Ж.Ж. Молдабеков дана калаган сиякты. Ньяя шмше ундес, жеке М ет куткаруга арналган кезкарас. В арна - ертедеп Унд1 когамындагы элеумегпк кауымдастыктьщ аты В арун а (миф.) - аспанныц куд1ретш бшдретш ведалык кудайдын басты б1реу1. В едалар (киел1 бшмдер) - тайпалык когам ыдырай бастаган кезде таралган мифтер мен ацыздардыц, гимндер мен рэс1мдердщ Унд1 эдебиетшдеп кене турлерь В иш вадева (миф. «бар кудайлар») - барлык кудайлардьщ ортак аты; кудайлар тобын аныктау. В ербалъдьщ - ауызша, сездей. Д акш а (миф.) кудай, Брахманыц улы. Ацыз бойынша, оньщ кызынан кудайлар, жын-иершер жэне адамдар тарайды. Д харм а («зац*, «тэртш*, «парыз*) - рэам, тэртш, ем1р суру заны; жалпы магынада, абстрактии, жагымды мураттыц релше сэйкес кейб1р моральдык сипаттама. Д ж и в а -ж ш , рухани бастама, б1рлесе ем1р сурудщ елеуш кершкп. И н дра (миф.) - найзагай кудайы, кун курюреу кудайы, Унд1 Зевсь К арм а («кимыл-эрекет», «парыз», «жеребе») - дуниеге келу мен алдагы ем1рдщ сипатын аныктайтын кулыктылык заны, кез келген т1р1 заттар кимылдарыныц жэне олардын салдарыныц жалпы к е р ш 1С1. Карма «алмасу» багдарын толыктыратын угым. Ж айнизм («Ж ецЫ паз») - б.д.д. VI г. Индияда касталар пайда бола бастаган кезде кшатрийлердщ кезкарасын колдайтын, веданыц бедел1 мен кудайларды мойындамаган, брахманга карсы шыккан дши багдар. Жайнистер ездершщ дшш ерте заманда 24 устаздар калдырган деп есептейдь К алам («сез*, «сей леу*) - ортодоксальды ислам мен исламды логика мен акылдыц талабына икемдемекли мутазилиттерд1 езара ымырага келт1рмекш1 теологиялык шм. Когниция - б!р сана мазмунында не кершсе (когниция), оны баска сана мазмуныныц есше туаре алмау. Л окаят а (осы д ун и ед егт / т арат ат ы н, ж ердеггге цамцорльщ ету) - Унд1 философиясында материалистш дэстурд1 калаган кезкарастар. М ахаяна - буддизм шмшдеп нигилистер мен субъективт1 идеалистердщ агымы. М ентачъдг - акыл, акылмен. 200
Ежелп унд! жэне кытай философиясы М иманса (кейбгр м эселет ойлану ж эн е сыни т алдау арцылы ш еш у ж олы ) - унд1 мэдениетшде рэс1м-салтты, оган деген сешмд1 калыптастырган философиялык мектеп. М ит ра - кун кудайы, ведалык храмныц бас кудайларыныц б1р1 М окш а - бо сан у, ж ет1л у к у т Н ирвана - толык сабырлык жэне жалгаусыздык жагдайга жету аркылы кайта Т1ршуден куткару. Ньяя («т эрт т *, «неггз*, « т эси » , «т уйт ») -7 г. аягында пайда болган ертеУщц философиясынын б1р агымы. Оньщ непзш калаушылардыц б1р1 - Готама. Ньяя - ойлану туралы, сыни талдау туралы шм. О М - салтанатты ундесу немесе бата берудеп алгашкы касиегп соз. Ол ютаптыц алгашкы бетшде керсетшген дуга кылу ушш немесе дши рэамде колданатын сез. ОМ Унд1 эдебиетшде уш Веданы бшд1ретш а, у, м ды бы ст ары н бшд1ред1. П ураналар (кене дэупр т уралы эцггмелер) - 1-ХХ гг деЙ1нг1 жиналган аныз-эцпмелж жэне кептеген эпикалык шыгармалар. Пуранньщ саны коп болса да, «Махабхарата» сиякты 18 басты атаулары бар. П ракрит и, санкхьялык угым бойынша, мэнг1 эрекеттег1 кубылмалы энергия. П ракрит алар (т абиги, халыцтъщ) - д ж ай н и стер м ен б удди стер ец б ек терш де эдеби онделген ауы зш а ортаи нд иялы к Т1лдер. П рам ана - танымнын кабылдау сипаты мен кершю, дурыс 61Л1М алудьщ бастаулары мен тэсшдерь П ардж анья (миф.) - жанбыр, найзагай кудайы; Адиттерд1ц б1реу1 Потенция - б!р 1СТ1 ж у р г1зу у ш ш м у м к ш д к , каб1летт1л1к, к уш т1н ЖеТК1Л1КТ1Л1П. П радхана - ец ал гаш кы себеп , кейде П у р у ш а уп и н к о ру о бъект1С1 де болады . И рана - ж ан (атм ан ); «ж ан н ы ц м уш елерЬ>; коз, ес1ту, сезш у, И1с, д э м , сей леу, ой лан у тур л ер 1; ты н ы стьщ тур л е р1. П уруш а - алгаш кы ад ам , барлы к Т1р ш ер ге ж ан б ер етш , д ем е н д1р ет1н таза сан а куаты , ж алпы р ух . С о н ы м ен катар оны езектенген сан а ай м агы на енген о б ъ ек тш ер д1 керет1н к ер ер м ен деп те айтады . Р адж ас - талап, ынта. Рефлексия [лат. бейнелеу] - кумэнга, кайшылыкка, жеке психикалык жагдайды талдауга толы ойлар. Рит а - космостык (дуниежузшк) тэртш; дуниедег1 адамгершш1к заны; рэс!м-салт. 201
Ж.Ж. Молдабеков С ат т ва - тап-тазалык. С ан сара (« а л м а су» )- жанныц б!р денеден баска денеге ауысып, алмасуы туралы шм. Санкъя («сан», «санау», «н агы з принциптердг сстау») -упаниш адт ы н жэне буддистердщ ертедеп текстшершде кез1гетш, кос реализмд1 - пуруша мен пракритид1 кабылдаган философиялык жуйелер, болмыс принциптер1 туралы ш1м. С.-ц непзш калаушы - Капила. Санкья философиясы Н-УП гг аралыгында атеиспк багытта кещрек ербцц. С анскарлар - ластанган калыптастырушы факторлар. Сансара - ем1р агымы, болмыс айналымы, жаца тур беру С урья - кун жэне кун кудайы; скуле мен жылудыц кайнар кез1. Оныц баласы - Ашвины. С у т р а - дши философиялыкэдебиет жанры, езшщ мэншде жуйенщ басты ойы. Тамас - енжарлык, шектеулшк пен карацгылыктьщ шешугш элементь Ш рут а (« ест ш ген » ) - акындар-даналар жазбаган, б1рак урпактардыц есшде калган, ведалык эдебиеттер сиякты Ундшердщ киел1 ецбектерд1н тур1. Упаниш адт ар (асыл б ш м , цупия т м ) — Индия да таптык когам орныга бастаган кездеп ведалык текстерге жасалынган эртурЛ1 философиялык талдаулар. Ч арвака ( « ш ,ж е » , «квщ лден » дегендг бидгрет гн м ат ериачиспйк агы м ) - кабылдауды танымнын бастауы деп, калыц журттыц кезкарасын колдайтын агым. Оныц нег131н калаушылардыц б1р1 - Брихаспати. Х инаяна - буддизмнщ сыни жэне реалист1к багытта ерб1ген агымы. Ш ива - ведалык храмнын екшии топтагы кудайы Ч андраяна - 15 жутымнан туратын тамак мелшершщ, толык ашыкканга деЙ1нг1 жуйел1 азайтылуынан туратын ай оразасы. П от енциалды - физикалык куштер ер1С1н сипаттайтын угым. Ф онем дер - сездщ магынасы мен тулгасын тус1нд1ре алатын тш дыбыстары. М ент алъды ц - акылдык. Референт - белгш мэселелерд! баяндап, тусшж бер1п отыратын адам. Й одж ан - 7200 метрге тен узындык елшемь К онцепт уализм - ой, тус1Н1К. Дискурсивт1 - алдынгы П1юрлерге непзделген дурыс ойлау, ой жупрту. Докт риначдъщ - тек касиегп мэт1ндерд1 оку непзшде табылган даналык 202
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Пот енция - б1р 1СТ1 журпзу ушш мумюндж, кабшеттшк, куштщ ЖеТК1Л1КТШ1П. П радхана - ец ал гаш к ы себеп , кейде Пуруша ушш керу объ ект1С1 д е болады . Д иф ф еренциация - бутшд1 турл1 белшекке белу, ажырату. М одальност ь - сездщ шындыкка катынасын керсететш грамматикалык категория. Жел1сш афоризмдер (етюр, накыл сез) туршде бередь Реф еренция - объективтш непз. Калъпаныц цирауы - тек акикат элемнен баска, барлык галамныц «Брахма Кушнщ» тамамдалуы тусшшед1 Кытай философиясы Ш ан (немесе И нь) - Кытайды б.д.д. ХУШ-ХП гг. билеген династия. Чжоу - Кытайды б.д.д. ХШ-ХН гг. бидеген династия. Вэнь-ван - Чжоу династиясын жартылай тарихи калаушылардьщ б1р1. Бес т уе - сары, кызыл, кек, ак, кара; бес ды бы с - кытай музыкасындагы гамманьщ бес турлерц дэм т ц бес сезгм/ - тэтт1, кышкыл, ащы, етюр, тузды. Лао-цзы мунда орынсыз сэнденуден сактандырады, карапайымдылыкка шакырады. Аспан Лао Цзы да заттардын табигилыгын б1лд1рет1н Д аом ен тец. А д а м суй гш т т {ж энь терминшщ шартты баламасы) - Кунфуций 1Л1МШЩ манызды этико-философиялык категориясы. Кун фу-цзыда ж энь алдымен зкелер мен балаларыныц, агайындардыц, патша мен мемлекет шенеушктершщ арасындагы катынасты, содан кешн гана жалпы адамдар арасындагы байланысты бшд1ред1. Д а о ж эн е дэ - аспанга, адам табигатына жэне ракымдылыкка жол, кайырымдылык пен ракымдылык жасау (дэ). Инь ж эн е ян - тутас субстанцияныц (ци), дуниенщ жэне ем1рдщ карама-карсы бастаулары мен себептерь Инь - жерд1н рухы, эйелдж бастама, ай сиякты кунг1рт сэуле тарататын куш; Ян - аспанга тараган, оны жетшд1ретш рух, еркектж бастама, жагымды, жаркын сэуле. Ц зэн-цзы - Цзэн Шэннщ жалган аты (оньщ екшцн аты - Цзы юй, б.д.д.У г. ем1р сурген). Цзэн-цзы Кунд фу-цзыньщ суЙ1кт1 шэюрттершщ б1р1 болган. Оны «Улы Ым» («Да сюэ») к1табын жазгандардьщ б1рше жаткызады Ц зы -ся (Бу Шан), Ц зы-цинь (Чэнь Кан), Ц зы Гун (Дуаньму Сы немесе Сы), М эн И -цзы (Мэн Чжун-сунь), М эн И -цзы (Мэн Чжун-сунь), 203
