Ezhilgi_undi_zhane_kitay_filosofiyasi_2012_Moldabekov

Ж.Ж. Молдабеков лама зацдыльщ - Дао устемдш етед1, адам езшщ ем1ршде сол Даоньщ рэс1М1 мен тэрт1бш орындауга мэжбур. Кудайга табыну - курбандык шалумен катар, кудайдыц тепмен тшдесу жолы- балгершшш рэам1мен жалгасты. Бал ашудын максаты - ездершщ ата-тепне ем1рдеп жет1ст1ктер1 мен кемшшктерш, урпактарыныц ум1т-ниетш жетюзу, сол бастамаларды колдайтынын немесе колдамайтынын жорамалдау. Шан балгерлер1 анау-мынау козбояушы емес, ез ортасынын сауатты адамдары болган, сондай-ак бипплердщ касында журген. Олар шансылардьщ ортак мэселеа мен мшдетш тура аныктауга жш араласкан. Сондыктан балгерлш рэс1мге тшт1 мемлекеттк денгейде кен1л белген. Тек Кытай мифологиясы мен д1н1нде - мистикалык, метафизикалык алып-кашты тус1н1ктер кен ер1с таппады, олардыц орнына асьщпай пайымдаушылык пен накты мемлекеток пайданы ескеру багдары калыптасты; эмоцияга толы кумарлыкка немесе жеке индивидтщ кудайга талпынысынан гер1, акылга, устамдылыкка деген ыкылас, когамдык пайда ушш жеке бастын камынан бас тарту ниет1 басымдау туст1; кудайга табыну немесе дшнщ ыкпалын кетермелейт1н рухани кызметкерлерден гер1, Д1ни рэс1ммен катар зюмш1л1к кызметт1 де мукият орындайтын абыздар - шонжарлардын рел1 арта туст1. Ежелг1 Кытай гылымы. Ежелп Кытайдагы «мифологияд1н-философияньщ» б1р рухани жуйеге келу1не жэне олардын ем1рдщ накты мэселелер1мен уйлесу1не гылымнын аткарган рел1 ерекше. Гылым дегенде салалык жэне багдарлык б1Л1мдерд1н калыптаскан жогаргы денгеш мен езара байланысын айтуга болады. Гылым «ерюн онер», максатты 1зден1С деп есептелшд1. Антикалык дэстурде «гуманитарлык ушт1к» - грамматика, диалектика, риторика, сондай-ак «математикалык тергпк» - арифметика, геометрия, музыка (музыкалык уйлест1кт1 сандык зандылыкпен уштастыру онер1), астрономия ж т к дамыды. Осы бш1мдер саласынын байланысы Аристотельд1н формальды логикасы, онын тэсшдер1 аркылы жузеге асырылды. Ежелп Кытайда гылым - сапалы жэне сандык болып ею топка бел1нед1. Сапалы гылымдарга - медицина, алхимия, астрология, геомантия, физика жатады, ал сандык гылымдардьщ непзш - 100

Ежелп унд! жэне кытай философиясы математика, математикалык уйлестш, математикалык астрономия, нем1рология курайды. Ежелп Кытайда формалды логика жет1лмед1 жэне онын ережес1 эркалай «бурмаланды». Мысалыга, Хуэй Ши (б.д.д. IV г.) «тауыктын уш аягы бар» дейдьОнын екеу1 - заттык аягы да, ушшипс1 - аяк туралы идеалды материалды нэрсеге айналдыратын угым. Мунда аяктын заттык непз1 мен угымдык денгеш арасында сапалык ерекшелж журпзшмейдь Кытай ойшылдары угымдар колемшщ тенс1зд1п заттарды бгрб1рше карсы коюдын басты шарты деп есептейдь Г ылымньщ жетшу жолдары мен тэсшдер! кытайлык ойланудын ерекшел1пн калыптастырды. Кытайлык ойлану бойынша гылымнын термиш жиынтыктын элементш де жэне жалпы жиынтыкты да б1рдей сипаттайды. Мысалга, «аспан» (тянь), б1ржагы, космологиялык уигпктщ - «аспан, жер, адамнын» {тянь, жень, ди) курамдас элемент^ б1ржагы, тутас «табигат», ал «фигура» (денелш форма) (син) - заттардын сез1мд1к сапаларынын (тур, рен, фигура, дыбыстану, туе) б!реу1 {мао, сян, син, шан, сэ) гана. Сонымен жиынтык элементтершщ басты б1реу! 1р1ктелшед1 жэне ол тутас жиынтыкпен тенест1ршед1. Бул танымнын басты багдарына айналдырылады. 031НД1К бакы лау сурактары 1. Дэстурл1 Кытай тарихнамасы, тарихи кезеццер1 жэне дуниетанымдык эволюциясы. 2. Трактаттагы мифтш урдктердщ уксастыгын талдап берщ^з. 3. Тлршшж бастаулары - ин жэне яннщ, материалдык белшектердщ езара себештк байланыстыратын талкыланыз. 4. Космостык, антропоморфтык жэне социоморфтык туеш жтердщ идеялык багыттарын салыстырып караныз. Одан кандай агымдар калыптасты? 5. «И ц з и н ь » ( « в з г е р к т е р К 1 табы н ь щ ») т р а к т а т т а р ы н ь щ и д е я л ы к м а з м у н ы н а ш ы п б е р в д з . 6. Ерте Кытайдагы дшнщ калыптасу ерекшел1ктер1 неде? 7. Ежелп Кытай гылымынын калыптасу кезендер1, оньщ турлер1 мен даму багыттарын сараптап бервдз. 8. Кытайдын эуелп философиясынын ыкпалы кандай болды? 9. Кытайдын философиялык ойыныц дамуына «взгерю ютабыньщ» типзген ыкпалы кандай? Эдебиеттер 1. Древнекитайская философия. - Т. 1 ,2 .- М ., 1972-1973. 101

Ж.Ж. Молдабеков 2. История китайской философии. - М., 1989. 3. Васильев Л.С. Проблемы генезиса китайской мысли. - М., 1989. 4. Древнекитайская философия. Эпоха Хань. - М., 1990. 5. Китайская философия. Энциклопедический словарь. - М., 1994. 6. Фэн Юлань. Краткая история китайской философии. - СПб., 1998. 7. Великие мыслители Востока. - М., 1998. 2-такырып. КУНД ФУ-ЦЗЫ БАГДАРЫ Дэргстщ мацсаты: Чжоу дэу1р! жэне Кунд Фу-цзы 1Л1мшщ ерекш елтн сипаттау. Кунд Фу-цзы ш мш щ непзп идеялары мен угымдарын ашып беру. Чжоу дэу1ршдеп Кытайда (б.д.д. VI гасырда) улкен саясиэлеумегпк езгерютер болып жатты. Чжоулык билеушьван езш Аспанньщ жердеп улы ретшде бас эулиелш кызмегп аткарып жатса да, онын ук1мет1 де, бедел1 де ыдырай бастайды. Тайпалар арасындагы кан тепстен патриархалды-кандас катынастыц т1рен1штер1 шытынады, тукымдас шонжарлардьщ мэцп бшнп ыдырады. Онын орнына б1р орталыкка уйымдаскан тзрт1п енд1. Кене кытайлык естелштер Чуньцюда айтылгандай, б.д.д. УШ-У гг Кытайда бшпк, байлык жэне ыкпал ушш куресте Т1ПТ1 агайын-туыскандар б1рш-б1р1 аямай, ездер1н-ездер1 елт1руден тайынбаган. Отбасы мен турмыстагы кене дэстурд1н ыдырауы, топ-топпен, тайпалар арасындагы ымырасыз курестер, шонжарлардын саткындыгы мен тойымсыздыгы, карапайым халыктьщ кедейлену1 мен кайгысы - муныц бэр1 киыншылыкты кебейгп, Т1ПТ1 еск1 салтка деген наразылыкка толы, сыни кезкарастарды ушкындатты. Тэртш тдш ке карсы жана идеялар туындады, жана тусшш пен кезкарасты 1здеушшер катары комактанды. Жана идея тын беделге муктаж болды. Кун Фу-цзы (б.д.д.551-479 жж) эйгш, б1рак кедей Лу патшалыгында ем1р суред1. Оныц экес1 осы патшалыктыц шагын б!р уез1н баскарады. 15 жаска келгенше Кун Фу-цзы падашы, кузетш1 болып кун керед1. 15 жастан бш м алуга мумк1нд1к алады. 50 жасында ез1Н1ц философиялык мектебш ашады. Оныц тец1рег1не кептеген шэюрттер топталады. Шэк1рттер1 устазынын эцг1мелер1 мен нускауларын жазып отырган. Устаз болса, «Ши цзин» ютабыныц кагидаларын насихаттауга улкен мэн бер102

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ген. Устаздыц уйрету1 бойынша, ютап адамнын дуниеге деген тусшичн кенейтед1, сол аркылы адамдардын б1рш-б1р1 сыйлауга, уйде улкенд1 тындауга, отбасынан тыс патшага кызмет етуге, Т1ПТ1 жануарлардьщ, кустардын, ес1мд1ктер мен агаштардын атауларын бшуге жумылдырады. Кун Фу-цзы а) аспан, жер, адам туралы бурынгы жалпылама сипатты непзге алды; э) дао, дэ, тагдыр (мин), аспан астындагы жазмышы (тянь мин) туралы идеяны кабылдады; б) адам табигаты мэселесш арнайы карастырды. Есюш дэрштеу - кун фу - ций дэу1ршде 031НД1К максатка айналады. Кун Фу-цзы ипмшщ туптамыры адам жэне когам мэселесше Т1релед1. Онын себептер1 эркалай. Кундфуцийиплдж (жу цзя) даошылдыкпен б1рге пайда болган. «Кунд-фуций» - Кунд Фу-цзы ес1мшщ латын тшше бешмделген тулгасы. Оныц баска ес1мдер1 - Кунд Цю, Кунд Чжунни, Кундцзы. Дэстур бойынша, ол Лао-цзыдан жасы К1Ш1 замандасы болып есептелед1. Каз1рг1 кезде алгашкы таза даошылдык шыгармалардыц кундфуцийш1л шыгармалардан кей1н, Т1ПТ1, оган жауап ретшде жазылганы аныкталып отыр. Тарихи тулга рет1нде Лао-цзы Кунд Фу-цзыдан кешн ем1р сурген сиякты. Б1р1нш1ден, Кунд Фу-цзы шыгарма жазбаган, ол Сократ сиякты езшщ бшмш ауызша уйреткен. Онын эцпмелерш шэк1рттер1 жазып алган. Кайсыб1р ацыз бойынша, Лао-цзы картайган шагында епзге М1Н1П, Батыска кеткен екен жэне ол Кытайга кайта оралмаган. Шекара бекетшщ бастыгы елден кетш бара жатканда Лао-цзыды ез ипмш уйретуге кенд1рген. «Дао дэ цзин» осылай пайда болган екен. «Дао дэ цзинде» кундфуцийлш ш мге карсы б1раз уэж айтыЛаДЫ. КуНД Фу-ЦЗЫ фиЛОСОфиЯСЫ МеН К0нфуЦИЙШШД1К 1Л1МН1Ц адамгершш1к, ЭД1ЛД1К, жол-жора, салт-гурып т.б. сиякты неп зп категориялары сыналады. Енд1 б1р ацызда Лао-цзы Кунд Ф у - цзымен кездес1п, оныц н еп зп идеяларын кабылдамайды екен. Бэлк1м, Кунд Фу-цзы 1Л1М1 кец тарагандыктан Лао-цзы ез трактатында оны сынаган шыгар деген болжам кез1гед1. Кундфуциялык философияныц ец кернект1 ек1лдер1 - Мэнцзы (б.з.д. шамамен 372 - 289 жж.) (баска ес1мдер1 - Мэн Кэ жэне Мэн Цзыюй), Сюнь-цзы (б.з.д. шамамен 313 - 338 жж.) 103

Ж.Ж. Молдабеков (баска ес1мдер1 - Сюнь Куан, Сюнь Цин, Сунь Цин), Дун Чжуншу (б.з.д. 190 немесе 179 - 120 немесе 104 жж.). Кунд Фу-цзы философиясыньщ ец мацызды шыгармаларына «Лунь юй» (Кунд Фу-цзыныц эцпмелер1 мен айткандарын жазбаша тур1 болатын «Эцпмелер1 мен ой-шюрлерЬ>), «Мэн-цзы» (бул трактатты Мэн-Кэнщ шэмрттер1 мен 1збасарлары курастырган), «Да сюэ» («Улы шм»), «Чжун юн» («Орта туе туралы шм»), «Ли цзи» («Сыпайылык ережелер1 туралы жазба»; оныц баскаша аударылган атауы да бар) жэне орта гасырда «Хань дэу1ршщ Кунд Фу-цзы» деп аталган Дун Чжуншу жазган «Чунь цю фаньлу» («Шыктары мол «кектемдер мен куздер»). Оныц мундай атакка ие болуы тепн емес ед1: нак осы Дун Чжуншу Хань дэу1ршде конфуцийшшджке ресми мемлекеттш идеология сипатын устеугеде ецбеп сщген. Кунд Фу-цзы философиясында онтологиялык мэселелер арнайы кетершп, талданбаган. Кунд Фу-цзы философиясыньщ барлык непзп мэселелер1 адам мен когам тещрепнде болган, сондыктан оны жалпы турде элеуметтт философия деп аныктауга болады. Ежелп кытай философиясындагы бул багыттын непзш салушы Кунд Фу-цзы езшщ шмшде ежелг1 замандагы когамныц жэне оныц 1Ш1ндеп адамньщ журш-туруы элдекайда жаксы болатын деген шюрд1 нег1зге ет1п алган. Бул - ес1мдер1 ацызга айналган Яо, Шунь жэне Юйдщ заманы, ал егер нактытарихи дэлд1к кажет болса бул Чжоу дэу1р1 (эс1ресе, Батыстык Чжоу кезец!) болатын. Кунд Фу-цзы сол кезецнщ идеялары мен муратын замандастарына жетк1зуд1 м!ндет санаган сиякты. Ол ез1 былай деп ашык айтатын: «Мен ешнэрсе жасамаймын, мен - жалгастырамын; мен ежелпге сенемш жэне оны шекс1з суйем1н». Оныц ойынша, ежелг1 даналык «Ши цзин» мен «Шу цзинде» сакталган, сондыктан ол ез шэюрттерше соларды кеб1рек окуга кецес берген. Кунд Фу-цзыныц 1збасарларында онтологияныц квлемш кецейту урд1С1 мен кундфуцийшшд1к философияныц нег1зп идеяларын, категориялары мен кагидаларын онтологиялык, тургыда неггздеуге кулшыные байкалады. Кунд Фу-цзыныц «Эцпмелер1 мен ой-п1К1рлер1нде» инь, ян немесе ци категориясы арнайы карастырылмаган, «Ли цзи» шыгармасында олар орын тапкан. 104

Ежелп унд! жэне кытай философиясы «Ли цзиде» былай делшген: «Адам баласына жер мен аспаннын касиеттер1 тэн болады, онын 1шшде ак пен кара (ягни ян мен инь. - Ж .М.), рух пен жан косылады, бес стихияныц жетшген цилерг косылады». Бес стихия угымы (у син) алгашкы рет «Шу цзинде» кездеседь Кунд Фу-цзы олар туралы ештеце айтпайды (мумюн шэюрттер1 жазып алмаган шыгар). Ал Дун Чжуншу озшщ элеуметпк-этикалык ержелерш непздеу максатымен «Шу цзинде» былай деп жазган: «Аспаннын бес элемент! бар. Б1ршшю1 - агаш, еюнипс1 - от, уш1нш1С1 - жер, терт1нш1С1 - металл, бесшипа - су деп аталады. Агаш - бес элементтщ бастауы, су - бес элементтщ аякталуы. Бул - Аспан аныктап берген тэртш. Агаштан от, оттан жер, жердей металл, металлдан су, судан агаш туады». Осылай шенбер туйыкталады; элементтерд1 булайша тудыру жэне кайта тудыру удер1С1 унем1 жузеге асып отырады. Кытайдын эуелп философиясында аспан, жер жэне адам универсалияныц «мацызды» т1збеп болатын. Шекс1з басымдылыкка аспан ие болган, тшт1, адамныц бар-жогы бшнбейтш де, ал жер туралы мулде айтылмайтын. Кунд Фу-цзы алгы философиямен салыстырганда, б!р жацалыкты енг1зген, ягни ол адамды анык категорияга айналдырган. Ол жер туралы айтпаган деуге болады, б1рак одан кеЙ1нг1 конфуцийшшд1кте жердщ мацыздылыгы арткан. Кунд Фу-цзы эуелп философиядан аспан, жер, адам сиякты универсалиялармен катар, дао, дэ, тагдыр {мин), аспан жазмышы (тянь мин) сияктыларды да алган. Син (бул жерде - адами болмыс немесе адамныц табигаты мецзелед1). Кунд Фуцзы философиясынын мацызды онтологиялык категориясына айналган. Бул категория даошылдык философияда да кездеседь Эуелп философиядагы сиякты аспан моральдык кана емес, д1ни курметп талап етет1н кандай да б1р саналы, эрекет етуш1 ец жогаргы, куд1ретт1 куш рет1нде бейнеленген. Алгашкы философиялык мэтшдерде, эс1ресе, «Ши цзиндеп» кезкараста аспан кейде эд1л, кейде эдшетс13 болады. Кунд Фуцзы аспанныц эдшд1пне шубэ келт1рмеген. Аспан озшщ эм1рш эрб1р адамга жетюзедь Ондай буйрык шартсыз эдш болады. Аспан озшщ бил1пн бук1л Аспан асты элемше жург1зед1. Де105

