Ezhilgi_undi_zhane_kitay_filosofiyasi_2012_Moldabekov

Ж.Ж. Молдабеков б!р мезетте мэцп жэне ажалды бола ма? 10) ол ажалды ма элде мэцп ме? Бул мэселелер буддалык философияда «шеш1М1 жок он сауал» деген атаумен белгш. Танымныц колы жетпейтщ жэне моральдык кемелдену уипн пайдасы жок метафизикалык мэселелерд1 карастырудыц орнына, Будда эркашан адамдар ушш мацызды мэселелерд1 шешуге, ягни азап туралы, оныц теп мен токтауы туралы, сондай-ак азапты токтату жолдары туралы агартушылыкка умтылган. «Оныц пайдасы бар, - дейд1 Будда, жэне ол ем1рдщ киел1 болуына септесед1, барша фэнил1к нэрседен жиренуге, кумарлыкты жоюга, азапты токтатуга, тыныштыкка, ец аскак даналыкты тануга, нирванага жетелейд1». Аталган сурактарга жауап кайтару Будданыц агартушылык мэн1н курайды жэне ол онымен бэрш де таныстыргысы келед1. Сол бш м Будда ш мш щ езепн курайтын «терт ип акикат» деген атаумен белгш. Алгаищы г/г/ ацщат — азаптыц бар болуы туралы. Адамньщ азап шегущ, ягни ауруды, кэрш к пен ел1мд1 кергенде жас Сиддхартханыц жаны туршшкен. Б1рак агарган Будда сол азапты керумен б1рге барша бакытсыздыктыц себеб1 болатын адам мен жануарлардыц т1рш1л1к жагдайын да байкайды. Дуниеге келу, кэр1Л1к, ауру, ел1м, кайгы, муц, арман, туцшу, кыскасы, фэнил1к нэрсеге деген куштарлыктан туындайтын барлык нэрсе азап, кайгы-кас1рет болады. Ектий игг ацицат - азаптыц бар болу себебг. Он ею узбеден цуралган ппзбек. Унд1 ойшылдары азаптыц бар екен1н мойындаса да, мундай калыптан тыс кубылысты аныктауда б1рауыздылык танытпаган. Будда азаптыц шыгу тепн табиги себептш1к байланыс туралы тужырымдамага суйен1п, тусшд1рген. Бул теория бойынша непзделмейтш нэрсе жок, эйтеу1р, бэр1 белгш б1р жагдайга тэуелд1 болады. Эр окиганы белг1л1 б1р жагдай тугызатындыктан, болмысы азапты тудыратын кандай да б1р нэрсе болуы ти1с. Будда уйрететшдей, жер бет1ндег1 азап дуниеге келу дерепнен басталады. Егер адам дуниеге келмесе, ол азапты жагдайга душар болмайтын ед1. 0 з кезег1нде, дуниеге келу калыптасуга умтылудан, сол умтылыстыц немесе беЙ1мд1Л1кт1ц сокыр куш1не, 61ЗД1 дуниеге экелет1н куштарлыкка нег1зделед1. 50

Ежелп унд! жэне кытай философиясы Б1рак сол умтылыстын ез1 кайдан шыгады? Фэншпк нэрсенщ жолын кууга деген ойымыздын куштарлыгы дуниеге келу1м1зге деген тшепм13Д1н шартына айналады. Жанадан дуниеге келуге умтылудын туб\рл\ себебг бар. Себептшк тэуелдшктщ кыскаша формуласы мынадай болады: 1) ем1рдеп азап шегу дуниеге келуге непзделедц 2) дуниеге келудг ем1рге деген куштарлык непздейдц 3) болмысца умтылуды объектшерге деген ойдын куштарлыгы непздейдц 4) цуштарлъщты затты иелену ынтызарлыгы непздейдц 5) ынтызарлыцты сез1мталдык кабылдау нег1здейд1; 6) сезЫталдыц цабылдауды сез1м аркылы нысандармен туЙ1су непздейд1; 7) сез1мд1к жанасуды танымнын алты мушес1 непздейд1; 8) танымнын алты мушест агзанын (акыл мен денеден туратын) эмбриондык даму кезен1 нег1здейд1; 9) эмбрион эуелп сана болмаса да дами беред1; 10) эуелгг сананы откен ом1рд1н эсерлер1 непздейдц 11) бул эсерлерд/ т1збект1н он ек1нш1 узбес1 непздейд1; 12) акикатты бимесгтк непздейд1. Уийншг игг ацицат - азап шегудг тоцтату. Ушшьш, азапты токтату туралы иг1 акикат бакытсыздык белгш б1р жагдайларга тэуелд1 деген екшпн акикаттан туындайды. Егер бакытсыздыктыц себеб1 болатын сол жагдайды алып тастаса, азап шегу де токтайды екен. Азап шегуд1 токтату деп аталатын жагдайдын шынайы табигатын аныктап керешк. Ен алдымен, азаптан арылу бул ем1рде мумк1н нэрсе екен1н атап ету кажет, ол уш1н белгш1 б1р шарттар орындалу керек. Кумарлыкты бакылауда устау жэне унем1 акикат туралы пайымдау адамды кемел даналыкка жетк1зет1н терт сатыдан етюзедг, сол кезде ол фэнил1к кумарлыктан арылады. Ол ез1н1н дуниемен байланысын узед1. Сол аркылы азат болады. Ондай адамды архат, ягни курмегп тулга деп айтады. Мундай азаттык жагдайын нирвана, ягни кумардьщ, сонымен б1рге азаптын да ешу1 деп атайды. Егер Будданьщ ем1р1 мен Ш1М1Н1Н осындай тусш тн дурыс деп мойындасак, онда нирвананы «т1рш1Л1кт1 толык токтату» деп тусшбеу1М13 керек. «Нирвана» деген сез «сене бастау» деген магынаны беред1 жэне ол «азат болу» деген угымды берет1н метафорамен салыстырылады. «Нирвана» сезшщ осындай этимологиялык жэне терю магынасын (акыл мен физикалык 51

Ж.Ж. Молдабеков куйлердщ болмауына) непзге алатын кейб1р буддизмд1 зерттеушшер (буддашыл жэне буддашыл емес) нирвананы - ем1рдщ толык токтауы, «сенуЬ> деп тусшд1ред1. Бул туста, нирвана жагдайыныц еюудайылыгын, оныц жагымды жэне жагымсыз кырларын ескеру керек сиякты. Нирвана жанадан дуниеге келуден сактандырады, ейткеш оныц шарттарын жояды. Нирвананыц жагымды кырына оган жеткен адамныц кецш жайланып, ем1р бойы тыныш ем1р суру1 жатады. ТвртЫш\ игг ацицат - азаттъщтыц жолдары жайында. Тертшип ип акикат азаптан арылудыц жолын, Будда журш еткен жолды, баскалардыц журу1 мумюн жолды керсетедь Бул жолмен жургенде басшылыкка алатын нэрсе - азап шегудщ непзп себебш тану. Будданыц корсеткен жолы сег1з сатыдан немесе ережеден турады, сондыктан ол 1зп «сег1зд1к жолы» деп аталады. Бул жолга карап буддашыл адамгерш1Л1к туралы топшылауга болады. Ол бэрше б1рдей, монахка да, 6Ш1МС13 адамга да ашылатын жол. Осы 13Г1Л1К жолга тускен адам, 613 жогарыда айтып кеткен сепз ипл1кке кол жетюзед1, енд1 сол игш1ктерд1 карастырайык. Дурыс квзцарас. Егер надандык пен оныц салдары, ягни 031М13 жэне дуние туралы адасушылыктар - азап шегу1М13дщ туб1рл1 себеб1 болса, онда, ец алдымен, адамгершш1кт1 жет1лд1ру улпн дурыс п1К1р кажет. Дурыс кезкарас дегешм1з - терт иг1 акикатты дурыс тусшу деген сез. Будданыц 1Л1М1 бойынша, табигат пен ез1м1з туралы кайсыб1р теориялык пайымдаулар емес, осы аталган акикаттарды тус1ну гана 61ЗДЩ ем1р1м1зд1ц максатына, ягни нирванага жетелеп, енегел1 кемелденуге септ1п тиед1. Дурыс жггер. 0м1рд1 акикаттарга сай езгертуге умтылган ж1гер болмаса, ондай акикатты бшудщ пайдасы болмайды. Сондыктан адамгершшк тургысынан жетшем1н деген адам барша фэншнк нэрседен (дуниеге деген куштарлыктан), жаман пигыл мен жакындармен араз болудан бас тартуы тшс. Осы уш шарт дурыс Ж1герд1ц непз1нде жатады. Дурыс лебгз. Дурыс ж1гер д1ни талап рет1нде калмай, жузеге асуы ти1с. Ец алдымен, дурыс Ж1гер 613Д1Ц леб1з1м1зд1 дурыстап, оны бакылауы ти1с. Ягни дурыс леб1з ет1р1ктен, жаладан, меЙ1р1мс1з, кат1гез сезден, женш эцпмеден арылуды бщщред1. Дурыс мтез-цулъщ. Дурыс шеш1мдш1к дурыс леб1з айтумен шек-телмей, дурыс эрекетке, дурыс мшез-кулыкка уласуы титс. 52

Ежелп унд! жзне кытай философиясы Сондыктан, дурыс мшез-кулык дегешм1з - кате эрекет жасаудан, ягни т1ршшк иелерш елт1руден, урлыктан, жаман тшекп канагаттандырудан бас тарту болады. Дурыс в\пр суру салты. Жаман сез бен жаман кылыктан бас тартканда, Т1ршшк ету угшн адал жолмен каражат табу керек. 0м1р суру уш1н кажет деп тыйым салынган нэрсеге баруга болмайды, сондыктан аталган ережеш сактау кажет, ягни 1зп ж1гермен бершп енбектену кажет. Дурыс ынта. Адам дурыс кезкарасты, Ж1герд1, сезд1, мшезкулыкты, ем1р суру салтын басшылыкка алып, ез ем1рш езгертуге талпынган кезде ез бойындагы тамыры терецде жаткан есю зиянды идеялар мен унем1 кабылданатын жана идеялар оны унем1 дурыс жолдан тайдыруга тырысады. Адам есю, жаман ойлардан арылуга унем1 умтылмаса жэне олардын пайда болуымен куреспесе оньщ узд1кс1з жетшу1 мумк1н болмайды. Ойдыц дурыс багыты. Унем1 кырагылыкты сактау - 1здеН1стег1 адам зерттеп-б1лген нэрсес1н унем1 естен шыгармауы ти1с деген ереженщ жалгасы. Кулк1л1 кер1нсе де - заттар бар жэне олар баска емес, дэл сондай кушнде болады дегещй унем1 ойдан шыгармай журу де онай емес. Б1рак 613 куштарлык сез1мн1н баянсыз, аумалы-текпел1 эр1 жи1ркен1шт1 болмысы туралы пайымдаганда сол сез1мнен де, фэнил1к нэрселерд1 жогалтудыц ек1н1ш1нен де арыламыз. Мундай азаттык ойды акикатка кадау уш1н кажет. Дурыс назар. Аталган ережелерд1 сактайтын жэне солардын кемег1мен ез1н кумарлыктан, кес1р ойдан тазартып, дурыс ем1р сурет1н адам узак эр1 киын жолдьщ тупк1 максатына, ягни азаптан ерк1н болуга б1рт1ндеп терендей берет1н дурыс назардын терт сатысынан етуге лайыкты болады. 1здеген адам езшщ таза эр1 тыныштанган акылын акикаттарды зерттеу мен пайымдауга кадайды. Терец ацдаудыц осы б1р1нш1 сатысында ол таза ойлаудыц жэне барша фэнилк нэрседен без1нуд1ц ракатына беленед1. Мундай кадалуга жеткен кезде терт тарапты акикатка деген сешм барша кумэнд1 сейштед1, сондыктан зерттеу мен пайымдау кажетт1Л1Г1 де жойылады. Осылай кушейтшген жайбаракат пайымдаудан туындайтын куаныш, тыныштык пен 1шю сабыр болатын ойды жинактаудыц еюнгш сатысы пайда болады. Бул 53