Ж.Ж. Молдабеков Фанъ Чи (Фань Сюй), Цзы Ю (Янь Янь), Хуэй (Янь Хой, Янь Юань, Янь Цзы-юань), Цзы Чжан (Чжуань Сунь-ши), Цзай Во (Цзай-юй, Цзы во), Гуанси Хуа, Лао (Цин Цзы-кай), Сыма Ню (Сыма Гэн) - Кун фу-цзы шэк1рттер1 Гуань Чжун, немесе Гуань-цзы (б.д.д. 645 жылы кайтыс болган) Ци елкесшде туып-оскен кернекп философ, экономист, Шаньдун провинциясында б1рш1ш министр болган мемлекет кайраткер1. Алтын орта немесе алтын олшем (чжун юн) - жет1к адамгершшктщ бейнесь Кун-фу-цзы шэюрттер! кешннен алтын орта туралы «Чжун юн» ютабын жазады. Табигаттыц ачты элемента (лю ци) - бул еркек бастамасы - ян, эйел бастамасы - инь, же л, жацбыр, карацгылык пен жарык, немесе жел, ыстык, ылгал, от, кургак жэне суык. Кецгстттщ ачты нуктесг - шыгыс, батыс, оцтустж, солтуст1К, аспан би1Г1, надир. «Алты ктап» - кунфушилердщ «бес ютабы» («И цзин», «Ши цзин», «Шу цзин», «Чуньцю», «Ли цзи») жэне музыкага арналган «Юе цзин» (б.д.д. III г) Кемел адам (цзюнъ-цзы) - кунфуцишщцк этиканын идеалды адамды бейнелейтш басты угымдарынын б1рц оныц басты белпс1 эдет (ли) нормаларын сактау, «борыштык сез1мдЬ> иемдену (и), улт ретшдеп юшшейшдйпк (сяо) жэне шынайылык (чэнъ) болып табылады. Кун фуцзы цзюнъ-цзы терминше алгаш рет этикалык мэннен баска белгш бгр элеуметпк магына беред1(К,айырымды ер (цзюнъ-цзы) - кунфуцишшджте моральдык тургыдан алганда кемел, адамгершшп мол калыпты тулга болып табылады. Кун фу-цзы шмшде «кайырымды ер», «билеуип» жэне «ел басы» угымдары унем1 б1р-б1р1мен сэйкес келед1. Гань, юэ, и, хэ - Ежелп Кытайды мекендеген халыктар. Бес б!рдей цабьчетке ие - тан тусшд1руцпс1 Ян Ляннщ (IX г.) куэл1П бойынша конжыктыц кабшет1 ретшде ушу, агаштардыц тамырын копару, жузу, жерд1 казып юру жэне жер бетшде козгалу жатады. Осы сейлемнщ мэш аю соншалыкты кабшетке ие болса да, максатты турде эрекет етпегещцктен бейшаралык куй кешед1 дегещц мецзейд1. Сюньцзы осы мысал аркылы «максатка умтылгыш болудыц» мацыздылыгы туралы ез ойын ныктайды. Канондарды сщре оцу — мунда «Ши цзин», «Шу цзин» жэне «Юэ цзин» («Музыка ютабы») ойда усталган - кешннен жогалган 204
Ежелп унд! жэне кытай философиясы конфуциандык канон. «С а н и т а р ш т абы » («Ли») - мунда Сюнъцзы кисынга суйенсек, мына ек1 ютапты: «Жауласушы патшалыктар» (б.з.д. У-Ш гг.) конфуциандык кезенде курастырылган «Ши ли» («Шенеушктерге арналган салттар»), немесе «И ли» («Салтанаттар мен салттар» жинагын, «Чжоу ли» («Чжоу дку1ршщ рэамЬ>) жинагын ойда уСТаП отыр. Б1Р1НШ1С1 Чжоу ДКу1р1НДеГ1 НеПЗП дэстурлерд! б1ЛД1реД1, ол галымдар (ши) табынан шыккан кунфуциандык шенеушктерге мшдегп болган, екшипа езше мацызды патшалыктардын эюмшйпк белгшешмдерш косты. Сюнь-цзы осы тарауда «Салттар ютабын» «непзп зацдар мен дэстурлердщ жинагы» ретшде сипаттаганымен, онын «Ли» («Салттар») атауымен Кытайда «Жауласушы патшалыктар» кезещнщ аягында Кытайда болган б1р мтапты емес, ею ютапты да атап отырганын болжауга болады. Ж у р е к (синь) - ежелп кытайлыктардыц тусшшне сай адамнын ойлау органы. Ц унь - узындык 0лшем1, каз1рп 32 мм тец. То Сяо - Го Мо-жо-ныц п1К1р1нше, мунда То Сяо ес1м1мен Хуан Юань (б.з.д. VI г.) кате аталган, оны Го Мо-жо оны «Лао-цзы» ютабыныц авторы деп есептейд1, мунда Лао Даняныц дао жэне дэ туралы шмшщ непзш калаушылардыц кезкарасы баяндалады (Го М о-ж о. Кола дэу1р1. М., 1959, 308, 315 беттер). Хуан Юан ес1М1 Сыма Цяннын «Тарихи жазбаларында» осы Ш1МД1 Ци патшалыгында уагыздаган даостык ойшылдардыц катарында келт1р1лед1 (С ы м а Ц янь. «Ши цзи», 74-тарау) Вэй М оу (Гун-цзы Моу) - Чжуан-цзыныц (б.з.д. 369-286 жж.) жолын куушы, олармен б!р мезгшде немесе шамалы кеЙ1н ем1р сурген. Вэй Моу ес1М1 Бань Гудьщ «[Ертедеп] Хань тарихы» («Хань шу») ютабыньщ библиографиялык бел1м1нде даостык мектептщ екш1 рет1нде аталады, терт тараудан туратын шыгармасы б1зге дей1н жетпеген автор. Чэнь Чжун - «Жауласушы патшалыктар» дэу1ршдеп Ци патшалыгынын сопылыгымен белг1л1 болган окымыстысы. «Мэн-цзы» ескертюШ1Н1Н «Тэнд1к Вэнь-гун» тарауында Ци патшалыгыныц эйгш1 эулет1не жатататын Чэнь Чжуннын агасы мен анасынын табысы «адал емес» деп есептеп, агасы мен анасынан безген1 жэне оны кайыршылык, бейшара М1СК1Н деп оныц жомарттыгын пайдалануды каламагандыгы туралы айтылады. Мэн-цзы Чэнь Чжунныц М1нез-кулкын айыптайды, онда шынайылык жок эр1 конфуциандык эдепт1 бузды, ягни ата-анасы мен агасын курметтемед! дейд1. Сюнь-цзы Чэнь Чжунды осы конфуциандык 205
Ж.Ж. Молдабеков моральдан бас тартканы, адамдар арасындагы «улы айырмашыльщтан» бас тартканы ушш де сынайды. Ши Цю (Ши Юй, Юй-цзы) - Лин-Гун бил1п (б.з.д. 534-480 жж.) дэу1ршдеп Вэй патшалыгыньщ жылнамашысы. «Лунь юйд1ц» «Вэйлж Лин-гун» тарауында Конфуций оны «адал», «тура» адам деп атайды. Чжу Си ез туащцрмелершде Ши Цю Лингунда кызмет еткенде ешкандай табыска жетпегенджтен, «лайыксыз» кызмет кетуге арыз бергенш, содан кешн «билеуюшге кшэ артып» кайтыс болгандыгын айтады («Лун юй», XV тарау, «Вэндж Лин-гун». - «Сы шу у цзин» жинагы. Шанхай, 1936, I т., 66 бет). Легг «Лунь юйдщ» осы тарауына тус1нд1рмес1нде былай деп жазады, Ши Цю «кайтыс боларыньщ алдында ез мырзасына {гута. - Л.А.) жолдау Ж1берд1 жэне езшщ денеа мырза келш кецш айтуга келгенде оныц назарын аударатындай жерге койылсын деп буйырды» (У. Ь姧е. ТЬе СЫпезе с1а8§1сз, уо1. I. ОхГогё, 1893, р. 296). Чжу Си ез ел1М1 аркылы Ши Цю «билеуцпге юнэ артып» деп нак осыны айткан. Мундай эрекет те конфущишлдж эдеп нормаларын бузу болып табылатын, бул ушш Сюнь-цзы вэй тересш сынайды. Сюнь-цзыныц кезкарасынша, ез Ш1М1 немесе таланты мойындалмаган окымысты немесе шенеун1к 1стен аулак кетш, билеуш1Н1ц тагдырына наразылык бшд1рмеу1 т и1С. Мундай М1нез-кулык Сюнь-цзыныц езше тэн болатын. Сун Цзянь - «Жауласушы патшалыктар» дэу1р1ндег1 (б.з.д. IV г.) эйпл1 философ, ез Ш1М1Н Цзиси академиясында тараткан. «[Ертедег1] Хань тарихыныц» «И-вэнь чжи» тарауында «Сунь-цзы (ягни Сун Цзян) [шыгармасыныц] 18 тарауы» туралы айтылады, онда Бань Гудыц сез1 бойынша, ол «Хуан мен Лао (ягни Хуанди жэне Лао-цзы. - Л.А.) [шмшщ] мэш туралы пайымдайды». «Сун-цзы» трактаты 613Д1Ц заманымызга жетпеген. Оныц жекелеген узшдшер1 «Гуань-цзы» ескертюшшде кездесед1. Уз1НД1 кыска болса да Сун Цзян кезкарастарыныц мэн1 Сюньцзы (Чжэн лунь» - «Кателерд1 тузеу», «Цзе би» - «Адасудан босану») шыгармасыныц тарауларында да жэне «Хань Фэй-цзы» трактатында жэне «Чжуан-цзы» ескертюиинщ «Тянься» («Аспанасты») тарауында кездесед1. Б1зге жеткен эдеби ескертк1штер бойынша Сунь Цзянь оларды Кунфуций мен Мо Ди шмдершщ жекелеген элементерхмен б1ржт1руге умтыла отырып, даост1К мектептщ кезкарастарын дамытты. Сюньцзыныц тус1нд1рме бер1Л1п отырган тарауында оныц еамшщ Мо Ди ес1м1мен катар койылуы тег1н емес. Сун Цзянн1ц кезкарастарында басты орынды «ойлау енерЬ> жэне «адамдардыц сез1мдер1 мен тшектерш шектеу» туралы 1Л1МН1Ц алатыны тепн емес. 206