Ж.Ж. Молдабеков сек те, Кунд Фу-цзы жэне кундфуцийшшдер Аспан асты дегенд1 даошылдык шмнен баскаша тусшген. Егер даошылдыкта ол - «аспан астындагы барша нэрсе» (казактыц «кун астындагы Кунекешмен» салыстырыцыз) болса, онда Кунд Фу-цзы философиясы ушш ол - ел, когам, мемлекет болады. Аспан асты элем1 - адамдар туратын элем. «0м1р мен ол1м, - дейд1 Кунд Фу-цзы, - Аспанныц эм1рше тэуелд1, тектшк пен байлык та Аспаннан келедЬ>. Демек, когамдагы мул1кт1к ж1ктел1с табиги-тарихи жолмен, когамныц даму жолымен емес, жогарыдан, Кунд Фу-цзы ушш одан бшк ешнэрсе болмайтын аспаннан тусед1 екен. «Аспан гана улы...», - дейд1 ол. Ал ХаНЬ ДЭу1рШ1Ц КуНДфуЦИЙШ1Л1 ДуН ЧжуНШу «Ши ЦЗИНН1Ц»: «Аспан халыкты тугызады», - деген ережесш кайталаган жэне ез тарапынан: «Аспан оган билеуш1Н1 Ж1беред1. Бул - Аспанныц жосцары», - дегенд1 косады. Бул туста кундфуцийш1лд1ктег1 аспан категориясыныц идеологиялъщ кызмет1 айкын кор1Н1С табады. Кунд Фу-цзы философиясы да халык санасында билеуш1н1н («шыгыстык озбырдыц») бил1Г1н актап, оны ныгайтуга ти1С болган. Аспан алые, ал накты бил1к жер бет1ндег1 билеушшщ колында. 0йткен1 «жердег1 эм1рш1 - аспан емес, император, ейткеш адамга куддрегп зацды, д1н занын, адамгершшк зацын аспан берген жок, бермейд1 де. Табигатты Тянъ емес, император баскарады жэне император гана Тянъмен байланыса алады». Кунд Фу-цзы философиясында аспан категориясыныц дши, саяси-идеологиялык жэне этикалык кызметтер1 болады. Кь1тай мемлекетшде гана емес, Кунд Фу-цзы философиясында да аспаннын ен жогаргы дши мэртебес1 болган. «К1мде-к1м аспанныц алдында К1НЭЛ1 болса, - деп акыл айтады Кунд Фу-цзы, - сол мшэжат етет1н нэрсен1 таппай калады». Ол куд1ретт1 бастау ретшдеп аспанды ата-бабалардыц рухтарынан да жогары койган. Келес1 мацызды кундфуцийшшд1к категория - тагдыр {мин), ол аспанмен б1рге — тянъ мин болады, ягни ол - аспанныц эм1р1, аспанныц буйрыгы немесе аспанныц жазмышы. Зерттеушшер мин батыстык тагдыр туаш пнен мулде ерекше нэрсе дегенд1 айтады. Батыста жалпы тагдыр сокыр жазмыш эр1 абсолютт1к басыбайлык рет1нде тусшшед1. Мундай тус1Н1кт1ц мэн1 ом1рдег1: «Жазмыштан озмыш жок», - деген формуламен бершед!. Кунд 106

Ежелп унд! жэне кытай философиясы Фу-цзы: «ол - сокыр куш, жазмыш емес, адамньщ кез келген тэуелдшктен азат ететш жолга тусемш деген ниет1 болса, ол орындалуы тшс ен жогаргы буйрык болады», - дейдь Демек, Кунд Фу-цзы шмшде адамнын тагдырга-минге катысты белгш б!р тацдау ерю ндт бар: адам оган еред1 не ермейдь Мэн-цзы аспан мен тагдырдыц аракатынасын былайша сипаттайды: «Адамнын катысы жок нэрсенщ бэр1 аспанныц буйрыгы! Адам себеп болмаган нэрсенщ бэр1 тагдырдыц 1с1!». Даошылдык философия сиякты Кунд Фу-цзы философиясы да алгы философиядан дао жэне дэ универсалияларын кабылдап, оларды езшщ категорияларына айналдырган. Кундфуцийлш мэтшдерде «дэ» игш к жэне кут-береке деп аударылган. Дао-жолына келер болсак, б1рншпден, оган улкен мэн бершетш, еюнипден, Кунд Фу-цзы философиясында аспанмен салыстырганда оныц мэртебес1 коп томен ед1. Даоныц мацыздылыгын Кунд Фуцзыныц мына сездершен ацгарамыз: «Юмде-юм тацертец жол туралы естюе, сол адам кешке ол1ммен корыкпай карсыласады». Бул жерде, бэлюм, эцпме Аспан асты элемшщ жолы туралы айтылатын сиякты, ейткеш ол жалгыз. Дун Чжуншы былай деп жазган: «Аспан асты элемшде ек1 Жолдыц болмайтыны белгш1 нэрсе». Алайда даошылдык философия бойынша, мысалы, Лаоцзынын шюр1 бойынша, дао-жолмен журу не журмеу адамньщ озше байланысты нэрсе (олардыц салдарына тэуелс1з), ал Кунд Фу-цзыныц шюршше, ол - аспанга тэуелд1 нэрсе. «Лунь юйде» былай айтылады: «Сол жолмен журуд1 не журмеуд1 Аспанныц буйрыгы шешед1». Мундай тусщш адамды жолды тацдау, не тацдамау жауапкершшпнен босатады. Кунд Фу-цзыныц пшршше, жол жалпы Аспан асты элемнщ жэне жеке адамнын иел1г1ндег1 нэрсе. «Ли цзиде»: «Адамнан тыс жаткан [дурыс] жол жок», - делшед1 жэне бул свзд1 У стаз, ягни Кунд Фу-цзы айткан екен. Бул ереже жолды тацдауды не тацдамауды аспан аныктайды деген жогарыдагы ережеш жокка шыгарады. Бул жерде адам ю жуз1нде субъект рет1нде танылады. Кунд Фу-цзыныц танымал 1збасары Мэн-цзы сол заман уш1н революциялык ой айткан: «Халык ец басты нэрсе [мемлекетте], одан кешн жер мен дэннщ рухтары [турады], ал билеупп соцгы орында турады. Сондык-тан халыктыц к0Ц1Л1нен шыккан адам 107

Ж.Ж. Молдабеков гана кектщ улы бола алады». Мэн-цзыныц бул ережеа жогаргы бил1к туралы алгы философиялык тужырымдар мен легистер {фа цзя мектеб1) ш мш е гана емес, аспанныц буйрыгы туралы кундфуцийшш идеяга да кайшы келедь Б1рак Мэн-цзы идеясыныц кундфуцийш1лд1к философияда аныктаушы рол1 болмаганын атап ету кажет. Кунд Фу-цзыныц философиясы тагдырга, дао-жолга жэне дэигшжке катысты субъектшк элементтщ, демек, адам ерющцп элементшщ болуына жол беред1 жэне оны менсшбейтш кезкарасты айыптайды. «Лунь юйде» былай делшедк «Егер 1згш1к берж болмаса, Егер жол журект1 жауламаса, Олардын бар-жогынан пайда жок». Кунд Фу-цзы ез заманындагы когамда адамдардын жолдан тайганын айыптайды... «Аспан асты элемшде жолдыц жогалганы кашан...», - дейд1 ол. Немесе: «Жолга сураныс жок...». Конфуций Аспан асты элемшде жол болган жагдайда жэне жол болмаган жагдайда адамныц журш-туруын тусшд1редь Кунд Фу-цзы философиясынын тагы б1р мацызды онтологиялык категориясы - адамныц табнгаты (сын). Бул категория кундфуцийшшдер уш1н ©те мацызды болган, дегенмен ол «Лунь юйде» сирек кездесед1. «Ли цзи»: «Адамга аспан сыйга берген нэрсе - оныц табигаты деп аталады...», - дейдь Дун Чжуншу нактылай тусед1: «0м1рде бар кабшеттер сиякты, табиги каб1леттер де адамныц табигаты деп аталады. Табигат (сонымен), - (эуелп) касиет». Демек, адамга туганда бершген нэрселер оныц табигаты болады. Кунд Фу-цзы философияда адамнын мэнг оныц табигатпен аракатынасы аркылы емес, оны табигатка царсы цою аркылы аныкталады. Адамныц мэш табигаттан тыс, накты айтканда, элеуметтж-мэдени болып саналады. Кунд Фу-цзы адамды, непзшен, элеуметт1к жаратылыс деп есептеген жэне когам - адамнын мацсаты туралы мэселеде талкыланатын непзп магыналык контекст болады. Кунд Фуцзыныц когам мен элеуметтшк деген нэрселерд1 тусшушдеп ерекшел1ктерд1 атап оту кажет. Олардын пшршше, социум - когам мен мемлекеттщ б1рл1Г1 жэне мемлекеттщ басында «кект1ц 108

Ежелп унд! жэне кытай философиясы улы» - билеулп турады, ал адам мен когамды мемлекет тарапынан баскару саяси тургыда емес (легистерде сиякты), таза элеуметтш тургыда угынылады. Кунд Фу-цзы философиясы элеуметтшшт1 этикалыц тургыда туащцрген. Онда этикалык бастау басым. Б1здщше, Кунд Фу-цзы мен кундфуцийшшдштщ философиясын этикалъщ-элеуметтгк деп аныктаган жен. Бул - адам, оныц мэш мен кызмет1, непзшен, этикалык-элеуметтш (этикалык бастаудыц басымдылыгымен) тургыда пайымдалады деген сез. Кундфуцийгшлдш философия бойынша адами мзн мен адами болмыстыц аракатынасы кандай? Адами болмыс: а) адаммен б1рге дуниеге келед1 жэне адам езшщ мэнш когамда адамдар арасында ем1р суру барысында табуы тию; э) адам езшщ мэнш тэрбиешц, бт м алудыц, басцарудыц (мемлекетпк баскарудыц) аркасында иеленед1. Адам табигатыныц сапасын кундфуцийш1лдер эртурл1 тусшген. Кунд Фу-цзы 1Л1М1нде адам бойындагы этикалык бастау басым келед1 жэне этикалык категорияларга жацсылъщ пен жамандьщ категориялары жатады. Сондыктан адам табигатыныц сапасы жамандык пен жаксылыктыц аракатынасы аркылы аныкталады. Зерттеушшердщ ортак п1к1р1 бойынша, Кунд Фу-цзыныц ез1 адам табигатын иг1Л1к пен зулымдыкка катысты бейтарап деп аныктаган. Муны Кунд Фу-цзыныц келес1 сез1 дэлелдейд1: «Табигат эрк1мд1 баскамен жакындастырады, Ал эдет оларды б1р-б1р1нен алыстатады». Эдет (кейде оны «тэрбиеде» деп аударады) - туа б1тет1н нэрсе емес, адамныц элеуметтш ем1ршде алынатын нэрсе. Келт1р1лген сездерден адамныц табигаты бгрдей, ал жаксыга не жаманга бешмдшш элеуметтенуд1н барысында пайда болады деген корытынды шыгады. Сонымен, адам табигатыныц жаксылык пен жамандыкка бейтарап болуы Кунд Фу-цзы ушш адамды дурыс багытта тэрбиелеу кажетт1Л1Г1 туралы, ягни оган жаксылыкты уйрету туралы ереженщ дэлел1 болады. Адамныц табигаты эуелден мешр1мд1 жэне оган сырттан ешкандай эсер болмаса, ол мешр1мд1 калпын сактайды. «Егер адам жамандык ютесе, - дейд1 Мэн-цзы, - оган оныц табиги касиеттер! юнэл! емес». 109

Ж.Ж. Молдабеков Алайда бул адамды тэрбиелеудщ кажет1 жок деген сез бе? Мэн-цзы: «Тамагы ток, кейлеп кок адам тэрбие кермесе, хайуанга айналады», - деп ашык айтады. Кешн адам табигатыныц касиеттерш баскашатуащцретш кезкарастар пайда болган. Сюньцзы, эуелде адамньщ табигаты зулым болады, сондыктан оны тэрбиелеу кажет дегендей шюр айтады. Бул жерде 613 Дун Чжуншу, «Хань дэу1ршщ Кундфуцишнщ» кезкарасын карастырамыз. Оныц айтуынша, адамда ею тагдыр, ягни аспан аныктаган сон езгермейтш улы тагдыр жэне ауыспалы, взгермелг тагдыр болады. Соцгысы толыгымен адамга байланысты нэрсе, сондыктан Дун Чжуншудыц шюршше, ол дурыс баскаруга муктаж болады: «Егер баскару дурыс болмаса, адам ызаланады». Аспан жарататын халык туралы Дун Чжуншу: «оныц табигатында ип болуга кабшет бар, б1рак ол ип бола алмай жур, ол ушш Аспан оныц устшен билеупнш койган. Аспанныц калауы сондай. Халык аспаннан ездтнен ип бола алмайтын табигатты жэне эм1ршщен табигатты ретке келт1ретш акылды алады. Билеупп Аспанныц жоспарын мурага алып, оны жузеге асырады, оныц максаты - халык болмысыныц калыптасуын аяктау», - дейд1. Дун Чжуншу: «тэл1м алмаган халыктыц иг1 болуы мумюн емес», - деп ашык айтады. 031Н1Ц трактатында Дун Чжуншу адамньщ болмысы эуелден 13ГШ1КТ1 болады деген шюрдеп ойшылдарга, эс1ресе, Мэн-цзыга ашык карсы шыгады. Оныц шюршше, нагыз данышпандардыц ешкайсысы олай демеген. Сонымен, Дун Чжуншудыц п1К1р1нше, эуелден адамнын болмысы Мэн-цзы айткандай 1зп де, Сюнь-цзы айткандай зулым да, Кунд Фу-цзы айтатындай бейтарап та емес. Адамнын табигатын тар магынасындагы табигат жэне сез1мн1ц саласы (цин) деп жштегенде, Дун Чжуншу алгашкысы 1зпл1кке, ал кеЙ1нг1С1 зулымдыкка бешм турады деп тус1нд1ред1. Сол 1зп бастауды дамытып, зулым бастауды жаншу керек. Б1рак бул адамньщ да, халыктыц да колынан келмейт1н ю. Дун Чжуншудыц б1лу1нше, «13Г1Л1К болмыстан емес, уйретуден пайда болады». Бул ереже мыкты мемлекетт1к бил1к пен билеуппнщ жеке бил1Г1 уш1н ТИ1МД1 нэрсе болатын. Аталган мэселе бойынша маман рет1нде А.И. Кобзев былай жазган: «Кундфуцийден Ван Янминге дешнп конфуцийшшдштщ 110

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ею мыцжылдык даму кезешнде адам болмысыньщ, игш к пен зулымдыктыц аракатынасы туралы мэселеш шешудщ бариш мумкт жолдары карастырылган». Дегенмен мэселеш былайша тус1нд1ру сипаты адамды мемлекет тарапынан «элеуметтещцру», тэрбиелеу, уйрету жэне баскару кажеттшп туралы мэселеге карай бастамайды. Кундфуцийдщ философиясы жалпы этикалык-элеумегпк болгандыктан, адам мэншдеп жагымды кырларды жеке карастырган. Бул жерде адамнын мэш езегшдеп «бес турактылык» (у чан) жаткан элементтердщ жуйес1 аркылы бершедь Оларга юретшдер: жэнъ (адамгершшк немесе адамды сую; кейде «адамшылык» деп аударылады), и (эдшдш немесе борыш), ли (сыпайылык, салтгурып немесе этикет), чжи (даналык, парасат; кейде «бшм» деп аударылады), синь (сешмдшк, адалдык; кейде «сен1м» деп аударады). Бул категорияларга баскалары да жатады: сяо (баланыц курметтеу1 немесе ата-ананы кад1рлеу), ти (агасын сыйлау, жасы К1Ш1Н1Н борышы), чжун (адалдык, бершгенд1к, шыншылдык), хэ (уйлес1м, кел1С1м), юн (ерл1к, батылдык, журектшк), цай (дарын, каб1летт1л1к) жэне баскалары. Бул жерде шэюрттщ дайындык денгеш манызды, ейткен1 устазынын айткан-дарын дурыс тусшш, кагазга жазатын шэк1ртке кеп нэрсе байланысты. Кунд Фу-цзынын унататын жумысы -угымдарды аныктау ед1, б1рак олар б1рмэнд1 болмайтын, ойткен1 угымдар оныц юммен жэне кандай жагдайда араласуына байланысты аныкталатын. Оныц б1рдей суракка эртурл1, кейде карама-кайшы жауап кайтаруы сонын белг1С1. Кунд Фу-цзы адамгершшкп жогары багалайды. Оны мына келес1 сездер1нен ацгарамыз: «Адам ушш адамгершшк от пен судан да мацызды нэрсе». Адамгершшшке умтылудыц 031 ипл1к. «Адамгерш1л1кке карай умтылудыц ез1 жамандыктан куткарады». Кундф Фу-цзынын айтуынша, адамгерш1л адам баска адамдарга катысты дурыс, объективт1 кезкараста болады. «Адамгершшп бар адам гана баска адамдарды жаксы кер1п, олардан жи1ркене алады», «баскага ез1не т1лемейт1н нэрсен1 жасамайды...». Бул мэн де жетел1 ем1р салты адамныц журепне сырттан келмейд1, оны адамнын ез1 тауып, ез1 жогалтады дегенд1 бшд1ред1. Кунд Фу-цзы бул туралы ашык айткан: «Адамгершшкт1 болу баскага емес, адамныц езше байланысты». 111

Ж.Ж. Молдабеков Бес туракты касиеттщ б1р! ретшдеп жол-жораны (ли) сактау - халык пен карапайым адамныц гана емес, сондай-ак, патшаныц да, жалпы мемлекегп баскарудыц да мшдеть «Билеупп жол-жораны устанып, бодандарга бшппн журпзед1...», - деп тусшд1ред1 Кунд Фу-цзы. Жора сакталса, бшйк журпзу де оцай болады: «Билеупп жол-жораны унататын болса, халыкка озшщ бшппн журпзу1 де оцай болмак». Кунд Фу-цзыныц пшршше, адамныц кейб1р жагымды касиеттер1 жол-жораныц аясында коршбесе, жагымсыз касиетке айналып кету1 ыктимал. Атап айтканда, ол былай дейд1: «Жорадан тыс кошемет корсету шаршатады, ал одан тыс сактык коркактыкка жетелейд1; жорадан тыс батылдык бул1к шакырады, жорадан тыс турашылдык тез1мс1зд1кт1 тугызады». Демек, жол-жора - адамныц жагымды касиеттерш реттеуип эр1 сзйкестенд1руш1 бастау. Будан Кунд Фу-цзынын мынадай гибрат сез1 шыгады: «Ж орага жат нэрсеге карама, Ж орага жат нэрсеш тындама, Ж орага жат нэрсеш айтпа, Ж орага жат нэрсеш жасама». Сонымен б1рге Кунд Фу-цзы жораныц сырткы К0р1н1с1н емес, оныц мазмундык кырын багалаган. «Лунь юйде» мынадай б!р эпизод келт1ршген: «Устаз б1рде былай деген екен: - Осы жора, жора дейд1, Сонда мэселе нефрит пен ж1бекте ме? - Музыка, музыка дейд1, Б1рак мэселе коцырау мен дабылда гана ма?». Кунд Фу-цзы адамгершцпктщ, жол-жораныц жэне баска да «туракты касиеттерд1ц» кажетт1Л1Г1н тамыры терец ескшктщ (031 кексеген) дэстур1нен 1здеген. Адамныц табигаты туа бтсе, адам вм!рЫщ мэн-жайы когамда, баска адамдармен карым-катынаста калыптасады, тшт1 ашылады. Адамныц мэшсш «бес турактылык» (у чан) курайды. Бес турактылыкка - жэнъ ^адамгершшк, адамды унату), и (эдшетшпк, парыз), ли (^сыпайылык, рэс1м, эдеп), чжи ("даналык, акылдылык, бш1м), синь (сешмдшж, ашыктык) жатады. Бул угымдарга кейде балалык парыз, ата-ананы курметтеу (сяо), 112

