Ж.Ж. Молдабеков адамдай устамаса, - муныц бэр1 жазаланады жэне халык оны айыптайды». Мо-цзы кундфуцийшшдердщ «жэнь» («адамгершшк»), «цзюнь-цзы» жэне т.б. терминдерш колданады, ал легистер кешн олардан толык бас тартады. Легистш ойшыл Хань Фэй (б.з.д. 280- 230 ж ж .) нагыз кецеспп езшщ патшасына акыл айту кажет деген кундфуцийшшдш доктринага ашык турде карсы шыгады. Кунд Фу-цзы мемлекегп жакындык сез1мге непзделген отбасыныц улг1С1 ретшде карастыратын кезкарасына Мо-цзы 1Л1М1ндег1 баска б!р кезкарас карсы койылады. Ол мемлекегп карабайыр механизм ретшде карастырады жэне оныц б1ркелю белшектер1 эм1ршшщ буйрыгымен 1ске косылады. Марапаттау мен жазалау баскарудыц эмбебап куралдары ретшде жарияланады. Аспан улыныц мэл1мдемес1 сол машинаныц бурамаларына бершетш нускау сиякты болады; ондагы тэртш эскерд1 еске салады. Баскыншылыкка карсы болган Мо-цзыныц вэиь жэне у бастауларыныц текет1рес1нде соцгысын жактауы, оныц мэдениетт1ц б1т1спес жауы болгандыгымен емес, букш когамныц эскери сипат алуымен тус1нд1р1лед1. Аталмыш ундеу багытталган когамда карапайым адамды солдатка уксату адамды жалгыз деп караудан, кажегп 1стерд1 орындайтын тобырдыц 1Ш1нде гана болатын, ешкандай топка жатпайтын тулга рет1нде танудан туындаган. Мо-цзы езшщ сулбасын ары карай былайша дамытады: «Эрб1р ауылдык болыстыц басында ец адамгершшкт1 адам турады. Бил1к т13гш ш колына алган сон, ол халыкка каратып мынадай сездер1н айтады: «Жаксы немесе жаман нэрсе туралы ест1генде, оны оязга жетюзу керек жэне ол дурыс деген нэрсеш бэр1 де дурыс деп кабылдау кажет. Жаман сездерден бас тартыцдар; ездерщнщ жаман кылыктарыцнан бас тартып, ояздыц иг1 1стер1нен улп алыцдар. Егер ояздыц сез1н тыцдасацдар, онда тэртшс1зд1к калай пайда болады. Егер уездеп тэрт1пт1ц себеб1н аныктасак, онда ол ояздыц кезкарастарды сэйкестенд1ру1не байланысты нэрсе болады». Мо-цзыныц М1НС13, сэйкестенд1ршген мемлекет1Н1ц улг1С1 Кытайдагы утопиялык ой тарихыныц бастауы болып табылады. Утопиялык ой «Ли-цзы» жинагына юрген «Ли-юнь» деп атала150
Ежелп унд] жзне кытай философиясы тын шагын трактаттагы «улы б1р1гу» (да-тун) жобасынан бастау алады. Жогарыда сипатталган киял сиякты бул утопия да откенге багытталган. Кунд Фу-цзы аузымен айтылатын узшдще улы б1р!гу устемдж курган кезде Аспан асты ел1 ортак игш к ед1 жэне оны ен кабшетп, бш кп деген адамдар баскаратын. Адамдар ездершщ жакын-тугандарын, балаларын гана емес, барлык адамдарды туысындай керетш. Картайган адамдар ем1ршщ сонына дешн камтамасыз етшетш, улкендерге жумыс жасау ушш барлык нэрсе бершетш, балалар камкорлыкка алынатын. Балашагасы жоктар, жеарлер, жет1мдер, жалгызшктшер мен аурулар далада калмайтын. Адамдар астыкты далада ццр1тпейтш жэне оны езшщ коймасына жинап алуга умтылмайтын. Олар пайдалы жумыстан кашпайтын жэне бэр1 б1рдей айналысканды куп керетш. Сондыктан ол кезде адам тонау, урлык-карлык, бушк жок ед1, Т1ПТ1, есшке кулыпта салынбайтын». Бул жоба «Сэйкестенд1руд1 мадактау» деген атауга жакын атаумен аталса да, онын мазмуны езгеше болатын. Адамдарды сэйкестенд1р1лген конформизмге ундеуден гер1, онда жеке отбасынын шенбершен асатын езара кемекке ундеу басым ед1. Мо-цзынын мемлекет туралы ойларын окыган кезде, ол алгашкы рет мемлекет - машина деген жацалыкты ашып, онын гажап мумкшдштерше тац калып, шабыттанган адамдай эсер калдырады. Мемлекет-машинада баскару, мысалы, касапшыныц КЭС161 сиякты мамандык, кэс1п болады. Мо-цзы былай дейдк «Егер эд1л болсак, б1рак бш1к болмаса, туб1нде бул жолмен журу мумюн болмайды. Бул агашты ендейтш, б1рак т1ктеу1шпен жумыс жасай алмайтын агаш шеберд1ц 1С1 сиякты нэрсе. Егер каз1рп кезде Цзюнь-цзыны касапшы ет1п тагайындасак, ол 1СТ1 б1лмеген соц, одан бас тартады. Ал егер министр етш тагайындасак, ол колынан келмесе де, оган кел1сед1». Баска б!р туста эюмдер садакшылармен, аткосшылармен салыстырылады. Бул жагдайда баскару мэселес1, атап айтканда, 6Ш1КТ1, каб1летт1 кемекш1лерд1 тацдау мэселес1 аса мацызды болмак. Мо-цзыныц айтуынша, ежелпнщ патшалары тек эд1л адам гана марапатталады деп жариялаганда, байлар да, тектшер де, патшаныц туыс-тугандары да эд1лд1кке умтыла бастаган. Бул жерде ондай мшез-кулыктыц себеб! де ашылады. Ойткен! жогарыда тургандар
Ж.Ж. Молдабеков твмендегшерд1 кызметке шакырганда, оларга б!р нэрсеш гана бере алады, ягни материалдык игшктермен кызыктырады. Ал темендегшер оларга б!р гана нэрсеш, ягни ездершщ 1скерл1пн гана усынады. Бул тужырымдаманыц ец мацызды тусы. Мо-цзы тагы б1р мумюндш туралы айтады. Ол - коркыту. Кдбшетп жэне юкер адамдарды кызметте жогарылаткан ежелпнщ патшалары жарамсыз-дарды кедейлещцрген, тшт1, кулдыкка айналдырган. «Сонымен, марапат 1здеген адамдар жазадан коркып, ездершщ бш ктш п н арттыруга умтылган, сондыктан олардын саны кебешп, колынан ю келмейтшдердщ саны азайган». Б1з бул жердеп баскару мэселесшде конфуцийшшдш устанымга айкын карсы келетш нэрсеш керем1з. Егер Кунд Фу-цзыны мэселен1ц таза этикалык кыры кызыктырган болса, Мо-цзы техникалык кырына муддел1 болады; егер Кунд Фу-цзы барша назарын максатка белее, онда бул жерде б1ршцп орынга курал шыгады. Кунд Фу-цзыга цзюнъ-цзы риясыз адам, оны калай болса солай пайдалануга болмайды. Мо-цзы эюм кызметшщ непзп уэжш материалдык кызыгушылыктан табады жэне жалакы уш1н эк1м езшщ бш ктш п н сатады деп ашьщ айтады. Мо-цзы уш1н эюм кызметкер1 кундел1кт1 М1ндеттерд1 жауапкершш1кпен жэне ептшкпен аткаруы ти1с. «Епт1 адам» (сянь) мемлекетп калай баскаруы керек? «Епт1 адам мемлекетт1 баскаруга келгенде, ол адамдарды ерте кабылдайды, ушне кеш кетед1; ол соттыц юше араласады жэне баскарады, сондыктан мемлекетте тэрт1п орнайды, зацдар мен жазалар дурыс болады. Епт1 адам 1р1 шенеун1к болганда, ол ерте турып, кеш жатады, ол кедендер мен базарларда салык жинайды, орманды пайдаланган уш1н, келде балык аулаган уинн салыктарды казынага тус1ред1. Осылай казына толып, корлар жиналады. Мемлекетте тэртш болып, зац мен жаза дурыс болса, казына толып, халык байиды. Билеуш1лерде аспан мен аруактарга усынатын шарап пен тары, баска елдердщ билеуш1лермен карым-катынас орнату ушш былгары мен акша, сонымен катар аш халыкты тойдыратын каражат болады». Мемлекеттщ ырыс-берекес1 мен халыктыц элаукатын епт1 шенеун1кт1ц адалдыгы камтамасыз етед1. Мемлекет пен оныц екщцершщ муддес1н коргауга умтылган Мо Цзы баскарудыц уш кагидасын бек1тед1: «егер (ептшщ) лауа152
Ежелп унд! жэне кытай философиясы зымы мен дэрежеа бшк болмаса, халык оны курметтемейд1; егер онын жалакысы комакты болмаса, халык оган сенбейдц егер онын буйрыктары ширак, каЬарлы болмаса, халык одан именбейдЬ>. Мо-цзы эм1ршшер мен ккерлердщ езара муддесш олардын табысуы деп бшсе де, жарамсыз билеуппш тактан тайдыру мумющцпн (Мэн-цзы усынгандай) немесе юкерлердщ билеушщен басым болуын карастырмайды. Керюшше, мундай ынтымактастыктыц мэш, Мо Цзы бойынша, ептшер билеуциге ынтамен кызмет жасайды жэне ездершщ жетютштерш соган телидь «Барлык жаксы, ип нэрсе билеупиге тиесш, ал наразылык пен шагымдар бодандарга тиесш болады. Бейбшншк пен шаттык эм1ршшщ улесшде, мазасыздык пен уят кызметшшщ улесшде болатын нэрсе. Бул ежелп дана патшалар журпзген саясат». Моцзыныц мундай кезкарасы жауапкерш1Л1кт1 билеуш1ге артатын жэне ешкашан баскару мэселес1н «езшщ жагдайынан пайдалы нэрсен1 алу» кырынан карастырмайтын кундфуцийшшдерд1ц кезкарасына кайшы келед1. Мо Цзы билеуш1Н1н кызмет1н моральдык парыз рет1нде карастырудан бас тартады да, баскаруды кэс1п рет1нде карастырады. Б1рак бул мэселеге мелшерлш есепт1ц элемент1н енг1зед1. Адамгерш1л1к муратына жакындауды кекейкез (интуиция) аркылы гана сезуге болады, б1рак бул шюрд1 ешкашан накты сандык керсетюштермен жетк1зуге болмайды. Алайда, баскару мамандыкка айналган сон, ол туралы оныц тш м дш т аркылы пайымдау мумк1н болады. Ал баскару кабшет1 туралы мэселеш талапкердщ кажетт1 адамгерш1Л1к касиеттер1 аныктамайды; енд1 61Л1М1 мен каб1лет1 жуздеген, мыцдаган адамды баскаруга жарамды адамдар уш1н катац багана (шэкш) енг1зшед1. Адамныц каб1лет1 туралы бш1мш тексермей, сыртынан пайымдаган кезде, дейд1 Мо-цзы, жуз адамды баскара алмайтынды мыц адамныц уст1нен кояды, ал мыц адамга шамасы жетпейтшдерге он мыц адамды баскартады. Мундай жагдайлардыц немен аякталатыны туралы пайымдаулары кызык. «Ондай шенеун1к (ез кабшетшен) он мыц есе артык жумыс 1стейд1. Баскару 1С1мен кунде айналысу керек, б1рак шенеун1к уш1н кунд1 он есе узарту мумк1н емес. Сонымен б1рге баскару уш1н бш м керек, ал егер оларды да он есе кебейту мумкш болмаса, ол тогыз 1СТ1 жинап 153
Ж.Ж. Молдабеков койып, б!р юпен гана айналысуга мэжбур болады. Ол куш-туш мшдеттерш аткарса да, бэр1б!р улгермещц». Мо-цзы баскаруды мамандык ретшде карастырып, баскаратын адамды ютершщ адамгериплж идеалга сай келу1мен емес, олардын тшмдйппмен багалайтын юкер, сергек козкарасты басшылыкка алады. Мо-цзыныц ппар1 бойынша, кундфуцийшшдш мектептщ непзп кемшйпп - «узак ем1р суру мен аяк астынан келетш ажал, байлык пен кедейлк, кауш пен тыныштык жагдайы, тэртш пен тэртшаздш аспаннын буйрыгына тэуелд1 болып, озгеру1 мумюн емес» дегенге илану. Мо-цзыга Кунд Фу-цзыныц саяси кызмегп этикалык кундылыкка багындырып, осыган байланысты баскарушыныц 1стерш нэтижемен емес, ниетпен багалайтын устанымы жат болатын. Керюшше, Мо-цзы езшщ кептеген монологтарында ез1Н1ц Ш1М1 нагыз этика болатынын, оныц кундфуцийшшд1к адамгерш1Л1кт1 идеалдарын жузеге асыруга септ1Г1 болатынын дэлелдеуге тырыс а д ы . «Кундфуцийшшдерд1ц айтуынша, - дейд1 Мо-цзы, - цзюнъцзы кенеден жеткен кшмд1 ки1п, кене тшмен сейлесе гана адамгерш1Л1кт1 болады екен. Бутан: «кене деп аталатын тш жэне кенеден жеткен ки1м б!р кезде жаца болган жэне егер ежелп адам сол тшде сейлеген болса, сол кшмд1 киген болса, онда ол бекзат болмаганы гой», - деген уэж келт1ред1. Б1рак оныц уэждер1н пайымдасак, 613 бурын кездест1рген когамдык курылыс мэселесш шешудег1 карама-карсы устанымдарды керем1з. Кундылыктары дэстурмен байланысты гуманитарлык мэдениет элемше - нег1зг1 жет1ст1ктер1 алынган нэрсеш кабылдаумен емес, ойлап табумен байланысты кэсштщ элем1 карсы койылады. Мо-цзы ушш кептеген адамдардьщ карапайым каж еттл 1ктер1н етеу эмбебап елшемге айналганы туралы айтылган ед1. Оз1нд1к турашылдыгына салып, ол кез келген эшекейд1 жою талабын кояды. Егер кажегп заттарга катысты Мо-цзы устамды болуды талап етсе, онда карапайым кажеттш1кт1 етемейт1н нэрселерге келгенде, олардыц бэрш алып тастау талабын кояды. Оныц уэждер1 «Музыканы тарату» тарауларында келт1ршген. «Юэ» термин1 эдетте «музыка» деп аударылады, б1рак кене кытай тшнде оныц магынасы кец. «Юэ»угымына бейнелеу онер! де, 154
Ежелп унд! жэне кытай философиясы агашка ою салу, аспазшылык енер, сэулет енер1 де юредь Мунын бэр1 Мо-цзыныц пгаршше жойылу кажет, ейткеш олар карапайым халыктын ем1рш жещлдетпейдь Ол былай дейдк «Халыкты кинайтын уш нэрсе бар: аш адамдарда ас жок, тоцган адамдарда кшм жок, шаршагандар белш жазбайды. Бул -халыктын уш улы азабы. Егер 613 улкен коцыраулар мен дагыраларга соксак, цитраларда ойнасак, сыбызгыны урлесек, эскери биде калкан мен айбалтаны устап селкшдесек - олар халыкка кшм мен тамак бола ма?». Мо-цзынын пшршше, тшелей ецбекпен айналысу - адамнын хайуаннан непзп айырмашылыгы болады. Андар, кустар мен жэндштердщ КИ1М1 жун мен тер1 болып саналады. Аяк кшмнщ орнын тырнактары бар, 1шетш асы - шеп пен су, сондыктан оларга енбек етудщ кажет1 жок. Ал адам ем1р суру ушш енбектену керек. Мо-цзы бул ережеден ецбек - адам ем1ршщ мэш деген корытынды шыгарады. Ол мэдениет пен енерд1 гана емес, адами сез1мдерд1 де пайдасыз деп бшед1. Ойткеш Фэн Ю-лань атап ететшдей, жуйел1 пайдакорлык кезкарас бойынша, адамньщ кептеген эмоцияларыныц практикалык пайдасы болмауымен катар, ешкандай мэн1 де жок. Олар 1с-эрекетке кедерп болмау уш1н, б1разыныц кезш курту керек. Мо-цзыныц б1лу1нше, адам - мемлекеттеп болмашы буранда сиякты нэрсе, сондыктан ол тек турмай, унем1 кызмет жасау керек. Тобырдыц камын жеу жеке адамньщ ем1рше келгенде, суык немкурайлылыкка айналады. Бул мэселеге Гун Мэн-цзы, баска б1р конфуцийшш езгеше кезкараста болган. Чэн Фань адам куанышсыз ем1р суре алмайтындыктан, оган музыка керек десе, Мэн-цзы музыканы («ли» - жол-жорамен б1рге) элеммен жэне когамдык тыныштыкпен тыгыз байланысты мэдениетт1ц еркендеушщ кер1Н1С1 деп бшед1. «Егер елде ретс1зд1к болса, - дейд1 Гун Мэн-цзы, - оны ретке келт1ред1, егер мемлекетте тэртш болса, жолжорамен жэне музыкамен айналысады. Егер мемлекет кедей болса, ол ютермен айналысады, егер мемлекет бай болса, онда музыкамен айналысады». «Тшт1, мемлекетте тэрт1п болса да, - деп Моцзы конфуцийш1лге уэж айтады, - бэргбгр тэрт1пке умтылу керек... Слз мемлекетте тэрт1п болса, жолжорамен жэне музыкамен айналысады 155