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Шэнь Дао (Шэнь-цзы) - «Жауласушы патшалыктар» дэу1ршдеп ЭЙГ1Л1 философ, ез шмшде Лао-цзы йпмшщ элементтерш алгы легистер козкарастарымен уштастырган даостык мектеп багыттарыныц б1ршщ 0К1Л1. «[Ертедеп] Хань тарихында» легистер мектебше жататын 42 тараудан туратын шыгарманын авторы ретшде еске алынады. Алайда «Ши цзидщ» «Мэн-цзы мен Сюньцзынын ем1р тарихы» тарауында Шэнь Даонын - «Он ем пшр» («Шиэр лунь») шыгармасыныц авторы екещцп туралы пшр бар, бул шыгармада «Хуан мен Лаонын дао жэне дэ туралы 1Л1М1» туралы идея дамытылады. Б13ДЩ заманымзга жеткен «Шэнь-цзы» трактатында непзшен Шэнь Даонын зац туралы йимш баяндайтын небэр1 жет1 тарау бар. Шэнь Дао зан теориясыныц айрыкша коргаушысы болды, ол оны билеушшщ даналыгынан жогары койды. Ол орныккан дэстурлерге сэйкес келетш жана зацдар жасауга шакыра отырып, еткендеп зацдарга карсы турды. Шэнь дао адам бшмшщ шектеулшпн мойындады жэне мэш бойынша адамнын коршаган элемд1 тану кабшетш жокка шыгарды. Шэнь Даонын тап осы ем ережесше - дана билеушшерд1 жэне есю зандарды жокка шыгаруга, сондай-ак адамнын дуниеш тануга каб1летс1зд1г1 туралы тезисше - Сюнь-цзы карсы шыгады. Тянь Пянь - «Жауласушы патшалыктар» дэу1ршдеп философ, даостык мектептщ екш. «[Ертедеп] Хань тарихы» ютабыныц библиографиялык бвл1мшде Лао-цзы мектебше жататын «Тянь-цзы («Тянь философы») [шыгармаларыныц] 25 тарауы» аталады. Тянь Пяннщ бул шыгармасы сакталмаган. Философтын жекелеген пшрлер1 «Люй-ши чунь цю», «Чжуан-цзы» ютаптарында жэне Сюнь-цзы ецбектершде келт1ршед1. Осы узшдшерге Караганда, Тянь пянь оз козкарасы бойынша коп жагынан Шэнь Дао шмше жакын. Тянь Пянь шмшщ непзп ережес1 «барлык заттардыц тещцп» туралы тезись Ол Шэнь Дао секшд1 элемд1 танудын кажегппн терюке шыгарган, оны жем1сс1з ошмаз ю деп есептеген. Тянь Няннщ осы пшрше Сюнь-цзы карсы шыгады. Хуэй Ши - «Жауласушы патшалыктар» дэу1ршдеп эйгш1 философ, «атаулар» логикалык-софистж мектептщ окш. Чжуан-цзымен б1р дэу1рде (б.з.д. IV г.) ем1р сурген, онымен достык карым-катынаста болган. «Хань шуде» «татаулар» мектебше жататын б1р тараудан туратын «Хуэй-цзы» ютабы еске алынады. Бул ютап сакталмаган. Хуэй шидщ жекелеген шюрлер1 «Чжуань-цзы», «Жауласушы патшалыктыц жоспарлары» («Чжаньго цэ»), «Люй-ши чунь цю» ескертюштершде, сондай207
Ж.Ж. Молдабеков ак Сюнь-цзы шыгармаларында кездеседь Осы дереккездердщ непзшде Хуэй Ши Чжуан-цзыныц идеяларын даосизмнщ жекелеген ережелерш идеалистж турде талдай отырып, дамыткан деп тужырым жасауга болады. Заттардыц езара карама-кайшылыгын атап керсете отырып, Хуэй Ши осыныц непзшде барлык заттардыц уксас жэне сипаттары бойынша б1р-б1р1нен ерекшеленбейтшдтн беютть Туащнрйпп отырган тарауда Сюнь-цзы Хуэй Шидщ софистикалык жаттыгуларына, сондай-ак оныц билеушшерд1 курметтеуден бас тарту керек деген саяси кезкарастарына карсы шыгады. Дэн Си - Чжэн патшалыгыныц тереа, легистер мектебшщ непзш салушы Цзы Чанныц (б.з,д, VI г.) замандасы. Чжэнь патшалыгында б.з.д. 536 жылы Цзы Чаннщ буйрыгымен куйылган эйгйп ошак туралы зацды тус1нд1румен белгш болган. Осы тусшд1рмелердщ непзшде Дэн Си езшщ зацдар жинагын курастырган, ол бамбук паракшаларга жазылгандыктан «Бамбук кодека» деген атка ие болган. «Хань шуде» «атаулар» мектебше жататын ек! тараудан туратын «Дэн-цзы» («Философ Дэннщ [шыгармалары]») ютабы туралы еске алынады. Бул К1тап сакталмаган. Дэн Си туралы деректер непзшен «Люй-ши чунь цюде» кездесед1, мунда Дэн Сидщ шебер софист болганы, зацдарга «тус1Н1к беруге» кабшетт1 екещцп, ягни «жалган заттыц акикат», ал «акикаттыц - жалган» екенд1Г1 атап керсет1лед1. Дэн Сид1н софистикасына Сюнь-цзы карсы шыгады. Чжун-ни - Кунфуцийдщ баска аты. Цзы-ю - Кун Фу-цийдщ шэк1рт1, Кун Фу-ций кайтыс болганнан кеЙ1н курылган сег13 кунфуцийл1к мектепт1ц б1р1Н1н екш1. Оньщ кезкарастары Батые Хань династиясы кезецшде (б.з.д. III г.) Дай Шэнь курастырган канфуцийшшдш канондардыц б1р1 - «Ли цзидщ» «Ли юнь» тарауында баяндалган. Цзысы - Кун Фу-цийдщ шэк1рт1, Кун Фу-ций кайтыс болганнан кеЙ1нг1 кунфуцийш1лд1к мектептерд1Н б1ршщ непз1н салушы. Кунфуцийшшд1к «Терт ютаптыц» («Сы шу») - «Чжун юн» («Ортацгылык туралы 1Л1М») канондарыныц б1ршщ авторы деп есептелед1. Мэн Кэ- Лу патшалыгында шамамен б.з.д. 372-289 жылдары ем1р сурген. Кытай тарихшысы Сыма Цяннщ (б.з.д. П-1 г.г.) жасаган Мэн-цзы ем1рбаянында оны Кун Фуцийдщ немерес1 Цзы Сыныц шэюрт1 дел1нген. Цзы-гун - Ежелг1 Кытайдыц атакты ойшылы, шамамен б.з.д. V г. ем1р сурген. Дэстурл1 кунфуцийш1лд1кте Кун Фу-цийд1ц дарынды шэк1рттершщ б1р1 жэне оныц 1Л1М1Н устанушы деп саналган. 208
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Олардыц жагдайына царамастан. [цызметт] всгру - елд1 табысты баскару ушш мемлекегпк кызметке элеумегпк жагдайына карамастан талантты, кабшета адамдарды билеуцп етш тагайындау керек деген «тендей мумк1нд1ктер» тужырымдамасы. Ол Сюнь-цзынын шмшде мемлекегп баскару принциптер1 туралы мацызды жагдайга ие болды. Бул ереже Сюнь-цзыныц кезкарасын Мо-цзыныц саяси шмдерше жэне Шан Яннщ идеяларына едку1р жакындата тусед1. Курметтшк ранпсше зэредей де карсы шыкпастан, философ сонда да осы рангтерге, ягни мурагерлжпен калмайтын кызметтерге ие болудыц басты критерийлер1 ретшде адамдардын кабшетше сэйкес келетш моральдык принципт! алга тартады. Сюнь-цзы мемлекегпк кызметке тагайындаудыц мундай тэс1Л1н «ваннын принциптер1» деп атады. Ван, гут, ши, дафу - б.з.д. III гасырдагы мемлекегпк аппараттагы жогары шеннщ атауы, шартты турде терелер деп аударуга болады. Цин - билеушшщ жакын кемекшшер1, Чжоу патшалыгындагы жогаргы терелер. Сян - б1ршип министрлер немесе билеугшнщ кецесшшерь Зац болганымен, оны тащылау жоц - мунда Сюнь-цзы елд1 баскарудагы жариялылыкты, мемлекегпк ютерд1 ашык журпзущ айтып отыр. Бул тужырымдама оган багыныштылары ел1ктеу1 тшс «улп», кайырымдылыктын жиынтык тулгасы ретшдеп дана билеуип туралы дэстурл1 конфуцийшшдж тусшж табигатынан шыккан. Мундай билеуппге «елжтеу» ушш халык оныц «жолын» накты керу1, оныц ниетш бшу1 ТИ1С. Дана вандар - мунда уш эулеттщ - ацызга айналган Ся, ШанИнь жэне Чжоу-Юй, Чэн Тан мен Вэнь-ван непзш калаган барынша курметтелепн конфуциандык шм эцпме болып отыр. Сюнь-цзы да белюетш конфуциандык дэстурге сэйкес нак олар отбасы мен когамда адамдар арасындагы карым-катынастыц улгтк нормаларын - ягни рэс1м мен «борыш сез1м!» деп аталатындарды жасаушылар болып табылады. Цзы Чанъ - б.з.д. V г. ем1р сурген Чжэн патшалыгыныц 1р1 саяси кайраткерь «Цзо чжуаньныц» куэл1п бойынша, б.з.д. 536 ж. оныц буйрыгы бойынша кылмыстык жазалау туралы зацдардыц мэтшшен кола ошак (мосы) куйылган. Чжэн патшалыгында б1ршип министр лауазымында болган кезшде (б.з.д. 546-522 жж.) ру аксуйектершщ куд1рет1 мен бил1Г1н ыдыраткан б1ркатар мацызды элеуметпк-экономикалык кайта курулар журпзген. Цзы Чанныц кызмет! ез заманында есю арис209
Ж.Ж. Молдабеков тократия тарапынан катац сынга ушырады, олар оныц 1с-шараларынан оздершщ артыкшылыктарына айтарлыктай каушт1 кердь Цзы Чань непзш калаушы болып табылатын зацныц тужырымдамасы Кун фуцзыны белмедь Гуань Чжун - Ци патшалыгыныц 1р1 саяси кайраткер1, Хуань-гун (б.з.д. 685-643) сарайындагы министр. Оныц бастамасы бойынша Ци патшалыгында мацызды эюмшшк жэне элеуметпк-экономикалык кайта курулар журпзшген; патшалык 21 болыстыкка белшген, халык мшдеттерш катац белу енпзшген, эскери борыш жуйеа кайта уйымдастырылды, топырактыц кунарлылыгына байланысты б1ржолгы жер салыгы енпзцщд. Осы кайта курулар Ци патшалыгыныц экономикалык жэне саяси куатыныц артуына жагдай жасаган. Гуань Чжунныц кызмет1, эс1ресе оныц ауыл шаруашылыгы саласындагы 1Сшараларын, Сюнь-цзы жалпы жогары багалаган, ол езшш экономикалык тужырымдамасын жасау кез1нде одан кеп нэрсе алган. Уш эулет - мунда Ся, Шан-Инь, Батыс Чжоу эулеттер1 эцг1ме болып отыр. [Ж а л ц а у] ацж олт айлар - аударма Ян Лян тан комментаторыныц тус1нд1рмелер1н ескере отырып бершед1. Талантты адамдарды кетермелеуд1 жэне ес1руд1 колдай отырып, Сюнь-цзы сонымен б1рге шенеун1ктерд1ц де ездершщ эрекет ету1Н1ц жэне жер ецдеуийлердщ де табанды ецбег1н1ц кажетт1Л1Г1н атап керсетп. Ж ац ы н да т урган адам - Сюнь-цзы мунда билеуип сарайында кызмет аткаратын адамдар туралы айтып отыр, оларды «алыста турган адамдарга», ягни дене ецбепмен айналысатын адамдарга карсы койган. Ци - кытайлардыц ертедеп натурфилософиялык кезкарасына сэйкес элемде толтыратын усак болшектер, эфир. Сюнь-цзыныц философиясында ци элемнш бастапкы материалдык непзшщ мэн1н - барлык «заттарды» курайтын материалдык белшектерд1 курайды. [Ж о га р ы д а гы ] б1рл1к [т вм ендегл] 6\рл1кке экеледг - Сюнь-цзы «б1рл1к» ретшде билеуип багыныштыларыныц барлыгыныц - торелер мен карапайым адамдардьщ - рэс1м нормаларын тецдей сактауын жэне олардыц борыш сез1М1не ие болуын тус1нед1. .. .К ем ецгер билеуийлер м ен т алант т ы сяндар - Сюнь-цзыныц саяси тужырымдарына сэйкес, «б1ршцп министрге» (сян) шындыгында мемлекетт1 баскарудыц шектеус13 кукыктары бершген; ол шенеун1кт1к кызмет бастыктарын тагайындады, олардыц ез М1ндеттер1н орындауын 210