Ж.Ж. Молдабеков - сананыц, куаныш пен жайланган кецш сатысы. Келес1 сатыда бейжай куйге, ягни назар белу куанышынан да бас тартуга карай етуге талпыныс жасалады. Осылайша назардыц жогаргы, упинии сатысы пайда болады жэне онда 1зденген адам аскан бейжайлылыкка жетш, ез денесш сезбейтшдей болады. Ец акыры, 1зденуш1 адам азат болуды жэне бейжайлылыкты туйсшуден жэне басынан кеипретш барлык куаныш пен шаттык сез1мдерден босануга талпынады. Сол аркылы ол назардыц тертшии сатысына, ягни азап та, азаттык та жок мшс1з бейжайлылыктыц, сабырлылык пен езш-ез1 устау сатысына кетершедь Будданыц этикалык жолын) корытындылаганда, ец алдымен, оныц уш непзп уйлес1мд1 турде б1рш-б1р1 толыктыратын кезецдерден, ягни танымнан, мшез-кулыктан жэне назар т1гуден туратынын атап ету кажет. Унд1 философиясында бш м мен адамгершшктщ жеке пайымдалуы адамгершшктщ немесе 13ПЛ1КТЩ бш1мге тэуелдш1Г1мен гана (муны барлык философтар куптарлык нэрсе деп санайды) емес, танымныц жетшу1 адамгер-шш1кс1з, ягни ез1Н1ц кумарлыгы мен сокыр сен1мн1н бакылауынсыз мумк1н еместшмен тус1нд1р1лед1. Будданыц этикалык, шг.ш. Буддизм философиясынын терт ережеск а) тэуелд1 жаратылыс теориясы, э) карма теориясы, б) езгеру теориясы жэне в) жанныц болмауы туралы теориясы бар. Заттардыц тэуелдг жаратылысы (неггзделген болмысы) туралы теория. Кайгы-кас1рет себепаз болмайды. Оган Будда кецш белш кана коймайды, азап-кас1реттщ калыптасу жагдайларын талдайды. Будда жердеп т1рш1Л1кт1н себеп-салдарыныц он ек1 узбесш Т131П беред1. (Баска мэл1меттерге Караганда себептшк узбес1Н1ц саны да, катары да баскаша езгерт1л1п бершген сиякты). Будда усынган тэуелдш1к себептш1Г1Н1ц формуласы мынандай: 1) ем1рдег1 азап-мщ жарык дуниеге келуден басталады; 2) жарык, дуниеге келген Т1ршш1кке умтылады; 3) болмысца умтылу объекпге 1штей, акылымен уй1рлесу; 4) ушрлесу заттарга деген ыкылас-ацсаудан туындайды; 5) ьщыласты ацсау кабылдаудыц белпс1 мен белес1; 6)сез1мдт тэжгрибе объектпен сез1мд1к жанасу барысында калыптасып, кушейед1; 7) сез1мд\к жанасу танымныц алты мушес1нен - сез1мнщ бес тур! мен акылдан нэр алады; 54

Ежелп унд! жэне кытай философиясы 8) таны.хтыц алты мушеа организмнщ (тэн мен акылсез1мнщ) эмбрионалды куйдеп дамуынан жаралган; 9) эмбрион сана-сез1мнщ алгашкы кушнен тыс ортада жетшмейдц 10) бастапцы сана-сезгм куш еткен ем1рдщ эсершен тэуелдц 11) бгрдеменщ эсерг осы он ею узбенщ т1збесшен туындайды; 12) немесе шындыкты бимегендттен есте калады. Себепт1 тэуелдшктщ осы т1збес1 «болмыс шенберщ» калыптастыруга, болмыстын пайда болуы мен жанаруына уйыткы. Кейде «он ею узбеш» ем1рдщ еткенщ, бугшш жэне болашагын сипаттайтын кезецге, ©М1рд1н эр кезенш б1р-б1р1мен салыстыратын елшемге жаткызады. Рухани жэне материалдык элемн1н барлык кубылыстарынын нег1з1нде ездтнен жэне баршага б1рдей болатын себептшк заны жатыр. Бул зан (дхарма, немесе дхамма) саналы басшылыксыз, стихиялык турде эрекет етед1. Бул зан бойынша жеке б1р к^былыстын пайда болуы (себеп) баска жеке кубылыспен (салдар) катар журед1. Будда барша кабылданатын нэрсен1н баска б1р нэрсеге тэуелд1 болатыны туралы жэне, ез кезепнде, сол нэрсе 13С13, нэтижес1з жойылып кетпейт1н1 туралы теорияны устанады. Будда бул теорияга улкен мэн берш, оны Дхамма деп атаган. «Бастау мен Аякталу туралы мэселеш кояйык, - дейд1 ол . - Мен сендерге Дхамманы уйретемш. Б1р нэрсе бар болса - басца нэрсе пайда болады. Пайда болган б1р нэрседен - басца нэрсе пайда болады. Сол б1р нэрсе болмаса - басца нэрсе де пайда болмайды. Бгр нэрсе токтаса- басца нэрсе де токтайды». «Юм себепт1 байланысты керсе, сол Дхамманы да кередц К1М Дхамманы керсе, сол себепт1 байланысты да керед1». Карма теориясы. Карма туралы ш мге сену заттардын тэуелд1 жаратылысы туралы теорияныц б1р кыры гана. Бул ш м де, карма теориясы сиякты, жеке адамньщ болмысын оньщ еткен ем1рщщ салдары рет1нде карастырады, ал оньщ келешеп каз1рп т1ршш1Г1Н1н салдары болады. Бул жаратылыстын тэуелдш1к теориясы тургысынан азап шегуд1н туындауын тусшд1руге байланысты жаксы тус1нд1р1лген ед1. Будда карма заны деп себептшж занынын жалпы кер1н1С1н тустнед!. 55

Ж.Ж. Молдабеков Жалпыга бгрдей взгеру мен турацсыздъщ туралы тм. Барша т1рш1Л1к иесшщ тэуелд1 жаратылуы туралы доктринадан заттардыц еткшпп табигаты туралы теория туындаган. Будда уйреткендей, барлык заттар езгерю пен ыдырауга бешм. Буюл бар нэрсе белгш б!р жагдайда пайда болатындыктан, сол жагдай жойылган кезде олар да жойылады. Бастауы бар барлык нэрсенщ акыры да бар. Жанныц болмауы туралы теория, взгерудщ зацы эмбебап болады: адам да, кандай да б!р баска жанды не жансыз жаратыл ыс та оныц эрекет ету аясынан тыс жатпайды. Адамдардын кепш ш п адам бойында жан (атма) деп аталатын кандай да б1р субстанциянын бар екенше, онын денедеп езгер1стерге карамастан, адам дуниеге келмей турып, бар болатынына, адам елгеннен кей1н ол б1р денеден екшпп денеге кош1п, ом1р суретшше сенед1. Будда оз1Н1н нег1зделген жаратылыс жэне жалпыга б1рдей озгеру туралы теориясына сэйкес, сондай жаннын болуын жокка шыгарады. Адам эртурл1 тутастыктар жиынтыгынын, ягни бут1н материалдык денен1н, материалдык емес акыл мен тулгасыз сананын шартты атауы гана болады. 031НД1К бакы лау сурактары 1. Буддизм мен брахмандык рэс1м-салт аракатынасы. 2. Гаутамынын ем1р салты жэне буддалык терт акикат. 3. Буддалык жуйеге апаратын жолдар, олардын езара ыкпалдастыгы. 4. Будда 1збасаларлы жэне олардын мектеб1. 5. Хинаяна мен махаяна дш и мектептер1, оларды кеЙ1нг1 ыкпалы. 6. Будданьщ этикалык кагидалары туралы не б1лес1з? 7. Будда усынган тэуелдш1к себепт1Л1Г1Н1н формуласы. Эдебиеттер 1. Судзуки Д. Дзэн-буддизм. - Бишкек, 1993. 2. Степанянц М.Т. Восточная философия. Вводный курс. Избранные тексты. - М., 1997. 3. Тайлор Э. Б. Первобытная культура. - М .,1989. 4. Торчиков Г.А. Буддизм в переводах. - ТТ. 1-2. - М., 1992/93. 5. Щербатский Ф.И. Избранные труды по Буддизму. - М., 1989. 56

Ежелп унд! жэне кытай философиясы 5-такырып. ДХАРМА ТЕОРИЯСЫ. ЖАЙНИЗМ Д эр к т щ мацсаты: Дхарма рэам-салттын мэн-жайын тусшд1ру. Дхарманын этикалык магынасын ашып беру. Жайнизм идеясы, онын непзп философиялык кагидаларын талдау Буддашылдар болмысты, эмпирикалык элемд1 шынайы бар нэрсенщ бастаусыз жузеге асатын толкуы деп карастырган, ейткеш ол - кулдыраудын, етелуд1 кажетсшетш кунэнщ салдары емес, шынайы бар нэрсенщ бастаусыз азабы. Болмыстын ез1 де азап жэне бул екеу1 езара барабар нэрсе болып табылады. Туптеп келгенде, будда ш м 1 мына басты кагидаларды бетке устайды: адам тусшу аркылы езщ азат етед1, дурыс б ним аркылы куткарады, азат ету мен куткарудын эд1с-айласы адамньщ уйренппют бш1М1не сэйкес келе бермейд1. Уш денгейд1 ойдьщ жуйес1мен де, сез1мд1к пайымдаумен де толык игерудщ ьщгайы келе бермейд1. Дурыс тусшжт! кушпен жэне б1рден телуге болмайды. Оган елштеушшк, медитациялык кимыл-эрекет кажет. Медитация адамды 1штей тазартады, адамгершш1к 1зден1ске жумылдырады. Медитация аркылы адамньщ езш шектеул1ктен, туйыктыктан, жалгандыктан куткарудын сег13 жолын будда шм1 усынды. Шындыкка жетуд1ц сег1з жолын, олардын б1р-б1р1мен сабактас екенд1Г1н жэне эркайсысын белг1л1 б1р орын да, жагдай да колдану кажетппн жогарыда атап етт1к. Табигаттыц даму зацдылыктары мен себеп-салдар байланысын Канада «дхарма» термиш аркылы бшд1ред1. Дхарма тусш1п баска философиялык жуйедепдей мораль немесе дщи жоралгысымен шектел1нбей, «кайталамалы космогонияныц» дэстурл1 принцип1не жуг1нед1. Атомдар кайталана жалгасса, элем куд1рет куштщ ыкпалынсыз ез1нше жацарады. Будан Канада табиги кубылыстар «табигаттан тыс» заттардыц эрекеттер1не т1келей тэуелд1 емес деген ойды алга тартады. Канада болмыс пен болмыс еместщ арасындагы диалектикалык байланысты тус1нд1руге жакындай тусед1. эр нэрседе болмыс пен болмыс емес карама-карсылыкка айналады. Осылайша философия тарихында алгаш рет заттардыц езара байланысын тус1нд1руге талпыныс байкалынады. 57