Ж.Ж. Молдабеков дейс1з, ал ретаздш болса оны реттейд1 дейс1з. Бул тамакка б1р нэрсе турып калганда, кудык казумен б1рдей нэрсе жэне наукас адам ол1м аузында жатканда дэршер шакырумен б1рдей нэрсе». Кундфуцийшш ушш музыканы жактаудыц кажет1 болмасы аньщ, ойткеш ол езд1пнен кунды. Онда Мао-цзы музыканыц карпайым муктаждыктарды отеудеп пайдасы дэлелдену керек дейд1. Ол жогары децгейдеп кажеттшктерд1 мойындамайды. Б.д.д. 1У-Ш гг. Мо-цзынын шм1 Кытайда белпл1 б1р сураныска ие болды, кешн б.д.д. III г. аягында ол жогалып кетед1 жэне тек XIX г. гана «Мо-цзы» трактаты кызыгушылыкка кайта боленедь Моизм т1р1 1Л1М емес, сондыктан философия тарихшыларыныц зерттеу нысанына айналды. Кейб1р зерттеушшер Мо-цзы Ш1М1Н1Ц жогалуын оныц утилитаризм1мен жэне психологияльщ нэз1кт1кт1ц болмауымен тус1нд1ред1. Б.Уотсон трактатты окыган кезде оныц киын, зер1кт1р1п ж1беретш сэтс13 стил1н1ц де эсер1 болган деп есептейд1. Аталган факторлардыц мацызын мойындай келе, 613 шешуш1 нэрсе Мо-цзы теориясыныц берекес1зд1п болган деп есептейм1з, ол оныц теориясын кайшылыкка толы, жансыз нэрсеге айналдырган. Мемлекеттш машинаны асыра дэр1птеу, оныц тшмдш пн арттыруга умтылу адамдардын тагдырын марапаттау мен жазалау аркылы шешуге болады деген ойга итермелеген. Шенеунштердщ жалакысын ос1р1п, олардыц бил1Г1н кушейту кажет дегенде, Моцзы 031Н1Ц жуйес1ндег1 эгалитарлык урд1стерге, ягни халыкты ас пен кшмге жарытамын деп салтанатка карсы курес1нде карамакайшы нэрсеш айтады. Адамды буранда дэрежесше тус1ру Кунд Фу-цзыныц калган моральдык кундылыктарга сай келмед1. Б1раз уакыт жауиилгер сектаныц идеологиясы болган Мо-цзыныц шм1 оныц пайдакунемд1Г1 мен утопиялык муратына карсы болган моралист1 де, оныц эгалитаризмш жат нэрсе рет1нде сезген куатты мемлекетт1ц нагыз жактаушысын да иландыра алмады. 031НД1К бакылау сурактары 1. Мо Ди ем1р1 жэне «Мо-цзы» К1табы туралы мэл1меттерд1 талдау. 2. Мо-цзы 1Л1М1Н1Ц баска кагидаларын салыстырып карастырыцыз. 3. Моизм «Аспан» категориясына неге арнайы токталады? 4. Монстер коленершшер мен штатка юрмейтш сер1лер туралы кандай кезкараста болды? 5. Мо-цзы Ш1МШЩ этикалык мэселелерш талдацыз. 156
Ежелп унд! жэне кытай философиясы 6. Моизмнщ баска ш м дерден айырмашылыгы кандай? 7. «Жалпыга б1рдей махаббаттын» мэш кандай? 8. Мо-цзыньщ «дарынды курметтеу» тезисш щ мэш кандай? 9. Мемлекеттеп моиистш жэне кундфуцийшшдж билжтщ айырмашылыгы кандай? 10. Моизм мен кундфуцийшшдпсгщ мэдениетке кезкарастары кандай болган? Эдебиеттер 1. Древнекитайская философия. - Т. 1 -2 .- М ., 1973. 2. История китайской философии. - М., 1989. 3. Китайская философия/УЭнциклопедический словарь. - М., 1994. 4. Фэн Юлань. Краткая история китайской философии. - СПб., 1998. 5. Великие мыслители Востока. - М., 1998. 6. Рубин В.А. Личность и власть в древнем Китае. - М., 1999. 6-такырып. ЕЖЕЛП КЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫНДАГЫ АДАМ МЭСЕЛЕС1 Дэргс максаты: Кытай философиясындагы адам мэселесш карастыру мэн-магынасын ашу. Адам болмысынын непзп угымдарынын манызын керсету. Кытай философиясындагы адам касиеттершщ карым-катынасын талкылаудагы езект1 мэселелерге токталу. Адам мэселеа Кытай философиясында ерекше орын алады. Адам - Жер мен Аспан арасындагы сансыз заттардын 1шшдеп «ен кундысы»(Кунфуций), оз табигатына терещрек уцшген зердес1 (Дун Чжуншу). Адам бес б1рдей табиги кабшета - адамгерш1Л1кт1 (жэнь), эдшеттшкп (бужэнъ), эдептЫкл (ли), даналыкты (чжи), адалдыкты (чэн) бойына с1н1рген. Эр касиетт1н кызмет1 адамнын баска адамдармен, когамныц мушелер1мен карым-катынасты реттеу уш1н багытталган, осы багыттагы жет1ст1Г1мен багаланады. Осы касиеттер аркылы адам ез ел1 мен жер1Н1ц мушес1, азаматы ретшде сез1нд1, жаксылык пен жаманшылыкты ажыратты. Жаксылыкка, иг1Л1кке деген козкарас - адам ем1р1Н1ц айнасы деген Кунфуций токтамында улкен мэн бар. Ол кытай мэдениетшщ дэстур1н курады. Адамдар, дейд1 ол, «болмысы бойынша б1рб1р1не жакын, ал дагдысы бойынша б1р-б1р1нен алшак». 157
Ж.Ж. Молдабеков Адамньщ б1р-б1рше жакындыгы мен алшактыгы адамгершшк касиет жэне саяси тэрбиелш тургысынан аныкталынды. Кунфуций шмшде саяси тэрбиеге, этикальщ норманы калыптастыруга, адамнын кад1р-курметше айрыкша кецш аударылды. Адамды жет1лд1руд1ц тэрт1б1 мен талабы езара толыктыруды бетке устады. Бул кезкарас адам жалпы табигаты жагынан жаксылык пен жаманшылыкка бейтарап келед1 деген жалац шюрге карсы койылган ед1. Эйтсе де, кайырымдылык карапайым адамдарды о бастан уксас, б1рдей етед1 дейд1 Мэн-Цзы (б.д.д.1У-111 гг). «Адамгершшк, эдшдж, эдептшк, акылдылык адамга сырттан келетш касиет емес, оган 1штей тэн ерекшелштер». АдамгерШ1Л1КТ1 сактау - енер, рух (ци) пен ритмд1 (юнь) 1штей уйлест1ру енер1, ек1 бастаманы кисындайтын кеск1ндеме. Ал саяси тэрбие тэртшке, зацдылыкка ерекше мэн берген. Ежелп кытай философиясында, эс1ресе ьсытайдьщ кеск1ндемеС1нде ци-д1н (рухтыц) магынасы аумакты, эркалай. Ци (рух) угымы кундел1кт1 т1рш1Л1кте карапайым магынада жэне философиялык тус1Н1кте колданылган. Алгашкы магынада ци термин1 табигаттагы козгалысты, адам ем1р1 мен жанына катысты кубылыстарды тус1нд1руге колданылган. Философиялык магынада ци угымы енер мен кесюндемедеп эстетикалык елшемд1 калыптастырды. Сондай-ак ци-рух материяныц непз1 жэне жан кубылысын курайтын нэрсе ретшде колданылган. Алдында ци жер мен аспан козгалысыныц зацдылыгын аныктайтын куат рет1нде де пайдаланылган. Мэн-цзи рухты денен1 курамдас бел1Г1 жэне адамньщ 1шю дуниес1н толыктыратын куш ретшде карастырады. Улы рух - адам жаныныц шекарасы, оны \р\ моральдык касиет рет1нде тэрбиелеуге болады. Адамдагы ци Т1р1, ол адамньщ санасы, эр1 эдшетт1 сез1М1. Сондыктан адам бул дуниеде кунды, болып есптелед1. Бул ойды жалгастырган Хань династиясында ем1р сурген Ван Чжунь былай дейдк Инь багдарында ци - бул тэн мен кан косындысы, ал Янь багдарында ци - бул рух. Цидщ козгалысынан материалды жэне рухани кубылыстардыц бэр1 де калыптасады. Ертедеп кытай суретшшер1 ездер1Н1ц шыгармаларында ци мен рухтыц аракатынасына ерекше мэн берген, сол аркылы табигатпен тшелей тшдесуд! жен керген. Олардыц пайымда158
Ежелп унд! жзне кытай философиясы уынша, ци жэне жан - б1ртутас дуние. Сондыктан ци суретшшщ жасампаз да ем1рл1к купи. Ци - енердщ ©М1рл1к кунп, суретшшщ де саркылмас куш-куаты. Адамныц 1шю сез1мдер1 ци аркылы объективт1 заттармен 1штей астасып жатады. Ци ем1рдеп де, енердеп де рит1мд1 бшд1ред1. Ци толастамайды, унем1 езгерюте болады. Ци козгалысымен, ритм1мен эсем, жарасымды, кершт1, эр1 жуйел1. Жуйелшжте ритм де кел1ст1 болады. Сонымен кесюндемедеп ци - ем1рл1к куштщ кайнар кез1 жэне суретшшщ рухани дуниесшщ бастауы, багдары. Рухтын Т1ршу1 - кенш куйде, жан дуниес1н1ц екп1ндеу1нде. Ритм аркылы кор1Н1ст1 суретте эр турл1 тусте жетюзу, бейнелеу тэсш1 артады, жет1лед1, жинакталынады. Ритм адамнын кощл куЙ1Н1ц ом1рл1к магынасын бшд1ред1, ашып керстетед1, табигаттыц объективт1 жактарын керсетуге жэне эстетикалык тургыдан кабылдауга аркау болады. Кытай философиясы адам касиеттершщ карым-катынасы туралы турл1 кезкарастарды усына отырып, сол каб1лет-касиеттерд1 дурысыракугынудыц колайлы жолдарын кобейтед1. «Адам ом1рге кел1с1мен ез улес1н алады». Б1рак ол б1рден мей1р1мд1, кайырымды бола алмайды. Ол уш1н халыкты жаксылыкка уйретет1н патша керек. «Патша халыктыц болмысын калыптастыратын Аспанныц пигыл-ниет1н аяктайды жэне жалгастырады» (Дун Чжуншу). Кунфуций дэстур1 мына кагиданы усынды: а) абсолютт1 фатализмд1 байыппен сактау; э) адам бойындагы куш-куатты жалгастырып, жет1ст1кке жету уш1н жагымды эрекеттен тайынбау; б) адамныц жаксы жактарын жузеге асыру уш1н эм1ршшщ колдауына, ерекше 1лтипатына 1Л1гу. Кытай ерекшел1п - бастыкка, эм1рш1ге, патшага табыну, бас ию. 0 йткен1 баскарушы а) Аспанныц ерк1н жузеге асырады, сондыктан ол кушт1. Аспан адамды кайырымдылык ыркымен белед1. Оны жузеге асыру ушш басшы корсетет1н тэрбиел1 тэрт1п нускауында эрекеттену1 керек; э) мемлекет Т 1р е п , оны курметтеу - кажегп тэрт1п нег131. Курмет туту - Аспан, Жер жэне Адам арасындагы кызметп белу, соны ескеру. Аспан ем1р сыйлайды, Жер ем1рд1 таратады, Адам тэрт1п пен музыка аркылы, ягни лайыкты рэс1м-салт аркылы бэрш де баскарады. Баскарушы: - осы уш б1рдей бастаудыц кайнар кезше лайык: 159
Ж.Ж. Молдабеков - курбандык жасау аркылы Аспанга кызмет етед1; - жер жырту рэс1М1н сактай отырып, Жерге кызметш жалгастырады; - тэрбиелеудеп, окытудагы, тэрбиеге уйретудеп камкорлыгы аркылы Адамга кызмет етед1. Ушеуше б1рдей кызмет аткарган басшы карамагындылардыц жеке экес1 мен шешесше уксайды; б) еркениеттщ индивидуалды бастамасы. Кытай философиясы индивидуалды Менщ релш басып тастайды деген шюр Батыста кен таралган. Мунда б1ржактылык нышаны басым. Мэселеш жан-жакты талкылаган 1зденуип кытай мэдениетшде индивидтж, когамдык жэне саяси озара байланыс турлершщ тамыр жайганын ангарады. Кытай ойшылдары дэстурл1 когамдагы саяси ужымга орай меннщ улг 1сш жасауга ниет койган-ды. «[Адамдардьщ] баскару эд1стер1н жуйеге келт1ргенде, соз бен 1СТ1 реттегенде, принциптер мен ережелерд1 б1рыцгай еткенде, ал содан кешн Аспан астындагы талантты жэне ЭЙГ1Л1 [адамдардьщ] барлыгын жинап, оларга улы кене заман туралы [энпмелермен] уагыздаганда, [оларга] шынайы устану ушш [мысалдармен] тэрбиелегенде - сонда белмен1н шепнен шыкпастан жэне тесен1штен турмастан кеменгер вандардан мэдениеттшктщ бук1л турпаты жэне тыныштык гасырыныц кулыктары калай еркендейт1н1н [сезшуге болады]. М1не, сол кезде алты шмге орын калмайды, он ею философ жакын болып [кер1не] алмайды. Тшт1 [осындай адамдар] жогары орында турмай-ак койсын, вандар мен гундар дацкы жагынан олармен тенесе алмайды». (Ауд. Л. Аскаров) Рэс1м-салт когамдагы б1р-б1р1не багыныштылыктьщ нышаны. Рэс1мд1 орындау - когамдагы айырмашылык пен б1рлест1кт1 ескере отырып турактылыкты, жарасымдыкты, кыскасы бейб1тш1л1кт1 сактауга т1рек. гарыштагы жарасымдылык - жердег1 мен упин еркшдк, орталыктагы тыныштык-индивидуальд1л/^я/ орталыкка айналдырады. Мен б1ржагы, - жалпылама куш аланыныц белшеп, б1ржагы, - езшщ тутас болмысын жасайтын орталык. Осыдан дао 1Л1М1 адамнын кос болмысын - табиги жэне жасанды табигатын атап етед1. Табиги болмысы б1ртутас Даодан туындайды, ал жасанды болмыс адам эгосына тэн кумарлыктан тарайды. К1мде табиги болмыс жасанды мшезден басым турса, ондай адам нагыз 160
Ежелп унд! жэне кытай философиясы улп тутарлык жан. Аспан онын экесшдей, Жер - анасындай, иньян купи - непзп т1реп, жылдын терт маусымы - аркауы. Аспан тазалыгымен тартады, Жер тыныштыгымен турактандырады, тыныштьщ пен дамылда кудаймен тусшюед1, бос кещстж пен ештемелш - даоныц турактанар мекеш. Сондыктан сыртка елецдеуге дагдыланган 1штеп барынан, берекесшен айрылады. (Древнекитайская философия Эпоха Хань., с. 52). Даолыктар ушш 1штей жетшгендер дара жэне дана болып есептелед1 Даналар кергеш мен ес1ткенше мэн беред1, жан мен тэн жарасымдылыгын 1здейд1, езшде дао енерш жетшд1ред1. Озгенщ мшез-кулкына елштей бермейд1. Керюшше, «мул1кке бершмесец, журег1ц куд1ктен арылады; ем1р мен ел1мд1 б1р-б1р1не тартып, тецест1рсец, ерш ешнэрседен тартынбайды; алмасу мен езгерю ритм1не ерсец, кез1ц мен к е ц ш щ катар ашылады. Даосизмн1н осы кагидалары кеЙ1ннен ем1р мен ел1мн1н аракатынасы туралы кезкарастыц, буддизмн1ц «жалпы баласын», ягни дзен-буддизмн1н туп тамырын курады. Оган б1р С1лтеме жасап керел1к: «Бас суйекке карап Ле-цзы ез1н1ц шэк1рт1 Бо Фынга мынаны айтады: - Туылудын да, елудщ де жок екен1н 613 тек осымен гана бшем13. 0 л1мге кайгыру дурыс емес! Ом1рге куану да дурыс емес! Сары Баба туралы ацыздарда айтылады: - Тулганыц дене козгалысы тулганы емес, келецкен1 тугызады; дыбыс козгалысы - дыбысты емес, жангырыкты тугызады; бейболмыс козгалысы эрекет1 бейболмысты емес, болмысты тугызады. Мшдегп турде ез1н1ц акырына келетш нэрсе - ол дене тулгасы. Аспан мен жер элем т1рипл1гшщ акыры бар ма? Б1збен б1рге бук1л дуниеге де акыргы кун туа ма? Толык заманакыр болатынын б1лем13 бе? Жолдын акыры бола ма, алайда неге оныц ез бастамасы жок? Жол таусыла ма, алайда оныц уакыт бойынша ез неге болмысы жок. Т1ршш1кке ие болган ел1ге кайта айналады; п1Ш1нге ие болган шшшазджке кайта айналады; ел1 деген1М13 ол ем1р сурмед1 деген емес; шшшс13 деген1м1з ол п1Ш1нге ие болып кермед1 деген емес. Т1р1ге, табигат зацы бойынша, сезс1з акырзаман келед1; соцгыныц ез акырына келмей коймайтыны сиякты, т1р1Н1н де ем1р сурмеу! мумюн емес. Шекс1з, туракты ем1р 161