Ежелп унд! жзне кытай философиясы бакылады, сарай, министрлер мен шенеушктер арасындагы карымкатынасты реттед1, олардын кызметш багалады, котермелеу мен марапаттау мелшерш белгшед1 жэне билеуцпге елдеп жагдай туралы жыл сайынгы баяндаманы жасады. Мундай баскару жуйесшде билеушшщ езше тек кана «жогары кайырымдылыкты бейнелейтш» рол берщщ, ол тек «[непзп] талаптарды коюы, б1рак [тшелей] юпен айналыспауы тшс (С ю нь-цзы. «Кемел ван жэне гегемон». - «Чжуцзы цзичэн», II т. 146 б.). Я о - анызга айналган билеупп, конфуциандык даналык пен кайырымдылыктыц улпсь Ц зе - Ся ушнщ сонгы билеуш1С1, деспот жэне журпш ретшде бейнеленген. ...Т а б и ги да о ... - Сюнь-цзыныц езше Лао-цзыныц ыкпалы туралы куэл1к беретш непзп философиялык кезкарастарыныц б1р1. Философ дао ретшде табигаттыц «табиги жолын», оныц адам ескеру1, ез кызметшде сактауы ти1с объективт1 процестер1 мен зацдылыктарын тус1нед1. Сюнь-цзынын 1Л1М1не сэйкес адам даоны тануга кабшетп, жэне сонымен сэйкест1кте эрекет ете отырып, «заттарды», табигатты («аспанды») взше багындыра алады. Мундай мэнде ойшыл дао термин1н, алайда ол табиги, «аспандык» процестер мен кубылыстар туралы айткан жагдайларда гана пайдаланады. 0з шыгармаларында баска жагдайларда - эцпме когамдык ем1р, элеуметпк процестер туралы болганда - дао термиш Сюнь-цзыда баска мэнде колданылады - ол енд1 мемлекетт1 баскарудыц жалпы жэне кажетп принциптер1н б1лд1ред1, оныц непзш еткен замандагы «кеменгер» билеушшер калаган рэс1м нормалары мен олар енпзген «борыш сез1М1» угымы курайды. Сондыктан сондай жагдайларда, ягни дао «табиги зацдылыкты» бшд1рген кезде мэтшд1 тус1нуге ыцгайлы болу уш1н оныц алдында жакша 1Ш1нде «табиги» сез1 койылады; калган жагдайларда дао термиш осындай косымшаларсыз бер1лед1. Аспан т агды ры н ж еце от ы ры п - «Аспан тагдырыныц» (тянь м ин) фатальдиппне сенген Конфуцийден ерекшел1п Сюнь-цзы оны адам «жеце алатын» деп санады. Сюнь-цзыныц кезкарасынша, адам табигаттыц «табиги жолын» - даоны - танып, - кешннен оны «ез мудделерше» «пайдалануга» каб1летт1. Зат т арды ц м эш н ж огалт у - Сюнь-цзы зат т арды ц сезгмг (ваньу чжи цин) ретшде адамньщ езше табигатта «ез орнын иемденуге» мумк1нд1к берет1н, ягни «аспан» мен «жердЬ> ез муддес1не пайдалану жэне «заттарды езше багындыру» икемше жол ашатын табиги («аспандык») процестердщ зацдылыгын «игеру1н» тус1нед1. 211
Ж.Ж. Молдабеков Артында турганды гана квред\ жэне алдында турганды кврмедг - Сюнь-цзы м^нда «Дао дэ цзинде» тркырымдалган атакты даостык тезиеп айтып отырганы акикат: «[Кеменгер] адамдардан жогары т^ргысы келсе, ол озш баскалардан томен коюы тшс» («Дао дэ цзин»66 тарау, XVI). Шэнь-цзыныц (Шэнь Дао) осы даостык ережеш бел1су1 ыктимал. Тань комментаторы Ян Лян осы жерш туащцре отырып былай деп жазады, ягни «Шэнь Дао Хуан мен Лао Ьпмше табан т1реп, таланттарды к^рметтеуд1 жэне кабшегп адамдарды шакырудан бас тартуга уагыздады». Тецдтт/ гана мойындайды жэне устемд1кт1 тергс квредг - Моцзы уагыздаган «тецдж» жэне «элеумегпк эдшеттшк» тужырымдарын сынай отырып, Сюнь-цзы ежелп кытай когамыныц катац элеумегпк сатылылыгын колдады, ол адамдарды «баскарушы» жэне «багынышты» деп белущ кездед1. Мо-цзыныц «таланттарды курметтеу» жэне элеумегпк жагдайына карамастан кабшегп адамдарды кызметте ©ару туралы идеяларын кабылдай отырып, Сюнь-цзы эйтсе де адамдарды элеумегпк сатыда катац белгшенген орынды иеленген накты жобаланган элеумегпк топтарга белуд1 мулдем алып тастауга карсы болды. Улкендг кврмей, шагынды гана мойындады - Сун Цзиннщ адамдардыц тшепн шектеу кажеттшп туралы йпм1 айтылып отыр. Рэсгмнщ [ттектердг] цан агат тан дыру [мацсатына] цызмет ететШ - Кун Фу-цийдщ рэс1м туралы шмш (ли) отбасы мен когамдагы адамдар арасындагы карым-катынастыц нормативтж непз1 ретшде дамыта отырып, Сюнь-цзы брг ^гымды жаца элеумегпк-эконмикалык мазмунмен толыктырады: онын кезкарасынша, рэам тек кана кулыктыц елшем1, адам мшез-кулкыныц нормасы емес, сонымен б1рге когамдык 0Н1МД1 белудщ экономикалык тетт де. Осы узшдще Сюньцзы экономикалык факторлар - тецдей дэрежеде барлык адамдардын тшепн канагаттандырудыц мумкш еместт аркылы «рэамнщ» пайда болуы мен кажеттшпн туащцруге тырысады, ягни философтыц ойынша, адамдар арасында жэне олардыц «заттарга» деген кажеттшпн канагаттандыру арасында «айырма» енпзу талап етшед1. У музыкасы жэне сян бш - кытай дэстурше сэйкес б.д.д. XI г. Чжоу билеуш1С1 У-ван жасаушысы болып табылатын эуен мен би. Шао музыкасы - авторы аты ацызга айналган император Шун деп саналатын эуен. Ху музыкасы - Шан кулетшш непзш калаушы Чэн Тан авторы деп есептелетш эуен (б.з.д. XVIII г.). 212
Ежелп унд! жэне кытай философиясы К ос [н эт и ж еге] цол ж ет кгзу - б!р нэтиже ретшде - рэс1МД1 сактау, борышты орындау, екшпи нэтиже ретшде - сез1МД1 тыныштандыру жэне оларды акылмен канагаттандыру айтылган. [О ны ц кум ирннт ] цорлауга бат пайды - Сюнь-цзы мунда [билеуип] ванныц Улы бабага немесе аспанга курбандык шалатын тупюл1кт1 кукыгын айтып отыр - жергипкп билеугш чж ухоуды ц мундай кукыгы бол маган. Улы цурбандык, шалу - уш жылда б!р рет жасалатын билеушь бабаларга курбандык шалу. М аусымдык, цурбан шалу - маусымында б1р рет жасалатын билеуип вандарга курбандык шалу. Ай сайы нгы цурбанды ц шалу - калган ата-бабаларга курбандык шалу. Ц зе би мэтшде сезбе-соз тжелей аудармасында мынаны бшд1ред1: «[031ЦД1] тунектен куткару». Тандык Ян Лян цзе би соз т1ркес1Н1ц магынасын тусшд1ре отырып, осы жагдайда би Сюнь-цзыда «[заттар туралы] жалпыга б1рдей тус1Н1кт1 иелену каб1летс1зд1Г1, сонда олардыц б1р (жагына) гана токталып калу» («Чжуцзы цзичэнд1» карацыз, II т., 258- бет). Алайда бул туащцрме соншалыкты накты емес, егер букш мэтшнщ барысына жэне би иероглифшщ накты магынасына карайтын болсак, Сюн-цзыда «б1ржактылык» угымы баска соз Т1ркес1мен - созбе-сез и цюй т1ркес1мен бершгенд1пне карамастан, - «б!р жак», «б1ржактылык». Би иеороглиф1н1ц «адасу» ретшде аударылуы Сюнь-цзы п1К1р1Н1ц мэн1н толык беред1. Чжухоу конактары - мунда патшалык билеуш1лер1Н1ц жэне торелердщ сарайында турган жэне оныц толык камтамасыз ету1нде турган жэне осы немесе баска теорияларды жасаумен айналыскан окымыстылар. «Окымыстыларды устап туру» салты кытайда б.з.д. У-1У гг. кец тараган. Б.з.д. IV г. Ци патшалыгыныц астанасында мысалы, осы максатта Т1ПТ1 арнайы «Академия» - «Цзися гылымдар академиясы» ашылган. Ч ж оу-гун - чжоу билеуииа Чэнь-ван кезшдеп (б.з.д. XI г.) регент, конфуциандык дэстурд1 барынша курмет тутатын саяси кайраткерлердш б1р1. Оган салттар мен музыкага суйенет1н рэс1мд1К жуйен1 жасау жэне «халыктыц кажетт1л1ктер1н канагаттандыруга» багытталган кемел экономикалык саясат журпзу танылады. Уш ван - Юй, Чэн тан жэне Вэнь-ван. Сюнь-цзыныц йпмше сэйкес «заттарды», элемд1 тану кемецгер «ван-бабалар» курган мемлекетп баскарудыц (дао) жалпыга б1рдей 213
Ж.Ж. Молдабеков жэне кажетп принциптерш тану непзшде гана мумюн болмак. Бул д а оны тану - С03С13 талап жэне адамнын «дурыс жолы», оньщ когамдагы мшез-кулкы. В ан дарды ц кешнгг урп ац т ары - мунда кешшрек кезецдеп билеушшер (ацызга айналган ван-бабаларга карсы) - Чуньцю мен Чжаньго (б.з.д. VIII - III гг.) айтылып отыр. «Чжуся» («Все Ся») - Кытайдьщ тутас батыс жэне шыгыс патшалыктарыньщ ертедеп территориясыньщ атауы. А т ауларды т узет уде ш ат асуш ы льщ ца уш ы рат у - Сюнь-цзы мунда кунфуциандык мектептщ шмшен ерекшел1кт1 жэне Ежелг1 Кытайдьщ когамдык-саяси ойыныц багытын айтып отыр. Сюнь-цзыныц адамньщ туа 61ТТ1 зулым касиет! туралы тужырымдамасы оган дешн кунфуциш1лд1кте кабылданган (Кун Фу-цзы мен Мэн-цзыныц кезкарастары) адамнын «туа б1тп 13Г1Л1Г1» туралы, оган туганнан бастап тэн болатын адамгершыш, рэс1мд1 сактауга умтылу, борыш сез1М1 жэне с.с. секшд! 1зг1 нег13 туралы ережелершен ерекшеленд!.