Ж.Ж. Молдабеков «Дхарма» дегентгз не? Бул Унд1 философиясында ежелден белгш эр1 кец тараган термин. Б1рак ол тым кепмагыналы, контекске байланысты алуан турл1 рецюп жетюзш турады. Дэстурл1 унд1 тус1Н1ктер1 бул угымды этикалык, дши, жалпы гарыштык «зацмен» байланыстырады. «Дхарма сезше этика мен дш юред1, сонымен катар оныц аукымды контекс1 де болады. Ол «дхри» (колдау, аткару, куаттау) деген туб1рден тарайды, сондыктан аткарушы жэне аткарылатын эрекет болып табылады. Галам - Дхарманыц аткарылуы жэне оны улы Аткарушы болатын Жаратушы ием13 мэцп зацда жузеге асырган», - деп жазады белгш шыгыстанушы Артур Авалон (сэр Джон Вудрофф). Унд1 дэстуршде, дейд1 Дж. Неру, жалпы адамзаттык куй мен кундылыкты 1штей кабылдау уш1н дхарма шм1 улкен ыкпалын ТИГ13Д1. Дхарма, б1ржагы, кай нэрсен1ц болмасын, оныц 1ШК1 курылымын, 1ШК1 курылымныц зацдылыгын бшд1ред1, б1ржагы, адамныц жауапкерш1Л1Г1 мен М1ндеттер1н, адамгерш1Л1к кодекс1н камтитын этикалык угым. «Дхарма арьясы» деген термин ведалык жэне ведалык емес дшдердщ жиынтыгын камтиды. «Ведалык дхарма», ведадан таралган философиялык козкарастарды, халыктыц рэс1м-салттарын, мораль туралы 1Л1МД1 камтыды. «Арьялык дхарманыц» бас талаптары: «Ом1р сурпн жэне баскага да ем1р сурпз», «Шындыкка жарлык журмейд1, шындыкты корудщ, оган жакындаудыц жолы кеп» сиякты ескертпелер. Олар эртурл1 сен1мге, кезкараска тез1мдш1кпен карауды уйретт1. Т©31мдш1к дэстур1 кептеген етк1р мэселелерд1, атап айтканда, адам мен когам, адам мен мемлекет, уюмет пен багыну мэселелерш канныц кызуымен емес, байыбына жетет1ндей шыдамдылыкпен шешуге уйыткы болды. Унд1 тарихындагы сондай «улпл1 билеуШ1лерд1ц» б1р1, Дж. Неруд1н айтуынша, б.д.д. I г. Викрама, немесе Викрамадитья, Ашока (б.д.д. 273-232) болды. Оныц атагы устамдылыгымен, халыкка кызмет ету1мен, ерл1Г1мен, кек1рек соктыратын дерек1л1кт1 баса бшгенд1г1нен таралады. Осыган орай, Ашока: «Нагыз бед ел - адамныц журепн зацныц, парыздыц немесе такуалыктыц куш-куатымен жумсартканда келед1, мундай жешстер 1ШК1 бил1кте де, сырткы дуниеге де жол табады» дейдь Сонымен катар буддизмдег1 дхарма угымына этикалык, Д^ни жэне гарыштык зацдардыц магыналары да К1ред1, ал соцгысына 58

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ерекше кещл белшед1, ейткеш «дхарма» деген угымньщ магынасы ©те аукымды. Дхарма баршаны камтитын Б1ртутастыктьщ синоним! гана емес, керкшше, ол ен усак жекелж. Сондыктан дхарма жалгыз нэрсе емес, дхармалар саны ете кеп. О.О. Розенбергтщ пшршше, буддалык философиядагы «дхарма» угымынын ерекше манызын ескерсек, белггш б!р мэнде буддизмнщ жуйесш дхармалар теориясы деп атауга болады. Бул жерде «дхарма» деген нэрсе «сана агымынын мазмуны жжтелетш элементтерд1 сактайтын нагыз болмыс, трансценденгп эр1 танылмайтын субстрат» болады (Розенберг 0 .0 . Труды по буддизму. - М.,1991. - С.110). 0 .0 . Розенбергтщ аныктамасына катысты мыналарды нактылау кажет: 1. Дхармаларга сананын агымы гана емес, туйсшудщ мазмунына юрмейтш барша басканыц агыны, ягни «рухани» жэне «материалдык» кубылыстарды коса алганда, жалпы ем1р суретш болмыс та жштеледь 2. 0 .0 . Розенберг: «Дхармалар «танылмайды» деген шюрден дхармалардын ем1р суру1н пайымдау мумк1н емес деген тус1н1к шыкпауы ти1с, ейткен1, солай болган жагдайда ешкандай дхарма «теориясыньщ» кажет1 де болмайды», - дейд1. Бул жердеп мэселе сез1мталдык кабылдаудыц дхармага колы жетпеуше жэне эрб1р дхарманьщ 1шю, менш1кт1 табигатынын танылмауына катысты. Шынайы болмыс шекс1з дхармалар санына ж1ктелед1 жэне олардыц эркайсысы азаптьщ езше тиесш1 улес1н иеленед1. Ондай улес еткен ем1рде жасалган кармага тэуелдк эрб1р жеке ем1р алдыцгы ем1рмен байланысты болып, азаптьщ белпл1 б!р тур1не душар болганына юнэл1 болады. Бул жеке ем1рд1н бастауы мен шеп жок курама белштердщ уакытша сэйкес болуынын салдары. Кемелдену жолынын м эн1С1 болмыстын лай агынынан шыгып, кемеск1лену мен толкудан ада мелд1р тамшыга айналуда. Карангылыктьщ туцгиыгынан шыга бшген адамдар куткарылган болып есептелед1, олар бодхисаттва деген атакка лайыкты болады. Сезбе-сез аударганда бул сез - «м эш агару болатын жаратылыс» деген магынаны б1лд1ред1. Бодхисаттвалар буырканган мухиттын «жагасында» толык тыныштык табуга жакындаган 59

Ж.Ж. Молдабеков адамдар, б1рак олар сол игйпктен ез ерюмен бас тартады, тшт1, баскаларга кемектесу уппн туцгиыкка кайта оралады. Жайнизм. Жайнизм б.д.д. VI г. дши агым ретшде калыптасады. Кшатрийлыктар ездершщ дуниетанымдык мэселелерш, жана доктринаны кетерд1. Жаца доктринаныц непзш зороастризммен катар, жайнизм жэне буддизм толыктырды. Жаца дши багдардыц ерекешел1Г1 сол, ол - ашык, кепшшкке тусшшт1 ш м, адамныц этикалык, элеумегпк-адамгершшк мэселелерш козгады. Брахманизмнен айырмашылык та осында. Жайнизм идеясы, оныц непзп философиялык кагидалары одан да бурынгы гасырларда калыптаса бастаган. Жайнизмге деген сешм, мэл1меттерге Караганда, 24 устаз (тиртханкара) аркылы таралады. Уагыздаушы устаздардыц б1ршиис1 - Ришабхадевадан бастап 22-не деЙ1нгшер кене дэу1рде, ал 23-С1 - Паршва б.д.д. дешнп IX г., соцгысы - Махавира («Улы батыр») б.д.д. VI г.ем1р сурген. Жайнизмнш соцгы эр! ец танымал уагыздаушысы Вардхаман (баска б1р ес1М1 - Махавира) Будданын замандасы болган екен. Жайнизм жуйес1н колдаушылар кабылдауды танымныц жалгыз гана шынайы кез1 деп есептейт1н чарвакашылдардыц кезкарасын жокка шыгарады. Жайнашылдар кабылдаудан баска шынайы танымныц кез1 рет1нде логикалык корытындылар мен куэл1ктерд1 мойындаган. Б1з корытынды аркылы алынатын шынайы бшмд1 аныктылыктыц логикалык зацына багынганда аламыз. Ал куэл1к сен1мд1 беделд1ц аузынан шыкканда гана шынайы болмак. Расында да, джайнизм жуйес1нде бэрш бшет1н, азаттыкка колы жеткен эулиелер жасаган Ьпмнщ бедел1не нег1зделгенде гана, 613 ез1М1зд1ц шектелген сез1мд1к кабылдау мен пайым аша алмайтын кейб1р д1ни мэселелерге катысты дурыс 6ш1мд1 аламыз. Танымнын осы аталган уш кайнары непз1нде жайнизм ез1- Н1Ц галам туралы тус1н1пн жасайды. Кабылдау чарвак жуйеС1ндег1дей терт эртурл1 элементтен куралатын материалдык субстанциялардыц реалдылыгын ашады. Жайна мектеб1н1ц философтары корытынды жасаудыц аркасында кещстштщ (акаша) бар болуы туралы тужырымга келед!. 0 йткен1 материалдык субстан60

Ежелп унд! жэне кытай философиясы циялар 0м1р суретш мекен болуы тшс. Сондай-ак олар уакыттьщ (кала) бар болуы туралы айтады, ейткеш езгер1стерд1, ягни субстанция жагдайларынын т1збект1 катарын уакытсыз тусшу мумюн емес. Сонымен катар олар козгалу мен козгалмаудыц себептер1 болады деп бшген, ейткеш ондай себептер болмаса, заттардыц козгалуы мен токтауын тусшд1ру мумюн болмас ед1. Аталган себептер дхарма жэне адхарма деп аталады жэне оларды карапайым моральдык мэнде емес, козгалу мен козгалмаудыц техникалык мэндеп себептер1 ретшде тусшген абзал. Азаттыкка жеткен эулиелердщ (тиртханкарлардыц) ем1р1 мен 1Л1М1 азаттыкка жету мующцпн дэлелдеп, сол максатка жетюзетш жолды сштейдь Тэуелдшктен азат болу ушш уш нэрсе кажет. Олар: джайнизм т мте толык, сену, сол шмдг нацты б ту жэне дурыс мтез-цулыцта болу. Дурыс мшез-кулык дегешм13 - эдшетс1зд1кке, ет1ржке, урлыкка, сез1мдерге жэне сез1м объект1лер1не деген куштарлыкка жол бермеу. Дурыс сешмд1, дурыс бш1мд1 жэне дурыс мшез-кулыкты тэрбиелеген кезде, 613 ез1м1здщ кумарлыгымызды багындырамыз, сонын нэтижесшде жанды материянын к1сен1мен байлап коятын карма да жойылады. Кедергшерд1 алып тастаган жан ез1Н1ц табиги кушне оралады, ол шекс1з сен1мге, шекс1з б1л1мге, шекс1з куат пен шекс13 ракатка жолыгады. Булар азаттыктын куш болады. Жайнизмд1 жактаушылар кудайга сенбейд1, б1рак Д1НН1Ц неГ131Н калаушылар тиртханкарларды курметтейд1. 0 йткен1 такуалык дэстурге тускендер гана кудайшылык жолдан таймайды, жайнизмн1ц туп максатына - жанды босату децгеЙ1не жете алады. Кудайшылык жолы - шын, дурыс, эдш жол, адасу мен зулымдыктан сактандыратын багыт. Кудайшыл устаздар ез ынтасымен ерк1нд1кке, улкен жет1ст1кке, куд1реттш1кке, б1ртшектест1кке уЙ1р. 1р1ктелген жогаргы денгей - тэуелдш1ктен ку;тылган жанныц (джинаныц) улес1. Джина жет1к бш1мге, жет1ст1к пен бакытка жете алады. Жайналык Д1нн1ц басты ерекшел1Г1не барша т!р1 жанга жанашырлыкпен карау жатады. Бул жердеп жанашырлык шектен асып кетед1, кейб1р джайнашылдар усак не кезге кершбес жэнд1ктерге (бактерия, жэндш) жаны ашыганы соншалыкты, 61

