама-карсы бейнелеу1н еске салатын турл1 эд1летс1з п1К1рлерд1 гана тугызуы мумюн. Будда белг1С13 жэне этикалык тургыда пайдасыз он мэселе туралы жи1 айтатын. Олар: 1) элем мэцп ме? 2) элем мэнп емес пе? 3) элем шектеуш ме? 4) элде ол шекс13 бе? 5) жан мен тэн барабар нэрселер ме? 6) жан тэннен езгеше ме? 7) акикатты таныган адам мэнп бола ма? 8) элде ол ажалды ма? 9) акикатты таныган адам 49