Ж.Ж. Молдабеков еург1С1 келетшдер табиги зацдылыктарды бшмейд1. 0 м1рл1к куат - ол аспаннан алынган болшек; дене кацкасы - ол жерден алынган белшек; тазалык аспанга тэн жэне ол таралады, лайлану жерге тэн жэне ол онымен б1р1гед1. Т1ршйпк купи тулгадан белшед1 жэне олардын эркайсысы езшщ бастапкы калпына кайтып оралады. Мше, сондьщтан олген адамныц жаны гуй деп аталады. Гуй кайтш оралуды, езшщ шынайы ушне кайта оралуды бшд1ред1. Сюнь-цзы (б.д.д. шамамен 313 - 238 жж.) - циндш дэу1рден бурын ем1р сурген ец соцгы улы кундфуцийшш ойшыл. Оныц баска ес1мдер1 - Сюнь Куан, Сюнь Цин, Сунь Цин. Оныц идеялары езшщ атымен аталатын трактатта бершген. Сюнь-цзыныц 1Л1М1 даошылдьщтан гор1, кундфуцийшшдшке жакын. Онда кундфуцийшш гана емес, даошылдык идеялар да, атап айтканда, Шан Ян (б.д.д. 390-360 жж.) идеялары кездесед1. Адам, когам жэне мемлекет (мемлекегп баскару) Сюнь-цзыныц пайымдау пэндер1 ед1. Сюнь-цзыныц пшршше, адам элемдеп жанды жэне жансыз нэрселермен салыстырганда, «Аспан асты ел1ндег1» ец кымбат нэрсе». Адам аспан сыйлаган болмысты иеленед1. Сюньцзыныц ойынша, оздер1н1ц табигатына сай адамдар элеумегпк немесе этникалык сипатына карамастан, б1рдей болады. «Жаца туган нэрестенщ, - дейд1 ол, - 1цгэлэп жылауы - гань, юэ, и, хэ тайпаларында б1рдей болып келед1 (бул жерде ежелг1 Кытайда турган халыктар туралы айтылады. - Ж.М.). Б1рак оскенде олардын эдеттер1 озгеше болады. Бул - тэрбиелеудщ нэтижеа!». Сонымен, Сюнь-цзы аталган суракта жуйел1 турде кундфуцийшщд1к устанымда болады. Табигат адам мэшнщ курамына к1рмейд1; адами мэнд1 тэрбиелеуд1ц аркасында, ягни элеуметгенудщ аркасында иеленед1. Адам - табигаттан тыс болатын, элеуметок-мэдени нэрсе. Сюнь-цзы адам мэшнщ ерекшел1п туралы пайымдаганда, оныц элеуметт1к мэн1н айкын туйс1нген. Ол былай деп жазады: «[Адамныц] купи ег1зд1ц куипнен кем, жуг1ру [кабшет1] жылкыдан томен, б1рак ол жылкыга да, епзге де жумыс жасатады. Нел1ктен булай болады? Оныц жауабы: адамдарда б1рге ем1р суру каб1лет1 бар, ал ©пз бен жылкыда ондай кабшет жок». Бул корытынды, б1здщше, классикалык кытай философиясында адам мэн1н угынудагы мацызды саты болган. Батыстык философияда бул идеяны дэл осындай айкын турде Аристотель айткан ед1. 162
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Сюнь-цзы адамдардьщ б1рге туруыныц, ягни когамныц непздерш тусшуге талпынган. Ол ешкандай мифологиялык бастауды 1здемейд1 жэне гылыми деуге турарлык тусшд1руд1 табуга талпынуы, онын даусыз енбеп едь Б1рак Сюнь-цзы когам ретшде оз заманындагы кытай когамына сыни козбен карамайды. Будан оныц: «Адамдар ненщ аркасында б1рге тура алады? Жауап беремш: мшдеттерд1 озара белюудщ аркасында. Ондай белшю калай мумюн болады? Жауабым: парыз сез1мшщ аркасында. Сондыктан парыз сез1мше сай белшю журпзшгенде, ол кель с1мге алып келедц адамдардьщ арасында кел1С1м болса, ол б1рл1кке жетелейдц б1рл1к куштщ молаюына, ал куштщ кепт1п куд1регпл1кке жетк1зед1; куд1реттш1к заттарды жецуге мумюндш беред1. ...Егер олар б1рге турса, б1рак М1ндеттерд1ц бол1Н1С1 болмаса, сонда бакталастык пайда болады» - деген пайымдаулары туындайды. Ары карай Сюнь-цзы когам мен адамныц азгындауын суреттейд1. Сюнь-цзы ©31 ом1р сурген когамдагы ецбек бол1Н1С1 мен оныц непз1ндег1 элеумегак кызметоц белшкше арка суйеген. Тецс1з бел1Н1ст1ц кажеттшпне нег1здел1п, ол ез трактатында экономикалык мэселелерд1 де карастырган. Сюнь-цзы баска кундфуцийшшдермен салыстырганда, жеке адамныц бойынан субъект1ге тэн касиеттерд1 табады. Бул Сюньцзы адамнын жэне Аспан асты елшщ ем1ршдеп аспанныц рел1 туралы мэселен1 талкылаганда айкын байкалады. Ол (1) кундфуцийш1лд1ктерше аспанды антропоморфты сипатта кабылдайды, (2) ол аспанды куд1рет деп б1лсе де, оны еюнип орынга коятын даошылдарга жакын турады. Сюнь-цзыныц бшу1нше, «аспан - жер - адам» уш ттндеп эрб1р мушен1ц кызмет1 болады: «Аспан жылдыц терт мезгш1н ауыстырады, жер - байлыктыц коймасы болады, адам - оларды дурыс пайдалануы ти1с... Бул ез орнын табу деп аталады». Сюнь-цзы Аспан асты елшде болып жаткан нэрсен1ц бэр1 аспанмен байланысты деген кец тараган шюрд1 сынайды. Б1рак бул, Сюнь-цзыныц шюршше, адасудан баска ешнэрсе емес, ейткеш олардыц бэр1 адам эрекетшщ жемю1 болады. Мысалы, «егер адам ауыл шаруашылыгымен укыпты айналысып, ен1мд1 сактаса, онда аспан оныц кайыршы жасауга шамасы келмейд! [...] 163
Ж.Ж. Молдабеков Ал ез шаруашылыгына салгырт карап, ешмд1 сактамайтын адамга аспан байлык бере алмайды». Сюнь-цзы б1рмэщц корытынды жасайды: «Адам жасауга мшдет1 нэрседен бас тартып, оны аспанга тапсырганда - ол кателесед1». Философ адамдарга мынадай усыныстарды айтады: «Аспан туралы ойлап, оны улыктаудыц орнына, заттарды кебейтш, аспанды багындыру дурыс болмай ма?! Аспанга кызмет етш, оны мадактаганша, аспан берген тагдырды ецсерш, оны мудделерше пайдалануы дурыс емес пе?». Сюньцзы ю-жузшде аспанды Кунд Фу-цзы мен оныц 1збасарлары телитш б1раз екш еттш кп кызметтершен айырып, оларды адамга бередь Мунымен коса, Сюнь-цзы адамды элеумегпк субъект ретшде бейнелейд1, оны эрекет етуип субъект ретшде суреттейдь Ол уинн 1с-эрекет адамньщ Т1ршшк етушщ непзп тэсш болады. «Адам пайымдаганда жэне оныц кабшеттер1 сол ойларды 1ске асырганда, бул - адамньщ кызмет1 деп аталады». Адамньщ кызметт1к тужырымдамасы Сюнь-цзы ш мш даостык философиядан алшактатады. Дегенмен де бул ш мде ол даошыл философияныц кейб1р идеялары мен категорияларын пайдаланады. Ондайларга дао, инь, ян, ци жэне т.б. жатады. Сюньцзы оларды жай гана кабылдамай, кундфуцийшшдшпен уйлест1р1п, пайымдайды. Б1з дао категориясын гана карастырамыз. Сюньцзы дао угымын адамга жэне Аспан асты елше катысты колданады (ягни оны кундфуцийш1лд1к тургысында пайымдайды). Мысалы; «Аспан асты ел1нде ек1 дурыс жол болмайды...». Сонымен б1рге, ол даошылдардыц даосы туралы да айтады. Ол даоныц таза даошылдык тусш1гше езгертулерд1 енпзш, былай деп жазады: «Дао - ез1Н1ц мэн1 бойынша туракты нэрсе, сондайак ол толыгымен езгер1ске де ушырайды...». Оныц пшршше, оган деЙ1нп кептеген ойшылдар, Кунд Фу-цзыны коспаганда, даоны б1ржакты карастырган, оньщ б1р кырын гана алып, оны б1ртутас нэрсе рет1нде корсеткен. Б1рак «Даоныц кез келген кыры букш даоны алмастыра алмайтынын» ескертедь Сюньцзы былай дейд1: «Адамдар даоны калай таниды? МеН1ц жауабым: журект1ц кемепмен. Ал журек даоны калай таниды? Жауабы: «бостыктын», «назар т1гуд1н», «тыныштыктыц» кемепмен». Бул жерде терминологияныц бэр1 даошылдык багытта болады. Эрине, журек (синь) ойлау мен танымнын мушес! 164
Ежелп унд! жзне кытай философиясы болады деген пш р таза даошылдык пшрге жатпайды. Ол ежелп кытайлыктардыц жалпы туспшпне сэйкес келед1, б1рак даошылдык оган улкен мэн берген. Сюньцзы да даога непзделш: «Егер даога непзделш, заттарды зерттесек, онда барлык затты тануга болады» деген ойын усынады. Содан «адам езшщ 1ШК1 мазмунын тексерш, сырткы заттарды елемеу1 тшс». Сюньцзынын ойынша, адам 1с-эрекет аркылы, практикалык кызметтщ аркасында гана адам болады. Бул туста 613 адамнын табигаты туралы мэселеге кайтадан оралуымыз кажет. Сюньцзы адамдардын табигаты б1рдей деген. Ол Кунд Фу-цзымен жэне Мэн-цзымен кел1сед1. Б1рак егер Мэнцзы адамныц болмысын эуелден 1зп деп бшсе, онда Сюнь-цзы оны эуелден кес1р, зулым (э) деп бшедк «Адам зулым эр1 кызганшак болып туады; ол осы касиеттерге ергенде катыгездж пен саткындык пайда болып, адалдык пен шындык жогалады». Булардын салдарынан барлык нормалар бузылады, адамдар адами борышын умытады, когамды тэрт1пс1зд1к пен бул1к жайлайды. Адам табигатынан мэдениегп де, парызды да, жолжораны да, адамгерш1Л1кт1 де бшмейд1. «Сондыктан, - дейд1 Сюнь-цзы, - адамга тэрбие мен зац аркылы ыкпал жасау керек, оны жолжораны сактап, езшщ парызын етеуге мэжбурлеу керек, сонда гана адам жумсарып, мэдениетт1 болады, нэтижес1нде тэрт1п орнайды». Сонымен, Сюнь-цзыныц п1К1р1нше, адам езшщ табигатын ауыздыктап, жецгенде гана адами мэнше ие болады. «Адамныц табигаты зулым, онын 1згшп практикалык кызметпен келед1!» - деген сезбен басталады. КеЙ1н бул сездер мэт1нде жет1 рет кайталанады. Сюньцзыныц айтуынша, жолжора мен парыз адамныц зулым табигатын ауыздыктауга кызмет етед1. Кунд Фу-цзыныц «бес турактылыгынан» Сюнь-цзы б1ршцп орынга жолжора мен парызды (парыз сез1М1н) кояды, ал баскалары кемекип рол аткарады. Оныц пшршше, «адамдардын арасында жора мен парыздан айкын ешнэрсе жок», ал «жолжора бузылса - тунерген заман басталады, карацгы заман дегешм13 - улы хаос!». Сюньцзыныц шюршше, адамдар ездерш жол-жораныц кемег1мен тузетед1. Сюнь-цзы езшщ заманы уш1н жацашыл идеяны, ягни адам санасыныц элеуметт1ккызметт1к непзд1Л1п мен элеумегпк мэн1 туралы идеяны айтады. Ол былай жазады: «Егер адам жолжораны устанатын болса, оныц сез1мдер1 де жолжорага сэйкес келедЬ>. 165
Ж.Ж. Молдабеков Сюнь-цзы адамныц уш тишн немесе улпсш ажыраткан - аскан дана, цзюнь цзы (Сюньцзыныц шыгармасында бул термин «аскан адам» деп аударылган) жэне сяо жэнь. Б1ршип тип - непзшен даошылдык болады, калган екеу1 - кундфуцийиплдж. Дана адам, Сюнь-цзыныц бшушше, адамныц ец жогаргы турк «аскан дана - адамгершшктщ ец жогаргы елшемт. Б1рак, даошылдарга Караганда, Сюньцзы аскан данага кызметп телидь «Даналыгы аскан адамдардьщ табигаты баскалардан озгеше емес, б1рак олар ездершщ эрекет1мен ерекшеленедт. Жеке тулга когамныц эсершен жэне езш-ез1 тэрбиелеп, жетшд1рудщ эсершен аскан дана, бекзат ер немесе карапайым адам болып калыптасады. Сюнь-цзы былай дейд1: «Юм езшщ даналыгын унем1 жетыщрсе, сол адам аскан дана» жэне: «Соцгы дем1 таусылганша гумыр бойы оку керек!», - деп ундейд1 ол. «Сондыктан, - деп жазады ол, - карапайым адам жетшген адамга айналуы мумюн, б1рак оны ез1 каламайды; жетшген адам карапайым адам болуы мумюн, б1рак ол оны каламайды. Карапайым адам мен жетшген адам орындарын ауыстыра алады, б1рак олай жасамайды!». Мундай ойлардыц Кунд Фу-цзыда болуы мумюн емес, оларды ол кабылдамайтын ед1, ейткен1 адамдардьщ бул ек1 тур1не аспан алдын ала эртурл113Г1Л1КТ1 (дэ) берген. Демек, Сюнь-цзы шм1нде этикалык бастау Кунд Фу-цзы немесе Мэн-цзы Ш1мдер1мен салыстырганда аса мацызды болмайды. вйткеш бул бастауды саяси жэне экономикалык бастаулар ыгыстырган. Осыныц салдарынан адамгершшктщ мацызы жолжора мен парыздан томен болады. Б1рак Сюнь-цзынын бекзат ер (цзюнь цзы) мен карапайым адамныц (сяо жэнь) езара орын алмастыру мумк1нд1г1н жокка шыгармауына байланысты оныц 1Л1М1Н Кунд Фу-цзы мен Мэн-цзыныц Ш1мдер1нен (Хань дэу1ршщ кундфуцийшшдер1н айтпаганда) элдекайда адамгерш1Л1к сипатта болады жэне оган адамныц эуелп зулым табигаты туралы кагидасы кедерп болмайды. Кытай медицинасы. Кытай медицинасы улкен жэне К1Ш1 дуниен1ц б1рлест1пне непзделген. Сырткы дуние бес элементтен (топырак, су, от, агаш, металл) куралса, терт кубыла (шыгыс, батыс, оцтуст1к, солтуст1к) мен оныц ортасынан, жылдыц бес маусымынан турса, сол сиякты адамныц табигаты да бес сез1мнен, 1ШК1 бес мушеден (у цзан), сез1мн1ц бес агзасынан (>’ гу-анъ) 166
Ежелп унд! жэне кытай философиясы турады. Кен дуние мен шагын дуниедеп осындай курамдастык уксастыкка орай, ею элемде де ортак зандылык калыптасады. Табигат пен адам арасында турл1 алмасушылык, бгр турден баска турге етушшк орын алады. взара алмасушылык тэрт1б1 бузылганда, адам агзасында аурудыц эйтеу1р б1р тур1 козады. Осыдан кытай медицинасы дэр1гердщ философиялык сауаттылыгына улкен мэн берген. Дэр1гер адам бойындагы жарасымдылыкты калпына келт1ру ушш элемдеп уйлеамдш к зандылыгын жаксы бшу1 шарт ед1. Жарасымдылыкты орнатудьщ жолын музыкадан, музыкалык аспаптар дыбысынан 1здейд1. Алгашкы дыбысты аспан элем1- нен, космогониядан 1здест1ред1. Бул мэселе бойынша кытай мэдениеттщ кене энциклопедиясы «Люйши чуньцю»да былай жазылган: «Музыкалык дыбыстыц бастауы ете ертеде, ол кене, болып саналады. Музыкалык дыбыс жогаргы каркынмен айкындалган алып б1ртутас даодан таралады. Алып б1ртутас дао бастапкы кос бейнеш -лян идг жасайды, кос бейнеден иньян аракатынасы туындайды. Инь мен ян жштелу барысында, олардын катынасы езгеред1, жеке дыбыс ыргагы курастырылды. Дыбыс ыргактары алмасудан (хуньдунь) б1рде таралады, б1рде жинакталынады. Мунын ез1 аспан-табигаттын туракты заны дерЛ1К» (Кара: Ткаченко Г.А. Космос, музыка, ритуал. Миф и эстетика в «Люйши чуньцю». М .,1990, с.41) Кытай космогониясы дуниен1 т1птен уйлес1мд1 музыкалык катардан (люй) турады, онын бас дыбысын - Даоньщ аркауына лайык сары конырау шыгарады. Музыканын туп-тамыры - кудайда, бурынгылардын шабытты батырларына, олардан урпакка тарап келе жаткан купиялы сыйлыгы. Музыка дегешм13 сандык катынастар аркылы сырын ашатын «бабалар туралы б1Л1м». Рэс1м музыкасыз болган емес. Рэс1мд1Л1к музыкасы ыкпалды, ал алгашкы дыбыспен музыкалы дыбыс катарын б1р-б1р1мен уйлест1ред1. Рэпмдш к музыкасы музыкалык аспаптар сиякты араюдш жендеуд1, бгр куйге келт1руд1 (сю) кажет етед1. Мундай жендеу дана-сазгердщ (шэнжэнь) улесг. КУйге келппрушы дана элеумет ортасындагы «бас дабылшы». Бас дабыл орталыктан шыгады. Орталыктан алыстаган сайын, тэрт1пт1, шындыкты бурмалайтын мумюндш кебейед1. Сондыктан кытай дэстур1нде бастауга оралуды, дэстурд! курметтеуд! ете мацызды мэселелерд1н 167
Ж.Ж. Молдабеков катарына жаткызады. Кытай философиясы жацальщты табу, ашу дэстурше емес, бурынгы бабалардын салт-дэстурше оралуга улкен мэн беред1. Мундай рэс1м танымдьщ-тэрбиелш беделш арттырды. Рэс1м-салт эртурлшкт1 шектед1, дэстур сипаты ойланудын олшемше айналды, танымнын шеб1 мен шенберш багалады. 031НД1К бакы лау сурактары 1. Кытай философиясы адамгерш ш кт1 сактау енер1 туралы. 2. Адам тэрт1б1 туралы кундфуцзы дэстур1. 3. Адамдарды баскарудагы рэс1м-салттыц рел1. 4. Сюнь-цзыдыц т у а ш п н д е п адамныц элеумегпк мэш кандай? 5 . 1с-эрекет, кызмет калай тус1нд1р1лед1? 6. Сюнь-цзы философиясында жол-жораныц орны кандай? 7. Сюнь-цзы адамныц табигатын нелжтен зулым деп есептейд1? 8. Сюнь-цзы адамнын кандай типтерш жеке карастырган? 9. Сюнь-цзы Даоны калай тусшген? Эдебиеттер 1. Избранные трактаты Сюнь-цзы //Феоктистов В.Ф. Философские и общественно-политические взгляды Сюнь-цзы. Исслед. и пер. - М.: Наука, 1976. - Прилож ение.-С . 197. 2. Го Можо. Философы древнего Китая. - М., 1961. 3. Васильев Л.С. Культы, религии, традиции в Китае. - М ., 1970. 4. Древнекитайская философия.- Т. 1,2.-М ., 1972-1973. 5. Древнекитайская философия. Эпоха Хань. - М., 1990. 6. Рубин В.А. Личность и власть в древнем Китае. - М., 1993. 7. Фэн Юлань. Краткая история китайской философии. - СПб, 1998. 8. Маслов А.А. Странник Вечности // Мистерия Дао. Мир «Дао дэ цзина». - М., 1996. 7-такырып. КЫТАЙДАГЫ ЖАРАТЫЛЫСТАНУЛЬЩ ЖЭНЕ ЛОГИКАЛЫК К0НЕ БАГДАРЛАР Дэргс мацсаты: Кытай дуниетанымыньщ «взгерютер ютабындагы» ерекшелжке токталу. Дуниеге деген жаратылыстану мен теистш идеялардын аркауын ашу. Ертедеп Кытай логикасындагы атаулар, ой жетюзу жэне т.б. теорияларды талдау. Кытай дуниетанымыньщ ерекшелйт сол, ол езш-ез1 реттейтш, бастауы 1шю динамикалык тэртшпен байланысты дуниеге, 168