Ж.Ж. Молдабеков суды сузш 1шед1, су 1шкенде не ауа жутканда кезге кершбейтш бактерияны байкамай елт1рш алмау ушш бет-аузын шуберекпен жауып журед1. Жайнизм - Ведалардын беделш кабылдамаган настика ш мш щ б1р1. Жайнизм философиясы реалистж кезкарас ка жакын, ал кезкараста шюрталастыруды, плюрализмд1 жокка шыгармайды. Жайнизм ойшылдары карама-карсылыктар туралы - вм1р суру - вм1р сурмеу, турацтылъщ-кенетттк, щсаст ьщ—айырмашыл ьщ, бгрлестт-квптглт туралы мацызды диалектикалык идеяларды усынды. Мысалга, б!р жактьщ болуы екшпн жактьщ бар болуына да байланысты, затты б1р-б1рше уйлеспейтш касиеттер болганда гана тануга болады. Содан эр турл1 багалар эрб!р заттын тек 1шю кайшылыктарын жетк1зед1. Жайна философиясында жанашырлык идеясымен байланысты баска мектеп екшдершщ кезкарасына да курметпен карау байкалады. Жайнашыл философтардын шюршше, эр объект1н1ц шекс1з кыры болады жэне сол объект туралы эртурл1 шюр айтылуы мумк1н. Сондыктан, зат туралы эрб1р жеке шюр сол заттыц белг1л1 б1р кырына катысты дурыс болуы ыктимал. 031НД1К бакылау с^рактары 1. Буддизм жэне дхарма дэстур1н1д ортак бастауын аныктацыз. 2. Дхарманьщ философиялык магынасын ашып бер1Ц13. 3. Буддизм мен жайнизмнщ идеялык сабактастыгын талдап бервдз. 4. Жайнизмн1ц калыптасу кезеддер1 мен басты кагидаларын салыстырып сипаттацыз. 5. Жайнальщ Д1нн1ц басты ерекшел1п н - кудайга сенбеу, барша Т1р1 жанга жанашырлыкпен карау деп жатамыз. Бул карама-карсы устанымды калай уйлест1руге болады? 6. Жайнизм Ведалардьщ беделш неге кабылдамаган? Эдебиеттер 1. Литература Древнего Востока. Тексты. - М., 1984. 2. Лукьянов А.Е. Становление философии на Востоке. - М .,1989. 3. Дж. Неру. Открытие Индии. - Т.З. - М., 1988. 4. Махабхаратта. - А., 2003. 5. Мифология древнего мира. - М., 1977. 6. Мифы древней Индии. - М., 1972. 62

Ежелп унд! жэне кытай философиясы 6-такырып. ЕЖЕЛП УНД1 ФИЛОСОФИЯСЫНЬЩ КЫСКАША СИПАТЫ Дэркт щ мацсаты: Кене унд1 философиясы мен дши-мифологиялык, керкемдж-мифологиялык езара ыкпалдастык денгешн керсету. Vнд1 философиясындагы материалистк кезкарастар нышандарын талкылау. Чарвака жэне ньяя философиялык тусшжтердщ ерекшел1пн ашып беру. Ежелп унд1 философиясында «даршаи» сез1 кен, эр1 турл1 магынада колданылган. «Даршан» сез1 кебшесе «керу», «кез», «карау», «шолу», «кездесу», «катысу», «болжау», «ену», «кершу», «кабылдау», «тану», «таным», «пшр», «ниет», «умтылу», «кершю», «белп», «шм», «жуйе» сиякты магынада колданылган. Будан коне унд1 философиясында д1ни-мифологиялык жэне керкемдж-мифологиялык ыкпалдьщ басым болгандыгын, онын протофилософиядан белше коймаганын ангарамыз. Ежелп унд1 философиясы пайымдаушылык пен дэстурлш ойлануга бер1лген, эртурл1 идеялык агымдар - турпайы материализм мен идеализмнен жогары багыттар катар ом1р сурд1, олардын бэр1 б1рдей гылыммен байланысты бола бермед1. Даршан турл1 магынада, турл1 дэстурде колданылган. Ежелп унд1 философиясынын калыптасуы мен жет1лу1 турл1 жуйе мен мектептер, агымдар мен дэстурлер арнасында отед1. У нд1 жер1нде арнайы ш1мдер б.д.д. УП-У1 гг. турл1 мифологиялыкфилософиялык кезкарастар рет1нде калыптасады. Оларды шартты турде ек1 топка белу, ею топка ж1ктеу калыптаскан. Ертедеп унд1 философиялык агымдардын б1реу1н - ортодоксалды мектептерге жаткызады. Ортодоксалды багыт веда бедел1н мойындайтын, Миманса (б.д.д. VI г.), Санкхья (б.д.д. VI г.), Вайшешик (б.д.д. VI-V гг), Веданта (б.д.д. 1У-П гг.), Ньяя (б.д.д. III г.), Йога (б.д.д. III г.) сиякты агымдардан куралды. Ек1нш1 ортодоксалды емес философиялык, багытца - веда беделш мойындамайтын - буддизм (б.д.д.VII-VI гг), жайнизм (б.д.д.IV г.), чарвака-локаята жатады. Чарвака (локаята) жэне ньяя философиясы. Унд1 философиясында материалист1к кезкарастар жуйе ретшде калыптаспады. Мунда материалистш тусшштер азды-кепт! тарады. Солардын 63

Ж.Ж. Молдабеков б1р1 - чарвака философиясы. Чарвака философиясы туралы тшпкашты шюрлер аз емес. Чарвакалар туралы мацызды мэл1меттер XIV г. ойшылы Мадхавачарьидщ «Сарва-даршана-самграха» («Барлык философтардьщ жиынтыгы») енбепнде жинакталынып жеткен. Унд1 философиясында «чарвака» сез1 материалист деген угымды б1рд1ред1. Адамдардыц кундел1кт1 ем1рдеп тус1шпн материализмге жаткызды, кейде оган «локаятамата» деген атау да бершд1. Чарвака кезкарасын жактаушылар, материалдык дуниеш тек кабылдау аркылы гана накты, дурыс тануга болады деген сешмде. Кабылдау - танымнын ен анык, дэлелд1 бастауы. Кабылдау аркылы жалгасын табатын танымнын бастауы прамана деп аталады. Чактардьщ уйгарымынша, кабылдау - жеке, дара прамана. Чарвака-локаята агымы Веданы, кудайдьщ кай тур1 болмасын, Т1ПТ1 Атман-Брахманды кабылдамады, ел1мнен кешнп ем1рдщ болатынына кумэнданбады, сендь Олар дуние тутас жэне реалды деген кагиданы непзге алады. «Локаята», «лока» сезш, б1реулер, «елке», «ел», «кецют1к», «дуние», «элем», «жер», «ом1р» деген магынаны б1лд1ред1 десе, енд1 баскалары «карапайым адамдардын козкарастарын» б1лд1ред1 деп жорамалдайды. Чарвака жуйес1Н1н окшдер1 танымнын сешмд1 кайнары рет1нде кабылдауды гана мойындаган. Олар уш1н, цабылдау - танымнын ен анык, дэлелд1, дурыс бастауы. Олардын шюршше, танымнын барлык жанама, кабылдау удерюшен тыс жаткан коздер, мысалы, корытынды, баска адамньщ куэландыруы жэне т.б. сешмс13 нэрсе рет1нде адасушылыкка урындырады. Сондыктан кабылдау аркылы т1келей танылатын нэрседен баскасына сенуге болмайды. Чарвактар уинн материалды дуние терт элементтен- ауадан (|ваю), оттан (агни), судам (ап), жерден (кшити) турады. Осы терт элементтщ косындысынан Т1р! заттар (жануарлар, курткумырыскалар, ес1мд1ктер), т1р1 емес заттардын бэр1 де пайда болады. Сонымен бастапкы нег1з осы терт материалдык бастамадан гана нэр алады. Осы белсещц де езшше эрекеттенетш махабхут белшектер1н1н езара араласы дуниедеп бар нэрсенщ мэн-жайын курайды. Кабылдау, мысалга, езгер1стег1 ею затгы тани отырып, одан тыс калган кубылыстар мен жагдайды талдай алмайды. Кабыл64

Ежелп унд! жэне кытай философиясы данбаган объект туралы куэлшк сешмспз, жи1 дэлелс1з болады. Кабылдауга непзделген созде бипм дэлелд1, ал кабылданбаган объект туралы бш м кудш пен кателжтен сау емес. Осы тургыдан веданын ез1 сешмаздш тудырады. Беделге деген сешм б1рде дурыс бш м калыптастырса, кебшесе жалгандык ыкпалында калады, тер1с нэтижеге жетелейд1. Осы кагидага орай, чарвак философиясын кейде жаратылыстанумен (свабхава-вада), кейде механицизммен (ядриччха-вада) тенест1ред1. Ойткеш чарвак философиясы дуниеден тыс себептщ ыкпалына сенбейд1. Ол накты он факт1ге, бакылауга келет1н кубылыска жупнуге уйретт1. Чарвак философиясынын жагымды жактары да осында. Кудайды сез1м аркылы кабылдау мумк1н емес. Элем куд1регп жаратылыс емес, материалдык элементтерд1н кездейсок уйлесу1 гана. Сондыктан ол1мнен кешн аспандагы ракат уш1н немесе кудайга жагыну уш1н кандай да б!р д1ни салтты орындау акымактьщ 1сше жатады. Кун кер1с уш1н адамдардын ацкаулыгын пайдаланатын арамза абыздар мен ведаларга сену дурыс болмайды. Чарвак этикасы лэззаттану мэселес1не багытталган, дэл1рек айтсак, байлык (артха) пен рахат (кама) арцылы гумырдыц лэззатына жетуд1 медеу тутады. Байлык пен рахат лэззаттануга жагдай тудырады, мумюндш ашады. Осы тургыдан пайымдаганда, ведалык ырым-жырымнын пайдасы шамалы. Зердел1 адамнын ем1рдег1 непзг1 максаты - езшщ бар екен1не сен1мд1 болатын осы фэнид1н барша ракатын кору. Ом1рдщ ракатына азап кейб1р кезде кездейсок араласкандыктан, олардан бас тарту акымактык болады. Б1 з бул ом1рдщ ен тэу1р нэрсес1н алып, онын ракатын кор1п, мумк1н болган жагдайда кездейсок азаптан кашуымыз керек. Чарвак философиясы кен колдау таппады. Б1рак онын скептицизм!, дагдыга кумэнмен карауы ой ерк1нд1пн жет1лд1рд1, есю кезкараска сын коз1мен карауды уйретп, адамнын даналыгын дэстур тур1не айналдырды. Чарвак философиясы кептеген тын дуниетанымдык мэселеш кетерд1. КеЙ1нп грек атомистершщ калыптасуына ыкпал етт1. Ньяя. Ньяя философиясынын непз1 Готаманын немесе Гаутама, Акшападанын «Ньяя-сутра» шыгармасында каланган. Ньяя философиясы ертедеп прачына-нъяя, кешнп навья-нъяя жэне нъяя-вайшеишк синкретикалык мектебшен турады. 65