031НД1К ДАЙЫНДЬЩ САБАКТАРЫНЫЦ ЖОСПАРЫ 1. Шыгыстын кене дши-философиялык дэстурлер! Шыгыстын жаграфиялык, этникалык, экономикалык, саяси жэне рухани нег1здер1, олардын курылымдык кершктерь Шыгыстык еркениет, онын дшге, бшмге жэне саяси билжке катынастары. Шыгыс мэдениетшщ дэстурлер1, олардын этникалык турлерь Мифологиялык-дши кезкарастьщ непзп мэселеа жэне шыгыстык багдары. Философиялык дэстурлер, олардын идеялык непздер1 жэне шыгыстык дуниетанымдык багдары. Философиянын гылыми жэне когамдык сипаттарыньщ калыптасуы. 2. Ежелп Vнд! м эд ен и ет!, о н ы н Д 1н и -м и ф о л о г и я л ы к ж эн е ф и л о с о ф и я л ы к т у п т а м ы р л а р ы Ведалык шм, оньщ турлер1 жэне нег1зг1 шыгармалары. Упанишад р э с 1М1, оньщ рухани бастаулары. Ежелг1 Унд1 д1ндер1: жайнизм, буддизм, иудаизм. Олардыц сипаты жэне б1р-б1рше ыкпалы. Философиялык кезкарастар, олардын идеялык жэне онтологиялык бастаулары. Ортодоксалды дшдар топтар жэне ортодоксалды емес философиялык агымдар. Философиялык ойланудын кене индиялык дэстурлерь Чарвак философиясы, оныц жаратылыстану жэне элеуметт1к идеялары. Жайнизм философиясы жэне этикасы. Будда философиясы жэне адам мэселесь Ньяя философиясы, оныц танымдык жэне теологиялык мацызы. Вайшешик философиясы реальдылык туралы. Санкья философиясы пуруша мен пракрита туралы. Йог философиясы адамнын тазару жэне жаркылдау эдютемесь Миманса философиясы, оныц танымдык, дши жэне этикалык кызметь Унд1 философиясы жэне философия тарихы. 3. Ежелп Кытай мэдеииет1 жэне философиясы Ежелп Кытайдагы саяси-элеуметтж езгер1стер жэне д1ни-мифологиялык кезкарастардыц калыптасу ерекшел1ктер1. Ежелп Кытай ойшылдарыныц когамдагы рел1. Кун Фу-цзы (б.д.д. VI г) Ш1М1 жэне оныц танымдык-тэрбиелш мацызы. 215
Ж.Ж. Молдабеков Лао-цзы (б.д.д. VI-V гг) дао туралы, адам жэне табигат туралы Ьпм. Моизм философиясы - жаратылыстанудыц коне багдары. Легизм - кукык философиясынын непзь Кытайлык буддизм, оныц ыкпалы. Ертедеп кытай логикасы. Адамгершйпюи колдау принциш. Ежелп кытай ойшылдарыныц тарих философиясындагы орны. 031НД1К дайындыктын болжамды мэселелер1 1-тацырып. 1. Шыгыс угымы калай калыптаскан, неш бшд1ред1? 2. Шыгыс мифтер1, салт-дэстурлер1 нендей мэселелерге арналган? 3. Шыгыс философиясынын ерекшел1ктер1 кандай жагдайлар мен нендей жетютжтерден тэуелд1? 2-тацырып. 1. Унд1 еркениетшщ калыптасу кезендер1. 2. Кене Унд1 мэдениетшщ турлер1, атаулары, олардыц озара ыкпалдастыгы. 3. Унд1 д1ни-мифологиялык тусш1ктердщ туптамырлары. 4. Ведалар, самхиттер жэне баска да киел1 К1таптар. 3-тацырып. 1. Веданталык 1Л1МН1Ц шарты. 2. Упанишад ведасыныц алгашкы турлер1 жэне турмыстык кызмет1. 3. Упанишадалардыц философиялык идеялары, брахмандык устанымдары. 4. Веданыц брахмандык, буддалык турлер1 жэне индуист1к багыты. 5. Индуизм концепциясы. Индуизмн1ц басты кудайлары жэне дэстурь 4-тацырып. 1. Буддизм мен брахмандык рэс1м-салт аракатынасы. 2. Гаутамыныц ом1р салты жэне буддалык терт акикат. 3. Буддалык жуйеге апаратын жолдар, олардыц езара ыкпалдастыгы. 4. Будда 1збасарларлы жэне олардыц мектебь 5.Будданыц этикалык кагидалары. 5-тацырып. 1. Буддизм жэне дхарма дэстуршщ ортак бастауы. 2. Дхарманыц философиялык магынасы. 216
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 3. Буддизм мен жайнизмнщ идеялык сабактастыгы. 4. Жайнизмнщ калыптасу кезецдер1 мен басты кагидалары. 5. Жайнизм мен Веда кагидасынын айырмашылыгы. 6-тацырып. 1. Чарвака кезкарасындагы материалиста устанымдар. 2. Чарвак этикасыньщ манызы. 3. Ньяя философиясыньщ синкертикалык сипаты. 4. Ньяя мектебшщ «Мен» туралы кагиадасы. 5. Ньяялык ойшылдар кабылдау урд1С1 туралы. 7-тацырып. 1. Жеке «мен-нщ» бостандыгына жетудщ ньялык жэне вайшешиктж жолдары. 2. Вайшешик жуйесщщ непз1. 3. Вайшешик философиясынынн басты угымдары. 4. Вайшешиктердщ кудайга жэне атомдыктусшкке деген кезкарастары. 5. Санкхья 1Л1мшщ калыптасуы, оньщ непзп угымдары. 6. Санкхьялык йпмнщ дэлелд1 танымал ережеск 8-тацырып. 1. Йог жуйесшщ непзп мэселелер1 мен басты агымдары. 2. Йоганьщ максаты жэне тэж1рибес1. 3. Йога философиясындагы Кудай жэне жеке адам мэселесь 4. Миманса мектебшщ тарихи жэне идеялык калыптасуы. 5. Миманса философиясыньщ таным теориясы, метафизикасы, этикасы, теологиясы. 9-тацырып. 1. «Веданта» угымы неш, оньщ турлерь 2. Веданта идеясыныц непзп кагидалары, оньщ уш даму кезендерь 3. Шанкараньщ теориясы, оньщ токтам-тушндерк 4. Шанкара философиясыньщ эмпириялык жэне трансценденгп бастаулары. 5. Веданта тужырымдарын дэйектейтш непзп дэлелдер. 10-так^ырып. 1. Дэстурл1 кытай тарихнамасы, тарихи кезендер1 жэне дуниетанымдык эволюциясы. 217
Ж.Ж. Молдабеков 2. Т1ршш1к бастаулары - ин жэне яннщ, материалдьщ белшектердщ езара себептж байланысты. 3. Космостык, антропоморфтык жэне социоморфтык туашктердщ идея лык багыттары. 4. «И цзинь» («0згер1стер ютабыныц») трактаттарыныц идеялык мазмуны. 5. Ерте Кытайдагы дш мен гылымныц калыптасу ерекшел1ктер1. 6. Кытайдын философиялык ойыньщ дамуына «0згерю ютабыныц» типзген ыкпалы. 11-тацырып. 1. Кунд Фу-цзы ем1р1, дуниеге кезкарасыныц калыптасу кезендерь 2. Кун Фу-цзы 1Л1М1ндег1адам ж эн е цогам мэселес1н1ц мацызы. 3. Кунд Фу-цзыныц 1збасарлары онт ология мэселелер1 туралы. 4. Кунд Фу-цзы философиясы бшпк туралы. 5. Кунд Фу-цзынын тагдырга, дао-жолга жэне дэ-иг1Л1кке кезкарастары. 6. Кунд Фу-цзы адам табигатыныц сапасы туралы. 12-тацырып. 1. Даостык 1Л1МН1Ц калыптасуыньщ тарихи кезецдер1. 2. Лао-цзы, Чжуан-цзы, Ле-цзы, Ян-Чжу кезкарастары. 3 . Д а о ж эн е дэ тур ал ы н е п з п т у с ш к т е р . 4. Чжуан-цзы адамныц касиеттер1 туралы. 5. Даосизмдеп Инь, Ян жэне ци категорияларыныц танымдык рел1. 6. Кунд Фу-цзы аспан бейнес1 туралы. 7. Кунд Фу-цзы тект1, бекзат жэне карапайым адам туралы. 13-тацырып. 1. Легист1к дэстурдщ калыптасу кезецдер1 мен ерекшел1ктер1. 2. «Цзо чжуань» трактатындагы кытай патшалыктары туралы. 3. «Дэн Си-цзы» трактатында аталган жазалау мен тэртш орнату туралы. 4. Легизм адам, когам, мемлекет аракатынасы туралы. 5. Л е ги сте р м е м л е к е г п к к ур ы л ы сты ц м ур аты тур алы . 6. Легизм 6ил1кт1 устап калудыц тэс1лдер туралы. 14-тацырып. 1. Мо Ди ем1р1 жэне «Мо-цзы» К1табы туралы мэл1меттер. 2. Мо-цзы 1Л1М1Н1Ц баска кагидалары. 218
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 3. Моистер коленершшер мен штатка юрмейтш сершер туралы. 4. Мо-цзы 1Л1М1Н1Ц этикалык мэселелерь 5. «Жалпыга бгрдей махаббат» кагидасыныц мэш. 6. Моизм жэне кундфуций ш м1 мемлекеттеп бшпктщ айырмашылыгы туралы. 7. Моизммен мен кундфуцийпплд1ктщ мэдениет туралы кезкарастары. 15-тацырып. 1. Кытай философиясы адамгершйиют сактау онер1 туралы. 2. Адам тэрт1бш орныктыру туралы кундфуцзы дэстурь 3. Адамдарды баскарудагы рэс1м-салттыц рель 4. Сюнь-цзы тусш1пндеп адамныц элеуметпк мэн1. 5. Сюнь-цзы философиясында жол-жораныц орны. 6. Сюнь-цзы адамныц жеке типтер1 туралы. 16-тацырып. 1. Ежелп Кытайда жаратылыстанудыц калыптасу ерекшел1ктер1. 2. «0згер1стер К1табындагы» дуниежуз1Л1к урд1С туралы тушшктер. 3. Ертедег1 Кытай логикасыньщ непзп кагидалары. 4. Кытай логикасыньщ атаулар, ой жетюзу, ойлану теориялары мен ойланудыц нег1зг1 зацдары туралы. 5. Кытай ойшылдарыныц логика жэне кескшдеме енер1н1ц байланысы туралы. 6. Ертедеп Кытай логикасы мен тщдщ дамуыныц аракатынасы туралы. Реферат пен эссе такырыптары Ертедег1 шыгыс еркениет1: тарихы жэне таралуы Ежелп Египет жэне Вавилон мэдениет1, оныц идеялык непздер1, гылыми-техникалык жет1ст1ктер1 Ертедеп Ущц мэдениет1н1ц рухани жэне элеуметпк бастаулары, олардыц эволюциясы, сипаты, курылымы. Ертедег1 Унд1 философиясындагы агымдар, олардыц дши жэне этикалык кызмет1, танымдык жэне теологиялык мацызы. Ежелг1 Кытайдагы саяси-элеуметт1к жэне мэдени езгер1стер. Ежелп Кытайдагы философияньщ калыптасуы жэне дамуы, оныц элеуметпк, этикалык жэне эстетикалык идеясы Киел! ежелг! Унд1 мэтшдер! калай аталады? 219
Ж.Ж. Молдабеков Астика мен настика деген не? Ригведа мэтшдер1 мазмуныныц кыскаша сипаты? Ведалык пантеон: Ригведаньщ непзп тэшрлерш атацыз? Б1рнеше непзп упанишаданы атаныз? Упанишаданын «Тат твам аси» деген созт1ркесшен элеумегпк, адамгершшк жэне психологиялык сипаттагы салдары кандай? Атман жэне Брахман деген не? Упанишадаларда олардын аракатынасы кандай болады? Сансара (езгеру, кайта тулеу) угымын ашьщыз? «Карма» деген1М13 не? Шакьямуни Гаутама калай Будда (нурланган) болды? Буддизмнщ «торт ип акикатын» атаныз? Буддизмдеп «сепздж жолдын» мэш кандай? Буддизмнщ ею непзп багытын сипаттацыз? Архат пен бодхисаттваньщ айырмашылыгы кандай? Санкхьядагы дуализмнщ мэш неде? «Йога» угымы неш бшд1ред1? Шанкараньщ ес1М1 кандай 1р1 шммен байланысты? 1р1 ойшылдардьщ (мысалы, Альберт Швейцердщ) ежелп Унд1 философиясы «ем1рд1 жокка шыгарады» деушщ мэш неде? Легистер занды калай аныктаган? Легист1к (заншыл) ойдьщ непзп угымы кандай? Легизм адамды калай тусшген? Легизмдеп бшпктщ туашп кандай? Заншылдар неге мэдениет мемлекет ушш зиянды деген? Лао-цзынын: «Бшетш адам сейлемейдь Сойлейпн адам бшмейдЬ> деген сез1н калай туануге болады? Конфуций ушш кандай сездердщ бедел1 жогары болган? Емтихан сурактарына непз Шыгыс угымы калай калыптаскан, неш бйшред1? Шыгыс мифтер1, салт-дэстурлер1 нендей мэселелерге арналган? Шыгыс философиясынын ерекшел1ктер1 кандай жагдайлар мен нендей жет1ст1ктерден тэуелд1? Vнд1 оркениетшщ калыптасу кезецдер1. Коне Унд1 мздсниетшщтурлери атаулары, олардыц озара ыкпалдастыгы. 220