Ежелп унд! жэне кытай философиясы элемге непзделедь Унд1 жэне грек философиясымен салыстыру дуниеге деген жаратылыстанулык кезкарастан бурын теистж идеялар кытай ойшылдары табигаттан тыс кушт1 немесе оны калыптастыратын, езшше жетшген, туракты тэртш пен жалпылама принциптщ болатынын мойындамады. Ттт барлык жаратылыстаныр козкарастарда - бес «бастапкы стихия» туралы, «улкен шектеул1к»(шш/г/з^ туралы, ян мен инь куштер1 туралы, дао туралы шмдерде мифологиялык-дши аныздар кез1гед1. «Аспан астын б1р1кпру, заттарды жаксарту керек, [соньщ нэтижесшде] халык ем1р суред1 жэне езшщ ем1р суруше кажегп заттарды ала алады. Ал Аспан астындагы - пайда таба алады, адамдар барлык жагынан сезс13 багынады, алты ш м келмеске кетед1, ал он ек1 философ [ез кезкарастарын] езгертед1 - колында бшпп бар кемецгерлер осындай болады» (Ауд. Л. Аскаров). Кытай философиясында карама-карсы нэрселердщ - болмыс пен болмыс еместщ, идеалдылык пен материалдыктын айырмашылыгына айырыкша мэн бер1лмейд1. Ертедег1 Кытай ойшылдары да дуниетанымдык мэселеге тарихи тургыдан, мэдени дэстурмен салыстыра отырып жауап 1здеген. Олар эр мэселе туралы дайын жауап беруден немесе кесш айтудан сактанады. Олар дуниенщ б1ржак;ты байланысын талдаудан гер1, ондагы кубылыстардьщ езара тэуелд1л1г1н ашуга коп кешл бел1п, 1зденед1. Дуние туралы энпмеш бастаганда, батыстагыдай алгашкы себеп емес, дуниенщ бастауы кытай ойшылдарыньщ назарынан тыс калмайды. Сансыз коп, «10 мьщ заттардьщ» б!р гана бастауы немесе б1р ортадан баскаруы бола бермейд1. «Барлык заттардьщ ез т1ршшп бар, б1рак олардын туп тамыры кер1не бермейд1». Сондай-ак, «барлык нэрсе езшше пайда болады, б1рак басканы тудыратын «мен» жок. «Мен» затты тудырмайды, заттар мен1 тудыра алмайды. «Мен» ез1нше, баскалары да осылайша ем1р суред1». Бул кезкарас даостж дэстурд1ц нег1з1н калаган кытайдын, кене текет1С1 «Чжун-цзыдан» (б.д.д. 1У-Ш гг) алынган. Кытайлыктар уш1н ем1р суру басты мэселе болса, оны бас - аягы жок туйык, циклд1, шекс1з процесс рет1нде карастырады. «Денгелек токтамай айналады, су сансыз коп заттардан басталып жэне аякталып, токтамай агады». «Ешк1м ешнэрсен1 жасамайды, бэрт де ез1нше даога орайлас». «Жогаргы дао Ъэм барлык нэрсеш 169
Ж.Ж. Молдабеков тудырса да, оларга бшнпн журпзе алмайды... Содан бэр1 де таралады жэне есш-енуш токтатпайды. Бэр1 де соган кайтып оралады». Дуниежузшш процесс туралы тусшш алгаш «0 згерютер ютабында» («И цзинде») жазылган. Бул коне текст болжам-жорамал дэстуршен куралган. Жорамалдау практикасы Кытайда б.д.д. Н-1 мыц жылдары тамырланып, б1ртшдеп сан мен геометриялык фигурадан туратын нем1рл1к жуйеге ауысады. Ном1рл1к жуйе уш бол1мнен туратын «И цзиннщ» бас такырыбы. Б1ршпн тарауда 64 гексограмма мен турл1 формуланын атауы кез1гед1. Гексограмма - алты бурыштыныц ею туршен туратын графикалык белгшердщ б1р-б1рше жапсарластырган комбинациясы. Гексограммалык символика алгашкы кытай жазбасыныц релш аткаргандай. «0згеру ютабында» жш кез1гет1н келес1 б!р объект - триграмма (ба гуа), ушт1к сызыктыц киылыскан турлер1. Ушт1к - элемнщ уш куш1Н1ц - Аспан-Жер-Адам жуйесшщ белпа. Ертедеп кытай даналары осындай ушт1кт1ц сепз1н1ц сурет1н салган. Ушпктщ сепз1 - ян, инь, су, от, металл, агаш, топырак жэне дэн, «аспанныц он баганын курайды». Текст1н ек1нш1 тарауы гексограммага арналган накыл сездерден, ал ушшшк! - дуние туралы жалпылама белгшердщ (яо) кейб1р жеке ерекшелкше арналган афоризмдерден турады. «0згер1стер К1табында» «Он канат» деген атпен бершген тус1нд1рме бар. Тус1нд1рмен1 Кундзыныц ез1нен бастап, онын шэк1рттер1 (б.д.д. У1-1 гг.) жазганга уксайды. 0 згер1с туралы 1Л1МН1Ц максаты жен1нде эйгш синолог В.М. Алексеев мынандай орындыуэж келт1ред1: «0згер1с К1табы» адам табигаты мен оны тагдырыныц зацдылыктарымен байланыс табуды максат туткандай. Нагыз ойшылдар акыры, Аспан жолын - жарык пен карацгылыкты, Жер белпсш - куштену мен икемдшкп, Адам куд1рет1н - суй1спенш1Л1к пен парызын аныктады. Сондыктан «0згер1С ютабында» алты белп гексограмманы курайды, онда жарык пен карацгылык катар керсетшген, куштену мен икемд1Л1к кайталанады». Гексаграммалык символиканыц жетшу1н, Лю Вэйхуа математикалык 6Ш1МН1Ц бастауы, К. Юнг туа б1ткен психикалык куры170
Ежелп унд! жэне кытай философиясы лымнын жалпыадамзаттык жиынтыгы десе, енд1 баскалары, осы дэстурд1 астрономиялык жэне астрологиялык бакылаумен уштастырады. Калай десек те, гексаграммалык символика сырткы дуниенщ алуан денгешн - кещстш белйтн, уакыт аралыгын, табигаттын кубылмалы купиясын, сандарды, гулдерд1, дене мушелерш, элеумегпк жэне отбасы жагдайын камтиды (А.И. Кобзев). «0 згер1стер ютабы» - пайымшыл адамнын дуниеге деген айкын козкарастарыныц алгашкы жиынтыгы. 0м1рмен араласкуралас коне заманнын адамы ушш, дуние дегешм1з басы да, аягы да жок, унем1 езгерк пен куресте болатын айналымды агым. Дуниенщ басталуын Хань дэу1ршщ эйгш ойшылы Дун Чжуншу (б.д.д. II г.) «Аспан мен Жер арасындагы сансыз заттардын б1ртутас Т1ршшпмен» салыстырады. Дуниенщ басталуы туралы шюрлер аз емес. Ван Фудыц болжауынша (76-157 жж), сену ерте заманнын кец жазыгында тур1 де, белг1С1 де, т1рш1л1п де жок ци (тутас субстанция) гана кеп уакыт бойы ретс13 куйде болган. Б1р кезде ци кенеттен езгерш, таза жэне лас ею куйге белшед1 де, онын бхр! - иньге, б!р1 - янге айналады. Ян мен инь жинакталып турге иемденш, алдымен жер мен аспанды курайды, соцынан - адамды калыптастырып, б1рт1ндеп бэр1н де баскарады. (Древнекитайская философия. Эпоха Хань. М., 1990, с. 348). Дуниеге деген жаратылыстанулык кезкарастан бурын теист1к идеялар таралды. Моистер мектебшщ уйретушше (б.д.д. V г.), Аспан {Тянъ) дуниеш жасаган да, баскаратын да трансцендентт1 куш. Аспан - «барлык заттарды тудыратын да, еаретш де, оларга пайда экелет1н де куд1рет». Аспан «ыркына» кенбегендер жазага ушырайды. Аспан каЬарына келсе, табигатта да, когамда да апаттар басталады. Кытай рухани дэстуршде кезкарастар кеп болса да, сол дэстурдщ багдары мыцдаган жылдар бойы сакталынды. Дэстурл1 рэс1мд1 устаган жэне оны жанартуга белсенд1л1к таныткандардьщ б1р1 - Хань дэу1ршдеп ойшыл Джун Чжуншу болды. «Хань дэуь р1Н1н Кунфуциш» лауазымын иемденген осы ойшыл дуниенщ Б1ртутас, Тупбастамасы ретшде Даоны атайды. Дао дуниенщ потенциясын курайтын дэмен тен, сондай-ак Аспаннан да бурын пайда болган. Дуниедеп кулл! нэрсе циден жэне оньщ куш-куаты 171
Ж.Ж. Молдабеков ею турл1 - инь мен яннын аракатынасынан туындайды. Атап айтканда, Аспан бес элементтен - ауадан, оттан, судан, жердей, металдан турады. Бес элементтщ орталыгы - Жер. Аспан элементтердщ тэрт1бш аныктайды, мешр1мд1 немесе киянатшыл «халыкты ем1рге келт1редЬ>. Халыкты кайырымды ету ушш, Аспан онын патшасын тагайындайды. Патша Аспаннын ниетш жалгастырып, халыктыц калыптасу табигатын аяктайды. Осы ой жел1С1нен, кытай философиясы батыстагыдай «субстанциянын емес, окиганыц онтологиясына жакын» деген токтам (А.И. Кобзев) эдютемелш децгейдщ улкен аясын ашатындай. Ертедегг Кытай логшасы Чуньцю мен Чжаньго династасиясы кезшде (б.д.д. 722-221 жж) калыптасады. Бул уакыт Кытайдагы кулдык когамдык тэртштщ ыдырап, феодализмнщ непз1 калыптаса бастаган аралык. Есю жэне жана дэу1р кезшде «философиялык шюрталастыц», «жуздеген мектептщ айтысы» етек алады. Ойшылдар атаулар туралы, угымдар магынасы жэне сухбаттасу енер1 туралы мэселелерд1 арнайы талдай бастайды. Осы мэселелерд1 талкылауда Дэн Сид1ц (б.д.д. 545-501), улы Кунд Фу-цзынын (бд.д. 551 - 501), Хуэй Шидщ (б.д.д. 370-318), Гун Сунь луннщ (б.д.д. 325-250), Моцзыныц (б.д.д.490-403), Сюнь цзыныц (313-238), Хань фей цзыныц (б.д.д. 280-233) жэне т.б. аткарган кызмет1 ерекше. Кытай логикасыныц багдарын жасауга атаулар мектеб1 (минцзя), зацшылар мектеб1 (фацзя), кунфуция мектеб1 (жуцзя), соцгы моистер мектеб1 (моцзя) ез1нше улес косты. Соцгы моистер кытай логикасына арналган тунгыш «Мобянь» атты энциклопедиялык трактат жазып калдырган. Танымныц логикалык проблемаларын талдауда ньяялык ш1мН1Н 031НД1К орны, рол1 бар екен1н, сол кызметтерд1 дурыс угып, колдана б1луд1ц манызы артуда. Веданта, буддизм, жайнизмде этика мэселелер1, оныц непзп идеялары мен категориялары салыстырмалы талдауга ушырады. Осы 1Л1мдер аркылы Унд1 дуниетанымы сырткы дуниеден, материалды кубылыстардан гор1, адам мэселес1не, 1шю рухани дуниеге айрыкша назар аударды, мэн берд1. Дуниетанымдык объектке орай Унд1 дэстур1нде материалист1к (чарвака-лакаята) жэне идеалистж (буддизм, веданта), дуалист1к (ньяялыктар, вайшешиктер, санкья) агымдардыц элементтер!, нышандары калыптаса бастады. 172
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Ертедеп Цинь дэу1ршде логиканын классикалык проблемалары талкыланды. Ол дегешм1з логикадагы аристотельдш жет1ст1ктер мен дэстурд1 жалгастыру жэне логиканын тутас жуйесш жасау эрекет1 ед1. Сол классикалык проблема непзшде Кытайда логикалык мектептер калыптасты. Солардын катарына - атаулар теориясы, ой жеттзу теориясы, ойлану теориясы, ойланудыц неггзгг зацдары к!ред1. 1. Атаулар теориясы. Атаулар а) коршаган заттар мен кубылыстардын сапалык айкындылыгын бшд1ред1, б) сейлемнщ (цы) неггзгг элементы цурайды. «Мобянь» трактатында атаулар келемше карай жалпы угымга (дамин) жэне жеке угымга (сымин) белшедь Сынь цзы болса, атауды ею топка - жинактайтын атауга (гунмин) жэне даралайтын атауга (бемин) белед1. Б1ршшю1 заттардын тепн жинактайды, еюнш1С1 - турш даралайды. Оньщ уст1не жинактау кен магынада, заттын 031НД1К атына тэн тар магынада колданылады. Егер заттын касиет1 накты жэне шеб1 айкын болса, ал олардын атауы айкындалынса, онда атау мен реальдылыктьщ уйлес1мд1 болуы ыктимал. Шындыкка атауды бешмдеу, Сюнь цзынын п1к1р1нше, атауды дурыстау болып табылады. Осыган орай уш мумк1н кемш1Л1кт1 карастырады; «атты атаудагы бурмалаушылык», «атаумен шындыкты бурмалау», «шындыктын атауды бурмалауы». Кемшшктщ б1р1нш1 тур1 жинактайтын атау мен даралайтын атау арасындагы уйлестж бурмаланганда немесе олардын айырмашылыгы ескер1лмегенде кез1гед1. Ек1нш1 тур1, реальдылыктьщ кейб1р айрыкша факт1С1не жуг1не отырып, заттардын жалпы касиетш жинактайтын атаудын дурыстыгын жокка шыгарганда орын алады. Накты затка бер1лген атауды мойындамаганда кател1кт1н ушшин тур1 таралмак. Атаулар теориясы аттардын арасындагы логикалык катынастарды да талдайды. Атау мектеб1Н1н ек1Л1 (минцзя) Гун Сунь лун келем1 эр турл1 угымдарды салыстырады. Оньщ ойынша, угым б1рде заттын б!р касиетш, турш керсетсе, онда ол заттын баска ерекш елтн - тусш толык ескермейд1. Ондай угымдарды езара тенест1руге болмайды. Бул кезкарас угымнын мазмуны мен келем1н ажырату кажетт1Г1 туралы ой тастады, мэселен1 койды. Мундай тус1Н1к сол замандагы логиканы немесе атау теориясын жет1лд1руге коскан улес ед1. 173
Ж.Ж. Молдабеков Ой жетюзу (цы) теориясы. «Мобянь» трактатында, сейлем аркылы сейлеуппнщ ойы жетюзшед1 дел1нген. Егер «цы» сейлеушшщ ойын б1лд1рсе, оны «синьге» (акикатка) телщц, ал егер «цы» шындыктыц белгш б!р фактюш бейнелесе, оны «дан» (дурыстыкка, нактылыкка) балайды. «Синь» (акикат) «данга» (нактылыкка) эруакытта сэйкес келе бермейдь Ойткеш агынан айтылган нэрсе, эркашанда дурыс, накты бола бермейдь Сондыктан «цы» «данга», ягни реальды фактш1 дурыс бейнелуге, ойды айкын жетюзуге тырысу керек. Дуниедеп кубылыстардыц арасында тепе-тецдж пен айырмашылык катынасы болады. Осы катынастар непзшде растайтын жэне оны терютейтш ой-шюрлер калыптасады. Осыган орай «Мобянь» трактатында ойланудыц эр турлер1 - «цзинь» (толык ойлану), «хуо» (жекелеп ойлану), «би» (кажегп ойлану), «цзя» (болжамдап ойлану) аталынады. Жеке растайтын жэне жеке терютейтш ой-шюрлердщ, жалпы растайтын жэне жалпытерютейтш ой-птрлердщ субъектю1 мен предикатыныц арасында кайшылыкты катынастардыц болатыны еске салынады. «Мобянь» трактатында сондай-ак б1ржакты ой-шюрдеп термин дерд1 орналастыру теориясы да кещрек талкыланады. 7. Ой жеткгзу (то) жэне срсбаттасу (бянъ) теориясы. Таным теориясы мен логиканы дамытудыц ендш б1р кезец1 моистер усынган «ой жетк1зуд1ц жет1 тэсш1не» немесе жет1 болжамына катысты. Осы кезецге жататындар: 1. «хуо»- шамалылык. Акикатты толык жетюзе алмайтын ой таластыруда шамалаушылык колданылады; 2. «цзя» - болжау. Гипотезадагыдай, онда дэлелденбеген уэждер келт1ршед1; 3. «сяо» - улг1ге елжтеу. Мунда уксас заттар туралы ой-шюр баска дурыс сойлемдер аркылы жетюзшедь Ойланушы уксас жагдайдагы дурыс ой-шюрд1 улп тутады. Улг1ге сэйкес келген ой дурыс, уксамаган ой терю болып шыга келед1; 4. «би» - салыстыру. Салыстыру дегешм1з назардагы зат баска затты сипаттау аркылы тусшд1ршед1. Салыстыру - ойланудыц ею нэрсес1н езара ыкшамдау аркылы, олардын аналогиясын табу аркылы улпш аныктайды; 5. «люу» - тецеу. Салыстыру мен тецеу тэсш уксас. Екеу1 де аналогия аркылы ой-корытудыц турлер1не жатады. «Моудыц», тецеудщ ерекшел1п сол, ол б!р зат туралы шюрлерд! уйлест1ред1, салыс174