Ж.Ж. Молдабеков Ньяя философиясын кебшесе ойлану туралы жэне сыни талдау туралы Ш1М деп те жатады. Осындай уйгарымга себеп те бар. Ойткеш Готама дурыс танымнын жагдайына жэне шындыкты танудын тэсшдерше айрыкша мэн берген. Ньяя философиясы логикалык проблемаларымен коп шугылданган. Десекте ньяя философиясыньщ басты туп максаты - бул мэселе гана емес, адам ем1рш мэцп азап-кайгыдан куткару жолы. Осы тургыдан алганда философияныц - шындыкты тануга, логиканъщ - дурыс танымнын тэсш1 мен жагдайларын аныктауга типзер ыкпалы мол. Ньяя жуйес1 шынайы танымнын торт дербес кайнар кезшщ бар болуын мойындайды жэне олар кабылдау, корытындылау немесе тужырымдау, салыстыру, куэландыру немесе дэлелдеу болады. Кабылдау дегешм13 б1здщ сез1м мушелершщ объектшермен байланысу нэтижесшде алынатын тжелей таным болады. Егер ол керу жэне есту кабшет1 сиякты сез1м мушелер1 аркылы сырттан кабылданатын болса - сырткы кабылдау, ал егер акыл мен байланысты болса - 1ШК1 кабылдау (манас) болады. Объектш1 тану кабылдау аркылы емес, кайсыб1р унем1 объект1мен байланыста болатын белпн1 (линга) саналы турде ерекшелеу аркылы жузеге асатын болса, ол - корытындылау (немесе тужырым) болады. Объект1мен оныц белпсшщ арасындагы туракты байланысты въяпти деп атайды. Корытындыда немесе тужырымда ен кем1 уш пайым жэне ец кеб1 уш термин болуы кажет: пакша немесе б1рнэрсеш шыгаратын ец юпп термин; шыгарылатын объект болатын садхъя немесе улкен термин; линга (немесе садхана), ягни эркашан улкен терминмен байланыстагы, сонымен катар, юпп терминнщ 1Ш1нде болатын термин. Мысалга: «жотаны ерт шалды, вйткен1 ол тупндеп жатыр, ал тут1ндеген нэрсенщ бэр1 жанады». Салыстыру деген1м1з - зат пен оньщ атауы арасындагы байланысты тану. Заттын аталуы оньщ баска белг1л1 объект1мен уксастыгы нег1з1нде жузеге асады. Мысалы, адамга жабайы сиырдыц сиырга уксас болатыны туралы айтылады. Ньяя мектеб1Н1ц кезкарасы бойынша, таным объект1лер1 болатындар - 61зд1ц «мен1м1з», денем1з, сез1мдер1м1з, олардын 66

Ежелп унд! жэне кытай философиясы о б ъ е к т1С 1, т а н ы м д ы к к а б ш е т !, а к ы л ы , э р е к е т 1, а к ы л д ы ц а к а у ы , к а й т а д у н и е г е к е л у , р а к а т п е н а у ы р с ы н у се з1М 1, а з а п т а н а р ы л у . Ньяя мектебшщ философтары унд1 философиясынын кептеген баска жуйелершщ екшдер1 сиякты, тулганы - денесше, сез1мдер мен объекпге деген куштарлыктан азат етуге талпынады. Олардын шюршше, б1здщ «мен» акыл мен денеден езгеше нэрсе. Дене - материядан куралатын курдел1 субстанция. Акыл - нэзш, белшектеуге келмейтш мэнп субстанция. Ол жанныц ракаттану, ауырсыну сиякты психикалык кубылыстарды кабылдау куралы. Сондыктан ол 1шю сез1м деп те аталады. «Мен» (атман) - акыл мен денеден мулде ерекше, сез1м аркылы кандай да б1р объекпмен байланыс жасаганда сананыц касиеттерш иеленетш дербес субстанция. Б1рак сана «меннщ» белшбес касиет1 емес. Ол - «мендЬ> мукти жагдайында, ягни азаттык жагдайында шектеуш догаратын кездейсок, жанама касиет. Акыл атом сиякты шекс13 аз шама болса,»мен» барлык жерге юретш, бузылмайтын жэне мэцг1 нэрсе болады. «Мен» - объекпш суйет1н не суймейтш, оларды иеленуге тырысатын не олардан кашатын, ез эрекеттер1н1ц салдарынан ракат табатын не азап шегетш эрекет етуш1 куш. Акикатты бшмеу жэне содан шыгатын кате калаулар, жек керуш1Л1к пен гашыктык «мендЬ> жаман не жаксы пейшмен эрекет етуге туртю болады, оны кунэ мен азаптыц, дуниеге келу мен ел1мнщ элемше жетелейд1. Азат болу шындыкты дурыс танудыц аркасында барлык болуы мумк1н бейнет пен азаптыц токтауын б1лд1ред1. Кейб1р адамдар азат болуды бакытты болу деп тусшедь Бул мулде кате шюр, ейткен1 азапсыз ракат жок, дэл солай, келецкес1з жарык та болмайды. Сонымен, азат болу дегешм13 ракаттану не бакытты болу емес, азаптардыц жецшдеу1. Адамдар элемнщ жаратушысы бола алмайды, ейткен1 олардыц куш1 мен 61Л1М1 шектеул1 жэне олар барлык физикалык денелерд1 курайтын атом сиякты нэз1к мэндерд1 игере алмайды. Элемнщ жаратушысы шекс1з куаты мен даналыгы бар зердел1 рух болуы кажет жэне оныц барша элемде моральдыктэртшт1 сактау каб1лет1 болуы ти1с. Кудай элемд1 ез1Н1ц максаты уш1н емес, барлык Т1р1 жэнд1к уш1н жаратты. Б1рак, бул осы элемде тек кана бакыт болады, кайгы-кас1рет болмайды дегенд! бшдтрмейд!. Жеке адамдар 67

Ж.Ж. Молдабеков ер1кт1 болган сои, ип немесе кес1р ниетпен эрекет жасайды, соган байланысты ез басына бакытты не бакытсыздыкты тшеп алады. Алайда куд1ретп тэщрдщ мешр1мд1, камкор, дана басшылыгын сезетш барлык адам тубшде ездерш шынайы тануга кол жетюзш, барлык азаптан кутылады. Ньяялык ойшылдар цабылдау проблемасын жан-жакты талкылайды. Олар ушш цабылдау дегетм1з, (1) сезшдер арцылы объектгмен т тел ей байланыста болу арцылы дурыс, тура, цатес\з таиымды цалыптастыру, (2) ттелей, лезде туындайтын таным. Ньяя шмшде сез1мдердщ объект1мен уйлесу тэсшдерше карай кабылдау - эдеттегг дагдылы жэне дагдылы емес сияцты ею турге белшед1. Дагдылы кабылдау сез1мдердщ объектпен тжелей, туракты катынасынан туындайды. Оньщ бес туйсштен куралатын сыртцы (бахья) жэне акылдан туратын пик! (манас) жацтары аталынады. Дагдылы таным - шс, дэм, керу, ес1ту, сезу жэне акыл, барлыгы алты мушенщ жиынтыгынан турады. Акыл 1ШК1 органга, 1шю сез1мге жатады. Ньяя — вмгр философиясынын, бастауы. Ньяя философиясы жеке адамнын шындыгы мен ерющцпн, онын «мен»{дживатма) сипатын талдауга арнайы мэн беред1. Ущц философиясында жеке «мендп> тусшд1рудщ терт тармагы кез1гед1: ол Т1р1 тэн мен саналылык атрибуты (чарвактар); ол ойлар агымы мен сана жалгасы (буддылар); ол б1ртутас, езгермейтш, езшше жаркырайтын акылдылык (адвайт-ведандистер); ол акылды субъект, эго (вишиштадвайт-ведантистер) деп угынушылык. Нъяя-вайшешик теологиясы осы кагидадан нэр алады, соган багытталган. Бул шмде, цудай дегенгмгз дуниеш жаратудын, жасаудын, жоюдын бас себебц дуниеш жоктан емес, атомдардан, кещстштен, уакыттан, эфирден, акылдан, жаннан жасайтын алып куш; элемд1 жасайтын эрекеттеп алгашкы себеп, ен куд1ретт1, бар дуниеге таралган, таусылмайтын куш-куат; барлык Т1р1 жандардыц, сонын 1шшде адамдардын да рухани жетекипс1, 613Д1Н кимыл-эрекет1м1зд1н нэтижесш эд1л багалаушы, куаныш пен реш и т багалаудын жогаргы терагасы. 031НД1К бакылау сурактары 1. Протофилософиядагы дши-мифологиялык жэне керкемдш-мифологиялык нышандардьщ Ундш ж агымдарын саралау 68

Ежелп унд! жэне кытай философиясы 2. Чарвака кезкарасында кабылдауды материалистж тургыдан тусшд1рмек 1зден1стерд1 аныктасацыз 3. Чарвак этикасыныд мацызы неде? 4. Ньяя философиясыньщ синкертикалык сипатын калай тусш еаз? 5. Ньяя мектеб1 «М ен» туралы кандай кагиданы устанган? 6. Ньяялык ойшылдар кабылдау урдкш калай толыктырган? Эдебиеттер 1. Радхакришнан С. Индийская философия. - Т. 1,2. - М., 1993 2. Сатиочандра Чаттерджи, Дхирендрамохан Датта. Индийская философия. - М., 1994. 3. Чаттопадхьяя Д. Живое и мертвое в индийской философии. Перевод с англ. - М., 1981. 4. Лукьянов А.Е. Становление философии на Востоке. - М., 1989. 7-такырып. ВАЙШЕШИКТЕР. САНКХЬЯ Дэрю мацсаты: Нья жэне вайшешик кезкарастарындагы уйлестжтжке непз болган «Мен» угымын талдау. Вайшешик философиясыньщ непзп угымдарына талдау жасау. Санкхья жуйесшщ танымдык бастамаларын карастыру. Б13Д1Ц дэу1р1М13д1н бас кезшде уид1Н1ц ек1 философиялык жуйес1 - ньяя мен вайшешик калыптасады. Ньяя мен вайшешик Гупт дэу1ршде б1р-б1рше ыкпал етет1н ез1нд1к баг дары мен дэстур1 бар агымга айналады. Ек1 философиялык агымды б1р-б1р1не жакындаткан ортак проблема - гносеология, логика М1ндеттер1 жэне табигат кубылыстарын рационалды турде тус1нд1рмек 1зден1стер. Вайшешик жуйесшщ непзш Канада ес1мд1 данышпан салган. Бул ньяя жуйес1не жакын жуйе жэне олардын сонгы максаттары да б1рдей, ягни - жеке «мен-нщ» бостандыгына жету. Ол барлык таным объектшерш, барлык элемд1 жет1 категорияга: субстанцияга, сапага, эрекетке, жалпылыкка, ерекшел1кке, катыстылыкка жэне бейболмыстыкка келт1ред1. Субстанция сапа мен ю-эрекеттщ субстраты болса да, екеу1нен де взгеше болады. Субстанцияныц тогыз тур1 ем1р суред1: жер, су, от, ауа, эфир (акаша), уакыт, кец1СТ1к, жан жэне акыл (манас). 69

Ж.Ж. Молдабеков Булардыц 1Ш1ндег1 алгашкы бесеу1 физикалык элементтер деп аталады (бхута) жэне олардын езше гана тэн сапалык белгшер1 - И1С1, дэм1, тус1, дыбысы, сезу1 болады. Б1ршци тортеу1 материяньщ кершбейтш жэне белшбейтш бел1ктер1 есептелетш атомныц терт туршен турады, олар: жер, су, от жэне ауа. Атомдар - колдан жасалмайтын, мэцгшк мэндер, олар туралы маглуматты 613 материалдык объекта одан эр1 карай белуге болмайтындай дэрежеге дешн жалгастыра отырып, ете усак белшектерге белу аркылы ала аламыз. Эфир, кещстж пен уакыт - туйсшуге келмейтщ субстанциялар, олардын эркайсысы дара, мэцгшк жэне бэрш де камтып турады. Манас - мэцгшк субстанция, узактыгы жок жэне атом сиякты шекс13 уксак, майда нэрсе. Ол - танымдык кабшет, эмоция, ерш сиякты барлык психикалык кызметтермен тура немесе жанама турде байланыска тусет1н 1шю сез1м. Манастыц атомдык курылымды иелене отырып, б!р уакытта б1р нэрседен артык жагдайды пайымдауга каб1летт1 болмайды. Сапа деген1м1з субстанцияныц ен бойында ем1р сурет1н, жекелей езшщ не ез1нд1к сапасы, не белсендшп болмайтын нэрсе. Субстанция ез1мен ез1 ем1р суре алатын болса, сапа кандай да б!р субстанциядан тыс ем1р суре алмайды. Заттардыц сапасында не белсендш1к, не козга-лыс жок. Сапаныц барлыгы жиырма терт тур1 бар, олар: туе, дэм, шс, сипап сезу, дыбыс, сан, шама, тектж езгешел1к, б1р1гу, бел1ну, алшактык, жакындык, агымдылык, туткырлык, танымдык кабшет, ракаттану, кайгыкас1рет, т1лек, жаратпаушылык, куш салу, ауырлык, талпыные (санскара), абырой (дхарма) жэне кемш1л1к (адхарма). Эрекет дегешм1з - козгалыс. Сапа сиякты ол да тек субстанцияга тэн нэрсе. Эрекеттщ бес тур1 бар: кетер1лу, тусу, сыгылу, кецею жэне журу. Жалпылык бар топка жататын барлык жандарга тэн мэцгшш мэн. Ерекшел1к - заттардыц эуелп езгешел1ктер1н1ц непз1. Эдетте, б!з б1р затты ек1нш1 б!р заттан олардыц жекелеген бел1ктер1ндеп ерекшел1ктерд1 белу аркылы жэне езгеше сапалык сипат аркылы ажыратамыз. Алайда ете карапайым жэне элемнщ мэцгшк субстанцияларын, мэселен, жердщ ек! атомын калай ажыратуга бо70