Ежелп унд! жэне кытай философиясы аганы сыйлау, т\ алдындагы карызды етеу {ти), беригендт, шындыц, сетмдшк (чжун), кел1С1м, уйлеамдшш (хэ), ерлт, батылдъщ, батырлъщ (юн), талант, дарын (цай) сияцты тсЫк цасиеттерде енед1. Осы касиеттердщ кершю1 мен кызметше карай адамдарды ею топка, ею турге беледь Олардын б1р1 - мешр1мд1, жетш ерте (цзюнъ-цзы), калганы - темени сатыдагы элс13, усак адамга (сяо жэнъ) жатады. Цзюн-цзы аспан астындагы ем1рдщ жогаргы сатысын, ал сяо жэнь - онын теменп сатысын курайды. Б1ршипс1 барлык бес жагымды касиеттердщ иегер1, ал сяо жэньде тер1с касиеттер жэне езше емес, езгеге деген катан талап басым. Айталык, бекзат ер ешкашан адамгершшпн жогалтпайды, эдшд1кт1 биш багалайды, унем1 жолды устануга умтылады. Ал «Улы шмде» былай делшед1: «Бекзат ерд1н Улы жолы болады». Бекзат ер унем1 аспанмен байланысып, оньщ буйрыгын б1луге куштар болады. Конфуций былай деп сактандырады: «Аспанныц буйрыгын б1лмесец, бекзат ер болмайсыц». Ал сол буйрыктарга езшщ кезкарасы бойынша, ол жайдак адамга карама-карсы турады: «ол Аспан буйрыгын купп, калтырайды... Жайдак адам Аспанныц буйрыгын бшмегендштен, еш нэрсеге де былк етпейд1...». Адамнын бул типтер1 б1р1н-б1р1 толыктырады, демек б!рб1ршщ бар болуын кажет етед1. Кунд Фу-цзы былай деген екен: «Бекзат ердщ болмашы нэрседе куны жок, б1рак ол барлык улы нэрсеш жасайды; турпайы адамньщ колынан улы 1с келмейд1, б1рак болмашы нэрседе оныц куны артады». Ал элеуметтш ем1рде улы нэрсе мен болмашы нэрсе катар жургенджтен, осы ею типт1ц де ем1р суру1 элеуметтш кажеттшшке нег1зделед1. Кунд Фу-цзыныц айтуынша, бул типтерд1ц дэсы (1зпл1п) да царама-царсы болады. «Бекзат ердщ 1згшп - жел сиякты, карапайым адамньщ 13ГШ1Г1 - шеп сиякты; жел калай сокса, шеп солай жыгылады». «Бекзат ер - курал емес» деген тужырым осындай тусшшке нег1зделген. Демек, турпайы адам - карама-карсылык кисыны бойынша - курал болады жэне курал болуы тшс те. «Мэн-цзы» трактатында цзюнъ цзы мен сяо жэнь аракатынасыныц турактылыгын сактау кажеттйнп ашык турде гана емес, арсыз турде нег1зделген: «Егер тектшер болмаса, карапайым адамдарды ешюм баскармас ед1, ал егер карапайым адамдар болмаса, тектшерд! ешк1м асырамас 113

Ж.Ж. Молдабеков ед1». Ондай бекзат адамнан, Кунд Фу-цзы философиясы бойынша, билеупп мен шенеушктщ кызметш аткаратын мшс13 тулга шыгады. Кундфуциялык доктрина кытай жершде к у ц т мемлекеттщ курылуына, элеуметп тэртш тургысынан уйымшылдыкпен сактауга улкен сештпн типздь Бул доктрина кытай ем1рш килыкилы заманда мемлекет децгешнде реттед1. 031НД1К бакы лау сурактары 1. Кунд Фу-цзы ем 1р1, дуниеге кезкарасыныц калыптасу кезендерь 2. Кун Фу-цзы 1Л1м ш деп адам ж эне цогам мэселес1н1ц мацызын ашып бервдз. 3. Кундфуциялык философияньщ кернект1 екш дер1 К1мдер ед1? 4. Кунд Фу-цзыныц 1збасарларында онтология мэселелер1 калай карастырылады? 5. Кунд Фу-цзы философиясы бил1к туралы. 6 . Кунд Фу-цзынын тагдырга, дао-жолга жэне д э - и г 1Л1к к е кезкарастары кандай болган? 7. Кунд Фу-цзы адам табигатыныц сапасы туралы. Эдебиеттер 1. Кунд Фу-цзы. Кецес пен толгам. Аударма //Жулдыз. - 1998. - 10-6. 2. Древнекитайская философия. - Т. 1 .2 .- М ., 1972-1973. 3. Конфуцианство в Китае: проблемы теории и практики. - М., 1982. 4. Китайская философия//Энциклопедический словарь. - М., 1994. 5. Малявин В.В. Чжуан-цзы. - М., 1985. 6. Чжуан-цзы. Ле-цзы/пер. В.В.Малявин. - М., 1995. 7. Луньюй // Конфуций. Я верю в древность. - М., 1995. 3-такырып. ДАОСИЗМ Дэр1стщ мацсаты: Даостык 1Л1мнщ непзш калаушылар туралы мэл1меттерд1 тужырымдау. «Дао-къ цзин» к1табынын мэн-магынасын ашып беру. Даосизмнщ этикалык муратынын нег1зг1 идеяларына токталу. Классикалык Кытай философиясы адам болмысы туралы идеялык сабактастыкты ашып беру. Кытай когамыныц аксуйектер1 Кунфуцияныц тэрт1б1мен, рэс1мсалтымен ем1р сурд1. Ата-бабаныц, Аспан мен Жерд1ц рухына та114

Ежелп унд! жэне кытай философиясы бынды, Ли-цзы жарлыгынан ауыткымады. Осы талап пен салтты бшмегендер немесе орындамагандар ем1рде сый-курметке, жумыстагы жогарылау мен табыска колы жетпейтш болды. Тарихи мэл1меттерге Караганда, Кундфуций жэне Дао шмдер1 б!р заманда, чжоулык хандык кезшде калыптаскан сиякты. Даосизмнщ непзш калаушы - Кунд Фу-цзынын улкен замандасы Лао-цзы. Лао-цзы туралы накты мэл1меттер сакталынбаган, б1рак ацыз-эцпмелер коп таралган. Даостык 1Л1М чжоулык Кытайда б.з.д. IV -III гг. пайда болган. Даостык 1Л1МН1Ц непзш - Лао-цзы (б.з.д VI - V гг.) калаган, ол Кунд Фу-цзынын жасы улкен замандасы ед1. Лао-цзыдыц баска ес1мдер1 - Лао Дань, Ли Эр, Ли Боян, Лао Лай-цзы. Ертедеп даошылдыктыц (пайда болган кезден бастап, б.з. II г. дешн) баска окшдер1 - Чжуан Чжоу (шамамен б.з.д. 369 - 286 жж.), Ле Юйкоу (б.з.д. IV г.) жэне Ян Чжу (440 - 334 жж. аралыгы). Чжуана Чжоудыц баска ес1мдер1 - Чжуан-цзы, Мэн Чжоу, Янь Чжоу; Ле Юйкоудыц баска ес1мдер1 - Ле-цзы, Юйкоу; Ян Чжудыц баска ес1мдер1 - Ян Цзыцзюй, Ян Шэн. Ертедеп даошылдыктыц непзп шыгармаларына Лао-цзыга телшш журген «Дао дэ цзин», сэйкесшше Чжуан-цзы мен Ле-цзыге телшетш «Чж-уан-цзы» жэне «Ле-цзы», сондай-ак б.з.д. II г. трактаты «Хуайнань-цзы». «Лецзы» трактатында арнайы тарау (жетшпи) бар, онда Ян Чжудыц кезкарастары бершген. Даостык тараулар баска философиялык шыгармаларда, мысалы, «Гуань-цзы» трактатында кездесед1. «Дао-дэ цзин» (Дао жэне дэ кагидалары туралы ютап) туралы кос кезкарас кец таралган. Б1рш1шс1, «Дао-дэ цзин» Лао-цзы кезкарасыныц жиынтыгы. Сондыктан бул кггапты «Лао-цзы» деп те атайды. Ек1нш1С1 трактат кеп ецдеуден еткен, кешшрек Чжуанцзыныц катысуымен жинакталган да, б.д.д. III г. даосизм философиясына айналады. Дао шм1 «Цжуан-цзыда» («Чжуан устаздыц трактатында»), Ле-цзы, Ян Чжу ецбектер1нде тольщтырылады. Содан дао Ш1М1 Т1ПТ1 бертш келе калыптаскан философиялык багыт деушшкте аз емес. «Дао-дэ цзин» ютабында этикалык-саяси ш1мнен гер1, дуниенщ жалпылама объективт1 кер1н1С1н жасауга басымырак назар аударылган. Дуниен1ц объективт1 керш1С1 - болмыс пен болмыс емест1, б1ртект1л1к пен кептект1Л1кт1н калыптасу мэселелерш карастырудан калыптасады. Осы мэселелер аркылы когам мен 115

Ж.Ж. Молдабеков адам жуйесше ауысады. Лао-цзы былай дейдк «Элемдеп барлык нэрсе болмыстан шыгады, ал болмыс бейболмыстан пайда болады». «Дао дэ цзиннщ» белгш туащ цруппа Ван Би бул сейлемд1 былайша туащцредк «Аспан асты елшде барша зат болмысты езшщ ем1р1 деп карастырады. Болмыс бастауыныц тамыры бейболмыста жатады. Егер юмде-юм тутастыкка умтылса, онда ол кер1 карай, бейболмыска барсын». Мундай бейболмыс ежелп Кытай философиясында - хаосом (хунъ дунь), улы бостык (тай сюг^,шекс13Д1к (у цзи) жэне т.б. деп аталады. Лао-цзы, Чжуан-цзы, Ле-цзы, Ян-Чжу кезкарастары даосизмнщ турпайы-материалистш багдарын калыптастырды. Даосизм философиясынын непзп мэселес1 - «бгртутастыцца» жетюзетш улы Дао (улы жол). «Б1ртутастыктыц» бастауы - ем1рл1к купи айрыкша Циде. Ци дегешм13 дуниеден уст1рт космостык тутас субстанция. Ци янь мен иньге белшш, аспан мен жерд1 курайды. Философиялык даошылдьщта (дао цзя) бул категориялар антропологиялык емес, гарыштык категориялар ретшде карастырылады. Мысалы, Чжуан-цзы былай дейд1: «Шепне жеткен Инь куш1 улы суыкты шакырады. Ян куш1 шепне жетш, улы ыстыкты шакырады. Суык Аспаннан келед1, ыстык Жерден шыгады. Б1рше-б1р1 эсер еткенде олар жалпыга б1рдей кел1С1мд1 жасайды жэне оныц 1ипнде (кел1С1мде) барлык нэрсе пайда болады». Б1рак инь жэне ян куштер1 - адамнын Т1ршцппне катысы жок кайсыб1р «гарыштык» бастаулар емес. Чжуан-цзыдыц айтуынша, «адам ушш инь жэне ян куштер1 - эке мен анадан да мацызды нэрселер». Сондай-ак инь мен ян куштершщ дурыс, ягни уйлес1мд1 киюласуы Аспан асты елше де, адамдардын кут-берекесше ыкпал етед1: «Инь мен Ян куштер1 тепе-тецд1кте болмаганда, уакыттын айналымы бузылады, суык пен жылы араздасып, адамныц денсаулыгына нуксан келед1. Сол кезде адамдар орынды куанып, орынды муцаюдан калады, ом1ршдеп турактылыктан айырылады, коп ойланады, б1рак канагат таппай, 1стер1н аяксыз калдырады. Элемд1 ауыздыкталмаган кумарлык билейд1. Аспандагы ци мен жердег1 ци езара жалгасканда, дуниедег1 заттардыц бэр1, соныц 1Ш1нде адамныц жаратылысы калыптаскан. Цидщ ем1рл1к куаты Аспан мен Жердщ уйлест1пнен жэне олардын туракты зацдылыгы - Даодан куралады. Ци категория116

Ежелп унд! жэне кытай философиясы сы философиялык даошылдыкта сирек ушырасады. Ал дши даошылдыкта (дао цзяо), эс1ресе, «1шю алхимияньщ» (нэй дань) теориясы мен тэж1рибесшде аталмыш категориялардын ерекше манызы бар жэне ни категориясы дао категориясынан да басым туседь Сонымен Дао - Аспаннан бурын калыптаскан Улы б1ртутастык, Алгашкы бастама жэне жалпылама Зан. Туптеп келгенде, ол - Абсолют туралы ш м. Дао туралы тусшшт1 кундфуция, моизм, легизм екшдер1 талкылаган. Олар ушш дао Кытайдын жэне адамнын мшез-кулкынын непзп даму жолы. Ал даосистер ушш Даоны ешюм жасаган жок, б1рак бэр1 де содан тараган. Дао барлык жерде, эркашан, эр уакытта, шекс13 ез устемд1пн журпзедь Оны сез1м аркылы керуге, ес1туге болмайды. Дао табигаттын, когамныц, адам мшез1 мен ойыньщ табиги, б1рак кершбейтш жалпылама зацы. Онын бастамасы да, аягы да жок, сондыктан атаусыз. Ол уакыт пен кешстштен тэуелс13, солай бола тура, жарык дуниедеп барлык; нэрсешц непз1 мен бастамасы, аты жэне тур1. Дао заттардын субстратын курайды. «Чжуан-цзы» трактатында болмыстыц пайда болу удер1С1 былайша суреттеледк «Ец эуел1 Жок нэрсе болган жэне онын не сез1, не атауы жок ед1. Одан Б1рыцгай нэрсе пайда болган. Б1рыцгай нэрсе пайда болса да, оныц тулгасы жок ед1. Ал барлык заттыц Т1ршш1пн1ц нег131нде жататын нэрсе т1рш ш к касиеттер1 деп аталады. Тулга болмаган кезде, езгешел1к бар болады. Узшуге жол бермейт1н куткармайтын нэрсе Тагдыр деп аталады». Козгалыстыц токтауы аркасында заттар пайда болады. 0 з 1Ш1нде ез1Н1ц т1рш1Л1к кагидасын жузеге асырган зат Тулга (Форма) деп аталады. Форма ез ш ш де Рухты сактайды. Эрб1р Форманыц ез ережелер1 болады жэне олар косылганда Табигат деп аталады. «Барша сансыз заттыц» (немесе ежелп кытайлыктар айтатындай «он мыц заттыц») бастапкы кайнары болмыс емес, бейболмыс. Егер болмыспен б1рге заттыц бэр1 бейболмыстан, бостыктан, хаостан жэне т.б. туындаса, бул олардын алдын ала аныкталатынын, ягни кандай да б1р болмыстык кана емес, болмыстан бурын болатын (демек, болмыстан тыс) кажеттшкке багынатынын б1лд1ру1 мумк1н. Олар калай болса солай ем1р сурмей, кайсыбтр траекто117

Ж. Ж. Молдабеков риямен козгалатын сиякты. Олардын эркайсысыныц жэне бэршщ де болмыстык курамында жол бар. Дао болмыс элемшдеп жогаргы бастауга, езшдш абсолютке айналды. Бул туралы «Дао дэ цзинде» айтылады: «Бул аспан мен жерден бурын туган, хаостан пайда болган нэрсе! О, унс1з нэрсе! О, тулгасыз нэрсе! Ол жалгыз турады, озгермейд1. Ол барлык жерде эрекет етед1, оныц тоскауылы жок. Оны Аспан асты элемнщ анасы деуге болады. Мен оныц ес1мш бшмеймш. Оны иероглифпен белгшегенде, дао деп атаймын; оган кездейсок ес1м бергенде улы деп атаймын». Бул жерде «нэрсе» сезш дене, материалдык зат жэне т.б. мэнде дэлме-дэл тусшбеу керек. Бул жерде ол, мысалы, «Ар - улы нэрсе», «Махаббат - курдел1 нэрсе» деген сиякты магынада колданылады. Б1рак дао бейболмыс элемнен туындап кана коймайды. Лао-цзыдыц айтуынша, «Ол ез кайнарына кайта оралады». Лао-цзы: «Ол бейболмыска кайта оралады», - деп нактылайды. Ал «Чжуан-цзы» трактаты: «Жол бостыкка Т1релед1», - дейдь Дао аспан мен жерден бурын пайда болган; ол аспан мен жерд1 жаратады. Даоныц болмыстагы барша нэрсеш жаратуыныц жалпы кисынын «Дао дэ цзин» келес1 создермен жетюзедк Дао б1рд1 тугызады, б1р еюш, екеу1 ушт1, ушеу1 баршаны жаратады. Барлык жаратылыстыц 1шшде инь мен ян болады, олар цига толы жэне Уйлес1мд1 жасайды». Бул создерд1 эртурл1 тус1нд1ред1. Сонымен, дао - элемдеп барлык заттыц бастауы жэне ол - «барлык заттыц терец непзЬ>. Ондай бостык рет1нде сондай непз болады. Б1рак бул оте езгеше бостык. «Даоныц, - деп жазады Лао-цзы, - тэн1 жок. Дао булыцгыр эр1 анык емес. Б1рак оныц тумандылыгы мен айкындалмауында бейнелер жасырынады. Ол терец эр1 карацгы. Б1рак оныц терецд1Г1 мен карацгылыгында нэз1к белшектер бар. Мундай нэз1к белшектерд1ц ец жогаргы шындыгы мен нактылыгы бар». Ал Ван Би: «Дао - барша заттыц кайнар К031», - деп ашык айтады. Даостык философияда мацызы бойынша екшип орында даодан кеЙ1н ци да, инь мен ян да емес, дэ турады. Оныц мэш батыстык ойлау ушш тус1Н1кс13 болады. Белгип синолог И.С. Лисевичт1ц п1К1р1нше, «егер кытай ойшылы уш1н даога Караганда, дэ таным ушш жецш нэрсе болып коршсе, еуропалык акыл ушш