Ежелп унд! жэне кытай философиясы тырады. Птарталаскандар осы салыстыру тэсш аркылы бгр токтамга келе алады; 6. «Юань» - сарапшыныц пт рт е жугту. Сейлеуип езшщ ойынын дурыстыгын растау ушш осы тэсшге, ягни б1реудщ беделше жугшед1. Сондагы айтпагы: «Егер сен осыны растап жатсан, онда мен неге солайша 1стей алмаймын?»; 7. «Туй» - тарату. Пшрталастырушылардыц дурыстыгы мен бурыстыгын аныктайтын уксас, уйлес1мд1 кагидалар непзшде токтам тарату болады. Онда ортак кезкарас баска кагидаларга толык таратылады. «Мобянь» шыгармасында «шо» жэне «бянь» угымдары талкыланады. «Шо» - тезис пен ойланудын дэлел1 мен дэйеп. «Шо» уш б1рдей кагиданьщ: «гу», «ли», «лейдщ» талабын канагаттандыруы керек. «Гу» (непздшк) дегешм13 эрб1р ой-пшрдщ непздш пн жэне онын кейб1р себебш корсету. «Гу» шамалы непздшш («сяо гу») жэне улкен непздшш («да гу») болып ек1 турге бел1нед1. «Сяо гу» деген1М1з кажетт1 шарт, ал «да гу» - кажегп де, ж етк тк п шарт. «Ли»деген1М13 ой-тужырымныц ережесш сактау талабы, ал «лей» кайсы б1р жагдайда корытынды жасаганда, кейб1р ойп1К1рде жалпы, уксас курамды сактауга мензейд1. Осыдан моистер аналогияны кен магында тус1нген1н жэне колдануга 1зденген1н ангарамыз. Ойланудыц неггзгг зацдары туралы. «Мобянь» трактатында эртурл1 заттар мен кубылыстардын турл1 атауы болатынын, турл1 атаудыц эртурл1 нэрсен1 бшд1ретшш еске салады. Атаулар б1р сэтте кос затты немесе эртурл1 кубылысты жетк1зе алмайтынын атап етед1. Кешнп моистер ескерткен осы кагида, «атауларды тузету» дел1нед1. Атауларды тузету ережеа тепе-тецд1к зацыньщ непзп мазмунын курайды. Моизмн1н белпл1 екшдер1Н1н б1р1 Хань фэй цзы Кытай логикасында алгашкы болып, кайшылык угымына назар аударады, кайшылык заныныц нег1зг1 касиеттер1н талдайды. Эртурл1 мысалдар келт1ре отырып, карама-кайшы ойп1к1рлерд1ц екеу1 б1рдей рас болмайтынын ескертед1. «Бянь» п1К1рталастыру мен сухбаттасуды бшд1ред1. Бул магынада «бянь» мен «шо» тепе-тецдште бола бермейдь «Бяньда» ек1 жактын дэлел1 б1р-б1р1не карама-карсылыкта, Т1ПТ1 кайшылыкта бола беред1. Б1рак ек1 жак та ортак б1р ережен1 орындауы шарт. Егер сухбаттасудыц б!р жагы ой-тужырымды курудьщ 175
Ж.Ж. Молдабеков кейб1р тэсш н колданса, онда екшип жактьщ да сол тэсшд1 колдануына карсылык бшд1руге болмайды. Керкшше, егер шюрталастырушыныц б!р жагы ой-тужырымдауды кейб1р тэсш н колданудан жэне кабылдаудан бас тартса, онда ею жак сол тэсшд1 кабылдасын немесе колдансын деп талап ете алмайды. «Мобянь» шыгармасында накты бшмнщ, акикаттын уш б1рдей тур1 аталынады. Олар: «цынъ-чжи» - эр адамньщ жеке тэж1рибес1н камтитын тжелей бш м, «вэнь чжи»- б1реу аркылы алынган косымша бш м, естлген бш м, «шо-чжи» - угым, ой-шюр, ой-тужырым аркылы алынган бш1м, парасаты б1л1м. Бшмнщ осы уш тур1 де езара байланысты, тек алгашкы екеу1 «шо-чжидщ» кайнар кез1, нег131 болып табылады. Сонымен, ертедег1 кытай логикасында ею непзп угымга - «атау» (мин) мен «сейлемге»,» ой жетк1зуге» (цы) айрыкша мэн бер1лген. КеЙ1нп моистер ой жетюзу теориясын, тезис пен уэждщ дэлел1н, п1К1рталастыру ережес1н жасап, логиканын жуйесш жасауга улес косты. Кытай философиясы ара катысты, салыстырмалы кен1ст1кт1 символдауга, олардын курылымын нем1рлеуге б1рт1ндеп ыкшамдалынды. Символ, бейне, сан пифагорлык-платондык аритмологияньщ да басты угымдары болганы мэл1м. Кытайда кунфуцзыдаостык нем1рлеу, символдык таным жалпы логикалык эд1стемеге ер1с бермед1,1штег1 моист1к протологикалык нышанды басып тастады. Графикт1к рэм1здеу уш турден - геометриялык формалардан (триграмма, гексаграмма жэне т.б.), цифрлардан («сандар»), иероглифтерден (инь-ян, у син - бес элементтер) турады. Рэм1здщ осы формалды жуйелер1 нем1рлеуд1н Т1реу1н курайды. Нем1рлеуден адамдык жэне элеуметт1к астарды да ацгарамыз. Нем1рд1 сараптауда - 2,3,5 сандарына ерекше мэн берген. Ойткеш 2 - инь жэне янньщ кос бейнес1; 3 - адамда шогырланатын ушт1к, аспан, адам, жер»; 5 - адамньщ шаруашылыгы мен енбепне кажетт1 бес элементтер: «аспан, ауа, от, агаш, металл, топырак». Кытай философиясында символ, сан жэне зат-объектшщ (у) арасында алмасушылык орын алады. «Цзо чжуани» текст1с1нде (б.д.д. У-1У гг) былай дел1нген: Заттар пайда болады, содан кешн символдар жасалынады; символдан кешн кебею басталады, кебеюден сон сандар туындайды». 176
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Нем1рлеу дэстуршде идеалдык бейне мен логикалык талдау жолы жетшмеген. Сондыктан угымдык ойлану езшдш логикалык зандылыкпен дами туспей, заттык мазмунга тэуелдшкте жетшдй Кытай ойшылдарынын логика туралы туспшп кескшдеме енерше, дэл1рек айтсак сол кесюндемедеп зацдылыкты бейнелеуге, тус1нд1руге жэне кайтадан жанартуга байланысты. Кесюндеменщ объектюшдеп жэне онын козгалысындагы зандылыкты, нормалык талапты «лиц угымы (акыл-ой, логика) аркылы керсетуге болады деген сешм калыптасты. Логика зандылыкты карастырады, талдайды. Логика табигаттын зандылыгына уйлест1кт1 1здест1ред1. Зандылыкты тэсш аркылы бшуге болады. Логиканын заны танымнын тэсшше жатады. Кытай кесюндемес1 теориясында зан угымы енердеп зандылыкты жэне нормалык талапты бшд1ред1, жетюзедь Цин ду1ршдеп суретип Ши Тао зандагы логикага ерекше мэн берген. Ши Таонын шюршше, зан барлык заттардагы Даоны корсетед1, мэцг1 ережелерд1 камтиды. Зан рух козгалысынын ережесш де камтиды. Сонымен логикадагы зан а) енердеп форма мен оны корсету децгешн сипаттайды, э) сурет салудыц тэс1лдер1н реттейд1, б) суретий мен куд1ретт1 тэл1мгерд1н аракатынасын жетюзед1. Содан суретш1 Сие Хэ кесюндеме техникасынын алты тэсш1н Т131П бередь Олар: Ьрухтыц жанды, Т1р1 болуы; 2. суретшшщ сырткы келбет1 мен формасына назар аудару; 3. заттьщ ерекшел1Г1 мен онер формасыньщ ерекшел1пн корсете алу; 4 . затка лайыкты тур-туст1 таба б1лу; 5. суретпп 031Н1Н шыгармашылык енбепне жан-тэн1н салуы керек, корерменд! рухани жылулыкпен тарту; 6. заттын Т1келей кеш1рмес1н корсете бшу. Муны ем1рд1 терен жэне накты бакылай алган суретш1 гана жетюзедь Пейзажды тандайтын поэзиялык бай тусшш, Т1р1 киял болуы шарт. Шыгармашылык деген1м1з рухтыц шогырланган ыкыласы, ез пейзажын, талабын толыктыра алатын 1зден1с. Нагыз суретш1 сез1мше сенед1, сез1мд1к тэнт1Л1кт1 жетк1зе алады. Не керек, кытай мэдениетшде карым-катынастагы эртурл1л1к дуниедег1 уйлес1мд1 б1рлест1кт1 курастырады. Б1рлест1к идеясы хэ принциш аркылы символданады. Ом1рдег1 б1рлест1к карама-карсылыкты шек1ст1ру, согыстыру аркылы емес, кайта дуниедеп кептурл! элементтерд! косактау аркылы, уйлест1ру 177
Ж.Ж. Молдабеков мен тецест1ру тэсшдер1 аркылы орныгады. Осыдан туындайтын кытайлык дэстур ата-бабанын дэстурше суйене отырып, дуниенщ уйлес1мдш1пн бузбау, сол уйлес1мд1кке жетуге умтылу болып табылады. Жарасымдыкка, жетютшке жету ушш оку, уйрену (сюэ), ойлану, рефлексиялык таным (сы), бшу, коре бшу, жузеге асыру (чжи) керек. Кытай дэстуршде, окып-уйрену, батыстагыдай рефлексия аркылы бш м алу емес, дэстурге уйрену, дэстурд1 жаксы бшу. Кунфуций айтады: «Мен жасап жаткан жокпын, берш жатырмын; мен бурынгыга сенемш жэне оны унатамын». Дэстурд1 бшш, оны ем1рде колдана алуды сы термишмен жетюзедь Ал ата-бабанын даналыгына, тэж1рибесше елштеу, уйрену дэстурш чжи свзшен жетюзедь Сонымен сюэ, сы, чжи терминдер1 бурын белг1с1з, мэл1метс1з нэрсен1 тануды бшд1рмейд1, базы калыптаскан элеумегпк тэрт1пке адал болуга багытталган. Улы устаздын с©31мен айтканда: «Есюш тура кайталаган, жацаны б1лед1» немесе «кепт1 тыцдап, дурысын тацдаймын, тацдаганыма ерем1н; копт1 бакылап, корген1мд1 есте сактаймын. Осындай эд1спен б1л1мге жетемш». Кытай ойшылдары шындыкка жетер жолга куд1ктенуд1 кабылдамайды. Кундфуцийд1н есиетш еске алайыкшы: «Коп тындагын, кудштенетш нэрсеге конш беле берме» немесе «Акылды куд1ктен куйзелмейд1». Батыстын кагидасы, «куд1ктен де, ойлан» десе, кытайлыктар «окы, тек окыгын» деген тушнге токталады. Кундфуций айтады: «Окы, окыганыцды уакыт етк1зе кайталагын». Кытай ойшылдарынын тужырымынша, танымга шындыкка жету максат емес, тэртшт1 колдай бшу дурысырак. Дурыс ойлану, сараптау кабшетш жетшд1ред1. «Сараптай б1лген, таниды» (Сыма Цянь), езшщ танымдык ыкыласын жуйелей алады. Ертедеп кытай логикасыньщ калыптасуы мен дамуы сол кездеп Т1ЛД1Н денгеЙ1не катысты да. Атау («мин») угымды керсетед1, ана тшдщ сез1 рет1нде де колданылады. «Цы» болса, ой-п1к1рге де, сейлемге де, ой жетюзуге де жатады. Сондыктан моистер мен Сюнь цзы «мин» жэне «цы»ды ею жактама - логикалык тургыдан да жэне ана тш тургысынан да талдайды. Б1рак талдаудыц осы ек1 б1рдей децгеш б1р-б1р1нен ажыратыла да бермед1. Муныц ез1 Ерте Кытай логикасыньщ осал жактарын бшд1ред1. 178
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Ху Ши Кундфуцийдщ «0 згерютер ютабыныц логикалык ецбек деп багалайды. Философиянын ез методына тэуелд1 болатыны Батые пен Шыгыс философияларына тэн кубылыс екеш олардын тарихи дамуынан керш етш дтн Ху Ши атап керсетедь Сонгы 900 жылда кытай философиясы тарихынан логикалык методтыц философия дамуына типзген терен де жан-жакты эсерлерш ол таппайды. Ал каз1рп кытайда философия мен гылымныц дамуы оларга сэйкес келетш логикалык методтын жоктыгынан зардап шегуде дейд1. «0 згер1стер ютабындагы» ен мацызды логикалык доктрина ретшде Ху Ши сян идеясын сипаттайды. Идеалды форма Кундфуций логикасыньщ непз1 бел1п. Бул идея Аристотельдщ формалды себептерше немесе Ф.Бэконныц форма туралы угымына жакын келед1. Конфуций бул теорияны рационалдырды, - дейд1 Ху Ши. Ежелп Кытайдагы логикалык методты дамытуга Мо Дидщ де улес1 бар. Ху Ши оныц пайымдаудыц уш зацы туралы ойларын карастырады жэне Кунфуцийдщ логикалык методымен салыстырады: таным, себеп, форма, дедукция мэселелерш айкындайды. К1таптыц соцгы бел1пнде эволюция жэне логика сурактарын зерттеуде Ху Ши Гегель, Спенсер, Бергсон сиякты еуропалык ойшылдармен катар Чжуан-цзы логикасында, Сюнь-Цзынныц логикалык идеяларында жан-жакты карастыруга куш салады. Болмыс интуицияга карапайым таза туршде кер1нсе интеллект ушш абсолюгп абстракция рет1нде кер1нед1, ал ой тек накты, реалды заттармен гана айналысады. Логикалык тезист1ц антитезис жэне синтезге бетбуруы мэцгшк айналмалы процесс болып табылады. Ху Ши накты элемде объект! жэне субъекп болады дейд1. Бул карама-кайшылык эрб!р кубылыста кер1нед1. Демек болмыстыц ез1 ек1 антагонист1к сапалылыкка ие. Элем - бул эркилыктагы тендш. Кудай - нег131 тецд1кт1ц себеб1 иманент1. Логика термин1 кабылдау, керу деген сезд1 б1лд1ред1. Керу - сез1мд1к кабылдау немесе логикалык таным немесе интуитивт1 таным болуы мумюн. Философиялык кезкарас бойынша логика интуицияны тексеру. Бгздер реалдылыктьщ логикалык шагылысыныц жет1спеуш1Л1Г1н сезсек, онда 613 оны интуиция аркылы тануга тырысамыз. Осы кезде 613 таза болмысты керем13. Сонда ол кез келген реалдылыктьщ гылыми кершюш керсет1п бередь 179
Ж.Ж. Молдабеков Логикалык таным - рухани кабылдау, толык бш м децгеш. О л - акикаттылыктыц непз1. Акикатты 1здеуци онын непзп нускауларына кещл белу1 керек. Ху Ши езшщ шыгармасында логикалык терт ережеш бшу аркылы акикат танымыныц жетют1Г1не ие болады дейдь Б1ршш1 ережес1 - мэцгшк пен етпелшктщ айырмашылыгын бш п алуымыз керек. Бул эрине толык бш м дш кп, танымдылыкты бермейд1, тек куджтен арылуына кемектеседь Ол рухани бай болып ез елестетулерш таза туршде керсете бшу1 керек. Екшпн ережес1 осы ем1рден немесе болашактагы ем1рден лэззат алуга деген тшегшен арылу. Бул ереже барлык тшектерден, жекел1к мотивтерден жэне практикалык кызыгушылыктан арылуды талап етед1. Танушы акыл-ой уш1н ойлану мен зерттеу бул нег1зг1 максат болып табылады. Интеллект1н1 дурыс колдану заттардын жаксылай-жамандай тануга кемектесед1. Философ - бул тексерупп, жаратылысты барлаушы, ол барлык заттардын козгалысына кез салушы. ©м1рден алшак шыгып оган сырттай карау оны ой сарабынан етк1зу болып табылады. Ол осы ем!р болашак ем1рд1 жаксы кермеу1 керек. Тек сол жагдайда гана элемге объективт1 кезкарасын дурыстай алады. Бул кецш куйге жету уш1н онын 1шю рухани элем1 езгер1ске ушырауы кажет. УШШ1Ш ереже бойынша, тек 61Л1МД1 акыл-ой денен1 ез1нше багындыра 61 лу, зерттеу мен ойлануга бер1 карай жол ашады. Ол катал тэртшке уйрен1п, лэззат алудан безу1 керек. Рухтын тэрт1пт1Л1Г1, жалтаксыз 63ШД1К бакылау, акикатты 1здеушш1к адамнын ез максатына ер1кт1 жету1не жол ашады. Логикалык ойга умтылу немесе одан босану - тертшпп ережен1н нег131 болып табылады. Ерте кытай логикасы, туптеп келгенде, философиялык-гносеологиялык шенберден шыга бермед1. Кытай логикасынын кене тур1 шешенд1кт1н, сухбаттасудын практикалык талабы тургысында калыптасты жэне таралды. Ертедег1 Цинь дэу1р1ндег1 логикада ойланудын тур1 мен мазмуны туралы тусшштер кейде б!рб1р1нен ажырагысыз куйде болды, кейде ойланудын мазмунына ерекше кецш бел1Н1п,ой-тужырымнын тур1 туралы дэйекп тус1- Н1КТ1 калыптастыра алмады. Логиканы таным теориясынан ажырату киынга туст!. 180