Ежелп унд! жзне кытай философиясы лады? Бэлюм, кандай да бхр бастапкы ерекшелж, эркайсысына тэн езгешелш болуы тшс, эйтпесе оларды б1ршен б1рш ажырату мумюн болмас ед1, ейткеш екеушде де жердщ барлык сапалык белплер1 болады. Ерекшелж дегешм13 - езгешелш немесе элемнщ мэцгшк мэншдеп даралык. Осы «вишеша» категориясына ерекше мэн бершетшдштен, философиянын бул жуйесшщ ез1 «вайшешика» деген атауды иелендь Катыстылык деген1М13 бутшд1 белшектермен б1р1кпретш унем1, мэцгшк байланыс; сапаны немесе эрекетт1 субстанциямен, жалпылыкты - ерекшел1ктермен байланыстырады. Б1рл1к ретшде мата, кашанда жштердщ аркасында ем1р суред1; ал сапалар - «жасыл», «тэтт1», «хош И1СТ1» жэне эртурл1 козгалыстьщ турлер1 - белгш б!р субстанцияда болады. «Сиыр тектш1к» жалпылык рет1нде барлык сиырга тэн. Бутш мен оныц белшектер1 арасындагы, жалпылык пен оныц жекелштершщ, сапа мен эрекеттщ жэне олардын субстанцияларыныц арасындагы узд1кс1з байланыс катыстылык ретшде танылады. Вайшешик философиясы да, ньяя шмшдей, жеке мет куткаруды, шектеуден босатуды - бас мацсат тутады. Бул кагида ньяя жэне вайшешик философиясыньщ туптес, тамырлас екенД1Г1Н б1лд1ред1. Олардын арасында айырмашылык та бар. Егер ньяя философиясы а) танымнын терт бастамасын - кабылдауды, логикалык токтамды, салыстыру мен куэлш кп таныса; э) реальдылыкты толык жетк1зет1н он алты категорияны атап, талдап жатса, онда вайшешиктер: а) танымнын ею турше - кабылдау мен логикалык талдауга гана токталады; э) категорияныц жет1 тур1н гана талдайды. Вайшешиктер кудайга да элемде орын калдырды. Рухани дуние кудай аркылы саналы, ойластырылган куйге жетед1. Кудай - адамнан жэне элемнен белшген реальдылык. Вайшешиктер плюралиста кезкарасты теист1к тус1н1кпен толыктырмак болады. Вайшешиктер жагымды жэне жагымсыз факторлардыц айырмашылыгын мойындады, ек1 жактыц да объективт1 жэне накты жактарын аныктауга улес косты. Бул жацалык вайшешик жуйес1Н1ц магынасын арттырды. Вайшешиктердщ атомдык Ш1М1 материалист1к теорияны мазмундауга ыкпал егп. Вайшешиктер жуйес1нде а) емтрге деген 71

Ж.Ж. Молдабеков атомдьщ, адамгершш жэне спиритуалистт кезкарастар, э) кудай элемд1 жасаушы жэне онын моральдык жетекцпс1 деген теистш тус1нд1рмелер жалгасын тапты. Б1рак мундай тусшд1рмеден, кудай дуниеш, атомды, акыл мен жанды да жасаушы куш деген толык тужырымга б1ржакты келе алмады. Санюсъя. Санюсъя жуйесм б.д.д. VIII-VII гасырларда ертедеп унд1 ойшылы Капила калыптастырган. «Санкхьян термиш «есептеу» деген магынаны, дэл1рек айтсак, бастапкы бастауды кайтадан толыктыру деген ырыкта басым колданылады. Санкхья 1Л1М1 - б1р-б1р1мен етене араласатын ею белсещц бастамадан нэр алады. «Санкхья» терминшщ магынасы туралы кептеген болжамдар таралган. Санкхья дегенШз: а) сан, танымныц объектшерш санау аркылы тану; э) философиядагы жетш быпм; б) мет практикалык тургыдан тусшд1ретш метафизикалык таным. Санкхьянын непзп максаты упинип багытпен уштас деген пш р кеб1рек таралган. Санкхья терминш б1реулер «санаушы», «кайта есептеуш1» магынасында, баскалары «К1м жаксы санай бшсе, соны», ягни «санкхья философиялык жуйеш жактаушы» деген магынада колданды. Мундай атауды дуниен1н басты объектер1 мен тану тэсшдерш санап бермек талпыныстан туындаган деген болжам да бар. Тагы б1реулер «дурыс б1л1м», «ойлану» деген баламамен тус1нд1рмек болады. Эр заманда осындай талдаулар калыптаскан. Бастаманын б1р!н - пракриты ("алгашкы материалды субстрат, материя жэне энергия) деп, екшппсш - пуруша (материалды дуниенщ тур-сипатын цурайтын рухани бастама) деп атайды. Пракрити таусылмайтын шыгармашыл, б1рак санасы жок кушкуат. Пуруша жеке индивидтердщ жан дуниес1нен куралады. Ол саналы, б1рак кимылсыз, инергп бастама. Пуруша магнит куш1ндей пракритиге, санасы жок материяга ьщпал ете алады. Санкхья 1Л1мшщ уйгарымынша, пуруша мен пракрити карымкатынасы тутас дуниенщ калыптасуы мен т1рцпл1пнщ бас себеб1. Санкхья Капила ес1мд1 дана жасаган дуалистш реализмн1ц философиясы. Ол ею эуелг1, езара тэуелс1з нактылыктыц: пуруша мен пракритид1н болуын мойындайды. Пуруша деген1м!з кайсыб1р зердел1 бастау жэне сана онын касиет! емес, мэн! болады. Пуруша - денеден, сезгмнен жэне 72

Ежелп унд! жэне кытай философиясы акылдан мулде езгеше Мен. Ол - объектшер элемшен тыс жататын эрекет етпейтш жэне езгермейтщ мэнп сана, ол - элемде болып жаткан езгер1стер мен эрекеттердщ куэс1. Пуруша немесе Мен пракритиден немесе эуелп материядан езгеше болады жэне пракритидщ ешмдерш пайдаланады. Пракрита - элемнщ эуелп себебь Мэнп, санасыз бастау болгандыктан, ол езгергенде Менге кызмет етед1. Саттва, раджас, талюс - пракритидщ курамды бел1ктер1 болады жэне пракрита оларды козгалыссыз, тепе-тещцк жагдайында устайды. Аталган уш курамды бел1к гуна деп аталады. Олар ешкандай сапа да, касиет те емес. Олар уш жштен есшген аркан тэр1зд1 пракритидщ уш субстанциялык элемент! болады. Элемнщ дамуы пурушанын пракритимен косылуынан басталады, бул сонгыньщ эуелп тепе-тещцпн бузып, оны эрекет етуге итермелещц. Даму мынадай жолмен журген. Пракритиден зор галамнын улы (махат) урыгы пайда болады. Онда Мен-нщ санасы бейнеленгендштен, ол саналы болып кершед1. Махат табигаттын гарыштык уйкыдан оянуы мен ойдын алгашкы кер1Н1С1 болады, сондыктан да ол зия-интеллект (буддхи) деп аталады. Бул шыгармашыл ой элемнщ дамуын ынталандыруы тшс. Б1з Мен-н1н жэне курамына дене, сез1м, акыл, зия (интеллект), тулга К1рет1н Мен емест1н арасындагы айырмашылыкты толык сез1нген кезде, б1зд1н Мен ем1рдщ ерлеу1 мен кулдырауыньщ, куанышы мен муныньщ ыкпалынан шыгады, ол кенш маза тапкан, сырткы элемнщ окигаларына араласпайтын ынтьщсыз бакылаушыга айналады. Бул куй азаптан арылу, азаттык деп аталады. Мундай куйге 613 т1р1 кез1м1зде осы ем1рде не елгеннен кей1н баска элемде жету1М13 мумк1н. Б1рак карапайым бшм, осы акикатты зиялы тус1ну - в31М13Д1 тануга, сол аркылы кунэ мен азаптан арылуга мумк1нд1к бермейдь Ол уш1н б1зге адалдьщты тэрбиелеудщ узак жолына тус1п, Мен дегешм13 акыл-дене кешен1не жэне кен1ст1к-мезгшд1к, себептшк катынастары бар заттардьщ орнаган тэрт1бше тэуелс1з таза мэнг1 сана болатыны туралы унем1 пайымдау кажет болады. Мен - тумайтын эр1 елмейт1н рух, онын мэн1н ерюндш, мэнг1Л1к жэне мэнп ем1р курайды. Оз1н-ез1 тану уш1н кажет болатын мундай рухани тэрбиен1н сипаты мен тэсшдерш йоганьщ философиясы егжейтегжейл! жасаган. 73

Ж.Ж. Молдабеков Санкхья метафизикасы - материя туралы ш м. Ол себептшш теориясына, салдардьщ материалдык; себепке катысын ескеруге непзделген. Санкхья 1Л1М1 салдарды материалдык себеп тудырмаса, салдардьщ езд1пнше ©М1р суруш кабылдамайды. Материалдык себеп кашанда эрекетте, сондыктан ол салдардьщ тууына ыкпалэсер етед1. Материалдык себеп-салдардын арасында туракты байланыс тудырады. Осыдан санкхьялыктардьщ жасаган токтамы: - дуниенщ бастапкы себеб1 интеллект!, саналы емес бастама; - пракриты дуниеш б1рде жасайтын, б1рде булд1ретш ец нэзш, купиялы, алып куш. Пракрити кабылданбайтын уш гуннан, уш курамдас элементтен - саттва, раджас, тамастан турады. Заттардыц бастапкы себеб1 де уш элемента - канагаттануды, кайгырысты жэне бейкамдыкты камтиды. Санкхья шмшде, мен деген 1м гз таза, мэцп, алуан-алуан аяга енетш сана. Сана Меннщ сапасы емес, оныц мэш. Мен - трансцендентт! субъект, оныц мэн1С1н сана курайды. Санкхья Менн1ц трансцендентт1 субъект ретшде ом1р сурет!н1н дэлелдейт1н тэж1рибеге жупнед1. Санкхья таным шмг цабылдауды, логикалык, тужырымды, киелг жазбаныц уэжгн дэлелд1 танымнын непзп бастауына жаткызады. Дэлелд1 таным деген1м!з Мен1ц санасын бейнелейт1н интеллект1ц серпш!с!нен калыптасатын объект туралы катеаз де, айкын бшм. Санкхья философиясында, интеллект санасыз материалдыц мэн1н бшд!ред1, ал мен сана мен акылды иемденед1, оз1нше еркш де, мэцг1 сипатта бола алады. Егер таным объектш1 жэне Мен туралы сананы катар бейнелейтш болса, ондай таным дэлелд1 де, толык. Объект пен Мен-Д1 салыстырган таным толастайды. Танымнын дурыс болуына 61Л1МС13Д1К гана кедергш1к етед1. Дэлелдг таным уш фактордан - субъекттен (прамата), объекттен (прамея), таным неггзшен (прамана) куралады. Субъект - саналы бастама, таза сананыц жетекцпс! - Мен. Объектш1 танитын Т1келей Мен емес, оныц интеллектI, сез1м1, ацылы (манасы). Егер сез1м мен акыл кызмет1 объект турлерш бейнелеп, сол объектшщ бейнес! аркылы интеллектте 13, кеипрме калдырса, 74