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Унд1 дши-мифологиялык туашктердщ туптамырлары. Ведалар, самхиттер жэне баска да киел1 ютаптар. Веданталык шмнщ шарты. Упанишад ведасыньщ алгашкы турлер1 жэне турмыстык кызметь Упанишадалардын философиялык идеялары, брахмандык устанымдары. Веданьщ брахмандык, буддалык турлер1 жэне индуистж багыты. Индуизм концепциясы. Индуизмнщ басты кудайлары жэне дэстурь Буддизм мен брахмандык рэс1м-салт аракатынасы. Гаутамынын ем1р салты жэне буддалык терт акикат. Буддалык жуйеге апаратын жолдар, олардьщ езара ыкпалдастыгы. Будда 1збасаларлы жэне олардын мектебь Будданын этикалык кагидалары. Буддизм жэне дхарма дэстуршщ ортак бастауы. Дхарманьщ философиялык магынасы. Буддизм мен жайнизмнщ идеялык сабактастыгы. Жайнизмнщ калыптасу кезецдер1 мен басты кагидалары. Жайнизм мен Веда кагидасынын айырмашылыгы. Чарвака кезкарасындагы материалистж ^станымдар. Чарвак этикасыньщ мацызы. Ньяя философиясыньщ синкертикалык сипаты. Ньяя мектеб1Н1н «Мен» туралы кагиадасы. Ньяялык ойшылдар кабылдау урД1С1 туралы. Жеке «мен-н1ц» бостандыгына жетуд1н ньялык жэне вайшешикт1к жолдары. Вайшешик жуйес1 жэне оныц басты угымдары. Вайшсшиктердтн кудайга жэне атомдык тус1Н1кке деген кезкарастары. Санкхья Ш1М1Н1Ц калыптасуы, оныц непзг1 ^гымдары. Санкхьялык Ш1МН1Ц дэлелд1 танымал ережес1. Йог жуйесшщ непзп мэселелер1 мен басты агымдары. Йоганыц максаты жэне тэж1рибес1. Йога философиясындагы Кудай жэне жеке адам мэселесь Миманса мектеб1н1ц тарихи жэне идеялык калыптасуы. Миманса философиясыньщ таным теориясы, метафизикасы, этикасы, теологиясы. «Веданта» угымы, оныц турлерь Веданта идеясыньщ непзг! кагидалары, оныц уш даму кезецдерь Шанкараныц теориясы, оньщ токтам-тушндер!. 221
Ж.Ж. Молдабеков Шанкара философиясынын эмпириялык жэне трансцендентп бастаулары. Веданта тужырымдарын дэйектейтш непзп дэлелдер. Дэстурл1 кытай тарихнамасы, тарихи кезецдер1 жэне дуниетанымдык эволюциясы. Т1рш1Л1к бастаулары - ин жэне яннщ, материалдык белшектердщ езара себептк байланысты. Космостык, антропоморфтык жэне социоморфтык тусшштердщ идеялык багыттары. «И цзинь» («0згер1стер ютабыныц») трактаттарыныц идеялык мазмуны. Ерте Кытайдагы дш мен гылымныц калыптасу ерекшел1ктер1 . Кытайдыц философиялык ойыныц дамуына «взгерю ютабыныц» типзген ыкпалы. Кунд Фу-цзы ем1р1, дуниеге кезкарасыныц калыптасу кезендерь Кун Фу-цзы Ьпмшдеп адам жэне цогам мэселес1Н1Ц мацызы. Кунд Фу-цзыныц 1збасарлары онтология мэселелер1 туралы. Кунд Фу-цзыныц тагдырга,дао-жолга жэне дэ-ипл1кке кезкарастары. Кунд Фу-цзы адам табигатыныц санасы туралы. Даостык 1Л1мнщ калыптасуыныц тарихи кезецдер1. Лао-цзы, Чжуан-цзы, Ле-цзы, Ян-Чжу кезкарастары. Дао жэне дэ туралы непзп тусшжтер. Чжуан-цзы адамнын касиеттер1 туралы. Даосизмдеп Инь, Ян жэне ци категорияларыныц танымдык рел1. Кунд Фу-цзы аспан бейнес1 туралы. Кунд Фу-цзы тект1, бекзат жэне карапайым адам туралы. Легистж дэстурдщ калыптасу кезецдер1 мен ерекшел1ктер1. «Цзо чжуань» трактатындагы кытай патшалыктары туралы. «Дэн Си-цзы» трактатында аталган жазалау мен тэртш орнату туралы. Легизм адам, когам, мемлекет аракатынасы туралы. Легизм бил1кт1 устап калудыц тэсшдер туралы. Мо Ди ем1р1 жэне «Мо-цзы» ютабы туралы мэл1меттер. Мо-цзы 1Л1МШЩ баска кагидалары. Моистер коленершшер мен штатка К1рмейт1н сер1лер туралы. Мо-цзы 1Л1МШЩ этикалык мэселелер1. «Жалпыга б1рдей махаббат» кагидасыныц мэн1. 222
Ежелп унд! жзне кытай философиясы Моизм жэне кундфуций Ш1М1 мемлекеттеп бшнктщ айырмашылыгы туралы. Моизм мен кундфуцийшйшктщ мэдениет туралы кезкарастары. Кытай философиясы адамгершшкп сактау енер1 туралы. Адам тэрт1бш орныктыру туралы кундфуцзы дэстурь Адамдарды баскарудагы рэам-салттыц рель Сюнь-цзы туашпндеп адамньщ элеумегпк мэн1. Сюнь-цзы философиясында жол-жораныц орны. Сюнь-цзы адамньщ жеке типтер1 туралы. Ежелг1 Кытайда жаратылыстанудыц калыптасу ерекшел1ктер1. «0згер1стер ютабындагы» дуниежуз1Л1к урД1С туралы тус1Н1ктер. Ертедеп Кытай логикасыныц нег1зг1 кагидалары. Кытай логикасыныц атаулар, ой жетюзу, ойлану теориялары мен ойланудын нег1зг1 зацдары туралы. Кытай ойшылдарыныц логика жэне кескшдеме енер!н1ц байланысы туралы. Ертедеп Кытай логикасы мен тшд1ц дамуыныц аракатынасы туралы.
Ж.Ж. Молдабеков ЕЖЕЛП ШЫГЫС ФИЛОСОФИЯСЫ ПЭН1НЩ ТЕСТ СУРАКТАРЫ 1. Мифологияньщ тарихи турлер1 курамындагы артыгын алып тастаныз: 1. космогониялык 2. зооморфтж 3. эпсаналык тусшжтер 4. антропоморфтж 5. гарштж-культпк 2. Дуниенщ кос бастамасын мойындайтын философиядагы агым: 1. монизм 2 .скептицизм 3. зооморфизм 4. дуализм 5.социоцентризм 3. «Адам ем1р1 - азаптану, одан кутылу жолы - нирвана деген кагида кай философиядан 1. чарвак-локаятадан 2. буддизмде 3. жайнизмде 4. даосизмде 5. вайшешикте 4. Ертедеп Кытай философиясына алгашкы непз! болган 1Л1мд1 аныктаныз: 1. буддизм 2. даосизм 3. перипатетизм 4. жайнизм 5. кунфуциялж 5. Ежелп Унд1 философиясынын агымдарына жатпайтын мектепт! аныктаныз: 1. суфизм 2. веданта 3. жайнизм 4. вайшешик 5. йога 224
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 6. Даосизмнщ непзш салган: 1. Кун Фу-цзы 2. Мо цзы 3. Лао-цзы 4. Гаутама 5. Мэн-цзы 7. Ежелп Ундще кен таралган дши-философиялык Ы м: 1. буддизм 2. йога 3. брахманизм 4. жайнизм 5. чарвака-локаята 8. Дши дуниетанымнын басты ерекшелш: 1. космогониялык сипаты 2. теоцентристш сипаты 3. антропоморфт1К сипаты 4. тотемдш сипаты 5. практикалык сипаты 9. Ежелп Кытай философиясындагы заттардьщ табиги жолы: 1. инь 2. янь 3. жэнь 4. сяо 5. дао 10. Нирвана деген: 1. дуниеден безудщ б1р куш - сананыц сену1 2. алгашкы адам 3. тыныс алу онер1 4. этикалык мурат 5. дуниежузшк ой 11. Дуниетанымнын тарихи турлерш аныктаныз: 1. Д1Н, метафизика, буддизм 2. МИф, философия, Д1Н 3. философия, йога, веданта 4. кришнаизм, миф, бш м 5. миф, сопылык, метафизика 12. Ежелп Унд1 философиясындагы ортодокст1к агым: 1 .буддизм 225
Ж.Ж. Молдабеков 2. суфизм 3. перипатетизм 4. жайнизм 5. миманса 13. Мифологиялык дуниетанымнын бастауына жатпайтын кагидаят: 1. анимизм 2. магия 3. фетишизм 4. материализм 5. тотемизм 14. Астрология ежелп Кытайда кай магынада басым колданылды: 1. жеке адам тагдырын шолу уппн 2. аспан куд1ретш ез басына пайдалану ушш 3. патшалар мен шонжарлардын тагдырын болжау ушш 4. табигаттагы апаттарды тусшд1ру ушш 5. куштзбеш колдану ушш 15. Шыгыс мэдениетше тэн емес ерекшел1к: 1. жеке индивид кауымдастыктан белшбед1 2. ез байлыгын жерге жумсады 3. ез байлыгын капиталга айналдырды 4. тапка белшбеушшк 5. жерлест1к дэстур1 аркылы топтасу 16. Шыгыс философиясы калыптасуына жатпайтын рэс1м: 1. халыктык дэстур-салтка молырак суйену 2. мифологиялык-дши жэне керкемдж тэж1рибеге катар суйену 3 . фиЛОСОфиЯЛЫК ОЙЛану Т13беСШ1Ц ЭЛС13Д1Г1 4. техникалык жет1ст1ктерге нег1зделу 5. гылыми ойдыц аздыгы 17. Ежелг1 Унд1 когамынын курамына енбейт1н элеуметт1к орта: 1. брахман 2. кшатрий 3. вайшьи 4. тап 5. шудра 18. Самхитт бастауына енбейтш агым: 1. ригведа 2. самоведа 226
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 3. яджурведа 4. космология 5. атхарваведа 19. Веда мэтшдерш курамайтын агым: 1. самхит 2. брахман 3. идеализм 4 .араньяки 5. упанишада 20. Мына кезкарастьщ кайсысы Брахман табигатына енбейд!: 1. абыздар 2. веда бел1М1 3. гылыми кезкарас 4. кудайлар аты 5. философиялык угым 21. Будданьщ шынайы шындыгына жатпайтын кагида: 1. кобалжу бар 2. кобалжудыц себеб1 бар 3. кобалжуды токтатудьщ мумюндт бар 4. дуние азапсыз ем1р 5. азаптан шыгу жолы бар 22. Будданьщ дуниетанымына кайшы келетш кагида: 1. шынайы сешм 2. шыншыл сез 3. дурыс 1С 4. жеке бастын камы 5. ак ниет 23. Жайнизм кезкарасымен киылыспайтын кагида: 1. кабылдау кудайдьщ болмысын дэлелдей алмайды 2. кудайдьщ ерекшел1Г1 акылга сыймайды 3. дуние т1р1 жэне Т1р1 емес материядан турады 4. идея езщше белек ем1р суред1 5. Т1р1 затка зиян келт1рмеу 24. Буддизмн1н жайнизмнен айырмашылыгын бьвдретш кагида: 1. жет1к даналык 2. тутас кайырымдылык 3 .1штей устамдылык 4. езгермейт1н заттар бар 5. дурыс 1С-эрекетп икемдеу 227
Ж.Ж. Молдабеков 25. Жайнизмшн казынасына уйлеспейтш кагида: 1. дурыс кылык-эрекет 2. шынайы бшм 3. дурыс сешм-наным 4. жанныц кереген касиет1 5. дене мэцп, тэуелаз 26. Индуизм колдамаган дэстур: 1. уш кудайга табыну 2. политеистш дши багыт 3. эулие мен кудайларга храм салу 4. тер1с куштерд1 талкандау 5. рухани куатты колдау 27. Упанишад философиясына енбейтш агым: 1. миманса 2. веданта 3. буддизм 4. йога 5. ньяя 28. Чарвактар кабылдамаган кагида: 1. сананьщ табигатын сез1нуге болады 2. ойдагы уксастык заттагы уйлест1кке катысты 3. тэннен тыс жанныц ем1рш дэлелдеу мумкш 4. сана рухани субстанцияныц касиетшен гана куралмайды 5. кудайды сез1нуге болмайды 29. Ньяя философиясы дегешм1з: 1. мифологиялык ТуС1Н1К 2. Д1ни кезкарас 3. ойлану туралы 1Л1М 4. натурфилософиялык агым 5. этикалык дэстур 30. Ньяя философиясы жеке «М енд1» калай тусшд1ред1? 1. т1р1 тэн мен саналылык атрибуты 2. ойлар агымы мен сана жалгасы 3. езгермейт1н, езшше жаркырайтын акылдылык 4. акылды субъект 5. тутас субстанция 31. Кудай туралы ньяя-вайшешик теологиясындагы жат кезкарас: 1. дуниеш жаратудыц, жоюдыц бас себеб! 228