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Кытай логикасына алгашкы дэу1рдеп эртурл1 саяси доктрина мен моральдьэтикалык багдарламалар эр текте ыкпал егп. Атаулар накты саясаттын мэселесше орай езгертшдь Дегенмен Ертедеп Кытайда логикалык багдар Грециядан бурын калыптасса да, алгашкы Цинь дэу1ршен кешн тштен баяу езгерш, б1ртшдеп озшщ дамуын токтатады. Оган тагы б1р себеп - конфуция ш м 1 болды. Кунфуция арнайы доктрина ретшде баска «жуздеген мектептердЬ) ыгыстырды. Содан Кытай логикасы батыс денгешне тштен жете алмады. 03ШД1К бакылау с^рактары 1. Ежелп Кытайда жаратылыстану гылымдарыныц калыптасу сатылары мен ерекшелштерш сипаттау. 2. «0згер1стер ютабындагы» дуниежузш ж процесс туралы тусшштер. 3. Дуниеге деген жаратылыстану мен теистж идеялардыц байланысын талдап бер. 4. Ертедеп Кытай логикасыньщ непзш К1м д е р калыптастырды? 5. Кытай логикасыньщ атаулар, ой жетк1зу, ойлану теориялары мен ойланудыц непзг! зандары туралы кагидаларды талдацыз. 6. Ойланудыц нег1зг1 зацдары туралы не бш д1щз? 7. Кытай ойшылдарыныц логика туралы тус1Н1Г1 мен кескшдеме енер1н1н байланысы туралы не айта аласыз? 8. Ертедег1 Кытай логикасыньщ калыптасуы мен тшдщ дамуыньщ аракатынасы туралы ойыцызды тиянактацыз. Эдебиеттер 1. Малявин В.В. Философия Чжуан-цзы: забытье пробуждения, немое слово //Дао и даосизм в Китае. - М., 1982. 2. Лукьянов А.Е. Дао «Книги Перемен». - М., 1993. - Приложение. 3. Книга перемен. - М., 1993 4. Переломов Л.С. Конфуций. *Лунь юй*, - М .,1998. 5. Хрестоматия по истории философии. От Лао-цзы до Фейербаха. - М .,199720. 6. Завадская Е.В. Миссия слова в «Лунь юе» //Конфуцианство в Китае. Проблемы теории и практики. - М.: Наука, 1982. 7. Кобзев А.И. Учение о символах и числах в китайской класссической философии. - М., 1994. 8. Рубин В.А. Личность и власть в древнем Китае. - М., 1999. 181
ДУНИЕТАНЫМНЬЩ ШЫГЫСТЬЩ БАГДАРЫ ЖЭНЕ ФИЛОСОФИЯЛЫК; ДЕЦГЕЙ1 (Корытынды орнына) Ежелп шыгыс мэдениет1 мен еркениет1 - сол дэу1рдеп жаЬанданудын алгашкы карапайым, б1рак белсенд1 тур1, кезещ. Осы кезде халыктын есу1, экономика мен саясаттын есу1, аймактык ещрде кала мен сауда-саттыктын есу1 айшыкталынды. Олардыц улкен кещспктеп табигатка бешмделу1, дуниетанымы жэне узак уакыттагы езара тэуелдш п арта туст1. Заттык жэне кауымдастьщ бастаулар адамньщ дуниетанымдык багдарын, идеялык тацдауын калыптастырды. Олар туралы не бшем1з, неш бшмейм1з? Неш уйренуге болады? Оныц кандай есю дэстур1нен калай сактануга болады? Ал шыгыс философиясында кандай идеялык жел!с туптамырга айналды? Бупнп урпактыц зердес1н жацгыртатын сурактар. Шыгыс мэдениет1мен ункатысу узак уакыт унс13 де караусыз калды. Жагдай да, багдар да болмады. Ал жауапсыздык жауапкерш1Л1кт1 жет1лд1рмед1. Шыгыс философиясын оку жуйес1не енд1 гана шым-шымдап енпзшуде. Шыгыс мэдениет1 - курдел1 де, кец дуние. Эйтседе мунда эртурл1 этикалык дэстурлерд1ц б1рлест1Г1н, тутас адамгершшк санасын 1здест1руш1Л1к пен 13денуш1Л1к айкындалынды. 1зденуд1н басты проблемасы - адамньщ жэне адамзаттыц ортак мэселес1. Бул дэстурден уш багытты ангару киын емес. 1. Эртурл1 мэдениет адамгерш1Л1к дэстур1н ез1нше пайымдады, багалады. 2. Б1р мэдениетт1ц езшде, 1ШК1 курылымында алуан турл1, тшт1 б!рб1р1не кайшы агымдарда орын алды, катар ем1р сурд1. 3. Жеке агымдагы ойшылдар ез мэдениеттщ шецберщен шыгып, рухани мэдениетт1ц жалпылама ортак магынасына умтылды. Содан рухани сухбаттасуга деген сураныс арта туст1. Талпыныс барысында шыгыс еркениет1н1ц аумагында Унд1-буддалык, кытайкундфуциялык жэне араб-мусылмандык, тур1к-мусылмандык агымдары тарихтыц терец койнауынан нэр алды. Каз1рг1 Унд1- 182
Ежелп унд! жэне кытай философиясы стан, Пэюстан, Кытай, Орта Азия жершде дуниежузшдеп ец кене еркениеттщ тур1 калыптаскан. Мунда б.д.д. 3 мыцдык аралыкта мэдениеттщ турл1 тармактары керш1с тапкан. Шыгыс мэдениетшде, алдымен миф, дш, езшдш тш, енер, рэс1м-салт, акылдык танымнын бастапкы сатылары тамыр жайды, ал саяси, элеумегпк жэне экономикалык непздер тутас, б1рш-б1р1 толыктырмай, кер1с1нше, тез 1штей ыдырап жатты. Миф дуниеш бейнелеп танудын арнасынан б1ртшдеп тэуелдш1кт1 жецшдетудщ жэне бил1кт1 жузеге асырудын куралына айнала бастады. Миф адамнын керкемдш жэне дши ойлану мумющцпн кенейгп. Ежелп шыгыстын рухани-идеялык агымдары дши-мифологиялык бастаудан нэрленгенш еске салдык. Шыгыста дши-мифологиялык жэне философиялык козкарастар, философиядагы турл1 агымдар рухани кундылыктар ретшде б1р-б1рше ашык карсы келмед1, олар 1штей жапсарласып жатты. Солардыц катарында - тотемальщ ^шукымдас, кандас кауымдастыкты жартылай адамдык, жартылай жануарлы, Т1ПТ1 жартылай ес1мд1кше ©С1МШ1Л Т1ршш1кке балаушылык), анимизм фухтын т!р1 екендь г1не, табигаттагы жануарлардын, ес1мд1ктерд1н ез жаны болатындыгына сен1м-наным), мантика (болжау жэне бал ашу жуйес1, атамекенге табыну, туцым куалау, квсемге табыну ырымы мен рэс1М1), зороастризм ^дуниеш Жацсылъщ пен Жарык, куий, Карацгылык, пен Зулымдыц тургысынан мифологиялык пайымдау) рэс1мдер1 б1р-б1р1мен кабаттаса, жагаласа ербщ . Шыгыс д1н1нде адамнын адамгершшпн ор1стету идеясы ем1рдеп тура да, шынайы жолдьщ елшем1 мен кепиццп рет1нде кабылданды. Шыгыс кезкарасында адам болмысы мен бейнес1 накты тарихи шындыктан тыс, б1рак катар ербщ. Дшнщ мэн-жайын талкылаганда онын уш денгешне - насихатагартушылъщ дэстурте, элеуметтт-мэдени багытына, нанымсешмдгк психологияльщ терецдтне кешл белген орынды. Эр талкылаудын ез ерекшел1п мен олкылыгы болды. Мысалга, бурын-сонды Д1НД1 кабылдаган кезде, онын сырткы куштен тэуелд1Л1пне немесе адамнын 1шю кенш куй1не, кыскасы, субъективт1 ыкыласына жупнд1. Ек1нш1 элеумегпк-мэдени багыт адамнын жан мен тэн кушнщ ерекшел1Г1н дурыс ескере бермед1. Осыдан Д1НН1Н эр турлер! - зороастризм, сикхи сиякты монотеистш 183
Ж.Ж. Молдабеков кезкарасты устаган етпел1 дшдер, тагы да индуизм, анимизм (синтоизм, вуду жэне т.б.) сиякты политеистш дшдер калыптасты. Ертедеп бабаларымыз табынган Тэшр дш1 де идеялык мазмуны мен багдары жагынан осы топка жакындау сиякты. Б.д.д. У1-Ш гг. билштеп устемдш ушш курестер 1штей толастамай, кушейе туседь Шаруашылык пен ецбектщ турлер1 кебешп, калыц журт топка, сословиеге белшедь Саудагерлер мен коленершшер топтары ьщпалын арттырды. Осы кезде Унд1, кытай елшде дши-философиялык агымдар, эдебиет пен гылым катар ербш, адам сана-сез1мш эр сакка жупргп. Тарихтын тупнепзшен нэр алган мэдениет, (1) урпактардыц ©М1рл1к тэж1рибес1н де, жалпыадамзаттык кундылыкты да калыптастырды (2) когамнын рухани дамуынын непз1н жэне оркениет дэрежесш курастырды. Кене дэу1р миф1 ез заманынын тгкелей пайымдау, бейнелг ойлану жэне вмгрдг сипаттау турлерше жол ашты. Шыгыс миф1Н1н астарынан зат пен бейнен1ц, бейне мен угымнын, заттык дуниеден алшактай тускен взтдт кецш куйдщ турл1 сарынын ангарамыз. Шыгыс миф1нде сырткы дуниеге деген танбалык кезкарастар калыптасты, жанарды, тус1н1к пен Т1ЛД1Н кызмет1 бар нэрседен кашыктап, узара туст!. Дт, мораль, енер адамныц сезгм, ер\к жэне ацыл-парасат сияцты цабшеттер^н жетшдгрт кана коймай, олардын рухани куш-куатын жандандырды, 1сундылыгын кетермелед1. Адам езгелермен сырласу сухбаттасу барысында езшщ мэртебесш б1рт1ндеп кетермелед1, тус1Н1кт1 Т1Л табысты жэне кауымдасты. Елд1 дурыс баскару мэселес1н, адамнын М1нез-кулкын дурыстайтын талапты талкылаганда ойшылдар мифтщ ыкпалына жупнд1, мифт1 тарихка жакындатты, рухца адамдьщ бейне енпзд1. Осындай топтастыру барысында б1рьщгай занды, елшем б!рЛ1ктер1н, жазу жуйесш ретке келт1рд1. Кашанда болмасын, мэдениегп элеумет азаттык жолын 1здест1рген, бтм дж ке шакырган унге карайлаган, колбасшынын алдагы кадымын ацсаган. Адамзаттьщ мыцжылдык табыстары «киел1 К1таптар» Забурде, Тауратта, 1нж!лде, Куранда жинакталынган, мьщдаган философиялык-гылыми ецбектерде дэйектел1нген десек, олардан адамзат у м т мен мэдениет1н1н ерлеу сатылары, жет1лу багдарламасын пайымдаймыз. Адамзат мэдениетшщ туЙ1Н1 неде, туптеген! не? 184
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Шыгыста жеке менипк кещнен таралган жок жэне ол басты енд1р1ст1к катынаска айналмады. Сондыктан мемлекегпк эюмшшк бил1кт1 де, салык жинауды да, жазалау кызметш де ез колына шогырлады. Жалпы бшпк, эс1ресе мемлекегпк бил1к менипктен, ен алдымен жеке менипктен жогары турды. Мемлекеттщ кай курамы болмасын, катан тэртштщ, кысымнын куралы мен камалына айналды. Шыгыста мемлекетп эм1ршшщ кызмет1мен, бедел1мен тенест1ру дэстур1 калыптасты. Гегель мен Маркс кезкарасында, «шыгыстык катандык», «жаппай кулдану» сиякты сез т1ркестер1 катар эр1 жш кез1гед1. Екеу1 де азиялык ещцрю тэсш1н1н «осал» жагын атауга тырысты: куд1рет1 шекс13 мемлекетт1к кысымдагы индивидт1н элс1зд1п жэне жеке меншш пен тауар-акша катынасынын шектеул1п, онын орталык бакылаудан тэуелд1 екенд1Г1н атап егп. Жогаргы билгк дм\рийнщ жэне оны цоршаган ортаныц менштмен кушейдг. Осыдан шыгыстьщ элеуметт1к курылымы да, саяси институттары да батыска уксамады. Саяси бил1к жеке менцпкт1 ез1н1н катан тэрт1б1нде устады, жогарыдан бакылау аркылы оны т1келей бакылап та, колдап отырды. Жеке менипк секторынын кукыктык нег131 болмады. Сондыктан жеке менппк иес1 кушт1 эк1мд1, орталык бил1кт1 колдауга мэжбур болды, соларга кызмет етт1. Мемлекет егшшшер мен малшылардын, саудагерлер мен кол енершшердщ б1ртутас бакылаушысына, иес1не айналды. Б1рак Шыгыста мемлекетт1н саяси бшнп эркашан кушт1, ал жеке менш1к унем1 тэуелд1, элс1з болды деп кесш айтуга бола бермейд1. Кейде жеке сектордын ыкпалы анагурлым мыгымдык танытты. Жер иеленуш1 жеке байлардыц карамагындагы кулдык тэрт1пте, крепостной тэуелдшкте ербщ1. Мундай тэуелд1л1кте жеке индивид цауымдастыцтан белшбед1. Шыгыстагы менш1к иелершщ ек1нш1 б!р ерекшел1п, олар, сонын 1Ш1нде саудагерлер, ез байлыгын жерге жумсады немесе шйп-жеумен шашты, капиталга айналдыра алмады. Шыгыс бай болса да, капитализмнщ калыптасуына себепкер бола алмады. Жеке менипк иес1 езшщ тешрегшде тума-таныстарын, сен1мд1 кемекш1лер1н устауга тырысты. Менппк иес1 ез1не тэуелд1 элеумет аркылы кейде жугенс1з бшпкке карсы Т1реу1ш тапты, сол элеуметпк нег1зге суйенд!, онда жерлест1к, топтасу дэстур! 185
Ж.Ж. Молдабеков кещнен етек алды. Жогарыдан темен карай туйыкталган топтасу байланысынын элеумегпк ыкпалы катты бшшдь Жерлестш, топтасу дэстур1 б1рде жеке адамдардын басын косуга камшы болса, кейде билштщ жугенс13Д1гше карсы тура алмады. Шыгыста таптык антагонизмнщ элеумегпк-саяси ыкпалы тшт1 элс1з дерлж топтык, тайпалык катынастан таптык жштелшбеушшк, тапка белшбеушшк орныкты. Эрб1р кедей езше жаксылык жасаган жеке байга, жеке биге алдымен табынды. Осы ерекшелштердщ дуниетанымдык астары эркалай, едь Шыгыстын ушшпн ерекш елт, онда жерлестж, топтасу дэстур/' кещнен етек алды. Жерлестж, топтасу дэстур1 жеке адамдардын басын косуга, кейде билштщ жугенс1зд1пне карсы туруга камшы болды. Топтык, тайпалык катынастар бшпкп жург1зуд1н ьщгайлы ортасына айналды. Эюмшшк топтардьщ би1, косем1 аркылы тургындарды жен1л баскарды. Топтаскан, кауымдастык т1ршш1ктщ жагымды да, тер1с жактары да болды. Кауымдастык бил1кт1н бейтарап, жугенс1з бил1пне токтау салды, оны бурыннан калыптаскан кукыктык дэстур шенбершде устауга уйыткы болды, демеул1к етп. Жеке менш1к иес1 оз1Н1н тощрепнде тума-таныстарын, сен1мд1 комекшшер1н устауга тырысты. Оз1не тэуелд1 элеумет аркылы менппк иес1 кейде жугенс1з бшпкке карсы т1рен1ш тапкандай болды, сол элеумегпк непзге суйенд1 де. Б1рак жеке менш1к иелер1н1н элеуметт1к-саяси орны эм1рш1Н1н, мемлекетт1к бил1к кызмет1мен б1рдей, тен болган емес. осылайша кешнгшер эрдайым оз устемд1пн журпзд1. Топтык, тайпалык катынастан Шыгыстын тврттшг ерекшеЛ121 - таптык, жлктелтбеушшк, тапца бвлтбеушшк орныкты. Шыгыс елдер1 тарихында 1ШК1 жэне сырткы жагдайлардын уксастыгы мен карама-кайшылыгынын ЖИ1-ЖИ1 шиелен1су1, б1ржагынан шыгыс еркениет1н1н калыптасуына жэне саралануына, б1ржагы кулдырауына жэне селд1реп кету1не экел1п сокты. Эр заманда кытай, парсы, араб жэне турю тшдес тайпалар алуан сырткы карсы куштердщ кысымына мойымай ез басын пк устап турып калды. Осындай кене заманнан калыптаскан элеумегпк курылым мен соган лайык саяси бшпк Шыгыс елдер1ндег1 турактылыкты, кала берсе елкел1к туйыктылыкты калыптастырды. 186