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ал интеллектшщ ез1 Метц нурымен жэне санасымен шагылыса алса, ондай таным - дурыс, тура, толык. Дурыс таным - Меннщ интеллектюшдеп шагылыс, бейнесь Санюсъя - дуалистт реализм философиясы. Ол ею субстанцияныц, ею тупнусканын - рух пен материянын алгашкы байланысынан, пуруша мен пракритидщ озара катынасынан туындайды. Пурушанын еюнил бастамасы -М ен, езшше езгере бермейтш, козгалыссыз бастау. Мен пракритимен араласып, ез1 де, ортаны да турленуге эсер етед1. Мен туралы тусшж пен кекарастар эртурл1. Олар таза санадан емес, интеллектке эсер ететш сырткы денелерге катысты. Санкхья жуйесшщ туп максаты - адамды азапмуннан куткару, босату. Мундай кагида дшге табынатындарды да кайгы-каареттен босатуга улкен септ1п типзер1 даусыз. Санкхья 1Л1М1 - б1р-б1р1мен етене араласатын ек1 белсенд1 бастамадан нэр алады. Бастаманын б!р1н - пракрити (^алгашкы материалды субстрат, материя жэне энергия) деп, еюнипсш - пуруша (материалды дуниенщ тур-сипатын цурайтын рухани бастама) деп атайды. Пракрити таусылмайтын шыгармашыл, б1рак санасы жок куш-куат. Пуруша жеке индивидтердщ жан дуниес1нен куралады. Ол саналы, б1рак кимылсыз, инертт1 бастама. Пуруша магнит кушшдей пракритиге, санасы жок материяга ыкпал ете алады. Санкхья ш мш щ уйгарымынша, пуруша мен пракрити карым-катынасы тутас дуниен1н калыптасуы мен Т1р1шл1гшщ бас себеб1. Санкхья философиясы пурушаны материалдык орта мен тусаудан босатуга, сансара (жердеп ем1р мен кайта Т1ршуден) мен карманын туйыгынан жец1лдетуге багытталган. Онын максаты - адамды 1штей бостандыкка, босануга жетюзу. 031НД1К бакылау сурактары 1. Жеке «Мен-нщ» бостандыгына жетуд1н ньялык жэне вайшешикт1к жолдарын салыстыра талдап кер1Ц13 2. Вайшешик жуйес1Н1н непзш калаушы Канада туралы нендей мэл1мет бшес13? 3. Вайшешик философиясынынц басты угымдарын салыстыра талдадыз. 4. В а й ш е ш и к т е р д щ к у д а й г а ж э н е а т о м д ы к т у с 1Н1к к е д е г е н к е з к а р а с т а р ы т у р а л ы н е а й т а а л а с ы з? 5. Санкхья Ш1М1Н1Н калыптасуы жэне оныц непзш калаушы туралы не бшес1з? 75

Ж.Ж. Молдабеков 6. Пракрити жэне Пуруша угымдарынын, мэн-магынасын ашып бервдз. 7. Санкхьянын, дэлелд1 танымыньщ ережесш айкындап берщ13. Эдебиеттер 1. Радхакришнан С. Индийская философия. - ТТ. 1,2. - М., 1993. 2. Сатиочандра Чаттерджи, Дхирендрамохан Датта. Индийская философия. - М., 1994. 3. Чаттопадхьяя Д. Живое и мертвое в индийской философии. Перевод с англ. - М., 1981. 4. Чанышев А.Н. Философия древнего мира. - М., 2004. 8-такырып. ЙОГА ЖУЙЕС1. МИМАНСА Дэрю мацсаты: Санкья жэне йога жуйесшщ сабактастыгын ашып беру. Йог жуйесшщ курделх терт дуниетанымдык бел1мдерш талдау. Миманса философиясынын непзп кагидалары мен агымдарын карастыру. Санкхья жуйесше жакын агымдардыц б1р! - йог философиясы. Йог жуйесшщ санкхьядан айырмашылыгы сол, ол веданьщ абстрактш спекулятивт1 децгешнен гер1, ведалык дэстурд1к жузше асыруга, практикада уйретуге ерекше мэн беред1. Йог философиясын калыптастыруда ундшщ дана ойшылы Патанджалидьщ улес1 ете ерекше. Б.д.д. У1-Ш гасырларда ертедеп унд1 ойшылы Патанджали «Йога-сутра» енбепн жазган-ды. Йог жуйес1 Птанджалидыц «Йога-сутрасында», Вьясаньщ «Йога-бхашьясында», Вачаспатид1н «Таттва вайшарадшнде», Бходжарид1ц «Вритти1нде» жэне баска да кептеген авторлардын енбег1нде каралды, талкыланды, таралды. Йог жуйес1 рухты дене аркылы, денен1н сырткы кызмет1н барлык шектеулерден босатпак, тшт1 босататын теориялык нускауымен жэне практикалык непз1мен тартымды. Даршан жуйес1нде езшдш ерекше орны бар философиялык агымдардын б1р1 - йога. Йога практикасынын тэсшдер1 туралы упанишад мэт1н1нде, эс1ресе Гита поэмасында жи1 айтылады. Гита поэмасындагы мэл1меттер бойынша «йога» термиш б.д.д. IVIII гг. кещрек мэл1м болгандай. Поэмада йога термиш эр магынада колданылады. Сонын 1шшде - Бхагаватомен жанасу жолы, онын 76

Ежелп унд! жэне кытай философиясы болмысына сену жэне адамдарга меЙ1р1мдш1к деген тусшштер басымдау. Поэмада йогалык жарлыктар кисыны немесе онын кейб1р элементтер1 дши-философиялыктургыдан косымша, кайта енделшгендей. Айтпагымыз, Гита поэмасындагы йога туралы идеялар кешнп философиялык устанымдардан айырмашылыгы анагурлым алуан. Йог жуйесшщ санкхьядан айырмашылыгы сол, ол веданын абстрактш спекулятивт1 денгешнен гер1, ведалык дэстурд1 1С жузше асыруга, кунделкт! т!ршшкте уйретуге ерекше мэн бердь Йог жуйес1 рухты дене аркылы, дененщ сырткы кызметш барлык шектеулерден босатпак, тшт1 босататын теориялык нускауымен жэне практикалык нег1з1мен тартымды. Унд1 философтары йог жуйес1н колдануды ем1р философиясынын практикалык манызды жагына балайды. Йог жуйес1 курдел! дуниетанымдык шыгарма. Ол терт басты бел1мнен турады: 1. Самадхипада - йогтын табигаты, максаты жэне турлер1 туралы бел1м, йогтык денгейге жетуд1н турл1 тэсшдер1н, 1ШК1 мушелерд! жет1лд1ру туралы шм; 2. Садханапада - кимыл-эрекет йогы, кец1л-куйд! топтауга жетк1зет1н тэсшдерге арналган тус1нд1рмелер; 3. Вибхутипада - йогтын 1шю сипаты мен ерекшелтн, табигаттан тыс куштерд1 пайдалануды туащцретш бел1м; 4. Катальяпада - босанудын табигаты мен турлер1не, трансцендентт! дуниеге жэне Менге арналган бел1м. Йог жуйес1 санкхьялыктардьщ таным теориясы мен метафизикасын, онын 25 бастамасын куптайды. Санкхьядан айырмашылыгы, кудайдын болмысын жокка, бекерге шыгармайды. Йог жуйес1ндег1 басты мэселе - жаттыгу тэс1лдер1 мен практикасы, сол аркылы жеке адамды ез!н-ез1 устауга, 631Н1Н сез1М1 мен М1нез-кулкын бакылауга, жан дуниесш баулуга уйрету. Йог практикасында, (1) осы тэсшдер ашык, мактан уппн !стел!нбейд1, (2) психика табигаты туралы ез заманындагы бш1мдер жетк1Л1кт! кершю табады. Йогтар П1к!р!нше, кепт1н эуескойлыгы уш1н 1стел!нген кимылдар организмн1н куш-куатын текке таратады, адамды боска шаршатады, ен бастысы, тупк1 максатка - Абсолютпен араласуга кес1р1н типзедь Кер!с1нше, адам сез!мн1н, акылдын, дененщ берекес13 белсенд!л!г1н тежей алса, онда «Мен» езш жаркыраган, елмейт1н сана ретшде тусшуге кетершед!. 77

Ж.Ж. Молдабеков Йоганыц максаты - тэн мен жанныц уйлеамше жету, денеш шыныктыру аркылы жан саулыгы мен сергекппн жетшд1ру. Йоганыц мэн1С1 рухты шектеулштен азат ету аркылы карма жэне сансара зацдылыгынан бшктеу барысында айкындалады. Йога тэж!рибесшщ езшдж сипаты, ягни азаттыкка жетудщ мацызды шарты болып табылатын шынайы мэнд1 ажырата бшу кабшет1 бул жуйеш ерекше кызык етедь Йоганыц тэж1рибесшде сепз саты бар: яма (ауыздыктау), нияма (этика мэдениет1), асана (турактылык), пранаяма (тыныстауды бакылау), пратьяхара (сез1мдерд1 жою), дхарана (назар), дхьяна (пайымдау) жэне самадхи (назарды кадау). Ауыздыктаудыц мэш баска адамныц ем1рше зиян келт1руден, ет1р1ктен, урлыктан, зинакорлыктан, сарацдыктан кашык болуда. Йога жуйесшщ ортак мэселелерш жузеге асырудыц езшдш турлер1 бар. Олардыц катарында: джнана йогасы. Оныц мацсаты - элем байланысын тану аркылы атманды дене бугауынан босату, акыл-ой аркылы жан-тэн бостандыгын иемдену; Раджа йогасы - жацарудыц сег1зд1к амалы аркылы рухты тазарту, босату, бостандыкка жетюзу; Бханти йогасы - улы санатты пайымга умтылу; Карма йогасы - халыкка ер1кт1 турде ез пайдасын кездемей кызмет ету жэне эрюмнщ ез ем1р1н жец1л-желп1 азаппен етюзуге тырысу; Хатха йогасы - практикальщ йога. Онда денен1 жэне психикал ык шыныгу (тренинг) жолдарына ерекше мэн бершедь Хатха йог жуйес1нде ез1н-ез1 дайындау жэне жаттыктырудыц турлер1 мен тэс1лдер1 толыктырылып бершед1: Йог жуйес1 мен практикасы - мет шектейт1н, акылдыц кызмет1н шектейтш танымныц тэсшдер1, индивидуальды меннщ психологиясын калыптастыратын, жет1лд1рет1н кезкарас. Йога жуйес1 атеист1к (ниришвара) Капила санкхьясынан езгеше теистш (шешвара) санкхья деп аталады. Йога философиясы Кудайды ез1не-ез1 ун1луд1ц жэне ез1н-ез1 танудыц ец жогаргы объект1С1 деп б1лед1. Кудай - мэцг1, баршаны камтитын, барлыгын б1лет1н, барша М1ннен мулдем ада жаратылыс. Йога Кудайдыц болуын жактайтын мынадай дэлелдерд1 келт1ред1: дэрежеге белшетш барлык нэрсен1ц белгш! б1р ец 78