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 2. дуниеш атомдардан, кещстштен, уакыттан, эфирден жасайтын куш 3. элемд1 жасайтын эрекеттеп алгашкы себеп 4. барлык Т1р1 заттардыц рухани жетекш1С1 5. табигаттан тыс алып, мэцп куД1рет 32. Вайшешик философиясы дегешм1з: 1. болмыстагы элементтердщ турлену теориясы 2. жалпылама туралы кезкарас 3. мораль туралы шм 4. дши наным 5. эпсаналык сана 33. Вайшешик Ы м1 танымнын кай бастауына токталады? 1. кабылдауга 2. логикалык токтамга 3. салыстыруга 4. куэлшкке 5. кабылдау мен логикалык талдауга б1рдей 34. Санкья мектеб1 кандай бастаманы кабылдамады? 1. адам тэж1рибесш 2. веда ыкпалын 3. пракритид1 4. пурушаны 5. элементтер косындысын 35. Санкхья дегешм1з: 1. объект1Н1 санау аркылы тану 2. философиядагы жет1к бшм 3. меш практикалык т^ргыдан туащцру 4 .теист1к кезкарас 5. кудай туралы шм 36. Санкхья философиясында сана дегешм1з: 1. тэн 2. сез1м 3. акыл 4. ем^р 5. Мен1ц таза, мэцп мэшс1 37. Санкхья танымы арнайы карастырмаган мэселе: 1. кабылдау 2. логикалык тужырым 229
Ж.Ж. Молдабеков 3. саналы бастама 4. киел1 жазба уэж1 5. адам тэж1рибеа 38. Пракрити деген1м1з: 1. рухани бастама 2. инертп бастама 3. материалды субстрат, материалды энергия 4. жан дуние 5. бос кещстж 39. Йог жуйесше енбейтш бел1м: 1.самадхипада 2. садханапада 3. вибхутипада 4. кайвальяпада 5. заттарды тжелей кабылдау 40. Йог жуйесше дайындалуга каж етаз тэсы: 1. сабырлылык 2. уйгарым-жарлыкты орындау 3. тэнд1 жаттыктыру 4. тыныс ал уды реттеу 5. кашыктыкка жупру 41. Йога жуйесш жанартуга катыссыз агым: 1. рахаттануды токырататын кылыктардан тартыну 2. ойды шогырландыратын дене кейт мен т^рыстары 3. назарды жеке объекпгеке шогырландыру 4. дши уагыздан туындаган бейнелерд1 пайымдау 5. беделге бас шп жуг1ну 42. Йог жуйес1мен рухани с1Н1суге кедерг1 жасайтын тэсы: 1. Т1р1ге зиян жасауга урынбау 2. жагымды эдетт1 бетке устау 3. колайлы отырысты кабылдай алу 4. тыныс алуды кадагалау 5. сырткы кушке дэмелену 43. Йогта эрк1мн1н 031НД1К дайындыгына кайшы келет1н тэрт1п: 1. шыншылдык 2. шынайылыкты реттейт1н карма 3. жаксылыктан ез1не пайда кездемеу 4. сез бен 1сте б1реуге зиян жасамау 5. екпеш естен шыгармау 230
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 44. Миманса танымынын кайнар кезше жатпайтын тэртш: 1. веда мэтш1 2. сез1мд1к кабылдау 3. логикалык тужырым 4. жорамалдау 5. табигатка елктеу 45. Миманса философиясына енбейтш бол1м: 1. таным теориясы 2. метафизика 3 .этика 4 .теология 5. мифология 46. Миманса метафизикасы непзделген принцип: 1. плюралиста реализм 2. монизм 3. материализм 4. идеализм 5. детерминизм 47. Веда 1Л1М1 жогарылаткан бас кагида: 1. Кудай -жогары принцпи жэне дуниеш жаратушы куш 2. ритуал тэрт1бш орындау 3. аспан аясынан кутылу 4. спекулятивт1, ауыткымалы тэрт1пке жуг1ну 5. заттык катынастармен шектелу 48. Веда дэстуршде Шанкара кезкарасы непзделген бас принцип: 1. абсолютп монизм 2. атеизм 3. теизм 4. материализм 5 .скептицизм 49. Ведантаны окып-уйренуге кедерп болатын шарт: 1. мэнп нэрсеш мэцп емес нэседен ажырата бшу 2. езщнщ акыл-есщд1 игере бшу 3. дуниекумарлыкка бершу 4. босануга деген умтылысты колдау 5. устаздыц акыл-кецес1н тыцдау 50. Унд1 философиясында сыни дэстурге тусау болган кезкарас: 1. шындыкты кере бшу 231
Ж.Ж. Молдабеков 2. ш ы н д ы к ты тани б ш у 3 . ш ы н ды к ты т у с ш у 4 . аки катты ан ы ктау 5 . б е д е л д1 дай ы н к у й ш д е к аб ы л дау 51. Будда бойынша адам ем1ршщ мэш неде? 1. азап тан уд а 2. аки катты та н уд а 3. енбекте 4 . к ар ы м -к аты н аста 5. к о га м д ы к е м 1рде 52. Буддизмнщ танымдык непзш к^райтын кагида: 1. ф и л о со ф и ял ы к 2 . Д1НИ 3. ГЫЛЫМИ 4. м и ф ол о ги ял ы к 5. д ш и -ф и л о со ф и я л ы к 53. Буддизмдеп азаптан босатылу, адамзат кушшщ сонгы максатын бы д1рет1н термин: 1. нирвана 2 . карм а 3 . с е ш м 4. тан ы м 5. атм ан 54. Кун Фу-цзынын этикалык-саяси кезкарастарынын мэн1 неде? 1. кай ы р ы м ды л ы к п ен б аск ар уд а 2 . ж ан а м ем л е к ет к у р у ж олы н да 3 . ш ы н д ы к ты н э л е у м е т т 1к ар кауы н да 4. к о га м д ы к к уш т1 кал ы п тасты р уд а 5. б и л е у ш ш щ и д еал д ы б ей н е с1н ж асауда 55. Кун Фу-цзы 1Л1М1нде «ес1мдерд1 езгерту» деген1М13 нен! бь!д1ред1? 1. атын ауы сты р уды 2. ш ы н ды к ты тузетуд 1 3 . жеке ад а м д ы тэр б и ел еуд1 4 . Д 1ни мэт1НД1 аударуды 5 . м ун д а й у гы м д ы К ун Ф у -ц з ы колдан бай ды 56. Кун Фу-цзы философиясыньщ 1ргел1 угымдарына жатпайтыны: 1. 13Г1Л1К 232
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 2. бйимкумарлык 3. эдшеттшк 4. дэстур 5. адам суйппгпк 57. Лао-цзы Ьгпмшдеп басты угым: 1. жол 2. медитация 3. аскетизм 4. зулымдыкка карсыласу 5. дао жолы 58. Кун Фу-цзы улысты устазга жарамсыз талап туралы: 1. езшше устаздыкка жету 2. устаздыкка 1штей бетмделу 3. ез уэжшде туру 4. ниетшщ адалдыгы 5. талапты орындамау 59. Мэн-цзы жогары туткан касиет: 1. адамныц бйпм1 мен кайырымдылыгы 2. байлык 3 . 6ИЛ1К 4. жагымпаздык 5. сокыр сешм 60. Моистер бетке устаган багыт: 1. катац тэртш 2. Д1ни баг дар 3 .1штей ерк1нд1к 4. кушт1лерд1ц устемдт 5. патша улпс1 61. Моистер котерген алгашкы мэселе: 1. таным - бшмнщ кайнар к©31 жэне влшем1 2. аспан еркше уйлесу 3. адам табигаты тураксыз 4. басшыга кызмет ету 5. ебдейл1 эрекетке бер1лу 62. Мо-цзы есиетше уйлеспейт1н кагида: 1. адамды тамакпен камтамасыз ет 2. жерд1 женд1 0цдеуд1 уйрен 3. ецбек куралыц болсын 233
Ж.Ж. Молдабеков 4. сауда-саттыкты мецгер 5. билеушшщ ниетш тусшуге тырыс 63. Легистж кагидага уйлеспейтш кезкарас: 1. тэртш, 2. рэс1м-салт 3. музыкадагы езшдж жеке бастама 4. жерге кызмет ету 5. принцип пен ережеш б1рыцгай ету 64. Кытай буддасы кателжтен арылудын кай жолын колдады? 1. ершшект1кт1 2. умытшактыкты 3. уйкышылдыкты 4. карсы шараны колданбауды 5. ыкыластылыкты 65. Буддалык 1Л1м ершшектжке карсы кай шараны колдамады? 1. сен1мд1 2. шабытты 3. ыкыластылыкты 4. кырагылыкты 5. шектен тыс куш керсетуд1 66. Кытай медицинасы мына кагидалардын кайсысын кабылдамады? 1. улкен жэне К1Ш1 дуниен1н б1рлест1Г1н 2. адамнын бес сез1мшщ уйлест1Г1н 3. табигат пен адам арасындагы алмасушылыкты 4. организмдеп езара алмасушылыкты 5. элемдеп уйлес1мдипкт1 ескермеу 67. Этникалык ерекшел1кт1 ашпайтын фактор: 1. табиги ортага ткуелд1 2. экономикалык жагдайдан туындайды 3. улттын 0М1р суру ТЭС1Л1 4. Д1ни наным-сен1м 5. техникалык жет1ст1к 68. XIII г. «Кодекс Куманикустеп» басты мэселелер: 1. парсы, латын, кумэн Т1Л ерекшел1ктер1 2. кудай мен 1нжш Ионна эулиенщ данкы 3. Христиан дши уагыздар 4. кешпел1 мен орныкты мэдениеттерд1Н б1р-б1р1не ыкпалы 5. Кыпшак мемлекетт1к б1рлест1к туралы 234
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 69. Турж хандыгы кай заманды калыптасты? 1. б.д.д. 2. VI г. 3. VII-VIII гг. 4. Х-ХИ гг 5. Одан кешн 70. Араб-ислам еркениетшщ дэстурл1 ерекшелш: 1. жалпымэдени 2. теологиялык рэам 3. дши-путка табынушылык 4. ем1рд1 бул дуниел1 жэне о дуниелж деп белу 5. болмысты Т1р1 жэне елмес жаратылыс деп белу 71. Ислам еркениет1 жогары койган кундылык: 1. Алла мен адамга деген сушспеншцпк 2. махаббат заны 3. мшез кулкы толык адам 4. эволюциялык агым 5. езш езгеден жжтеу дэстур1 72. Vнд1 философиясында адасушылыктын бастауына нен! жаткызды? 1. бастапкы кателесу 2. психологиялык кателесу 3. эгоист1к кателесу 4. космостык кателесу 5. практикалык кателесу 73. Философия кай елде немесе ешрде пайда болды? 1. Еуропада 2. Ежелп Кытайда 3. Ежелп Ундще 4. Ежелп Грецияда 5. Ежелп Кытай, Унд1, Грекия жерлершде б!р уакытта 74. Чарвактар уш1н материалды дуние неден куралады? 1. атманнан 2. ауадан 3. оттан 4 .судан 5. жерден 75. Чарвак философиясыньщ карастырган непзп мэселе: 1. материалды дуниенщ б1рлест1п 235
Ж.Ж. Молдабеков 2. пешш 3. жумак 4. тозак 5. тамук 76. Ньяя философиясы адамды танудын кандай жолдарын усынады? 1. акылдьщ айкындалмаган кушн аныктау 2. максатка жетюзетш кимыл-эрекеттер 3. эдептеп ереженщ жалпылама улпс1 4. жорамалды дэлел 5. кущретпн бергешмен шектелу 77. Ньяя Ы м ш деп танымнын басты турлерп 1. дагдылы кабылдау 2. дагдылы емес кабылдау 3. курде л 1 кабылдау 4. интуитивт1 кабылдау 5. есс13Д1к 78. Ньяя философиясындагы дурыс танудын жолы: 1. КуМЭНД1Л1К 2. кабылдау 3. салыстыру 4. токтам 5. куэл1 дэлелд1к 79. V н д 1 ф и л о с о ф и я с ы н д а ж еке «мендЬ> т у с 1н д 1р у д 1 т а р м а г ы : 1. ол саналылык атрибуты 2. ол ойлар жалгасы 3. б1ртутас акылдылык 4. акылды субъект 5. есс1здк 80. Н ь я я - в а й ш е ш и к т е о л о г и я с ы н д а к у д а й д е г ен 1М1з: 1. дуниеш жарату мен жою себеб1 2. дуниен1 атомдардан жасайтын алып куш 3. элемд1 жасайтын таусылмас куш 4. Т1р1 заттардын рухани жетекш1С1 5. дуниеден тыс рух 81. Вайшешик философиясындагы реалдылык мэселеск 1 .субстанция 2 .сапа 236
Ежелп ущц жэне кытай философиясы 3. кимыл-эрекет 4. уксастык 5. бейсаналык 82. Санкхья дегешипз: 1. сан 2. жет1к бйпм 3. меш рпактикалык т^ргыдан туащцру 4. кайта есептеупп 5. пракритиден тыс мэселелер 83. Ежелп УндЫ к кезкарастагы реалдылык тусш1кт1 калыптастырган бастаулар: 1. анимизм 2. тотемизм 3. пантеизм 4. идеализм 5.гиллозизм 84. Жайнистер усынган тыйымдылык турлерк 1. ем1рге закым келт1рмеу 2. шындыкка зиянды сезд1 келденен тартпау 3. здэлык жасамау 4. тер1ст1 макртдамау 5. к^марлыкка бершу 85. Индуизмнш кудай туралы тусМ ктерш калыптастырган бастаулар: 1. Брахма 2. Шива 3. Вишну 4. ведалык дэстур 5. Кришна 86. «Даршан» созшш басты магынасы: 1. кору 2. шолу 3. кездесу 4. ниет 5. шектелу 87. Санкхья жуйес1 кеШн калай тусшд1р1лд1? 1. пайымдау 2. талдау 237