Ежелп унд! жэне кытай философиясы бэр1 керюшше болады. Дао угымына еуропалык философияда жакын сэйкест1ктерд1 табу мумюн болса.., дэ га уксас ондай нэрсе жок...... Казак тш не «дэ» терминш - «зацдылык», «касиет», «сапа», «куш», «куат», «иплж», «кад1р-касиет», «ерл1к», «кут» жэне т.б. деп аударуга болады. Эрине, бул аудармалар орынды колданьшса гана дурыс деп есептелед1. ©йткеш даостык философияда дэ категориясынын мазмуны б1р магынаны берсе, кундфуцийшш, легисипл жэне т.б. философияда езге магынаны беру1 мумюн. «Дао дэ цзин» жэне «Чжуан-цзыда» дао мен дэ категорияларын арнайы талдаган Ю.К. Щуцкий, кезшде «Дэ - Даога ец жакын турган нэрсе, б1рак ол Дао емес», - дегенд1 айткан. Ю.К. Щуцкийдщ булай деуге толык непз1 болган. вйткеш ( 1) «Дао дэ цзинде» «дэ дао жогалганнан кешн гана пайда болады...», - дел1нед1; (2) «Улы дэтц мазмуны тек кана даога багынады». Демек, дао мен дэтц арасында белгш б1р мезгщдш аралык бар; б1ршшкп ек1нш1С13 ©М1р суре алады, ал кер1с1нше болу мумюн емес. Сонымен б1рге, (бул - ушшгшден) бул трактатта келес1 создер бар: «Дао (заттарды) туады, ал дэ (оларды) асырайды. Заттар тулгаланады, тулгалар аякталады. [...] Дао [заттарды] туады, дэ [оларды] асырайды, ес1ред1, тэрбиелейд1, жетшд1ред1, кемел етед1, оларды багады, оларга т1реу болады». Демек, эрекет етпейтш даомеи салыстырганда, дэ, кер1С1нше эрекет жасайды. Даостык философияда адам мэншщ ец абстрактш1 сипаты оныц бейболмыстан жаралган болмыс элем1Н1ц цурамдас болт, соган ТИ1СТ1 болуына байланысты. Бул сипат адам - заттардыц арасындагы зат дегенге саяды. «Чжуан-цзы» былай дейдк «Б1з элемде заттар «шекс1з кеп» жэне адам солардын б!р1 гана». Бул туста даошылдар устанымы адамды табигаттыц баска бел1ктер1мен барабар б1р бвлш ретшде карастырган. Даостык философияда адам мэншщ баска, накты сипатында адам катардагы зат ретшде емес, ерекше нэрсе ретшде карастырылады. «Ле-цзы» трактаты: «Бул элемдеп заттардыц 1шшде адам - ен кымбат нэрсе...», - дейд1. Бул туста да даошылдардыц шюр1, адам - баска заттар багынатын зацдарга багынса да, олардыц арасындагы ец тэу1р1. Адамнын элемдег1 жалпы жагдайы, оныц «ец кымбат» нэрсе ретшдеп мэртебес! «Дао дэ цзинде» кершю табады: «Адам жердтц 119

Ж.Ж. Молдабеков зацдарына багынады. Жер аспанныц зацдарына багынады. Аспан дао зацдарына, ал дао езшщ зацдарына багынады». Бул сейлемде эуелп философия мен философияныц эмбебаптары арасындагы сабактастык та, 613 жогарыда атап еткен айырмашылык та айкын кершедь Даостык философия бойынша, барлык нэрсенщ езшдш табигаты (син) болады. Табигатпен б1рге оныц цызметг тыгыз байланысты. «Заттыц табигаты мен оныц кызмет1 тулгасымен б1рге пайда болады: форма дайын болганда, онымен б1рге заттыц табигаты мен кызмет1 де дайын болады» - деп жазылган «Хуайнань-цзы» трактатында. Бул дэйек-сезден заттыц табигаты да, оныц кызмет1 де онта7оггул/7ы^тургыдатусшшетш1 байкалады. Кытайша «форма» да, «табигат» та - син деп аньщталады, б1рак баска иероглифпен белпленедь Ол, сондай-ак, «дене», «тэн», «фигура» деп аударылады. Оныц сулбалык жуйес1 мынадай болады: дао (б)э мен заттарды тугызады) ® дэ (заттарды тулгаландырады) ® форма (тулга) ® табигат пен кызмет. Даошылдар табигатты ете жогары багалайды жэне оны даога тецейд1. Эрине, эрб1р зат айрыкша нэрсе болады жэне оныц бул ерекшел1п формагатэуелдь Сонымен б1рге барлык заттардыц 1ШК1 б1рл1г1 болады жэне оны олардын бейболмыстан шыккан ортак тег1 жэне барша болмыс элемшщ нег131нде жататын дао камтамасыз етед1. Эрб1р зат даостык философтар жогары багалайтын езшщ табигилыгына (цзы жаньу) тэуелд1. Табигат пен табигилыктыц аркасында зат даога жакындайды. Эрб1р заттыц тупк1 максаты - «езшщ кайнар кез1не», ягни бейболмыс элем1не кайта оралу. «Чжуан-цзы», «Ле-цзы» жэне «Хуайнань-цзыда» табиги нэрсе кейде ашык турде, кейде жанама турде аспандъщ нэрсеге тецест1ршед1, тшт1, онымен барабар етшед1 (б1р айта кететш нэрсе, аудармашылар кеб1не олардыц араж1пн ашпайды). «Хуайнаньцзы» былай дейдк «Аспандык (табиги) нэрсе дегешм - коспасы жок тазалык, эшекейс1з карапайымдылык, табигатынан тузу, аппак кардай, ешнэрсемен косылмайтын нэрсе; ал, адамга тэн деп атайтыным - 613 ез буынымызга жагыну уш1н, тобырга еру уш1н колданатын жэд1гейл1к пен кулык, айлалык пен жалгандык». Табигилык немесе езд1пнен жетюл1кт1 болу, даостык фило120

Ежелп унд! жэне кытай философиясы софия бойынша заттардын бойындагы ен кунды нэрсе. Демек, адам кызметтен тартыну кажет, ягни эрекетс1зд1к кагидатын (у вэй) устану кажет деген корытынды жасауга непз бар. Ван Би бул кагиданы былай аныктайды: «барша заттарга катысты эрекет олардын ездерше арналган кызметше кол жетюзуге мумюндж бередь Сонда олар ездтнен жеткш1кт1 болады». Демек, адам езшщ 1с-эрекет1 аркылы заттарга онтологиялык кызметш орындауга кедерп жасайды. Адам езше де кедерп жасайды. Аспандык (табиги) нэрсе мен таза адамдык нэрсеш,1ШК1 нэрсе мен сырткы нэрсеш, адам т1ршшпндеп табигат пен мэнд1 карамакарсы коюга непзделген даостык философтар адам цызметшц мэнш табады. Оны олар социум немесе адамаралык катынастар аясында емес, тутас элем (немесе тутас нэрсе ретшдеп элем) магынасында пайымдайды. Адамньщ максаты оныц болмыс элем1 мен бейболмыс элемше деген кезкарасы аркылы аныкталады, ал б1ршцпсшщ 1шшде - дао мен дэге деген кезкарасы аркылы аныкталады. Эрине, адамнын бейболмыска жэне даога деген кезкарасы б1ршцп орында турады. Бул - адамньщ тупт максаты. Б1рак, оныц кызмет1Н1ц жеке децгейлер1 де бар, эрине, олар тупю максатка багынуы ти1с. Озшщ болмысына, 1Ш1ндег1 аспандык нэрсеге укыпты карау, оны сактау адамньщ бшк децгеЙ1 рет1нде карастырылады. Даостык философия заттарды табигилыгын жогары багалагандыктан, оны адам бойында да солай жогары багалаган. Демек, ец алдымен, адам «табиги адам» болу керек (сонда ол «1шю адам» болады). «Табиги адам, - дейд1 «Хуайнань-цзы», - езшщ болмысын даога сэйкестещцредЬ). Сонымен, адам кызметшщ уш1нш1 децгеЙ1 - даоны устану жэне ары карай - дао «бейболмыска кайта оралатындыктан» - бейболмысца кету. Даосизмнщ этикалык мураты - шэнжэнь (кемецгерлш). Даосизмн1ц кеменгер тусш1п кундфуцияныц «бекзат К1С1» муратына карсы койылады. «Бекзат К1С1» «усак дэмен» салыстыру барысында айкындалынады, ал «кемецгерл1к» (шэнжэнь) деген1М13 жогары дэ мен даоны бойына ащрген адам. Даосист1к дэстур кундфуциянын адамсуйпигпк, эдшеттш1к, даналык, эке меЙ1р1, бала курмет1 деген рэс1мдер1н кабылдай бермед1. Бул дэстурлер когам даодан белшгенде гана орныкты бола алады, дейд! даосистер. 121

Ж.Ж. Молдабеков «Чжуан-цзы» трактатында нагыз адамныц жетшу дэрежесше сай тутас типология жасалган. Бул жерде «дана адам» (данышпан), «куддрегп адам», «рухани адам», «нагыз адам», «улы адам», «аса туган адам» деген угымдар кездесед1. Бул жерде конфуцийлш «томен ер» мен «бекзат ер» деген угымдарды да кездест1руге болады, олар жайлы келес1 тарауда айтылады. Б1рак даошылдар ушш мундай жштеу кагидатты нэрсе болмаган, ейткеш конфуцийлш «бекзат ердщ» тиш даостык нагыз адам категориясына келмейдь Нагыз адамныц аталган аныктамалары кэд1мг1, карапайым адамга немесе езшщ мэнше сай ем1р суретш адамга царама-царсы койылады. Чжуан-цзы не нэрсеге назар аударады? «Адамдар адам кейшнде туганын бакыт санайды. Ал адам кейшн иеленетш нэрсенщ мыцдаган езгерютен ететшш жэне ешкашан акыры болмайтынын бшгенде олар одан сайын куанар едИ Сондыктан дана заттардыц жогалуы мумюн болмайтын, шынайы турде бар болатын жерде ем1р суред1. Ол ушш жастыгында не кэрш пнде елуд1ц, бастаудыц не аяктаудыц айырмашылыгы жок». Ягни ол барша зат элеуетп турде болатын даода немесе болмыс элем1 пайда болатын бейболмыста ем1р суред1. «Чжуан цзыда» тагы б!р жерде: «Аралык мемлекетте адам ем1р суред1. Ол Аспан мен Жердщ арасында турады жэне Иньге де, Янге де жатпайды. Б1рак ол уакытша адам жэне езшщ Аргы атасына кайтып оралады» дейд1. Чжуан-цзы б1реулерд1ц сездер1н келт1ред1 (бэлк1м, сол замандагы даошылдардыц арасында гана тараган сездер болуы керек): «Дана адамда «мента» дейт1н ештеце болмайды. Куд1ретт1 адамныц алгыс айтар ецбег1 жок. Рухани адамныц ес1М1 жок». Бул жерде нагыз адамныц немесе аса туган адамныц типтер1 теменнен жогарыга карай бершген. Ек1нш1 жагдайда былай делшед1: «Ата-тег1н умытпаган адам аспанныц адамы саналады. 0м1рд1ц урыгынан ез1н ажыратпаган адам рухани адам деп аталады. Нагыз шынайы нэрседен алыстамайтын адам, жетшген, инсан адам деп аталады. Клмде-юм Аспанды езшщ ата-бабасы деп, Кушт1 - непз деп, Жолды - какпа деп мойындаса, элемн1ц барлык езгер1стер1мен б1рге ем1р сурсе, сол адам дана аталады. КлмдеК1М адамгершш1кпен ракымшылык жасаса, парызды зац деп 122

Ежелп унд! жэне кытай философиясы бшсе, эрекетшде жол-жорамен санасатын болса, музыка аркылы уйлес1мд1 орнатса, махаббат пен мешр1мге толы болса, сол адам - бекзат ер деп аталады». Чжуан-цзыдыц айтуынша: «Касиеттердщ толык болуы - 613ДЩ ОМ1рЛ1К уйлес1мдег1 ЖеТ1Лу1М13Д1Н шыны. [...] Адамнын касиеттер1 негурлым айкын болса, согурлым олардын тэндш бейнес1 умытылады». Б1рак аса туган адам (ол «нагыз адам», «улы адам», «данышпан» болса да) езшщ адами келбетш умытып кана коймай, ол оны кайсыб1р оныншы дэрежел1 нэрсе ретшде иеленед1. Ойткеш ол сырттай гана адамга уксайды: «Онын адамдык бейнеа болганымен, онда адамнын мэш жок. Адамга уксаган сон, ол адамдардын арасында ем1р суредь Адами бешмдшктен журдай болган сон, ол «нагыз» жэне «жалган» нэрседен тыс турады». Ойткеш «нагыз» жэне «жалган» - даостык философияда жасанды нэрсе, адамнын ойлап табатын нэрсес1, ягни ол адамнан тыс нэрсе емес, адами нэрсеге жатады. «Юм даога кызмет етсе, сол даога барабар», - дейд1 Лао-цзы. Ал дао болган сон, онымен барабар болу - 1штей бостыкта болу деген сез. Немесе дейд1 Лао-цзы, «билеупп болган адам, аспанга еред1. Аспанга ерген адам, даога ередИ». Чжуан-цзы данышпан туралы былай дейдк «0 з1не керек нэрсен1ц бэрш ол Аспан саудасынан алады, Аспан саудасынан алу деген нэрсе - оны Аспан асырайды деген сез. Оны Аспан асыраса, оган адамныц не кереп бар? [...] Оны адамдармен байланыстыратын нэрсе аз. Оныц 1шшдеп аспандык нэрсеге кез жетпейд1 жэне ол оны жалгыздыкта жузеге асырады!». Аса туган адам баска адамга зэру болмайды. Сондыктан Чжуан-цзы: «Жалгыздыкта ом1р сурет1н адамнан кымбат элемде ешнэрсе жок», - дейдь «Хуайнань-цзы» да «дао енершде адамдар б1р1н-б1р1 умытады», - деген сез бар. Рас, «Ле- цзы» нактылай тусед1: «0 з1н гана ойлау - кемш1л1к. Б1рак баскалардыц камын жеу де кемш1л1к!». «Карапайым адамдар, - дейд1 Лао-цзы, - шонжарлардыц непз1 болады, теменг1 нэрсе жогары нэрсе ушш непз болады». Сонымен б1рге ол «1зплш жамандардыц устазы, адал жамандар - оныц т1реп. Егер жамандар устазды багаламаса жэне 13ПЛ1К ез т1репн суймесе, онда олар ез1н зердел1 санаса да сокырлыкка батады. Бул - ен мацызды эр1 терец нэрсе». 123

Ж.Ж. Молдабеков Даосизм философиясыньщ басты куралы - акыл-ой. Акылой жуйес1 философиялык толганысты кунделшт1 ом1рде таратуда мистикалык салтты ыгыстырды. Б1рак «Чжуан-цзы» трактатын (б.д.д. 1У-Ш гг) талдауда, даольщтар ем1р мен ел1м салыстырмалы угым деп ескертед1, солай дей отырып ем1рге басым кецш белед1. Бул да б1р уксастьщ. Келес1 сабактастык, даога нагыз табынгандардын адам гумырын 800, 1200 жылга созып, ошпес 0М1р калдыруга болады деген уэж1 мен уагызы. Осындай идеялык багдарлар даосизм философиясын дши даосизмге айналуына ыкпал егп. Даосизм дш1 кундфуция жэне буддизммен катар уш Д1НД1 (сань цзяо) курды. Даосизм эртурл1 топтар мен кауымдастьщтын кажетш етеуге икемдшк керсетп. Ол ортаныц рухы мен кудайын, салты мен рэс1М1н курметтед1. Даосизмд1 Ян Чжу, Чжуан-цзы сиякты колдаушы еюлдер аз болмады. Кешшрек даосизм наным-сешм мен сикыршылык жуйес1не айналады, б1рт1ндеп Корея мен Жапонияга енед1. Дао жэне Кунд Фу-цзы философияларындагы бттмен надандъщ тужырымдамасы. Классикалык кытай философиясыньщ курамында «таным теориясы» деген арнайы сала болмаган. Б1рак бул коптеген гносеологиялык мэселелерд1 карастыруга кедерг1 жасамаган. Бш м мен бш1мс13Д1кке байланысты непзп мэселе ондагы бш1м мен бш маздж тщ мэртебес1, шынайы жэне шынайы емес бш1мд1 ажыратуга катысты болатын. Дао философиясыньщ екшдер1 жалпы адам мэселеа сиякты, бш1м мен бшмеудщ мэселес1н де ездер1Н1ц элем туралы шмшщ контекс1нде шешкен. «Чжуан-цзы» трактатында оган кеп кецш бел1нген. Эрине, бш м б!р нэрсе туралы бш м болганда гана бш м болады, оныц пэн1 бар. Сондыктан, алдымен, бш м пэншщ шекарасын, оныц мазмунына К1рет1н не К1рмейт1н нэрселерд1 аныктау кажет. Даошылдык философия бойынша, элем - бейболмыс пен болмыстыц б1рл1п жэне бейболмыс болмыс элем1нде дао туршде ом1р суред1. Танымнын кол жет1мд1 (нег131нде кол жет1МД1) саласыныц шекарасы болмыс элем1мен шектелед1. Бейболмыс, бостык, шекс1зд1к элем1н тану мумюн емес, оныц бар екенш гана бшуге болады, оган косар ешнэрсе жок. Даоныц да танылуы мумюн емес: «Ол кезге кершбейд! жэне оны есту мумк1н емес»; 124