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Осы ерекшелжтердщ дуниетанымдык астары эркалай, болды. Онын турл1 элеуметпк-саяси, саяси-экономикалык жэне дши-мэдени шарттары мен факторлары бар. Болмыстын осы уксас, ерекше багыттарыныц б1р-б1рше кейде уйлесе, енд1 б1рде карсыласа ербу1 - дуниетанымдык жэне дуниеге катынастыц шебше, ыкпалына орай болды. Бул философиялык ойланудыц булыцгыр болса да бастапкы жалпылама шарттары ед1. Шындыкты тусшудщ немесе мэселеш шешу жолынын ерекш елтне мэн беру - шыгыс дуниетанымы мен философиясына жакын дэстур мен кундылык, эр1 онын адамзат еркениетшдеп орнын айшыктауга алды кадам. Шыгыс философиясынын калыптасу ерекшел1Г1 батыспен салыстырганда, б1рш1шден, халыктык дэстурсалтка, мифологиялык аныздарга, адамдык тэл1м-тэрбиел1к тэж1рибеге молырак суйенгенш естен шыгармалык. Екшшщен, б1ржактылы, еюжактылы жэне копжактылы кезкараска катар жупндь Шыгыс философиясында сез1мд1к-бейнел1 таным, жеке индивиуалды тус1Н1ктер басымдык етт1. Осыдан ем1р мен дуние туралы дуниетанымдык тусшкте тшд1к немесе этникалык, кауымдастык; ерекшел1ктен гор1 идеялык, рухани мазмун басым турды. Дуниетанымдык тусшш жалпылама мэселен1 котеред1, оган уксас, тутас козкарастын калыптасуына уйыткылык етед1. Шыгыс мэдениет1 а) адамдык катынастыц мэдениетше, Т1ПТ1 оныц рухани ©М1рше о бастан-ак коцшд1 де, кезкарасты шогырландырды, э) рухани мэдениет туралы тусшшт1 жуйелеуге айрыкша мэн берд1, рухани дуниен1Ц 1ШК1 б1рлест1Г1н айкындап ыкшамдауга беЙ1мделд1. Адамныц жан дуниесше эркалай жэне терен бойлауга мэн берд1, соны м1се тутты. Эрб1р мэдениетт1ц адамзаттык кундылыгын актау, аныктау аркылы, олардын езара байланысын, уксастыгын 1здест1ру, мойындау аркылы шыгыстык турл1 дэстур-салттар жаца, басты дуниетанымдык агымга айналды. Десек те батыстан да бурын еркениетт1ц ошагы мен ер1С1 болган шыгыс мэдениет1 философиялык назардан тыс калып койды. Философия - урпактар дуниетанымыныц жиынтыгы рет1нде рухани 1зден1ст1ц багытына ыкпал етт1, когамдык сана мен еркениеттщ зацдылыгын аныктады. Бул - жалпылама багдар. Бтрак философиялык танымныц зацдылыгы сан килы элеуметт1к 187
Ж.Ж. Молдабеков тацдауды салыстыруда, эдютемелж талдауды уйлеспруде, кыскасы тарихи сынау барысында жетшдь Философиядагы идеяньщ тарихын ескеру жалпы проблеманы карастыру деген сез. Ал жалпы идеяны накты тарихи жагдайга икемдей пайдалану эрекет1 каз1рг1 эр елдеп, мэдениеттеп езгерютерге бетбурыс, соныц бастауы мен багыты болмак. Философиянын танымдык магынасы мен ем1рл1к мэнше мешшктщ тур1, ягни енд1р1ст1к катынастыц децгеш, саяси баскарудьщ турлер1 (полис, монархия, демократия, республика), ойшылдардыц элеуметтш ортасы жэне кукыктык корганысы езшше ыкпал егп. Табан т1рескен замандарда осы факторлардыц б1р1 козгаушы куш болса, баскалары - кысымдык бедерш керсегп. Аумалы-текпел! кезде когамныц б1р куш мен тэрт1б1нен оныц жана сатысына етер кезецде философиялык тын толганыстар мен жана философиялык агымдар пайда болды. Философия ем1рд1н жана багытын, ондагы адамнын орны мен релш 1здест1рд1, адам мен элемнщ, адам мен когамньщ карым-катынасын кайтакайта саралады. Шыгыс философиясы б1ртшдеп, кейде катар идеялыц пайымдау, дуниетанымдык, устаным, адамгершшт пен цуцъщтыц неггздщ тург, элеуметппк-психологиялыц цубылые, бтмгер тэрбиелг багдар ретшде калыптасты, толассыз тарады. Дуниеге кезкарас пен карым-катынастыц осы сатылары мен турлер1не деген адамгерппл-рухани жэне элеуметт1к-саяси бага берушшк пен талдаушылык кен етек алды, сондай-ак П1юрталас толастамады. Шыгыс философиясы болмыска деген катынастьщ уш децгеЙ1не - дуние туралы, дуниедегг адам туралы, дуниенщ адамга жэне адамныц дуниеге деген цатынастары туралы шмнщ денгешне орай эртурл1 агымдар мен багыттарга Ж1ктелд1 жэне олардын арасында уйлест1к калыптасты. Сол айтыс-тартыста адамнын болмыска айкын кезкарасы калыптасты, адамнын ем1ршдеп жогары бастама аныктала туст1. Адамньщ дуниеге деген дурыс кезкарасы калыптаскан сайын, сол непз адам ем1р1нде тутаскан сайын философияныц танымдык мацызы мен ыкпалы артады. Философия б1рт1ндеп дуниенщ, адам мен элемнщ тутас бейнесш калыптастырды. Дуниен1ц тутас бейнес1 накты мазмунга бтрден келген жок. бйткеш философия мифологиямен, Д1нмен, 188
Ежелп унд! жэне кытай философиясы енермен, гылыммен тыгыз байланысты. Б1ракта олардын байланысы эркашан б1ртекп немесе б1р багытта бола бермед1. Десек те, философия осы кезкарастардын ортак мэселелерш кетерд1, уксас мшдеттерш шешуге жш-жш жэне арнайы ыкылас белд1, нагыз ойшылдардын куатын осы багытта агытуга, озект1 мэселелерд1 талкылауга уйыткы болды. Содан да болар, элем мэдениетшш ушб1рдей ошагында - ежелп унд1 жэне кытай (шыгыс), ежелп грек (батыс), исламдык-мусылмандык (еуроазиялык кешстште) елдершде б1р тарихи кезен мен элеуметтш-мэдени ортада философиялык; агымдар тамыр жайды. Философиялык кезкарастар болмыс пен болмыс еместщ, элем мен адамныц, адам мен цудайдыц арацатынасын талдаудан, карастырудан туындады. Лян Шуминнщ пайымдауынша, шыгыс философиясы уш типке белшед1: кытайлык философия уйлеамдшкке умтылумен ерекшелшед1, Ундшк философия еткенге айрыкша мэн беру1мен кен1лден шыгады, уш1нш1лер1, алга умтылушылык идеясын батыстан уйренуде. Б1рак шыгыс философиясын батыстагыдай б1р сарында, б1р денгейде катыпсем1п калган багдар деуге келе бермейдь Оны да ескеру1М13 жен. Шыгыстын керкем эдебиетшде, аныз эцпмелершде адамныц рухани дуниес1 мен байлыгы, оныц «Мен1» сырткы дуниемен катар, мэнп, шекс1з деп каралды. Бул багдарда болмыстыц терец1н т1збелейд1. Сырткы элем де, адамныц болмыс-бтм1 де басты мэн. Екеуш де кез1 мен кецш1Н1н нуры барлар кабылдайды, 61Т1М1 тутастар дурыс таниды. Шыгыс философиясынан таным объекпсшш жэне оган деген тэс1лд1кталдаулардыцуксастыгын пайымдаймыз. Бутан шыгыстык руханилыктыц багдарламалык 1ргетасы мен гуманист1к, жалпыадамзаттык кагидалардын жакындыгы да ыкпал етед1. Осыдан бгр халык пен б1р мемлекет шецбершде, тарихтыц эр кезец1нде калыптаскан турл1 идеялык агымдардыц езара ыкпал етш, катар б1рге ем1р сурш жатканы мэл1м. Шыгыстагы философиялык шюрталастар (1) элемтанудыц, адамтанудыц, ем1ртанудыц алгашкы эд1стемел1к багдарын, (2) Кытай, унд1 жэне мусылман мэдениет1н1ц жуйес1н калыптастыруга эд1стемел1к септ1пн ТИГ13Д1. Дуниедег1 тутастык пен турактылык идеясы философиялык толганыстардыц басты объект1С1не айналды. 189
Ж.Ж. Молдабеков Адам вм1рше деген жана тусшш пен козкарастар калыптасты. Ал дуниеде жана тэртш орнатпак 1здешстерде синтетикальщ тэсш мен квзцарас шыгыс философиясынын калыптасуы мен дамуына айрыкша ыкпал етп. Шыгыс философиясы, атап айтканда кытайлык багыт Болмысты коршетш дуние деп, оны, б1ржагы, болшек денелердщ бейнес1 ретшде жэне б1ржагы, субстанциялы-курылымдык тургыдан тутас карастырады. Оган мысал ретшде, «стихия» жэне «алгашкы элементтер» угымын алуга болады. Кытай философиясы ушш бес «стихия» (у син) - от, су, топырак, металл, агаш, туптей келеек заттык бастамалар емес, олардын унем1 айналымында болатын энергиясынын (ци) турлерь Ал ежелп грек философиясында торт «стихия» - су, жер, от, ауа - физико-химиялык байланысты курамаса да, жаны бар т1р1 нэрселер энергияга жатпаса да, заттарга жаткызылады. Сонымен, кытайлыктар болмыстын энергиялык куш-куатын онын заттык бастауынан жогары кояды, ал гректерде, батыста, онын заттык, денелш бастауына айрыкша мэн беред1, денелш бастауга бас иед1. Шыгыс пен батыс дуниетанымын карастырганда, дуниенщ мэнш уксас деп таныганын, б1рак адамнын бул дуниедеп, Болмыстагы ом1р суру тэсшдер1н эркалай туащцргенш ангарамыз. Шыгыстык дуниетаным тутастык идеясын алга тартса да, ол дуниеге деген катынаста болмысты тутас кабылдай да, коре де алмады. Оган б1р1нш1ден, тэж1рибел1к нег13 жет1спед1, ек1нш1- ден Д1н, мифология, гылым арасындагы айырмашылык эркалай кер1 эсер етт1, уш1ншщен нег1зг1 угымдар мен идеялар, мысалыга абсолют, б1рлест1к, карама-карсылык эртурл1 магынада колданылды. Десекте шыгыс философиясы интегралды агымдар мен кезкарастардьщ жиынтыгы мен жалгасы екенш жокка шыгара алмаймыз. Тарихи уакыттагы жэне оркениет кен1ст1Г1ндеп шыгыс рухы ешкашандажойылмады,кер1сшшешыгысхалыктарынынем1ршде рухани ниет пен туртю б1рт1ндеп, турл1 каркынмен непзг1 тетж пен ортак багытка айналды. Философиялык устанымдар шыгыс халыктарынын рухын жинактауга жэне сараптауга ыкпалды эсер егп. Шыгыс философиясы калыптасуыньщ ерекшел1ктер1 аз емес. Солардын катарында, онын ойшылары кудайды таны190
Ежелп унд! жэне кытай философиясы тып, индивидуалды рухтын ем1рл1к максаты жэне онын жалпылама рухка катынасы туралы сурактарга жауап беруге тырысты. Шыгыс философиясы жалпы алганда дши спекуляциялык ойдан арыла алмады, ал дш философиялык сурактар карастыруга ез сешйпн эрдайым типзе бермед1. Бул ею бастама кос жакты бшд1ретш доктрина юпетп. Шыгыс философиясында сешм-нанымга деген урпак дэстур1 оз желюш тапты, эрбгр дуниетанымдык мэселе метафизикалык, логикалык, этикалык, дши, адамгершшк тургысынан кешрек талкыланды. Енд1 шыгыс философиясынын тарихын, танымдык багдарын жэне эд1стемел1к жиынтыгын б1р-б1р1мен салыстыра, уйлест1ре 1здест1ретш кажеттшк артты. Шыгыста философияньщ езшдш мэселесше сыни козбен караган жок десек, эрине асыра айткан болар ед1к. О бастан-ак парасатты ойлар дши сешмдерд1 тузетуге умтылды. Мысалы, дшнщ жаксаруын веда мен упанишадага, кунфуциялык ипмге деген наным-сешмдермен дэлелдеуге болады. Буддизмге ©ту аркылы философиялык рух ойлау белпс1 мен бейнесше айналды. Шыгыс мэдениет1 о бастан-ак козкарасты адамнын рухани ом1рше шогырландырды, рухани дуниен1н 1шю б1рлест1пн айкындап ыкшамдауга бей1мделд1. Унд1 философиясы рухани тазалыкка, рухани тэуелс1зд1к пен ерк1нд1кке уйретт1. Мундай рухани кажеттшкт1 элеуметт1к денгейге котеруге Унд1 мэдениет1 мен практикалык философиясы озшдж зор рол1н аткарды. Шыгыс философиясында непзп объектшщ б1р1 - бул адамнын «Меш», ягни ©зщдьозщ таны деген зандылык пен 1Л1М1. Адамда барлык т1ршш1кке беЙ1мделу рухы, оньщ ек1 нег131 - психология мен этика бар. Шыгыс философиясы бешмделуд1 акикатка жетудщ куралы дейдь Бей1мделу жолы - ерк1нд1к пен танымнын, акыл мен дененщ тыгыз байланысында, олардын ом1р мен акылды танытатын жалпы мумк1нд1г1нде. Философиялык бешмделу мен белсендш1кт1н нэтижес1 - мэдени мура жэне меже. Ойшылдар болса, мэдениегп элеуметт1н ядросын курды. Кене дэу1рл1к дэстурд1н унд1-буддалык еркениетке айналуына уйыткы, дэнекер болган идеялар мен бастаулар мыналар: -жеке адамнын мшез-кулкына айрыкша мэн бере отырып, оны куткарудын, оны босатудын мумюндюн материалды тутас дуниеден 191
Ж.Ж. Молдабеков емес, Абсолютен уйлесуден карастырды. Болымсыздык, сансара мен кармалык шецберден кутылу - жогаргы кундылык катарына жаткызылды; - унд1 дэстуршде индивид ерюн, озшше белсещц жэне зацмен коргалган жеке адам емес, жеке басын куткарудын жолын ойында 1здест1рет1н белгш б1р кастаньщ, кауымдастыктыц тыныш та момын мушес1 гана. 1штей тю жармайтын тоз1мдш к кейде керипсше деген немкеттшкпен уштасты, тшт1 дши рэс1мдерд1 босацсытты, кейде бшпкке, эюмшшкке, мемлекетке калай болса солай карауга бешмдед1. Уюмет органдары индивидтен, олардыц топтарынан тыс, озшше калып кояды; - катац кастылык жуйе элеуметтш озгерю пен элеуметт1к багдарга кедерп болды. Жогаргы кастадан шыккан элеуметт1к тег1 болмаса, байлыктьщ ез! жогаргы бед ел экеле бермед1. Ундьбудда дэстур1нде тенД1к немесе элеуметт1к эдшегшйк мэселелер1 анау айтарлык мацызды мшдетке жатпады. Оныц орнына карманыц жогаргы ЭДЩД1П туралы тус1Н1кке, Жогаргы Реальдылыкка деген ынта-ыкылас пен умтылыска ерекше мэн бершд1; - 031Н-031 куткарган жан, езген1 де куткара алады деген наным-сешм м1нез-кулыкты билед1. Бул дэстур сез1мшц жогаргы мэдениет1не непзделд1, сол касиетт1 жет1лд1рд1. Сез1мн1ц мэдениет1 кудайга жыгыла бер1луден, парызды булжытпай орындау м1ндет1нен куралды. Сез1м мэдениет1н1н элеуметок ыкпалы да, колдауы да кушт1 болды. Ол саналы да катац турде таратылды. Унд1 философиясынын курдел1 сыр-сипаты мен кайшылыгын дурыс укпаган Батыс ойшылдары алып-кашты эцг1мелерд1 аз таратпады. Онда унд1 философиясынын сыни, дэлелд1 кызметш жокка шыгару аркылы оныц дуниетанымдык магынасын, кундылыгын элс1рету сарыны бш1нед1. У нд1 философиясы калыптасуыныц батыс дэстур1нен айырмашылыгы сол, мунда эртурл1 агымдар катар жалгасын тапты, б1р1нб1р1 толыктырды. Батыста б1р мектепт1 баскалары ыгыстырып жатты, б1р дэстурд1ц устемд1Г1 ыдыраганда, оныц орнын жана агымдар басты. Шыгыстагыдай эртурл1 агымдардыц катар осу дэстур1 турактанбады. Унд1 философиясы батыс дэстур1 мен философиясына да тез1мдш1к танытты, ондагы проблеманы тез1рек игеретш каб1лет танытты. Б1рак Шыгыста мемлекеттщ саяси бил1п эркашан куштт, ал 192
Ежелп унд! жэне кытай философиясы жеке менппк унем1 тэуелд1, э л т болды деп кесш айтуга болмады. Кейде жеке сектордын ыкпалы анагурлым мыгымдык танытты. Жер иеленупп жеке байлардыц карамагындагы кулдык тэртште крепостной тэуелдшк те ербщ . Мундай тэуелдипкте жеке индивид цауымдастъщтан белшбед1. Унд1 енегелшж философиясынын кене кагидалары жана заманда ез жалгасын тапты. Мысалга, унд1 халкынын экеа атанган Махатма Ганди бурын-сонгы бшпк дэстурлерш зерделей отырып, езшщ мынандай ест1 сездерш калдырган: 1. принципт (устанымсыз) саясат; 2. жумыссыздыктыц байлыгы; 3. Санасыз рахаттану; 4. мшез-кулыксыз бш1м; 5. адамгершш1ктен журдай сауда-саттык; 6. гуманизмнен арылган гылым; 7. курбандыксыз кудайга табыну. Бул б и л т барлардын халыкка кызмет етуд1н жен-жобасы мен улплер1. Кытайлык вркениет кунфуциялык дэстурден нэр алды, таралды. Сондыктан «кытайлык-конфуциялык еркениет» сез Т1ркес1 жи1 колданылады. Осы кытайлык-кунфуциялык дэстур мен еркениетт1н ерекшел1Г1 неде? Кытайлык дэстурде д1нге деген устамдылык айкын, элеуметтгк этика мен этмштк тургыдан реттелтепйн мтезцулъщ кызмет1 басым. Ек1 факторда елдеп саяси-элеуметт1к тэрт1пт1н турактылыгына жэне онын жеке адамнын ерюне устемд1к орнатуына ыкпал етт1. Сонымен саяси эк1мшш1к билжте, элеуметт1к тэрт1пте жэне кол астындагы азаматтардьщ б1рьщгай багыныштылыгы да орталык бил1кт1, ук1мет бедел1н арттыруга багытталды. Кунфуциялык дэстур адамныц езш-ез1 тэрбиелейт1н этикага, когамда 1штей уйлес1мд1л1кт1 орнатуга умтылатын элеуметт1 колдауга багытталган. Улкенн1ц к1Ш1ге деген камкорлыгына, К11шлерд1 улкендерд1ц акыл-кецес1н ыкыласпен тыцдаткызып, курметтетюзетш тэл1м-тэрбиеге улкен мэн бершд1. Кытай дэстур1 о бастан-ак жогаргы адамгершшк пен парызга нуксан келт1рет1н байлык пен пайданы колдамай, тек бшпк бедел1н ес1рет1н жеке 1с-эрекетке гана демеулк жасады. Бул багдарда ортак максатка деген кабшетт1 кушейтуге, аянбай ецбектенш 1зденуге, сол аркылы адамныц кабшет-касиет1 мен куш-куатын тэрбиелеуге туракты кецш бел1нд1. Дене мен ой мэдениетш бау193