Ж.Ж. Молдабеков 3. денелж шыныгу 4. аскегпк жаттыгу 5. зрекетс1зд1к 88. «Гита» поэмасындагы белсендЫ к турлерк 1. босану жолы 2. бшм жолы 3. эрекет жолы 4. дши сушспеншшк жолы 5. ез1мен-ез1 болу 89. Упанишад философиясыньщ жуйе-даршанасы: 1. самхит 2. миманса 3. веданта 4. санкхья 5. йога 90. Индия философиясында ортодоксалды емес, настикага жататын агымдар: 1. чарвактар 2 .будд истер 3. жайнистер 4. вайшешиктер 5. йога 91. Унд1 философиясындагы астикага, дши-философиялык агымга жататындар: 1. жайнистер 2. миманса 3. веданта 4 .санхкья 5. йога 92. Каутилья козкарасында прагматикалык сарынды бйш ретш белплер: 1. д1ни кагида 2. салт-жора 3. кукыктану 4. хан жарлыктары 5. мифологиялык ацыздар 93. Будда 1Л1мшде усынылган даналык турлер1: 1. карангылыкка кену 238
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 2 . з а т т ы к б ц н м 3 . б о л м ы с т а б и г а т ы т у р а л ы б й п м 4 . м е д и т а ц и я л ы к е л ш т е у 5 . с у р к и я л ы к к а к а р с ы т у р а т ы н б ш 1м 94. Акикатка жетудщ буддалык Ы м деп жолдары: 1 . бос С63Д1К 2. керу 3 . ж и н а к т а у 4 . м е д и т а ц и я 5 . к о л д а н у 9 5. Будданын ом1рге куштарлыгын кандай умтылыстан быуге болады? 1. э с е р л ш к т е н 2 . с е з 1 м т а л д ы к к а б ы л д а у д а н 3 . ж а н а с у д а н 4 . б о л м ы с к а у м т ы л у д а н 5 . т 1р ш 1Л1к т 1 м о й ы н д а м а у д а н 96. Азапты жагдайдан кутылудын Будда корсеткен жолдары: 1. ы н ж ы г ы т у с у 2 . д у р ы с к е з к а р а с 3 . д у р ы с ш е и л м 4 . д у р ы с м ш е з - к у л ы к 5 . о й д ь щ д у р ы с б а г ы т ы 97. Будда этикасы суйенген кагидалар: 1. т э у е л д ш ш т е п а й д а б о л у 2 . к у б ы л м а л ы л ы к 3 . е м 1 р с у р м е с ж а н 4 . к а р м а т е о р и я с ы 5 . СеН1МС13Д1К 98. Жайнист1к квзкарастын непзш калайтын кагидалар: 1. к а б ы л д а у к у д а й б о л м ы с ы н д э л е л д е й а л м а й д ы 2 . к у д а й ер ек ш ел 1 Г 1 а к ы л г а с ы й м а й д ы 3 . д у н и е - т1р1 ж э н е Т1р 1 е м е с м а т е р и я б 1 р л 1 п 4 . Т1р 1 з а т ж а н м е н р у х т а н т у р а д ы 5 . Т1р 1 з а т к а з и я н к е л т 1р у г е б о л а д ы 99. Жайнистер материя элементтерше тэн кандай белпш атап 0ТТ1? 1. с е з ш у 239
Ж.Ж. Молдабеков 2. ДЭМД1К 3 . И1СТ1К 4. турлест1к 5. пурушалык 100. Жайнизм Ы мш де дуние кандай субстанциядан куралады? 1. Т1р1 жаннан 2. рухтыц саны кеп 3. кещстж 4. уакыт 5. атманнан 101. Жайнистер ушш басты казына: 1. дурыс кылык-эрекет 2. шынайы бшм 3. дурыс сешм-наным 4. карма агымын токтату 5. карма калдыгынан арылмау 102. Абыз-брахмандарга койылган элеумегпк талаптар: 1. веда мшдеттерш сактамау 2. шыгу теп таза болуы керек 3. езш эрдайым устай бшу1 4. бшпрлшмен кезге тусу 5. адамдарга жэрдем беру 103. Брахман кай магынада колданылды? 1. самхитп дэстур 2. кастаньщ жогары тобы 3. веданьщ бел1М1 4. кудайлар аты 5. философиялык агым 104. Будда куш-ж1гер1 непзделген шындык: 1. кобалжу бар 2. кобалжудыц себеб1 бар 3. кобалжуды токтату мумкшд1п 4. кобалжуды реттеу жолы 5. кобалжумен есептеспеу 240
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Тесплердщ дурыс жауаптары: 1(5), 2 (4), 3 (2), 4 (5), 5 (1), 6 (3), 7 (1), 8 (2), 9 (5), 10 (3), 11 (2), 12 (1), 13 (4), 14 (3), 15 (3), 16 (4), 17 (4), 18 (4), 19 (3), 20 (3), 21 (4), 22 (4), 23 (4), 24 (4), 25 (5), 26 (3), 27 (1), 28 (3), 29 (3), 30 (5), 31 (5), 32 (1), 33 (5), 34 (5), 35 (3), 36 (5), 37 (5), 38 (3), 39 (5), 40 (5), 41 (5), 42 (5), 43 (5), 44 (5), 45 (5), 46 (1), 47 (1), 48 (1), 49 (3), 50 (5), 51 (1), 52(5), 53(1), 54(5), 55(3), 56(3), 57(5), 58(5), 59(1), 60(1), 61(1), 62(5), 63(3), 64 (5), 65 (5), 66 (3), 67 (5), 68 (бэрО, 69 (2), 70 (бэрО, 71 (1), 72 (бэрО, 73 (5), 74 (1), 75 (1), 76 (5), 77 (5), 78 (1), 79 (5), 80 (5), 81 (5), 82 (5), 83 (4), 84 (5), 85 (4), 86 (5), 87 (5), 88 (5), 89 (1), 90 (5), 91 (1), 92 (5), 93 (1), 94 (1), 95 (5), 96 (1), 97 (5), 98 (5), 99 (5), 100 (5), 101 (5), 102 (1), 103 (1), 104 (5) 241
Ж.Ж. Молдабеков МАЗМУНЫ Алгы сез...............................................................................................3 1-такырып. Шыгыс философиясы туралы туаш к........................... 5 1-бел1м. Е Ж ЕЛ П УНД1СТАННЫН, ФИЛОСОФИЯСЫ 2-такырып. Унд1 еркениет1 туралы тусшш......................................25 3-такырып. Веданта: упанишада жэне индуизм.............................. 37 4-такырып. Буддизм........................................................................... 44 5-такырып. Дхарма теориясы. Жайнизм...........................................57 6-такырып. Ежелп унд1 философиясынын кыскаша сипаты.......... 63 7-такырып. Вайшешиктер. Санкхья.................................................69 8-такырып. Йога жуйесь Миманса...................................................76 9-такырып. Веданттык философия....................................................82 Н-белш . ЕЖ ЕЛ П КЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫ 1-такырып. Ежелп Кытай дуниетанымы: миф, дш, философия....90 2-такырып. Кунд Фу-Цзы багдары...................................................102 3-такырып. Даосизм..........................................................................114 4-такырып. Легизм. зан непзшде баскару........................................ 132 5-такырып. Моизм. Жалпыга б1рдей махаббат пен езара тшмдйпк кагидаты.................................................................. 143 6-такырып. Ежелп Кытай философиясындагы адам мэселеа.......157 7-такырып. Кытайдагы жаратылыстанулык жэне логикалык кене багдарлар................................................................ 168 Дуниетанымньщ шыгыстык багдары жэне философиялык денгеш........................................................................182 Тусшжтемелер.....................................................................................199 031НД1К дайындык сабактарынын жоспары...................................... 215 Емтихан сурактарына непз.............................................................. 220 Ежелп шыгыс философиясы пэншщ тест сурактары..................... 224 242
«КАЗАК УНИВЕРСИТЕТ!» БАСПАСЫНЬЩ ЖАЦА К1ТАПТАРЫ Габитов Т., Затов К- Казак мэдениеттщ рухани кешепп: оку куралы. - 2012. - 382 бет. 18 1 ^ 978-601-247-659-0 Ютапта казак мэдениетшщ рухани, этикалык, дши жэне элеумегпк кундылыктарына, олардын тарихи дэухрлер арасын жалгастырушы сабактастык релше жэне тэуелаз Казакстан мэдениетшш бупш мен болашагына мэдени-философиялык тургыдан талдау жасалган. Сонымен катар Казакстан мэдениеттщ каз1рп жаЬандану кеш сппндеп инновациялык урдштерше сараптау бершген. Бияздыкова К. Кайта 0рлеу жэне Жана заман мэдениет1: оку эдктемелк куралы. - 2012. - 58 б. 1§В№ 978-601-247-394-0 Оку-эд1стемел1к куралы мэдениеттану мамандыгы бойынша бш м алып жаткан студентгерге, жогары оку орындарындагы гуманитарлык гылым окытушыларына «Кайта 0рлеу жэне Жана заман мэдениет1» атты арнайы курс оку барысында пайдалануга, Кайта брлеу жэне Жана заманнын кене мэдени ескертк1штер1 мен мэдени мураларына кызыгушылык танытатын барша окырман кауымга арналган. Кокеева Д. Ущи дшшщ тарихы: оку куралы. - 2012. - 183 бет. 15В1Ч 978-601-247-548-7 Оку куралында унд1 дшшщ тарихынын калыптасу алгышарттары жэне ущн дуниетанымындагы кудайлар пантеонынын орны мен олардын даму ерекшел1ктер1 дши-философиялык, тарихи тургыда карастырылып, унд1 кудайлар пантеонынын теологиялык ш мш щ бастаулары, дши-философиялык калыптасу алгышарттары, сипаты, мэш жан-жакты талкыланады. Эл-Фараби жэне заманауи Казакстан философиясы / Ж.А. Алтаев жэне т.б.: жауапты ред. Г.К Э бд1галиева; бас. ред. Ж.А. Алтаев. - Алматы: Казак университет^ 2012. - 234 б. 1 § В \ 978-601-247-550-0 Авторлар ужымы усынып отырган монографияда гулама ойшьш Эбу Насыр элФарабидщ шыгармашылык мурасынын непзп кырларын ашуга талпыныс жасалынган. Эл-Фараби энциклопедист-ойшыл ретшде философия, этика, логика, музыка теориясы, дш туралы 1Л1М, математика, мемлекет теориясы жэне баска да салаларында езшщ телтума ойларымен ешпес 13 калдыра алды. Ким Л. Политическая имиджелогия: учебно-метод. пособие. - 2012. - 210 с. 1§В!Ч 978-601-247-377-3 Курс «Политическая имиджелогия», являясь составной частью подготовки специалистов-политологов, выступает важным элементом в формировании гуманитарного компонента в системе обучения бакалавров. Учебно-методическое пособие содержит краткое содержание лекционного материала, вопросы и задания для семинарских занятий, задания для СРСП и СРС, материалы по контролю знаний студентов, примерные темы рефератов, глоссарий, список литературы. Ютаптарды сатып алу ушш «Казак университет!» баспасынын сату бел1мше хабарласу керек. Байланыс тел: 8(727) 328-59-51, 328-56-51, 377-33-37, косымша: 13-67. Мобил.тел. 8-777-316-03-97, 8-707-611-23-39, 8-707-873-93-21. Е-таП: Ьа8ра@кагпи.к2: Сайт: \улу\у.геаё.к2.