Ежелп унд! жэне кытай философиясы «Дао [б1зден] жасырынады...» Оны уксату аркылы гана, ягни шамалап кана тануга болады. Лао-цзынын айтуынша, оган уксас нэрсе - су. Егер даошылдык философия адамнын бэрше ортак максатты мойын-даса, конфуцийшш философия оны мойындамайды. Кунд Фу-цзы философиясы 1с жузшде адам максатыныц ею турш мойындайды: б1рш1шс1 - цзюнь цзы, бекзат ер болу, еюшшс1 - сяо жэнъ, карапайым адам болу. Кундфуцийшшдж шыгармаларда адамнын баска да ж1ктел1С1 бар, б1рак олар бул жерде мацызды емес. Демек, цзюнь цзы жэне сяо жэнь адамнын типтер1 гана емес, сонымен б1рге, адам мацсатыныц типтерг де болады. Кунд Фу-цзыныц айтуынша, билеугш болатын адам - аскан данышпан, ал ондай дана табылмаса - бекзат ер билеуцп болады. Даошылдардын шюршше, болмыс элемшде танымныц колы бэрше б1рдей жете бермейдь Айталык, «Чжуан-цзы» трактатында Лао-цзы мен Кунд Фу-цзыныц эцпмес1 бершедь Лао-цзы былай дейдк «Б1р нэрсе галамныц барша желюш байлайды, б1рак онын турш ешюм кермеген. К1ш1реЙ1п жэне улкешп, толып жэне саркылып, б1ресе жанып, б1ресе еш1п, куннен-кунге жацарып, ай сайын озгер1п, ол куш-туш кызмет етуде, б1рак онын жем1сш керген адам жок. Барша т1рш шк б!р нэрседен туады, барша елген нэрсе б1р жерге кетед1, басталу мен аякталу элемд1к айналыста мэцпге косылып кеткен жэне оныц шепнщ кайда екен1н ешк1м де бшмейдЬ>. Демек, таным булардыц себептер1 мен кайнарларын емес, салдарлары мен нэтижелерш гана тани алады жэне езшщ мазмуны бойынша бипм солармен шектелед1. «Чжуан-цзы» трактатында аса туган адамныц аталган барлык турлерше эртурл1 сипаттама бершед1 жэне олардын магыналары кейде уксас, кейде мулде баска болады. Мысалы, кейде «улы адам» «аса туган адамнан» нес1мен ерекшеленетшш тусшу киын. Бул трактаттын ек1 жершде (б1ршгш жэне отыз уш1нш1 тарауларда) оларды кемелд1л1к дэрежес1 бойынша жштеуге талпыныс жасалады. Б1р1нш1 жагдайда Чжуан-цзы б1реулердщ сездер1н келт1ред1 (бэлюм, сол замандагы даошылдардын арасында гана тараган сездер болуы керек): «Дана адамда «мешю» дейтш ештене болмайды. Куд1ретт1 адамныц алгыс айтар ецбеп жок. Рухани адамнын ес1М1 жок». Бул жерде нагыз адамныц немесе аса 125

Ж.Ж. Молдабеков туган адамнын типтер1 твменнен жогарыга карай бершген. Еюнии жагдайда былай делшедк «Ата-тепн умытпаган адам аспаннын адамы деп аталады. Ом1рдщ урыгынан озш ажыратпаган адам рухани адам деп аталады. Нагыз, шынайы нэрседен алыстамайтын адам, жетшген, инсан адам деп аталады. Влмде-юм Аспанды езшщ ата-бабасы деп, Купш - непз деп, Жолды - какпа деп мойындаса, элемнщ барлык езгерютер1мен б1рге ем1р сурсе, сол адам дана аталады. Клмде-юм адамгершшкпен ракымшылык жасаса, парызды зан деп бшсе, эрекетшде жол-жорамен санасатын болса, музыка аркылы уйлес1мд1 орнатса, махаббат пен мешр1мге толы болса, сол адам - бекзат ер деп аталады». Чжуан-цзыныц айтуынша: «Кдсиеттердщ толык болуы - 613Д1Ц ©М1рЛ1К уЙлеС1МДеГ1 ЖеТ1Лу1М13Д1Ц шыцы. [...] Адамнын касиеттер1 негурлым айкын болса, согурлым олардьщ тэндш бейнеа умытылады». Б1рак аса туган адам (ол «нагыз адам», «улы адам», «данышпан» болса да) езшщ адами келбетш умытып кана коймай, ол оны кайсыб1р оныншы дэрежел1 нэрсе рет1нде иеленед1. Танушы эр1 б1луш1 субъект ретшдеп адам тутас нэрсе болатын элемнщ курылысымен шектелед1. Б1рак белпленген шенбердщ 1Ш1нде таным мен бш1м, непзшен, шекс1з болады. Чжуан-цзы былай дейд1: «Б1зд1н ем1р1м13 шектеул1, ал бш м шекс1з». Бул пш1рде, б1зд1цше, таным б1ршипден, жекеужымдык, ек1нш1ден, когамдык-тарихи удерю болатыны туралы айтылады. Бш1м даму удер1С1 рет1нде шекс1з, б1рак сапа жагынан шектеул1 болады. Оны шектейтш болмыс элем1, ал болмыста оны аспан мен адамныц мэш шектейдь Чжуан-цзы: «Аспанныц эрекет1 мен адамнын эрекетш бшу - б1л1мн1ц шыцы» дейд1. Ежелг1Н1ц аскан даналары сондай бипмд1 игерген адамныц улпс1 болатын. Олар болмыс элемшщ калай пайда болганын б1лген, Б1рак: «Тугел заттын кайнарын умытпай, барша заттыц акырын б1луге. умтылмай...», оныц калай жогалатынына кызыкпаган. Олар болмыс элемш, «сансыз заттардыц» кайнарын умытпаган жэне даога ер1п, даога сенш, «сансыз заттармен», барша болмыспен б1рге олардыц акырына карай жылжыган. Барша нэрсенщ акырын бшуге умтылудыц в31, Чжуан-цзыныц П1к1р1нше, даналыктыц жоцтыгын бшд1ред1. «Демек, - дейд1 ол, - бэрш бшпс1 келген адам - дана емес». 126

Ежелп унд! жэне кытай философиясы «Данышпан, - дейд1 Чжуан-цзы, - аспандык нэрсеш де, адами нэрсеш де иеленбейд1. Ол эл1 басталмаган жэне 1шшде ешкандай зат жок бастауда болады». Аталган устаным даошылдардыц адам мен адамньщ, адам мен когамныц арасындагы дурыс катынаска деген кезкарасын аныктайды. Чжуан-цзы данышпан туралы былай дейдк «Озше керек нэрсенщ бэрш ол Аспан саудасынан алады, Аспан саудасынан алу деген нэрсе - оны Аспан асырайды деген сез. Оны Аспан асыраса, оган адамнын не кереп бар? [...] Оны адамдармен байланыстыратын нэрсе аз. Оныц 1шшдеп аспандык нэрсеге кез жетпейд1 жэне ол оны жалгыздыкта жузеге асырады!». Аса туган адам баска адамга зэру болмайды. Сондыктан Чжуан-цзы: «Жалгыздыкта ем1р суретш адамнан кымбат элемде ешнэрсе жок», - дейдь Даошылдык философия бойынша, заттар элемше катысты ею устаным болуы мумюн. Б1рш1ш устанымда болмыс элемшде езара ерекшеленетш кептеген заттар ем1р суредь Демек, заттарды тану ушш олардын ерекшел1ктер1 непзге алынуы тшс. Карама-карсы устанымда, керюшше, заттар езара ерекшеленсе де, абсолюта турде езгеше емес; олардын арасында уксастык бар. Демек, заттарды тану ушш олардыц езгешелштерш емес, барабарлыгын непзге алу кажет. «Чжуан-цзыда» бул туралы былай делшедк «Егер заттарга олардыц арасындагы ерекшел1ктерд1 непзге алып карайтын болсак, онда бауыр мен кек бауыр, Шу патшалыгы мен Юэ патшалыгы сиякты езара ерекшеленетш болады. Ал егер заттарга олардын уксастыгын нег1зге алып карасак, онда элемдег1 барлык нэрселердщ б1рыцгай екен1н керем1з. Ондай адам кез бен кулактыц арасындагы ерекшел1кт1 бшмейд1, онын журег1 ем1рл1к касиеттерге толы болгандыктан туындаган аскан б1р-л1кт1 ерк1н аралайды». Даошылдардыц шюр1 бойынша, б1р1нш1 устаным турл1 адасушылыкка урындырады, ал ек1нш1 устаным акикатка жетелейдь Болмыс элем1 езшщ пайда болуы (бейболмыстан) мен непзшде жаткан даога катысты б1рыцгай нэрсе болады. Мундай кезкарас тургысынан ерекшел1ктерд1 бшу акикатка ешнэрсе коспайды, тшт1, одан алыстатады. Ерекшел1ктер тым кеп болгандыктан олардын бэрш камту мумюн емес, сол себепт1 баска шектелген бйнммен сэйкес келмейт1н шектеупп бш1мдер пайда болады. Мундай жагдай адамдардыц Улы Б1рыцгай нэрсеш умытып, жеке нэрсеге кецш 127

Ж.Ж. Молдабеков белгещцп салдарынан туындайды. Чжуан-цзы былай дейдк «Белгш бхр жеке нэрсеш зерттеуд1 канагат тутатындар кебешп кетп. Дэл солай кулак, кез, мурын, ауыз керпп орналасады: олардын эркайсысы б1зге элем туралы бшмд1 жетюзш турады, б1рак олардыц кабылдаган нэрсес1 б1р1ге алмайды. Жуз мектептщ шмдер1 де сондай, олардын эркайсысыныц езшдж артыкшылыгы бар, кейде олардын пайдасы тиш жатады, б1рак олардын ешкайсысында баршаны камтитын, аякталган акикат жок. Бул ездершщ бурыштарына байланып калган адамдардын шмЬ>. Алайда, мундай б1ржакты шмдерд1 жасаушылар, эдетте, ондай шмдерд1 бэрш камтитын жэне аякталган деп жариялап, оларды коргайды. Бул сол галымдарга ездершщ бшмдерш жетшд1руге, жасаган 1Л1мдер1н кенейтуге кедерп болады. Б1л1мн1н шекарасы - бшмЫздт, бшу мумкш нэрсен1н шекарасы - бьчу мумкт емес нэрсе. Чжуан-цзы былай дейдк «Бш1мде бшу мумкш емес нэрсеге т1релген адам, кемелдшке жетед1». Алайда, ондай бшу мумкш емес нэрсе кандай да б1р зат немесе заттардыц жиынтыгы емес; ол мулде болмыс элемше жатпайды. «Демек, - дел1нед1 «Чжуан-цзыда», - 613 бшмеудщ аркасында б1лем1з! Бш м болгандыктан б1лмейм1з!». Б1зд1ц болмыс элемш танудыц аркасында алган бш1М1М1з, б1зге бейболмыс элем1н тануга, ягни бцпмнен де шынайы бш1мс1зд1кке келуге кедерп жасайды. Чжуан-цзы былай дейд1: «Бш маздш терец, ал 61Л1М уст1рт... Бшмеу - 1ШК1, ал б1лу - сырткы нэрсе». Бш1м мен бшмаздштщ осындай аракатынасынан даошылдар бшмнщ зияндылыгы туралы идеясын шыгарады. Чжуанцзы б тм н ен бас тартуды адамдарды кептеген бакытсыздыктан куткаратын жол деп бшген. Мысалы: «даналардан бас тартыцыз, 61Л1МД1 тастацыз - сонда улкен каракшылар жогалады». Лаоцзынын устанымы Т1ПТ1 кес1мд1. Ол былай дейдк «Данышпандык пен б1Л1мпаздык жойылган кезде, халык жуз есе бакытты болады... Бш1мпаздык жойылганда, кайгы-мун да жойылады». Кунд Фу-ЦЗЫ в31Н1Ц ШЭК1рТ1 ЧжуН Юге (баСКа еС1М1 - ЦзЫЛу) б1Л1МН1Ц мынадай аныктамасын берген: «Озш бшетш нэрсеш бш м деп есепте жэне бшмейтш нэрсеш бш маздш деп есепте. Бшм деген осы болады». Кунд Фу-цзы шыгу теп бойынша бшмд1 ту а бершетгн (бэлюм, аспан сыйлаган) жэне адамнын т1ршшп барысында алынатын деп белген. Ол алгашкыны кеЙ1нгщен жогары койган

Ежелп унд! жэне кытай философиясы жэне бшмнщ б1ршш1 турш иеленетш адамды, екшип бш м иелершен жогары багалаган. Ол былай дейдк «Туган кезден бшетш адам - ен жогары адам, келес1 орында - уйрену аркылы бшетш адам, одан кешнп - муктаж болганда уйренетш адам; ал кажет болса да уйренбейтшдер - ен томен туратын адамдар». Ол езш бш1мд1 туганда емес, ежелп даналыктын аркасында алатын адамдардьщ катарына жаткызган. Онын шюршше, адамдардьщ бшм1 унем1 езгерш отырады, б1рак ею жагдайда ол езгермейдк «Аскан даналык пен ен улкен акымактык ешкашан езгермейдь Аскан даналык жетшудщ шепне жеткендштен озгермейд1 жэне дана азгындамайды. Ен улкен акымактык азгындаудыц шепне жеткендштен езгермейд1 жэне «нагыз» акымак акыл коспайды; акыл косатын болса, ол акымак болмас едЬ>. Кунд Фу-цзы жэне кундфу-цзышылдар бшлтаздыща улкен мэн берсе де, этикалык бастауды жогары койган. «Ли цзиде» «Галымныц м1нез-кулыгы» деген тарау бар, онда Кунд Фу-цзы мен Лу патшалыгынын билеуипс1 Сей-гунныц эцпмеп бершед1. Конфуций нагыз галымныц нег1зг1 сипатын беред1. Ол баскалардан ерекше кшм кимейд1, карапайым, непзп 1зп касиеттерд1 иеленед1. «Галымныц турмысы ете нашар... Ол байлыкты Т1лемейд1, ейткен1 61Л1МД1 байлык деп бшедь.». Ол сындарлы сынды дурыс кабылдайды жэне ез1н1ц п1К1р1нде ешюмге тэуелд1 болмайды. «Билеуш1 катан болса да, ол шюрш езгертпейд1». Оны сатып алуга, мэжбур етуге болмайды, «оны елт1руге болады, б1рак корлауга болмайды». Кунд Фу-цзыныц айтуынша, нагыз галым унем1 бш1м жинайды. Б1р сезбен айтканда, нагыз галым цзюнь цзы, бекзат ердщ сипаттамасына сай келедь Оныц тагы б!р ерекшелю: «Галым 031Н1Ц замандастарымен б1рге ем1р суред1, б1рак ез1Н1ц 1с-эрекет1н ежелп адамдарга карап тузейд1, оныц каз1рп салган жолын, болашак буын саты рет1нде пайдаланатын болады». Бул оныц каз1рг1 бш1м1 ежелп аскан даналардыц б1Л1М1 болады деген сез. Кундфуцийш1лд1к философия 61Л1МД1 де, бш1мдар адам да таза этикалык, (этикалык-элеуметт1к) тургыда карастырады. Кунд Фу-цзы уш1н кундел1кт1 колданыстагы «КЭД1МГ1» сезд1 аскан дананыц Сез1ндег1 шындыкка колданганда, оныц апофатикалык кана мумк1нд1ктер1 болады. Ежелпн1ц сезш жетк1згенде, эс1ресе, оны тус1нд1р1п ерюн баяндап, сурактарга жауап кайтарган кез129

Ж.Ж. Молдабеков де Устаз амалсыздан кэд1мп сезд1 колдануга мэжбур болган. Айтылмак сез ю-эрекетке тэуелд1, кешнпден туындайды. Кунд Фу-цзы жаца атауларды енпзуд1 емес, элеумегпк шындыктыц атаудыц эуелп магынасына сай келуш талап етед1. Бул туста оныц тек ежелп элеумегпк тэртш кана шынайы, ал оныц кез келген езгер1С1 кер1 кету болады деген сешм1 айкын кершедь «Патша - патша болсын, кызметип - кызметип болсын, эке - эке болсын, бала - бала болсын», - дейд1 ол. Конфуцийдщ бшушше, когамныц ежелп курылысындагы непзп нэрсе - жол-жора (ли). Ол барша кундылыктыц, оныц 1шшде Сездщ де ец бшк елшемг Устаз былай акыл айтады: «Жорага жат нэрсеге карама, Жорага жат нэрсеш тыцдама, Жорага жат нэрсеш айтпа, Жорага жат нэрсеш жасама». Сонымен, 613 даошылдык жэне кундфуцийшшдш философиядагы Сезге деген кезкарастыц жалпы сипатын талдадык. Даосизм мен кундфуцийиплге Сезд1ц мумюнджтерш багалаудагы апофатикалык жэне катафатикалык элементтер б1рдей тэн. Б1з, даошылдык философияда катафатикалык куатты Болмыс элем1н1ц тар шецбер1 шектейт1н1н аныктадык. Ал кундфуцийшшджте катафатикалык кагида аскан даналардыц сездерше, адамньщ когамдагы ом1р1не сэйкес келетш акикаттарга катысты екен. Сонымен катар, даосизм мен кундфуцийшшджте Сезге деген эртурл1 кезкараспен б1рге, оларды жакын-дататын тустар да бар. Ондай тустыц ушеу1н атауга болады. Б1р1нш1ден, булардыц екеу1нде де кепсездш1к купталмайды. Лао-цзы: «Аз сейлеп, табигилыкка умтылу керек», - дейд1. Кун-цзы: «Бекзат ер кеп сейлеуден уялады, ал эрекетте нысапсыз болады». Ек1ншщен, даошылдык жэне кундфуцийшшдк шешенд1кке де карсы, олар карапайым сейлеуд1 гана унатады. Лао-цзы: «Дурыс сез эдем1 болмайды. Кызыл сезге сенуге болмайды», - дейдг Б1рак: «Шын сез ез1Н1ц карама-карсы нэрсес1не уксайды», - дейд1. Кунд Фуцзы: «Шебер сейлегенде, игш к байкалмай калады...», - дейд1. Ушшшщен, даошылдык жэне кундфуцийшшд1к би1к нэрсе туралы эцпмелесуге туратын адамдар мен ондайды тус1нбейт1н адамдар аныкталады. Чжуан-цзы былай деген: «Шектелген галыммен п о