Ж.Ж. Молдабеков лу, бш м мен кабшет кущретш кошаметтеу дэстуршщ туб1р! осылайша терецде жатыр. Кун Фу-цзыныц адамдарга б1рдей мумюншшк идеясы элеумегпк тецдш, элеуметтш эдшеттшк проблемасына айналды. Юмде-юм Кун Фу-цзы идеясын дурыс угынып, ыждаЬатпен уйренуге, колдануга тырысса, оныц багы жанбак, элеуметтш сатыда орлеуге мумющцп табылады. Сонда гана уюмет оларга колайлы жагдай жасамак. Кытай дэстур1 унс13 урей мен бас июден гер1, тусшген парызга, элеуметтш уйлеамдш к туралы тусшшке непзделдь Адамнын 031Н-631 тэрбиелейтш дэстур1 етек алды. Эрюм езшше ем1рге эркашан кажет уш Т1рекп - узац жасты, мол байлъщты, коп баланы ппледг, сондай тшектерге жетудщ мумк1нд1ктер1 табылатынына кумэндана бермед1. Кытай философиясы осы халыктыц тарихын жан-жакты тусшу уш1н улкен непз жэне методикалык курал. Ол когамдык сананыц баска да турлер1мен тыгыз байланысты. Сондыктан оны зерттеп, кец турде насихаттамайынша ол елдщ гылым тарихын, саяси идеологиясын, онер1н, эдебиет1н, адамгерш1Л1к кагидаларын, д1ндарлыгын жэне тагы да баска пайымдау киыншылыкка тусед1. Коктег1 рухты котеру деген не? Аспан зацыныц непз1не ене отырып, заттыц мшдегп турде екеуден туратыныц б1лгес1н, сондыктан карацгы жэне жарык табигат зацыныц бастауы, ягни барлык кокке таралу жэне одан белшш кете алмайды. Зат б1реушде кесюнделмейд1, тек б1рлш колда барда зат болады. Зат карама-карсылыкта бола алмайды, тек кайшылыкпен курес алга умтылу аркылы болады. Кунфуцийдщ 1збасарлары рухани дуниен1ц - «керу кезецш», ес1ту кезец1н, беру бойынша ес!ту кезецдер1н Ж1ктейд1, оларды талдайды. Б1р1нш1 кезец - «улы тыныштыктыц кезец1», ек1нш1 кезец - реттеу кезец1, уш1нш1С1 - элс1здш пен абыржу кезец1. Кытайлыктар ез ем1рш марапаттауга жэне онда кеб1рек табыска жетуге тырысты, сол дэстурд1 жалгастырды. Б1рак идеялык багдар мен саяси багыттар эркезде б1р1н-б1р1 толыктыра бермед1. Кытай дэстур1нде «батыл ойлану, батыл сейлеу, батыл эрекеттену» идеясы, прагматизм, философияныц партиясыздык идеясы бурыннан ескертш1п келд1. 194
Ежелп унд! жэне кытай философиясы Кытай философтары кене дэу1рден бастап когамдык ахуалга жэне мемлекегпк кызметке тшелей араласты. Осындай тушнд1 мэселелер кытай дэстуршде уш такырыпка жш оралды. Олар - практика шындыкты тексерудщ, дэлелдеудщ б1рден-б1р елшемь Кытай философиясы каз1рп кезде де елдщ когамдык жэне саяси ом1рш, мэдениетке кундылыкты зерттеуге ерекше мэн бередь Мундай практикалык мшдеттер философтардын ойлану, 1здену багытына накты езгерктер енпзд1, философиялык мэселелерд1 кытай кажет1мен уштаткыздырды. Философтар ем1рге деген оз кезкарастарын жетюзсе де, кытайлык дэстурден узап кетпед1. Шыгыс пен батыстын ж1пн ойшылдар мен кайраткерлер арасында эртурл1 олшеммен айкындау дэстур1 калыптаскан. Сонын КеЙб1р1Н 1Л1КТеЛ1К. - батыстык адам - техникалык еркениет дамуынын жем1С1, онын белсендш1Г1 сырткы ортаны ез1нше, жеке-дара менгеруге багытталган. Ал шыгыс адамы ежелден-ак ез1н тутас дуниенш курамдас белшеп рет1нде карастырды, содан да болар езшщ куш-куатын мэдениетке басымырак жумсауды парыз тутты; - батыс адамы парасатты ойлауды бэр1нен жогары кояды. Шыгыс адамы жалпы жалан ойдан гер1 журек сез1мше ден койды. Оны жан-тэшмен жакын кабылдады, транспсихологиялык жэне интуициялык т1келей кабылдауды жогары кояды, алдымен мойындайды; - енд1 б1р кезкарас бойынша, батыс адамынын ем1р1 согыска нег1здел1нсе, шыгыс адамынын ем1р1 тыныштыкка, тутастьщка багытталган; - батыс адамынын непз1 индивидуализм, жеке-даралыкка туракталса, шыгыс халкыньщ непз1 отбасынан нэр алады. Отбасы туралы ез1 де ойланып, езгенгц де камкорлык жасауына уйыткы болады; - батыстын ен козгаушы куш1 кукыктык жэне материалдык ТИ1МД1Л1К болса, Шыгыста - сез1мталдык, интуиция кабылданган (Чэн Дусю). Туптеп келгенде, шыгыс пен батыс арасындагы кайшылыктар жан мен сана, мура мен жацгыру, ом1р мен ел гм, дпишлдж пен дшс1здт (атеизм) арасындагы царама-царсылыцты туындатты. Бул танымдык непзден дт мен бтм, ой мен цимыл-эрекет, ру195
Ж.Ж. Молдабеков хани сезшталдъщ пен бейсаналъщ, кемецгерлж пен цудгреттшк, цудай жолы мен адамдъщ, ерлт арасындагы кайшылыктар да калкып шьщты, жаца кырынан табылды. Шыгыс философиясында сешмге деген урпактык мура мен дэстур ез жуйесш тапты, ал шыгыс дшшде адамныц адамгершшпн ерютету идеясы оныц басты аркауы болды. Адамгершш1кт1 ерютету идеясы ем1рдеп тура да, шынайы жолдыц елшем1 мен кепш дт ретшде кабылданылды. Шыгыстын мэдениетш кещрек зерттеген Н. Рерих: «барлык непзп рухани шмдер мен дшдер ец б1ршпп Азияда пайда болган деп орынды айтады. Кешннен кушейген Батые б!р саяси багытты - «бетен» дуниеш, соныц 1шшде шыгысты, ез1не багындырып алуды басым бетке устады. 0 зген1 жаулап алу, багындыру, карсыласкан мемлекет пен халыкты жойып ж1беру - батыс саясатыныц куретамырын курады. Батыста когамды - кушт1 жэне элс13 деп, кезкарасты материалист1к жэне идеалист1к деп, юс1ш ез1М13Д1К1 жэне бетен деп жштеушшк, беле-жара караушылык, Т1ПТ1 б1р-б1р1не айдап салушылык мемлекетт1к децгейдеп саясатка, еш1кт1ру мен ушыктырудыц идеологиялык турше айналды. Батыста философия гылыми танымга, парасатты бшгмдер жуйес1не т1келей жупнд1, танымнын интеллектуалды жет1ст1- пн непзге алды. Шыгыста философияны тутас бшмдер жиынтыгы рет1нде калыптастыратын себептер б1рден, б1р1н-б!р1 толыктыратындай куйде калыптаспады. Батыс философиясында о бастан-ак оныц непзп бел1мдер1 - метафизика, логика, этика, таным теориясы, мораль, аксиология, психология жэне т.б. дара карастырылды, жеке-жеке талданылып жатты. Эр саланыц езшдш проблемасы кетершд1, ез1не лайык тэс1лдер1 жинакталынды. Шыгыс философиясында, эс1ресе Унд1 философиясында эрб1р дуниетанымдык мэселе метафизикалык, логикалык, этикалык, Д1ни, адамгершшк тургысынан кец аумакта талкыланды. Философияныц эртурл1 салалары б1р-б1р1нен беле-жара карал май, езара салыстырылады. Бул дэстурд1 кейде батыстыктар синтетикалык агымга жаткызады. Синтетыкалыц тэсш мен кезцарас шыгыс философиясынын калыптасуы мен дамуына айрыкша ыкпал еткен басты агым. Эйтсе де мэдениеттщ калыптасуы мен таралу децгейлер1 шыгыс философиясынын дуниетанымдык кызметше б1ртект1 196
Ежелп унд! жэне кытай философиясы ыкпал ете алмады. Б1ртшдеп, философиялык ойланудын езшдш кызмет1 мен тэрт1б1 орныга туст1. Бгз сол философиялык ойланудын шыгыстык агымдары мен мектептер1 кызметшщ кейб1р турлерше кыскаша шолу жасадык. Олардын ортак жэне 031НД1К табигатын сипаттауга назар аудардык. Адамзаттын ортак проблемасы туралы улкен эцпме басталгандай. Бас багыттан арылмай, келте кайырымда тарылмай, б1р арнада сарылмай философияны - мэдениеттщ жаны, дэу1рдщ тужырымы, когамнын санасы, тулганьщ езшдж айнасы ретшде тусшушшк кушеюде. Осы багытта б1рлесе 1зденет1н, эрк1мн1н белсене араласатын кез келд1. Мундай бетбурыс егеменд1Т1н алган елд1н тутастыгы, ондагы адам болмысынын турактылыгы, 1С-эрекеттег1 туралыгы уш1н ауадай кажет. Шыгыста элеумегпк-саяси институттар мен д1ни-мэдени дэстурлер ортага шогырланган бил1к пен ата-бабадан калыптаскан элеуметт1к катынасты сактауга айрыкша мэн берген. Шыгыс философиясы адамды 1штей турактылыкка, сырткы жогаргы кушпен санасуга жэне сол муратка кызмет етуге уйретт1. Мундайда легист Шан Янньщ: «Элс13 халык - куцхп мемлекет» деген кагидасы турл1 тарихи жагдайда колдау тапты. Шыгыста батыстагыдай адам когамга емес, кер1с1нше, калыптаскан жуйе, дэстур шашыранды, Ж1ктелген элеуметке устемд1Г1н жург1зд1. Шыгыс мэдениет1н1н тармактарында ез1нд1к ерекшел1ктермен катар, езара айырмашылык та аз емес. Шыгыс философиясыньщ ерекшелшн талдауда, аныктауда мынандай проблемалар туындайды: б1р1нш1ден, унд1 мэдениетшдеп бурыннан калыптаскан, еск1 жэне жанарган, каз1рг1 бш1мн1н, дэстур мен шыгармашылык денгейд1н аракатынасы туралы мэселелер; еюншщен, улттык санадагы ез1нд1к идеялар мен сырттан енген кагидалардын б1р-б1рше ыкпал ету кезендер1; уш1нш1ден,шыгыстагытурл1д1нимэдениет пен философиялык агымдардыц катар калыптасуы, езара нэрлену жагдайлары. Бул проблемалар эр тарихи-мэдени кезецде немесе эрб1р ойшыл шыгармасында калай талкыланды, калай шешшд1 деген багытта ютапта ой жалгастырдык. Ескеретш, есептесет1н жет1ст1ктер мен киыншылыктар, тэлтм алатын жэне улг! тута197
Ж.Ж. Молдабеков тын токтам-тэж1рибелер аз емес. Ещц жаксылыкка деген сушспеншппкп бшд1румен катар, сол улкен сушспеншппкке лайыкты б1рдене 1стеу, оны 1ске асыру кезеп келдь Болашак ушш колыцнан келетш б т м д 1 нэрсе ютеу - бупнп ем1рдщ езект1 кажеттшп. Шыгыстын дэстурлш дуниетанымдык кундылыктары мен кагидаларын бупнп заманныц талабына бешмдеу мэселес1 де кызу шюрталас тудырып келедь Бул багыттагы коз жума табынатын немесе бэрш де жокка шыгаратын сыцаржактылыктан сактанып, керюшше, шыгыс пен улттык дэстур туралы ерюн ойланатын, ез1м1зше уйренет1н мумюншшкп дер кез1нде жэне дурыс пайдаланганымыз абзал. Осы М1ндеттерд1 колга алып, шыгыс мэдениетшщ кайталанбас, нэз1к жактары туралы «б1лмест1к аясын» тарылта туссек, онда 031М13дщ ортак та, туп болмысымызга жакындай тусер1м1з хак. Болмыстыц 1ШК1 багдары мен тэж1рибесше баса назар аудару - оз дуниесш кецейтудщ, оз мэдениет1н таратудыц куралы. Сондай-ак, мэдениетан кытайлык елшемдер1н езге муралармен, тарихи жет1ст1ктермен салыстыру эдюше де кешу. Мундай бетбурыстардан, б1ршцпден, ез дуниес1н тарихи жэне мэдени тургыдан талдау тэс1лдер1 жет1лмек. Екшшщен, накты экономикалык-элеуметт1к багдарды кен мэдени аяда езгертудщ шарты кебеймек. Сол ушш накты эдктемеш колдану енерше, кытай мэдениет1н1н кундылыгын ез шенбершен тыс аймакка, кец1ст1кке таратуга ынталы. Ойымызды кайтарып айтсак, шыгыс мэдениет1 адамзаттын жалпылама кундылыгын, шыгыс философиясын, Т1ПТ1 философиялык багыттын улттык турш калыптастырды. Шыгыс мэдениет1 дегенде онын рухани арнасын - мифологияньщ дамыган тур1н, Д1ни бастаманы, математикалык-логикалык 61Л1МД1, моральдык устанымдарды, олардын «шындык болмысын ашудагы турл1 езара косындысы мен элеуметок релш айтамыз. Философиялык ой мэдениетт1н жалпылама непздерш аныктауга, рухани ем1рд1н кене табиги бастауы мен тын багыттарыныц ортак т1ректерш тиянактауга ыкпал егп, сол 1зден1с пен козгалыстарга араласты. Философиялык агымдар ойды, рухты жузеге асырудьщ турл1 тэсшдер1н усынды. Улпнщ улагаттылыгы да осында болмак. 198
Ежелп ущц жэне кытай философиясы ТУС1Н1КТЕМЕЛЕР Агни (миф., «от» магынасында) - оттьщ кудайы; ведалык храмнын улкен кудайларыныц б1р1. Ацыз бойынша оттын жалыны мен тупш адамдардын садакасын кудайга желгпп жетк1зед1. Адит и (миф. «шеказдш») - ведалык храмнын кудайы. Онын турл1 кызмет1 аталып етедк ол - Адитьидщ анасы. А дит илер (миф.) - Адитидщ улдары - Варуна, Митра, Васу жэне баскалары. Улдарга турл1 кызмет жуктелшед1, непзпа - жылдьщ он ею айын курайды. А дхварью - Яджурведалык гимндерд1 оку мшдетш аткаратын абыз А суралар (миф. «кудайлар емес») - кудайлардыц карсыластары, жын-першер. Ат ман - дене; тыныс; индивидтщ жаны; жалпылама жан, абсолюта сана, Брахманга тен алгашкы реалдыльщ. А т харваведа (сезбе-сез, «каргыс айту ведасы») - самхиттщ тертшип беЛ1М1. А дж ива - Т1р1 емес, жансыз, материалды бастама. Акаш а - материалды бастамасы жок дуние, бос кен1СТ1к. Агамах - вед эдебиет1 мэт1ндер1н1н мазмуны. Акт - болган эрекет, окига. А ф ф ект - долданган хал, ашу кысканда уакытша естен адасу. Б рахм а (миф.) - индуистк ушт1кт1н бас кудайы (Брахма-ВишнуШива); элемд1 жасаушы. Брахман - б1ртект1 заттардын кейб1р тобыньщ субстанциясы; абсолютт1 субстанция; бар нэрсенщ алгашкы нег131; атманга тен абсолюта сана; варнаныц мушес1. Б рахм андар - Индияда таптык когам калыптаса бастаган кезде абыз-брахмандар жасаган ведалык эдебиеттердщ тур1. Онда ведалык мэтшдерге тус1нд1рме, рэс1м-салт жинагы, кудайлар мен патшалар туралы энпмелер кез1гед1. Ш ат апат ха-Брахм ан - адамнын касиет1 туралы мазмунды жинактын б1р1. Буддизм (жадырау, сергектену) - б.д.д. У1-У гг. когамнын кастолык тэрт1б1не, аксуйектердщ кысымына, онын Д1Н1 - брахманизмге карсы калын журттын 1ШК1 наразылыгын б1лд1ретен Д1ни агым. Вайш еш ик ж уйеЫ (ерекш е, тит тк) - б.д.д. V г. калыптаскан мифт1к-философиялык кезкарастар жиынтыгы. В.-н нег131н Канада атты 199