Ежелп унд! жэне кытай философиясы Улы Жол туралы энпмелесу мумюн емес, ейткеш ол езшщ 1л1м1мен шектелген». Кунд Фу-цзы: «Децгеш орташа адамнан жогары турган адаммен бшк нэрсе туралы сейлесуге болады; ал одан темен адаммен баска нэрсе туралы сейлесуге болмайды». Даосизммен салыстырганда кундфуцийшшдж Сезге улкен мэн беред1, сондыктан ол адамга езшщ сезше жауапкершшкпен карауды, юммен сейлесе бшуд1, орынды сейлеуд1 талап етед1. «Бекзат ердщ касында адамдар уш кателж Ж1бередк сейлейтш кезде сейлемеу туйыктык саналады, сейлемейтш кезде сейлеу ацгырттык болады, ымды бшмей сейлеу - сокырлык болады». Б1здщше, даошылдык жэне кундфуцийинлдш философияда Сездщ мэртебес1 туралы мэселеш шешудщ мацызды кырлары осындай. 031НД1К бакы лау сурактары 1. Даостык 1Л1МН1Ц калыптасуыныц тарихи кезецдер1. 2. Лао-цзы, Чжуан-цзы, Ле-цзы, Ян-Чжу кезкарастары. 3. «Чжуан-цзы» трактатында болмыстыц пайда болу удеркь 4. Д ао жэне дэ туралы н еп зп тусшштер. 5. Даосизмнщ кемецгер тус1Н1п туралы не айта аласыз? 6. Чжуан-цзы адамнын касиеттер1 туралы не айткан? 7. Философиялык даошылдыкта Инь мен Ян жэне ци категориялары калай карастырылады? 8. Конфуций философиясында аспан калай бейнеленед1? 9. Бес турактылыкты (у чан) курайтын категорияларды атаныз. 10. Кунд Фу-цзы тект1, бекзат ерд1 (цзюнь цзы) жэне карапайым адамды (сяо жэня) калай сипаттаган? Эдебиеттер 1. Дао и даосизм в Китае. - М., 1982. 2. Лу Куань Юй. Даосская йога, алхимия и бессмертие. - СПб, 1993. 3. Антология даосской философии. В.В. Малявин, Б.Б. Виноградский. - М ., 1994. 4. Лао-цзы. Книга пути и благодати (Дао дэ цзин)/пер. И.С. Лисевич. - М., 1994. 5. Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина»/пер. А.А. Маслов. - М., 1996. 6. Торчинов Е.А. Даосизм: опыт историко-религиозного описания. - СПб., 1996. 7. Ван Би. Комментарии // Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». - М., 1996. 8. Переломов Л.С. Конфуций: «Лунь юй». - М., 1998. 131

Ж.Ж. Молдабеков 4-такырып. ЛЕГИЗМ. ЗАЦ НЕГ131НДЕ БАСКАРУ Дэр1с мацсаты: Зан непзш калыптастыратын алгышарттарды тусшд1ру. Мемлекетп баскарудын кытайлык дэстурш саралау. Легистердщ бшпк пен заннын аракатынасы туралы тусшжтерш талдау. Легизм (латынша «зац» дегещц бшд1ред1) - фацзя мектебшщ зац туралы цпм1, ерте кытайдагы саяси-этикалык ш м, адамды, когамды жэне мемлекетп баскару туралы кезкарастар жиынтыгы. Легизм Чжоу династиясыныц бшпп ыдырай бастаганда калыптасады. Легизмнщ алгашкы кернект1 еюлдер1 - Цзы-чан (б.д.д. VI г.), Гуань Чжун (б.д.д. 645 ж.кайтыс болган. Легистер байыргы рулык катынастарды, оныц т1реп - аксуйекпк тукым куалаушылыкты сынады. Олар елд1 баскарудыц рулык дэстур1 мен рэамдерш кабылдамады. Осыган орай бастапкы кунфуция иим1мен тай-таласта калыптасты. Кундфуцияныц этикалык талаптарын «ойын сезге» жаткызды. Кунд Фу-цзы мен Мо-дидщ жэне олардыц 1збасарларыныц 1Л1М1не жауап рет1нде пайда болган. Зацшылдыктыц танымал екшдер1 - Шан Ян (баска ес1м! - Гунсунь Ян жэне Вэй Ян; ем1р сурген жылдары: б.з.д. 390 - 338 жж.), Шэнь Дао (баска ес1мк Шэнь-цзы; ем1р сурген жылдары: шамамен б.з.д. 395 - 315 жж..), Шэнь Бухай (баска ес1мк Шэнь-цзы; ем1р сурген жылдары: б.з.д. 385 - 337 жж.) жэне Хань Фэй (ем1р сурген жылдары: б.з.д.288 - 233 жж.). Алайда таза легистж идеялар буларга дешн де айтылган ед1, атап айтканда Гуань Чжун (баска ес1м1: Гуань Цзинчжун, Гуань Иу, Гуань-цзы; б.д.д. 645 ж. кайтыс болган), Цзы Чань (баска ес1М1: Гунсунь Цяо, Гунсунь Чэн, б.д.д. 580 - 522 жж.), Ли Куй (баска ес1м1: Ли-цзы, б.д.д. 455 - 395 жж.) жэне Ли Кэ, б.д.д. V г.; соцгы ею ес1м б1р адамныц ес1М1 деген болжам бар). Зацшылдык 1Л1М1 б.д.д. IV - III гг. жататын «Гунь-цзы» («Гуань (Чжун) Устаздыц [Трактаты]», «Шан цзюнь шу» («Шан аймагыныц билеуш1С1 [Гунсунь Янныц] К1табы»), «Шэнь-цзы» («Шэнь Бухай устаздыц [трактаты]») жэне «Хань Фэй-цзы» («Хань Фэй устаздыц [трактаты]») сиякты непзп шыгармаларда бершген. Концептуальды турде б.д.д. VI - V гг. рэамделген зацшылдык (фа цзя), немесе «зац мектебЬ> мемлекет пен когамды тоталитарна.

Ежелп унд! жзне кытай философиясы лык-озбырлык баскарудыц теориялык непздемес1 болып табылады. Заншылдык кытай тарихында алгашкы кытай императоры Цинь Шихуан немесе Шихуанди баскарган (221 - 207 до н.э.) б1рш1ш орталыктандырылган Цинь империясынын б1рыцгай ресми идеологиясы дэрежесш алады. Жогарыда аталгандай, б.д.д. VII - V гг. алгашкы заншылдык идеялар мен кагидалар мемлекегп баскару барысында, ягни тэж1рибе жузшде жасалган. Зерттеушшердщ шюршше, Ци эм1рцисшщ уэз1р1 болган Гунь Чжун Кытай тарихында алгашкы рет мемлекегп ез1 бурын эм1рш1ге гана колданылган «халыктын экес1 мен анасы» деген атаумен аталатын «зан» (фа) непзшде билеу тужырымдамасын усынады. Гуань Чжун эм1рипден жогары туратын жэне халыкты онын озбырлыгынан коргап, оны шектейтш зацды эм1рш1ге гана емес, адамдарды мшдеттерд1 орындаудан бурып экететш даналык пен бшмге де карсы койган. Бул жерде оныц ойы: «Егер даналарды курметтемесе, халыктыц арасында дау да болмас едЬ>, - деген Лао-цзыдыц ойымен б1р жерден шыгады. Тагы б1р жерде ол: «Даналык пен бйпм алынып тасталган кезде, халык жуз есе бакытты болады. Бшмпаздык жойылган кезде, муц-кайгы да жогалады», - дейдь Жаман урд1стерге карсы туру ушш Гуань Чжун алгашкылардыц б1р1 болып, билеудщ басты тэсш рет1нде марапат пен жазалауды усынган сиякты. Оныц айтуынша: «Адамдарга жаксы касиеттерд1 телу уш1н марапаттау жеткш1кс13 болады. Адамдар кылмыс жасамау уиин жазалау жеткшшаз болады. Адамдардын ойы мен сез1мдерш билеген кезде гана Аспан асты елш багындыруга болады. Оз 1Ш1ндег1 жаксы ниеттерд1 бек1Т1п кана, адамдарды багындыруга болады». Гуань Чжун аспан асты елшдеп уйлес1м мен ЭД1ЛД1КТ1 дэр1птейд1, сондыктан ол эм1рш1 мен халыктыц, эм1рш1 мен шенеун1ктерд1ц арасындагы катынастарды аныктауга тырысады. Бул жел1Н1 Цзы Чань (б.д.д. 554 ж. уэз1р, ал б.д.д. 543 ж. бастап - Чжэн патшалыгында б1ршш1 уэз1р болган) жалгастырады жэне ол туралы мэл1меттер, нег131нен, б.д.д. IV г. «Цзо чжуань» трактатында бер1лген). Ол жазалау туралы {син шу) б1рыцгай зацдарды енг1зген жэне олар кола шырагдандарга жазылган. Цзы Чаньга дешн жер жш бол1Н1Ске тусет1н, сондыктан ол епстж жерлерд1 межелеп болш, жеке менш1кке беред!. Ол барлык тургындарды 133

Ж.Ж. Молдабеков езара жауапты бес отбасыдан белу туралы жарлык шыгарды. Ол салык салу жуйесш реттейд1, сондай-ак эюмшшк реформасын жург1зед1. Ец бастысы, ол ец жогары лауазымды кызметтерге тагайындау кагидасын усынган, бул кагида тект1 емес, эм1рцпге бершгендш (чжун) пен адалдыкты непз етш алган. Ол былай деген екен: «Аспанныц жолы алые, адамньщ жолы жакын. Алыстагы нэрсе кол жетюзбейд1, оны калай болжауга болады?». Оныц замандасы жэне Чжэн патшалыгыныц шенеушп Дэн Си (баска ес1м1: Дэн Си-цзы; б.д.д. 545 - 501 жж. ем1р сурген) «Дэн Си-цзы» трактатында аталган бастауды дамытып, нактылаган жэне ол уцпн «жазалау туралы бамбук ережесщ (чжу син) жариялайды». 031Н1Ц трактатында ол зац (фа) аркылы эм1ршшщ бил1кт1 жузеге асыруы ретшдеп мемлекеттк бшпк туралы, «атаулар» (мин) мен «заттардыц» (ши) арасындагы дурыс сэйкестш туралы 1Л1М1Н баяндайды. Оныц П1к1р1нше, эм1рш1 «Аспан асты елшщ кез1мен керет1н», «Аспан асты елщщ кулагымен естит1н», «Аспан асты елщщ акылымен пайымдайтын» баскарудыц ерекше «техникасын» (шу) мецгеру кажет. Аспан (Тянъ) тэр1зд1 ол да адамдарга «кайырымды» эр1 «ыкыласты» бола алмайды: Аспан зшзалага жол берет1н сиякты, эм1рш1 де жазалауга жол беред1. Ол «атаулар мен заттардыц» зацды сэйкест1Л1Г1 бойынша «еленс13» жэне «туйыкталган», сонымен б1рге «мангаз-сусты» эр1 «нурланган» болуы тшс. Б.д.д. IV г. - III г. б1ршцп жартысына дешн мемлекетт1к баскарудыц 1збасар-практиктер1 жасаган жеке идеялардыц нег131нде жэне баска да философиялык мектептердщ ыкпалымен эс1ресе даошылдыктыц ыкпалымен зацшылдык кундфуцийшшдшке карсы б1ртутас дербес 1Л1мге айналады. Легист1к идеяларга даошыл философияныц эсер1 Гуань Чжунныц мысалында керсетшген. Рэс1мделген зацшылдык кейб1р даостык идеяларды кундфуцийш1лд1кке карсы колданады. Зацшылдар (легистер) кундфуцийшшдш доктринаны сынаудыц кейб1р турлерш кеш1р1п алган. Лао-цзы былай деген: «Улы Даоны алып тастаганда «адамгершшж» пен «эдщдж» пайда болды». Тагы б1р жерде: «...Дэ Дао жогалганнан кей1н пайда болады; адамды сую - дэ жогалганнан кешн; эдшдш — адамды сую жогалганнан кешн; жолжора - ЭДШД1К жогалган соц пайда болады. Жол-жора - сешм мен 134

Ежелп унд! жэне кытай философиясы адалдыктыц жоктыгыныц белись [Жол-жорада] - булжтщ бастауы жатыр». Даошыл философтар мэдениеттен гор1, табигатка жакын болган, заншылдар да дэл сондай козкараста болган. Хань Фэй: «Кундфуцийшшдер мэдениетпен занга нуксан келт1ред1...», - деп турасын айткан. Кундфуцийшшдер де, заншылдар да адам, когам жэне мемлекет аракатынасына б1рдей кезкарасты устанган деуге болады. Мундай катынастын кагидасы ретшде олар багыныштылыкты тандап алган. Онын шынында эм1рипс1 бар мемлекет ортасында когам, ал ен томешнде адам турады. Адам когамга т и е с т болган, ал бул екеу1 де мемлекетке тиесш болган. Мемлекет эм1ршшщ (монархтыц) колында болган. Сонымен кундфуцийшшдер де, легистер де баскарудыц дурыс тур1 деп б1рдей форманы кабылдаган. Олар мемлекеттш курылыстын муратын мпкпз тэртштен 1здеген. Дегенмен де, мундай тэртшт1 орнату тэс1лдер1не катысты ойлары баскаша болган. Легизм кундфуцийшшджтщ гуманизм1не, халыкшылдыгына, пацифизм! мен этикалык-жоралык дэстуршшд1Г1не- озбырлыкты, бил1кт1 курметтеуд1, милитаризм мен зацшыл жацашылдыкты карсы койган. Алгашкы кытай императоры, Цинь эулетшщ нег131н салушысы Цинь Шихуан т1келей заншылдык идеяларына арка суйеген. Т1ПТ1, Хань Фэй-цзыны б1р1нш1 уэз1р ет1п тагайындаган. Демек, императордыц ез1 де кундфуцийшшдшке карсы шыккан. Б1рак мэселе идеялык багытка гана катысты емес. Мэселе, Цинь Шихуанныц езгер1стер1не наразы болганында. Ал конфуцийШ1ЛД1К тургындардыц нак осы тект1 аристократияны (аксуйектерд1) колдайтын жэне оныц кейб1р екшдер1 ук1метке карсы эрекетпен айналыскан. Осыган байланысты Ли Сы мен Хань Фэйд1ц акылымен Цинь Шихуан кундфуцийш1л К1таптарды ертеу туралы жарлык шыгарады. Б1рак ол мунымен токтамайды. Сол жылы кундфуцийш1лдерд1 кудалау басталады. Олардыц копшш1Г1 Улы Кытай корганын салуга жер аударылады, ал тарихшы Сыма Цяньнщ айтуынша, 460 кундфуцийш1л Т1рщей жерге кемшед1. Легизм доктринасыныц непзшде мемлекеттщ ем1ршде б1рыцгай зацныц (фа) басымдылыгы туралы ш1м жатыр. Зацшылдардын басы кундфуцийшшдерд1ц дэстур1не (жорага, жоралык сыпайылык нормаларына) карсы койылатын. Легизм бойынша 135

Ж.Ж. Молдабеков когамдагы тэртшке катал зацньщ аркасында гана кол жетюзуге болады. «Зацнан алшактау - кылмыс болады...», - дейд1 Хань Фэй. Жол-жорамен салыстырганда, занныц артыкшылыгын легистер жораныц саяси-когамдык жагдайга тэуелс1з унем1 кайталануынан коредь Ал зацды жагдайга сай езгертуге болады. Легистердщ шюршше, зацды тек эм1рипнщ ез1 гана шыгарады. Сонымен катар ол зацды буза алады, ал бодандар оны булжытпай орындау тшс. Фа легистш ойдыц ец непзп угымы болган. Зацшылдардыц ецбектершде фа - озбырлыкпен билейтш куатты мемлекетп куру ушш колданылатын марапаттау мен жазалаудыц тэсш . Зац ем1рд1 реттейтш баршаны камтитын мемлекеттж кагида жэне ол «Хань Фэй-цзы» бойынша, езше сэйкес келмейтш кызметтщ барлык турлер1мен уйлес1м таппайды. Легистердщ кисыны бойынша, бул соцгылары мемлекеттщ жауы жэне оларды кырып тастау керек дегенд1 бшд1ред1. Мысалы, Хань Фэй жогары лауазымды адамдарды сыйламайтын, олармен жакындаскысы келмейтш, мансап пен атакка умтылмайтын, жазадан корыкпайтын адамдарды жаудай корген. Оныц шюршше, ондай адамдар зацды да, тэртшт! де сыйламайды. Зац (фа) угымымен катар, легист1к доктринаныц баска мацызды бол1ктер1 - шу (шенеушктерд1 бакылау онер1) жэне ши (зац непзшдеп мемлекетт1к баскарудыц кеп1Л1 ретшдеп бил1к/зорлык). Авторы Шан Ян деп есептелетш «Шан аймагын билеуш1С1Н1ц ютабыныц» «Бил1кт1 орнату» деп аталатын арнайы тарауы бар. Онда былай жазылган: «Мемлекеттеп тэрт1пт1 зацмен, сешммен, билжпен уш жолмен орнатуга болады. Зац - билеуип мен лауазым иелер1 б1р1Г1п устанатын нэрсе. Сешм - ортактасып билеушшер мен лауазым иелер1 орнататын нэрсе. Бил1к - тек кана билеуип иел1к ететш нэрсе». Осындай шарт сакталганда, эм1ршшщ алдында бодандар д1р1лдеп турады. Аталган сэйкестшж бузылса тэрт1пс1зд1к пен бушк пайда болады: «Егер эм1рш1 [колынан бил1кт1 шыгарса], опат болады. Егер билеуш1 мен уэз1рлер зацды сактамаса жэне жеке ниегп басшылыкка алса, бул1к шыкпай коймайды. Сондыктан, - деп ескертед1 Шан Ян, - егер зацдарды енг1згенде (кукыктар мен м1ндеттер) накты белг1ленед1 жэне дуниекорлык максатта зацды бузуга тыйым салынады, сонда гана баскару дурыс болады». 136

Ежелп унд! жзне кытай философиясы Шан Ян айтатындай, дана патша шенеушктерге б1р нэрсеш жасыруга, бодандардыц езш алдауга жол бермеу1 тшс. Сонда гана марапат пен жаза дурыс болады жэне бодандар билеуппш ЭД1Л деп багалайтын болады. Кез келген мемлекетте ортак жэне жеке мудделер болады. Мемлекеттщ тагдыры соларды дурыс пайдалануга байланысты болган. Егер жеке мудделер басым болса, онда бул жагдайда Шан Ян жазгандай, мынадай мэтелд1 келт1ру орынды: «егер агашта курт кебейсе, агаш цприд1, егер кабыргада улкен жарык болса, кабырга кулайды». Егер мемлекетте лауазымдылар жеке басынын муддесш кездеп, езара бэсекеге туссе, бул «курттардын пайда болганын» бшд1ред1. Шан Ян мен легизмнщ пшршше, бшпк озбыр сипатта болуы тшс. Шан Янньщ шк1р1 бойынша, эм1рип халыкты элс1ретуге умтылуы тшс. Ондай эларетудщ б!р жолы адамдардын бш мш тежеу. Ол былай деп жазады: «Егер бшмдер ынталандырып, шектелмесе, олар кебейед1, олар тым кебейсе, елд1 баскару мумюн болмайды, ейткеш зулымдык пайда болады. Ал бш м шектелш, ынталандырылмаса, адамдар адал эр! карапайым бола алмайды». Трактатыныц баска б1р тусында Шан Ян арсыздыкпен былай мэл1мдейд1: «Егер адамдар акымак болса, оларды ауыр жумыска жегу онай болады, ал егер акылды болса, мэжбурлеу киын болады...». Мэдениетке деген легистердщ кезкарасы, шын мэн1С1нде, Мо-цзы устанымыньщ жалгасы болады. Онын айырмашылыгы, егер Мо-цзы мэдениегп халык уш1н пайдасыз деп жокка шыгарса, легистер оны мемлекет ушш пайдасыз гана емес, зиянды деп есептеген. Егер Мо-цзыныц п1К1р1 бойынша, куштщ бэр1 халыктыц муктаждыгын етеуге жумсалу керек болса, онда, мысалы, Шан Янныц максаты - билеуипнщ абсолютп бил1Т1н ныгайту жэне мемлекегп Аспан асты ел1н басып алатындай ет1п, эскериленд1ру болатын. «Ши»(бшик,куш)-фа-цзятеориясыныцнепзпаксиологиялык кагидасы. Хань Фэй-цзыда максат рет1ндег1 бил1к, куш мэдениет пен моральдщ кундылыктарына карама-карсы койылады, сол аркылы ол кундфуцийл1к ИГ1Л1КТ1Ц бил1ктен басымдылыгы туралы идеясына ашык карсы шыгады. Заншылдарда кундфуцийшшдер жэне даошылдар усынган идеалдармен салыстыруга болатын адамнын белгш б1р идеа137

Ж.Ж. Молдабеков лы болмаган (б1рак «даналыгы аскан адам» деген термин «Хань Фэй-цзыда» кездесед1). Легистердщ теориясы бойынша адам - мемлекет-машинаныц бурандасы юпетп. Легистер мемлекет пен билштщ пайда болу мэселесш карастырган. Айталык, Шан Ян атап откендей, алгашкы «адамдар ездершщ аналарын бшсе де, экелерш бшмеген». Баскаша айтсак, жер бетшде матриархат болган. Эуелп кезде жакындарга деген махаббат устемдш курады жэне адамдар ездершщ жакындарын бшген. Пайдакунемдш зулымдыкты тугызган. Халык саны есе бастаган, ал ез жакындарын жэне бетендерд1 ажырату, пайдакунемдш адамдардыц арасында дурбелендш тугызады. «Сол заманда, - деп жазады Шан Ян, - адамдар баскадан устем болуга умтылган жэне б1р1н-б1р1 кушпен багындыруга тырыскан. Басымдылыкка умтылу араздык шакырган, ал кушпен багындыруга талпыну согыска уласкан». Бул мэселеш шешудщ жолы ретшде данышпандар ортак эдш шаралар мен нормаларды усынган, адамдарды риясыздыкка уйреткен, соныц нэтижесшде халык арасында адамды сыйлау пайда болган. «Ол кезде, - деп жазады Шан Ян, - туыстарга деген махаббат жокка шыгарылган, даналарды курметтеу орын алган». Б1рак адамзатты сую басымдылыкка умтылуды жокка шыгармаган, сондыктан халык саны ескен сайын, кайтадан булш кебейген. Сол кезде халык арасынан аскан данышпан шыгады. Жэне «аскан дана билшт1 колына алганда, ол жерге, мулшке, эйел мен еркекке катысты шекараны белгшейдь Жштеуд1 жург1згенде зан кажет болган, сондыктан данышпан тыйымдарды енг1зген. Ал тыйымдар енг1з1лгенде оларды жузеге асыратындар керек болды, сондыктан ол шенеушктердщ лауазымын бек1тед1. Шенеун1ктерд1н лауазымдары бек1ген сон, олардын басын б1р1кт1ретш адам керек болды, сондыктан аскан дана олардын уст1нен билеуш1Н1 койды. Билеуш1 койылган сон, даналарды курметтеу жокка шыгарылып, би1к лауазымы барларды курметтеу белен алады». Осылай т1зпш билеуш1н1н колында болатын мемлекет пен мемлекеттш билш пайда болады. Тарих барысында мемлекет пен мемлекеттш баскару унем1 жет1Л1п отырады, б1рак бул жет1лд1руд1н жагымсыз салдары да бар ед1. Мемлекет жет1лсе де, адамдар жетшмейдц адамдар жа138

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ман бола бастайды. «...Ежелп заманда, - дейд1 Шан Ян, - адамдар карапайым ед1, сондыктан адал болатын; каз1рпнщ адамы ку, сондыктан адал емес. Сондыктан, егер есюнщ жолымен журсек, баскару юшде игш кп басшылыкка алу керек; егер каз1рп жолмен журсек, онда жазалау туралы зацдар болу кажет». Шан Янньщ шюршше, каз1рг1 жагдайда кундфуцийшшдж шмд1, эс1ресе, Кунд Фу-цзынын Яо мен Шунь заманына оралуга, Ся эулетшщ баскару тэсшдерше оралуга ундеуш колдауга болмайды. Шан Янныц айтуынша, каз1рп жагдайда, мемлекетп дурыс баскару деген1М13 - жазалау аркылы баскару болады, ейткеш «13Г1Л1К бастауын жазадан алады». Бул жерде пайыздык тургыда жазалаудыц улес1 марапат пен ынталандырудан б1рнеше есе коп болганы жен. «Сондыктан, - дейд1 ол, - Аспан асты елшде билшке умтылган мемлекеттерде, эрб1р тогыз жазага б1р марапат келед1, ал ыдырайтын елдерде, эрбгр тогыз марапатка б!р жаза келед1». Бул жерде Шан Ян болмашы айыптар мен кылмыстарды катан жазалауды усынады, ейткеш олар оныц ойынша, уакыт оте келе 1р1 кылмыстардыц азаюына, туб1нде олардын жойылуына жетелейдь Легизм бойынша, билеуш1 бил1пн устап калу уцпн, оны ныгайту ушш кез келген куралды - зулымдыкты да, айланы да пайдалануга кукылы. Бил1к икемд1 болуы ти1с, сонымен б1рге, бодандарга деген озбыр кезкарасында ез1Н1ц жеке назын емес, мудделерш, калауларын, мемлекетт1ц муддес1н басшылыкка алуы ти1с. Шан Яннын ойынша, мемлекетп кызметтщ ею тур1 ныгайтады . Олар жер ецдеу мен согыс жург1зу. Аталмыш тезист1 непздеуге онын трактатындагы «Жер ендеу жэне согыс» деген б!р тарауы арналады. Онда былай жазылган: «Мемлекетте тыныштык жер ендеу мен согыстыц аркасында орнайды, дэл солай билеуш1 де жер ендеу мен согыстын аркасында курметке беленед1. Расында да, халык епншшкпен айналыспаса не согыспаса, бул билеушшщ бос сезге уй1р екен1н жэне мемлекетте казыналык лауазымдарды улеспруд1ц накты жуйес1 жок екен1н керсетед1». Шан Ян кытай философиясынын дэстуршде алгашкы рет согысты ашык жактаган. Бул жерде ол легизм арка суйейтш даошылдыкка да карсы турады. Лао-цзы былай жазган: «Жаксы эскер - бакытсыздык тугызатын 139

Ж.Ж. Молдабеков курал, оны бэр1 жек кередь Сондыктан дао жолындагы адам оны колданбайды. Бейб1тшшк кезде бекзат билеупп керпп елдермен карым-катынаста кеншшк жасайды, тек согыскан кезде гана зорлыкты колданады. Эскер - бакытсыздык куралы болган соц, бекзат билеупп оны мэжбур болганда гана колданады». Шан Ян бутан мынадай уэж келт1ред1: «Егер мын эскери арбаны жасактай алатын елде адамдар мын юпен айналысса, мемлекет ыдырайды. Егер эскери ю дурыс жолга койылса жэне эскерд1 пайдаланса, елд1 кушт1 дейдц егер эскери ю нашар койылса жэне эскер эрекетс1з болса мемлекет кулайды». Сонымен Шан Ян кытайдьщ саяси аясында б1рш1ш болып катан мемлекеттщ теориясын жасады. Мемлекет пен когамды баскарудын легистш идеясын, азаматтардын тен мумюндште болатын шартын жэне экономиканы мемлекет аркылы реттеудщ багдарын усынды. Тен мумюндш мемлекетт! баскаруга атышулы беделдшер мен тукымкуалушылыкты емес, кабшеттшерд1 усынуга мумющцк ашты. Заншылдар б1ртшдеп б1р1н-б1р1 колдайтын жуйеш енг1зд1. Шан Яннын пайымынша, «К1мде-К1м кенел1кке карсы шьщса, оны сегуге болмайды», сондыктан «мемлекетке пайда экелу ушш есюге ел1ктеу шарт емес». вйткеш «дана адам занды жасайды, акымак болса, онымен шектелед1; дарындылар рэс1м-салтты езгертед1, элс1здер рэс1мге байланып калады». Сонымен мемлекетт1 баскару тэсш1н 1р1ктегенде, мемлекет алдында турган мшдеттерден шыгу керек. Бас м1ндет - мемлекегп кушпен болса да б1р1кпру. Мемлекета еск1 дэстурге суйен1п кушейтуге болмайды. 031Н1Н ен таза туршде легизмн1н доктринасы Хань Фэйд1н шмшде кор1Н1с тапкан. Ол нагыз мемлекеттш бил1к жэне мемлекетт1 нагыз баскару - боданный колынан келмейтш кубылыстар деп есептеген. «Жалпы, - деп жазады ол ©31Н1н трактатында, - баскару идеалы бодандар ушш купия болуы тшс». Хань Фэй оны былайша тусшд1редк «Баскару енерше шенеун1к лауазымына каб1летке карап тагайындау, шенеун1ктен ез кызмет1н орындауды талап ету, ем1р мен ел1мнщ Т13Г1Н1Н уыстан шыгармау, шенеушктердщ мумюнд1ктер1н зерттеу - мунын бэрш эм1рш1лер колынан шыгармайды. Ал зан [кагидасы] бойынша барлык ереже мен жарлыктарды мемлекетт1к уйымдар шыгарады жэне халыктын 140

Ежелп унд! жэне кытай философиясы журепнде жаза туралы ой мыктап орын алады. Зацнан коркатындар марапатталады, жарлыкты бузгандар жазаланады, - бул бодандарга арналган нускау». Хань Фэй езшщ алдындагыларга курметпен карайды, б1рак олардын мурасын сынайды. Айталык, Шэнь Бухай мен Шан Ян шмдер1 туралы ол былай деген: «Шэнь-цзыда баскару онер1 сонына дешн жетпеген жэне Шан мырзанын зандары аякталмаган. Сондыктан мынадай соз бар: «Бул екеу1 зандар мен баскару енерш буге-ипгесше дешн ондемеген». Алайда Цинь эулетшщ гумыры кыска болды. Он бес жылдан кешн ол Хань эулетше (б.д.д. 206 ж - б.з. 220 ж.) такты босатып берд1. Хань эулетшщ Ертеде немесе Ужен (б.д.д. 206 ж. - б.д. 23 ж.) жэне Кешнп немесе Клип (23-220 жж) деп белшетш1 аян. Хань дэу1ршде кундфуцийшщдж кайта жангырып, ресми идеологияга айналады. Бул дэу1рде Кунд Фу-цзыга табынатын дш рэс1мделш, кундфуцийшш эдебиет канонга айналады. Б]рак легизм идеялары толыктай жокка шыгарылмады, ейткеш кундфуцийшщдш пен легизмнщ тэс1лдер1 карама-карсы болса да, максаты б1р болган, ягни олар - куигп мемлекетт1 идеологиялык тургыда непздейтш теорияньщ калыптасуына уйыткы болды. Император Цинь Шан Яннын мемлекетт1к лауазымга тагайындаганда б1рдей мумк1нд1ктерд1н болуы туралы идеясын колдаган. «Сюнь-цзы» трактатындагы оныншы тарау: «Ваннын баскаруы» деп аталады. Ондай былай жазылган: «Мемлекегп калай баскару керек деп сурайды? Жауап беремш: акылды жэне кабшетп адамдарды олардын жагдайына карамай, лауазымды кызметке тагайындау керек; жалкау жэне кабшетс1з адамдарды лауазымнан аластату керек...». ©31Н1н зерттеулер1мен Шан Ян кундфуцийшшдштщ жанаруы мен дамуына улес коскан. Легизмн1н ыдырауыныц кептеген себептер1 болды. Легист1к 1Л1МН1Н элс1реу1не онын доктринасынын кемш1Л1Г1 ыкпал етт1. Кундел1кт1 турмыста легист1к доктринанын непз1н жазылган заннан гер1, эм1рш1Н1н буйрыгы, катан тэртш пен жазага арка туткан басшынын бедел1 курады. Легистерд1н туашпнше, ойшыл-реформаторлар занды жасайды, оны патша беютед1, арнайы шонжарлар мен министрлердщ эк1мшш1к аппараты орындайды. Сонымен занга жэне эк1мш1Л1кке деген штипат тандаулы ортада, 141

Ж.Ж. Молдабеков куш пен жаза колдану аркылы камтамасыз етшмек болды. Бул есепте рационализм ашык дореюлшке жетп. Оныц устше, кундфуция шм1 шынайы мораль мен коне дэстурге арка суйенсе, легистер эюмшипк тэртшт1 бэршен де жогары койды. Кундфуция еткенге курметпен караса, легистер кушпен келетш билшке тэж1м егп. Легистер жеке меншшке б1р ортадан бакылау жасау ушш дерею тэсшд1 ашык колдады, Легистердщ дггтеушше, рульщ-текпк катынасы туптеген улкен ел б!р императордыц жудырыгы мен ыскырыгынан сескенш, каЬарлы императордыц орынсыз болса да тшепн ею етпей орындаткызу ед1. Б1рак адамдардагы ретс13Д1к мемлекеттщ ыдырауына, мэдениеттщ туйыкталуына, зацдылыктыц бурмалануына ушыратты. Тарихтыц уйреткеш де, уйретер1 де осында. 031НД1К бакылау сурактары 1. Легистж дэстурд1ц калыптасу кезецдер1 мен ерекшел1ктерш карастырыныз. 2. «Цзо чжуань» трактатындагы кытай патшалыктары туралы мэл1- меттерд1 еске тус1р1щз. 3. «Дэн Си-цзы» трактатында аталган жазалау мен тэртш орнату туралы ережелерд1 талданыз. 4. Легизмде адам, когам, мемлекет аракатынасы калай карастырылады? 5. Легистер мемлекетпк курылыстьщ муратын калай тусшд1рд1? 6. «Фа», «Ш и» угымдары легистж ш м н щ нег1зг1 кагидасын курастырады дейд1. Оган кандай дэлел келт1руге болады? 7. Легизм бил1кт1 устап калу уш 1н кандай тэс1лдерд1 усынады? 8. Шан Янн1н мемлекеттт теориясыныц манызын ашып бервдз. Эдебиеттер 1. Ле-цзы //Чжуан-цзы. Ле-цзы. - М., 1995. 2. Переломов Л.С. Конфуцианство и легизм в политической истории К и т а я .-М ., 1981. 3. История китайской философии. - М., 1989. 4. Книга правителя области Шан (Шан цзюнь шу). Пер. Л.С.Переломов. - М ., 1993. 5. Китайская философия. Энциклопедический словарь. - М., 1994. 6. Фэн Юлань. Краткая история китайской философии. - СПб., 1998. 7. Великие мыслители Востока. - М., 1998. 8. Древнекитайская философия. Эпоха Хань. - М., 1985. 142

Ежелп унд! жэне кытай философиясы 5-такырып. МОИЗМ. ЖАЛПЫГА Б1РДЕЙ МАХАББАТ ПЕН 03АРА ТИ1МД1Л1К КАГИДАТЫ Дэргс мацсаты: Моизм мектебшщ танымдык кундылыгын ашып беру Мо-цзы ш мшщ непзп енбектерше токталу Мо-цзынын эм1рш1лер мен юкерлердщ езара муддесш ныгайту туралы ойларын талкылау Моизм б.д.д. У-Ш гг калыптаскан философиялык агым. Онын непзш калаушы - ойшыл да, саяси кайраткер Мо-цзы немесе Мо Ди (б.д.д. 480/420 - 438/381). Мо Ди ем1р1 туралы мэл1меттер оте аз. «Мо-цзы» ютабы моистердщ б1рлескен ецбектершщ жем1С1. Моизм ею гасыр бойы кундфуциямен катар, «оте атакты шмдер» катарында багаланган. Моизм кунфуцияга карсы идеологиялык агым болса да, «Мо Ди создер1 Аспан астын кернеп кетт1», «жер-жерде оны» сансыз 1збасарлары мен шэк1рттер1 болды» деген ескертпелер кешнп урпакка жеткен. 1л1мнщ осынша ЭЙГ1Л1 болуыныц бастауы мен себеб1 неде? Моизм мектебшщ атауы оныц нег131н салушы Мо Дидщ (баскаша Мо-цзы) ес1м1мен байланысты. Бул мектеп б.д.д. V - III гг. аралыгында болган жэне оныц гулдену кезещ б.д.д. IV гасырга келед1. Мектепт1ц ен танымал екшдер1 - Цинь Хуали, Мэн Шэн, Сюй Фань жэне Тянь Цзи. Мошылдар катац багыныштылык тэрт1пт1 сактайтын уйым курган, оныц максаты Мо-цзы идеяларыныц тазалыгын сактап, Аспан асты елшде тарату болган. Бул максатка жетуд1ц ец басты куралы рет1нде олар жеке улп керсетуд1 жэне билеушшерд1 уг1ттеуд1 тацдаган. Моизмн1ц нег1зг1 шыгармасы - «Мо-цзы» трактаты. Хуайнань-цзыныц айтуынша, алгашкы кезде Мо-цзы кундфуцийш1лд1кт1 жактаган, б1рак кеЙ1н оны катты сынга алган. Ежелг1 Кытайдыц баска философиялык агымдарымен салыстырганда моизмн1ц ек1 ерекшел1Г1 бар: теологияга жакындыгы мен уйымдастырушылыкрэс1мделу1. Даошылдар уш1н бул «даналыгы аскан ойшылдар» ем1р сурген тарихи кезец, ал кундфуцийшшдер уш1н - Яо, Шунь жэне Юй сиякты ес1мдер1 ацызга айналган патшалардыц заманы болатын. Мо-цзы мен оныц 1збасарлары сол кезецд! Алтын гасыр деп бшген. Мо-цзы аталган патшалар 143

Ж.Ж. Молдабеков мемлекегпк бшпк пен когамдык эдшеттшктщ Т1зпнш б1рдей устаган деп есептеген. Мо-цзы ш мш щ баска кагидалары - «шыгындарды унемдеу», «жерлеу кезшде унемдеу», «музыкага карсылык». Бул кагидалар когамдык шюр бойынша, карапайым халыктан жиналган орасан зоркаражаттытшмазжумсайтынбилеуипаксуйектерге гана карсы болмайтын. Бул кагидалар аксуйектердщ салтанатка, жоралык музыкага деген кызыгушылыгын арттыратын кундфуцийшшдшке де карсы багытталатын. Мо-цзыныц шюршше олар халыктыц кедейленуше, мемлекеттщ кулдырауына алып келедь Мо-цзы мемлекегпк бшпкт1 калыптастырудыц патриархтык жуйес1мен кел1спейд1, онда мемлекетт1к лауазымдар билеуш1 эулетке жакындарга, туыстарга улест1ршетш. Мо-цзы «дарынды курметтеу» тезис1н усынган, онда адамдар мемлекетт1к кызметке элеумегпк жагдайына емес, кабшеттер1не карай алынатын. Сонда гана эд1лд1к кагидасы салтанат курады. Мо-цзыныц айтуынша, шенеун1ктерд1н тект1 болуы м1ндет емес, ал карапайым адамдардын мшдегп турде текс13 болуы шарт емес. Мо-цзы кундфуцийшшдш жораларга гана емес, дэстурд1 булжытпай орындауга жэне тагдырды кундфуцийиплше жазмыш рет1нде тус1нд1руге карсы шыгады. Дэстурге келер болсак, кез келген дэстур б!р кезде жацалык болган. Ал жазмышка кулай сену ЭД1ЛД1К кагидатын бузады, ойткен1 адамныц шыгармашылыгын мэнс13 етед1. «Аспан» категориясына катысты кундфуцийшшдштер сиякты моизмде де ол куддрегп саналады жэне оган антропоморфты касиеттер тел1нед1. Аспан, Мо-цзыныц шюршше, бэр1н кор1п, бэр1н естид1, оныц сез1мдер1 мен калаулары болады, ол 1зплш пен ЭД1ЛД1КТ1Н ен жогаргы улпсше татырлык. «Аспанныц буйрыгы» - жаксылык пен жамандыкты айырудыц елшемь Аспан мен адамдардын арасын жалгаушы нэрсе «рухты кору» болады. Аспан риясыз нэрсе, ол кеп нэрсеш беред1, орнына ешнэрсе талап етпейд1. Ол баршага деген махаббаттыц улг1С1 болады жэне адамдардын сондай болганын калайды. Лю Син усынып, Бань Гу И вэнь чжиде («Онерлер мен мэт1ндер туралы трактат») т1ркеген Кытайдагы ежелг1 философиялык мектептерд1ц пайда болуы туралы теориясына сэйкес, моизмд! 144

Ежелп унд! жэне кытай философиясы гибадатхананыц кузетшшер1 жасаган, бул онын теологияга жакын болгандыгын бкццретшдей. Енд1 б1рде Хань Фэй-цзынын (б.д.д. III г.) «Танымал шмдер» (Сянь сюэ) трактатынын 50 тарауында кундфуцийшшдер мен моистерд1 «жу» (зиятты-галым) жэне «ся» (рыцарь, жауынгер) деп жштеп, моизмнщ пайда болуын «рыцарьлардыц» элеуметпк тобымен байланыстырады. Бул моизм екшдершщ эскери такырыпка жакындыгын, халыкка жактасуын ацгартады. Когамныц ец томен кабатынан шыккан коленершшер мен штатка юрмейтш сершерден куралган мундай секта пифагорлык одакка уксайтын жэне оны «улы устаз» (цзюй цзы) баскаратын. Ол, Чжуан-цзыныц айтуынша (33 тарау) «аскан дана» (шэн) есептелетш жэне оны Го Можо (1892 - 1978) римдш Папага тецейтш. Бул лауазымды иеленгендер: Мо Ди - Цинь Гули (Хуали) - Мэн Шэн (Сюй Фань) - Тянь Сян-цзы (Тянь Цзи) - Фу Дунь. Кейш б.д.д. IV г. аягында б!р уйым ек1 не уш багытка Ж1ктелед1. Б.д.д. III г. ортасында алауыздыктын жэне Цинь эулет1 кез1нде (б.д.д. 221-207 жж.) кугын-сургшнщ жэне Хань дэу1р1Н1ц кундфуцийшшдш тыйымдардыц салдарынан теориялык жэне практикалык тургыда куйреген мошылдык рухани мура ретшде гана ем1р сурген. Мо-цзыныц 1Л1М1: «Лайыктыларды курметтеу» (Шан сянь), «Б1рл1кт1 курметтеу» (Шан тун), «Б1р1кт1ретш махаббат» (Цзянь ай), «Шабуылды тер1стеу» (Фэй гун), «Тутынуды кыскарту» (Цзе юн), «Жерлеу шыгындарын азайту» (Цзе цзан), «Аспанныц эм1р1» (Тянь чжи), «Рухтармен байланысу» (Мин гуй), «Музыканы тер1стеу» (Фэй юэ), «Жазмышты тер1стеу» (Фэй мин) он бастапкы тарауда бершген. Трактаттыцортатусында«Канон»(Цзин),«Канондытус1нд1ру» (Цзин шо), эркайсысы ек1 бол1мнен турады; «Улкен тацдау» (Да цюй) жэне «К1Ш1 тацдау» (Сяо цюй) тарауларынан куралган, олар б1рге «Мошылдык канон» (Мо цзин) немесе «Мошылдык диалектика» (Мо бянъ) деп аталады жэне кешнп мошылдары немесе Ху Шидщ (1891- 1962) болжамы бойынша «атаулар мектебшщ» (мин цзя) 1збасарлары б.д.д. III г. алган ежелп кытайлык эуелп кисындык эд1снаманыц ец жогаргы жет1стштерш корсетет1н формалданган, терминологияланган мэт1н болады. Мо-цзыныц аталган тарауы гносеологиялык, логикалык-грамматикалык, ма145

Ж.Ж. Молдабеков тематикалык, табиги-жаратылыстану мэселелерд1 камтып, баяндаудыц курдел1 эр1 интенционалдык сипатыныц аркасында ец жакын буынга да тусшшаз нэрсе болатын. Мо-цзы 1Л1М1 элеумегпк философиядан гер1 этикага жакын. Онын непзп кагидасы - «жалпыга б1рдей махаббат пен езара тшмдшк» деген устанымга непзделген. Бул кагида бойынша, эрб1р адам ю-эрекеттерш «Аспан асты елшщ пайдасымен» сэйкестещцрш, халыктыц эл-аукатына зиян келт1ретш нэрселерден бас тартуы тшс. Б1р Караганда, Мо-цзыныц кезкарасы Кунд Фу-цзыныц айткандарынан алшак кетпейд1. Кунд Фу-цзы да, Мо-цзы да саяси кызметтщ белгш б1р мэн1не сенген, билеуцп халыкка камкоршы болу керек деген ойда болган. Б1рак бул ережелердщ шецбер1нен шыгатын нэрседе Мо-цзыныц кезкарастары мулде баскаша ед1. Мо-цзыныц «барша адамньщ муктаждыгын канагаттандыру» елшемшщ мацызды салдары бар. Бул а) кундфуцийшшдер дэр1птейт1н отбасылык кундылыктардан бас тартуды б1лд1ред1; э) Моцзы сапаны емес, санды б1ршцп орынга койган жэне уйлес1мд1 турде жетшген адамнын идеалын керек кылмаган; б) санга кец1л болу кажеттшп билеуш1Н1ц алдына уйымдастыру мэселес1н коятын. Будан Мо-цзыныц мемлекеток машинаныц кызмет1 мен жет1лу1не деген кызыгушылыгы артады. Мо-цзы идеяларыныц 1Ш1нде жалпыга ортак махаббат идеясы ерекше танымал ед1, Ежелп заманнан бер1 бупнге шей1н, Моцзыныц ес1М1 аталса, дэл осы идея еске оралады. Кунд Фу-цзыныц 1збасары Мэн-цзы (б.д.д. 372-289 жж.), Мо-цзы идеясыныц танымалдыгына налып, былай деген екен: «Мо-цзы жалпыга б1рдей махаббатты дэрштегенде, отбасынан бас тартады». Бастапкы нукте ретшде Аспан асты элемшдеп келецс1зд1ктер алынады. «Улкен мемлекеттер К1Ш1 мемлекетп басып алады, улкен отбасылар юпп отбасыларды жецед1, элд1лер элс1здерге кысым жасайды, акылдылар акымактарды алдайды, тектшер текс1здерд1 менс1нбейд1». Бул бакытсыздыктыц себебш 1здегенде Мо-цзы: «Булар баскаларды жаксы керуден, оларга пайда келт1руден туындай ма?- дейд1. Эрине, жок. Бакытсыздык баскаларды жек керуден, оларга зиян келт1руге умтылганнан туындайды. Егер 613 Аспан асты элем1нде адамдарды жек керш, оларга зиянын 146

Ежелп унд! жэне кытай философиясы типзетшдерге атау 1здесек, оларга жалпыга б1рдейл1к тэн дейм1з бе, элде оларга окшаулану тэн дейм1з бе? Эрине, оларга окшаулану тэн, ойткеш баскадан окшаулану Аспан асты элемшдеп кайгыкас1ретт1н себеб1 болады. Сондыктан окшаулануды жою керек... Оны жалпыга б1рдейл1кпен алмастыру кажет». Барша кайгы-кас1рет окшауланудан туындайды деген сездщ мэш кандай? Мо-цзы адамдардын ортак максаты ушш кундфуцийшшдкке тэн отбасылык байланыска карсы шыгады деп есептейтш авторлардыц пшр1 белгш1 б!р мэнде дурыс. Когамды жет1лд1руге жалпыга б1рдей махаббатты орныктыру кажет. Ол ушш ундеуд1 бауырмалдылыкпен толыктыру керек. Онсыз адамдарга деген кажеттшш туралы сез айтылса да, мундай жалан байланыстардын жеткшкс1зд1п туралы, оларды баска болса да, мундай уран сез окшаулануды токтатуга жарамсыз. Оныц аясында кел1су мумюн емес. Баска б1р туста Мо-цзы будан да кес1мд1 турде адамгершшк пен эдшд1к уш1н «шаттыкты, ашуды, куанышты, кайгы мен махаббатты алып тастау керек» дегенд1 айтады. Мо-цзыга тэн жалпыгы б1рдей махаббатты жариялау мен оныц кезкарасыныц нег131нде жаткан нактылы адамныц сез1мдерш менс1нбеу1 туралы даошылдык «Чжуан-цзы» трактатында жазылган. Бул жерде Мо-цзыныц «эн салса - энге, жыласа - жылауга, куанса - куанышка карсы» болатыны туралы гана айтылмайды, сондай-ак мыскылдап: «Адамдарды ондайга уйрету - оларды жаксы кермеу болады», - делшед1. «Жалпыга б1рдей махаббаттыц» шынайы сипаты Мо-цзыныц оны жузеге асыру керект1п туралы усынысынан айкын кер1нед1. Бул жерде ек1 тэсшд1 ажырату керек. 1. Бул жерде Мо-цзы, ез1 байкамай, карсы болган окшауланудыц тургысына тус1п кетед1. «Егер ата-анасын суйет1н улы олардыц и п л т туралы ойласа, - дейд1 Мо-цзы, - баска адамдардын оныц ата-анасын жаксы керуш, оларга пайдалы нэрсе жасауын калай ма, элде оларды жек керш, зиян келт1руш калай ма? Эрине, ол баска адамдар атаанасын сушп, оларга пайдасын типзсш деп ойлайды... Егер 613 бэр1М1з ата-анасын суйет1н ул болсак, алдымен баска адамдардын ата-анасын сушп, соларга пайдалы нэрсе жасасак дурыс болмай ма?». Сонымен, бул жерде «жалпыга б1рдейл1к» «окшауланудыц» 147

Ж.Ж. Молдабеков жолына айналып, шартсыз постулаттьщ сипатынан айырылады. Б1рак 031МШ1ЛД1К куралы ретшде «жалпыга б1рдей махаббат» постулаты берж болмайды; ез1мшшд1ктщ ез1 ушш будан да колайлы эр1 ТИ1МД1 куралдарды табатынына кумэндануга болмайды. 2. Мо-цзыньщ мураты - билеупплерд1 жалпыга б1рдей махаббаттыц ТИ1МД1 екенше иландыру. «Егер билеушшер одан ракат тауып, оган, б1ршипден, сыйлык пен мактау аркылы, еюншщен, жазалау аркылы итермелейтш болса - менщше, адамдар жалпыга б1рдей махаббатка жогары ерлейтш жалындай, томен агатын судай умтылар ед1 жэне Аспан асты элемшде оларды токтататын куш табылмас ед1». Сонымен, «жалпыга б1рдей махаббатты» жузеге асыру билеуш1лерд1н колынан отед1 жэне олар марапат пен жазаныц комепмен шешенн1н соз1не иланбаган адамдарды олар уш1н ец ти1мд1 нэрсе - б1р1н-б1р1 жаксы кору екенш тус1нуге мэжбурлейд1. Жалпыга б1рдей махаббатты жузеге асыратын ею тэсшд1 де б1р-ак нэрсе б1р1кт1ред1: олар адам ез1не пайдалы нэрсен1 гана жасайды деген алгышартка нег1зделед1. Мо-цзы адам ракат кору уш1н жэне азаптан кашу уипн гана ©М1р сурет1н1не сен1мд1. Мо-цзы адамныц ип кабшеттер1не сенбейд1. Ол адамдардан аскан альтруизмд1 талап етсе де, оган жету уш1н адамга жаза мен марапат колданып, сырттай ыкпал жасау керект1г1н мойындайды. Мо-цзы ауыртпалыктыц бэрш мемлекетке аударып, кытайлык когамдык ойды саясиландыру багытындагы шешуш1 кадамды жасайды. Тулга муратынан бас тартып, у м т н М1НС13 мемлекетке аударган кезде Мо-цзы К,ытайдагы ец алгашкы утопияны да жасайды. «Сэйкестенд1руд1 мадактау» («Шан-тун») деп аталатын тарауларда киялдагы мемлекетт1н сипаты бершед1. Кытайдагы утопиялык идеялардыц б!р ерекшел1Г1, олар эркашан откен гасырдыц алтын ки1М1нде кершедь Мо-цзы тус1н1пнде М1НС13 мемлекет дегешм13 не? Ол баскару болмаган кездеп когамныц сипаты. «Ол кезде б1р адамда б!р п1к1р, ек1 адамда - ею, он адамда - он, коп адамда - коп шюр болган. Эрб1р адам ез шюрш колдап, басканыц шюрш жокка шыгарган, сондыктан езара терютеу орын алган. Отбасы 1Ш1нде эке мен бала, ага мен Ш1 б1рш-б1р1 жек керген, отбасылар ыдырап жататын, ейткен1 оныц мушелер1 езара араз болатын. Ал Аспан асты елшде бэр! б1р1не-б1р! зиян келт1ру уш1н 148

Ежелп унд! жэне кытай философиясы отка, суга, уга жупнетш. Куштшер элспздерге кол ушш бермеген, мулю барлар баскага беруден гер1, оныц пнрш кетуш куп керген, 13Г1 шмдер1 барлар оны жасырган. Аспан асты елш ацдар мен кустардан баска ешнэрсе жок кездегщей, Хаос жайлаган. Ал егер ондай Хаос неден пайда болды десек, оныц Аспан асты елшде билеушшщ болмауынан туындайтыны аныкта-лады». Бул бэр1 бэр1мен жауласатын кез. Ортак шюр болмаганда адамдар б1ршеб1р1 септеспей, кедерп жасайды, ездершщ езара карама-карсы эрекет1 аркылы куштерш жояды. Мо-цзыныц шюршше, бул жагдайдан шыгу ушш, адамдар аспанныц улын сайлайды. «Сондыктан олар Аспан асты елшдеп ец епт1, ец кабшетт1 адамды тацдап, оны аспанныц улы етедь 031Н1Ц куцп аз болган сон, ол епт1 эр1 каб1летт1 адамдарды езшщ кемекшшер1 болатын уш гун ретшде тацдап алады.... Б1рак Аспан асты ел1 байтак болгандыктан, алые ел мен белпаз жерде туратын халыктардыц кайсысы пайдалы, кайсысы зиянды екен1н бшу мумюн болмайтын; сондыктан ол Аспан асты елш кептеген елдерге белш, оларды баскаратын патшалар мен эм1рлерд1 тагайындаган. Патшалар мен эм1рлердщ куш1 жетпеген сон, олар епт1 эр1 каб1летт1 адамдарды тацдап, оларды кызметкер ет1п кояды. Сол кызметкерлер тагайындалган соц, аспан улдары Аспан асты ел1не ездер1Н1ц бшпп туралы жария етед1: «Жаксы нэрсе немесе жаман нэрсе туралы ест1ген эрб1р адам ол туралы жогарыдагы адамга айту кажет жэне жогары лауазымды дурыс деген нэрсесш бэр1 дурыс деп кабылдау керек. Егер жогарыдагы адам кате десе, онда бэрш кате деп мойындайды. Егер жогарыдагы кызметкер кател1к жасаса, оны тузетш, акыл косу кажет. Егер кол астындагы адамдар жаксы болса, жогары турган адам оларга арка суйеп, оларды усынуы тшс. 0зш жогары турганмен барабар ету, б1рак темендегшермен тецеспеу - жогарыдан марапатталып, теменнен купталады. Егер юмде-юм жаксы не жаман хабарды естш, ол туралы жогары жакка жетюзбесе, жогарыдан дурыс деп танылган нэрсе, дурыс деп танылмаса, ал жогарыдан кате деп танылган нэрсе, кате болып танылмаса, егер жогары лауазымды адам кател1к жасаса, оны тузеп, акыл айтпаса, егер жаксы кызметкерге арка суйемесе, оны усынбаса, егер темен адамга уксап, езш жогары 149