Ежелп унд! жэне кытай философиясы жогаргы дэрежес1 (максимум) болуы тшс. Танымныц эртурл1 дэрежелер1 болады, демек, жетшген, бэрш бшетш бш м бар. Бэрш бшетш нэрсе Кудай болады. Пуруша мен пракритидщ косылуы элемнщ болашак дамуыньщ непзш калайды, ал бул байланыстын токтауы онын ыдырауына экелш согады. Косылу мен ажырау пракрита мен пурушага тэн емес. Сондыктан пракрита мен пурушанын арасындагы катынасты жеке жандардын моральдык касиеттерше сай реттей алатын жогаргы жаратылыс кажет болады. Этиканын мэдениетше тазару, ынсап, аскетшшдж, веданы зерттеу, кудай туралы ойлау сиякты 1зп эдептерд1 тэрбиелеу юред1. Тыныстауды бакылауга тыныс алуды реттеу юредь Сез1мдерд1 бакылауга агза мушесш немесе агзадан тыс нэрсеш назарда устау, мысалы, мурын ушына, айга жэне т.б. юредц андау ушш объект туралы унем1, узд1кс13 ойлау К1ред1. Назар белу дегешмгз - ацдаушы сананын андауга алынатын объектще ез1н жогалтып, ез1н-ез1 туйс1нбеу1. Сонымен йога жуйес1 материалист1к жэне идеалист1к багыттардьщ курдел1 езара ыкпалын тус1нуге жол ашты. Йога дэстур1 дене жаттыктыру кешен1не суйен1п, организмн1ц жасырын физикалыкмумющцпн ашуга багытталган рухани-психологиялык шогырлану мен жанару арнасы. Йогтыц философиялык доктринасы дуниеден тыс «абсолютт1к затты» сипаттауга аркаулык болып, бул элемде табынатын жеке кудайга орын калдырмайды. «Йога философиясынын жеке кудайы баска жуйемен ете элс13 байланыста» (Радхакришнан) кудай кейде Д1ни эмоцияныц объект1С1не гана уксап калатындай. Миманса. Ежелп Унд1 философиясынын алты даршаны миманса мен веданта жуйеамен аякталады. Миманса мен веданта езара тыгыз дуниетанымдык байланыста болган. Ведантаны кейде уттара-миманса («жогаргы» немесе «екшцп» миманса), ал мимансаны - пуреа («бастапкы бастама») деп аталынган. Миманса мектеб1 брахманизм идеологиясы дагдарыска ушырай бастаганда жэне веда бедел1 элс1реген кезде калыптасады. Мимансаныц непзш Джаймини дана (шамамен б.д.д. II г - б.д. III г. аралыгы) калыптастырган деген болжам орныккан. Джаймини атауы «Самаведа» ведантасында кез1гед1. Оны 2500 накыл сезден туратын «Миманса-сутра» трактатыньщ иегер1 деген ой басым. Трактатты жазушы курбандык шалу ережес1не, женше, ведалык рэсгм-жоралгыга, д1ни салттарга арнайы кец1л белед!. 79

Ж.Ж. Молдабеков Мимансаныц немесе пурва-мимансанын (ертедеп мимансанын) непзш Джаймини калаган. Мимансаныц эуелп максаты ведалык жоралыкты коргап, актау болатын. Эрине, бул талпыныс ведалык жоралыктыц кезкарасын непздейтш философияны табуга куш салады. Миманса мектеб1 ведалар кайсыб1р адамныц шыгармашылыгы болмагандыктан, адамга тэн кателштерден ада болады деген теорияны алга тартады. Миманса бойынша, Ведалар мэцп жэне дербес ем1р суредц хатка тускен немесе ауызша жеткен Ведалар - тандаулы пайгамбарлар аркылы табылатын олардыц уакытша кершкп гана. Ведалардын непздш пн дэлелдеу уппн мимансалар укыпты жасалган таным теориясын усынды жэне бул теория, ец алдымен, кез келген танымныц шынайылыгы езд1пнен айкын болатынын керсету1 тшс ед1. Жеткшкт1 жагдай болганда - бш м пайда болады. Сез1мдер дурыс, объектшер орнында болып, букш косымша шарттар орындалганда кабылдау жузеге асады. Деректер жетк1Л1кт1 болганда - корытынды жасалады. Жан - мэцп субстанция ретшде карастырылуы тшс ед1, ейткен1 егер 613 денемен б1рге жан да елед1 десек, онда аспандагы ракатка жету уш1н белг1л1 б!р жораны орындау талабын коятын ведалык нускаудыц мэн1 де болмас ед1. Миманса философиясын жасаушылар джайнизм мектеб1н1ц вкшдер1 сиякты мэцг1 жаннын бар екенш дэлелдейт1н б1ркатар толтума дэлелд1 келт1рш, денеден басканы мойындамайтын материалистердщ кезкарасын жокка шыгарады. Б1рак олар сананы жанга 1штей тэн нэрсе деп есептемейд1. Сана жан мен дене косылган кезде жаннын 1шшде жэне кайсыб1р объект таным мушелершщ (бес сырткы сез1м мушес1 жэне манас деп аталатын 1ШК1 муше) алдында турган кезде пайда болады. Денеден шыккан жанда ем1р сурет1н сана емес, оныц элеуетп мумк1нд1П гана болады. Миманса мектеб1 физикалык элемн1н кабылдануын непзге алып, оныц шындык екен1не сенед1. Сондыктан реалистш мектепке жатады. Сонымен катар, бул мектепт1ц философтары жаннын ем1р суру1не сенед1. Б1рак олар элемд1 жараткан жогаргы жанныц, Кудайдыц ем1р суру1не сенбейд1 екен. Элем объектшер1 жандардьщ кармаларына сай материядан пайда болады. Карма зацы дегешм1з - элемге бил1Г1н журпзетш езд1Г1нен болатын моральдык зан. Миманса мектебшщ философтары кайсыб1р адам белгш б!р жораны 80

Ежелп унд! жэне кытай философиясы орындаган кезде оныц жанында келешекте, ез сэтшде жемкпн беретш кандай да б1р элеует пайда болады деп есептейдь Мимансалыктар жорамалдау немесе «дэйектеу» угымына кеб1рек кецш аударады. Сондагы д1ттегеш - жанама тусшш аркылы, окигага тжелей катыссыз жэйттерд1 аныктап, оларды жакшадан шыгару, терютеу аркылы нагыз себептерд1 1р1ктеу. Осы логикалык тэртш аркылы ежелп Унд1 философиясында алгаш рет болжау идеясы жэне онын танымдагы рел1 аныктала басталынады. Болжаудыц непзш реалистш кезкарас курайды. Мимансалыктар элемнщ объективт1 болмысына жэне оны тануга болатынына кумэнданбайды. Миманса философиясынын магынасына терец1рек уншсек, оныц басты идеясы материалист1к те, дши де дэстурд1 б1рден ашык колдай бермеген1н пайымдаймыз. Оны теистш дэстурд1ц жалгасы деуд1ц де рет1 келмейд1. Мимансалыктардыц самхит беделш кабылдауы да, колдауы да ерекше. Куд1ретп кушт1 тек рэс1м-жорамал мэтшшде гана кабылдап, оны Т1лд1н кайс1б1р абстракциясына айналдырады. Миманса философтары ведалык рэс1м-салтты сактауга кызмет етт1, оныц мына непздер1н аныктады: тэн елее де жойылмайтын, Т1ПТ1 аспанда да рахаттану салтын жалгастыру аркылы жанмен б1рге ем1р сурет1нд1г1не кумэнданбау; салтка суйенетш кунэс1з веданыц, накты дуниен1ц ерекше купиялы куд1рет1не сену. Миманса философиясында таным теориясы, метафизика, этика теологиямен катар карастырылады. Мимансаныц екшдер1 веданыц беделш сактау максатымен танымныц табигатын, шындык пен кател1кт1ц сипаты мен елшемш арнайы, терец1рек карастырады. Мимансалыктар танымныц - тжелей жэне жанамалы, дэлелд1 жэне дэлелс1з сиякты турлерш мойындайды. Дэлелд1 таным дегеН1М13 зерттел1п отырган зат туралы баска б1Л1мге карсы к е л м е й т 1н кейб1р жаца мэл1меттер. Бар нэрсен1н кай-кайсысы болмасын, т1келей танымныц о б ъ е к т 1С1 бола алады. Тшелей таным сез1ммен (бес туйс1к пен акылдан) байланысты. Ол объект1н1ц не екен1н жалпы бшд1ред1, б1рак о б ъ е к т деген1м1зд1н не екен1н аныктамайды. О б ъ е к т1Н 1ц магынасы талкылана бастаганда, о б ъ е к т ш щ не ек е н 1н угына бастаймыз. Мимансаныц метафизикасы. Мимансалык дуниетаным заттар мен объектшерд1 кабылдауга болатындыктан, олардын реальдылыгына кумэнданбады. Материалды дуние мен оныц 81

Ж.Ж. Молдабеков элементтер1 мэцп жэне теракты субстанция. Мундай тусшш миманса мектебш реалистш агымга жакындатты. Мимансаныц дгш мен этикасы. Мимансаныц дши кезкарасы ведалык есиеттер мен уйгарымдарга непзделген. Веданыц беделшен жогары, тшт1 онымен тец кудайдыц болуына олар сене бермедь Миманса окшдер1 ушш веда мэцп шындьщты гана керсетпейд1, сондай-ак курбандык рэамш орындаткызатын мэцп уйгарымдар мен зацдардыц жиынтыгы. Содан ведалык уйгарымдар - ктелшбек, орындалмак эр нэрсенщ дурыстыгы мен бурыстыгыныц олшем1. Дш (дхарма) - осы есиеттердщ б!р1. 031НД1К бакылау сздэактары 1. Йог ж уйесш щ н еп зп мэселелер1 мен басты агымдары. 2. «Гита» поэмасындагы йог идеяларын сипаттап кер. 3. Йоганьщ максаты жэне тэж1рибес1 туралы мысалдар келт1р1щз. 4. Йога философиясындагы Кудай жэне жеке адам мэселесш карастыр. 5. Миманса мектеб1 кандай тарихи жэне идеялык жагдайда калыптасты? 6. Миманса мектебшщ реалистж кезкарасын айкындап бервдз 7. Миманса философиясын таным теориясымен, метафизикамен, этикамен, теологиямен катар карастырып кер1щз. Эдебиеттер 1. Вивекананда С. Философия йога. - Магнитогорск, 1992. 2. Ауробиндо Гхош. Синтез йоги. -С п б , 1992. 3. Паттанджали. Классическая йога. - М., 1994. 9-такырып. ВЕДАНТТЫК ФИЛОСОФИЯ Дэр1с мацсаты: Упанишада, веданталык талдау кагидасынын жэне Ундшщ алты мектебшщ арасындагы сабактастыкты жалгастыру. Веданта мектептершщ непзп мэселесш тужырымдап беру. Кудайга практикалык жэне трансцендентж тургыдан карастырудын ерекшелжтерш талдап беру. Веданта - Ущц философиясынын коне даршанынын б1р1. «Веданта» соз1 «веданын аякталуы» деген магынаны бЬшредь Б1ртшдеп, упанишад ыкпалынан босанган идеяларды, жалпы веданта деп атай бастайды. «Веданта» сез1 «веданын аякталуы» деген магынаны бшд1ред1. Б1ртшдеп, упанишад ыкпалынан босанган идеяларды, жалпы веданта деп атай бастайды. 82

Ежелп унд! жэне кытай философиясы Упанишада веданын аякталуын турл1 магынада бшд1ред1. Веданта жуйес1 философиялык толганыс пен талдауга толы багдар. Веданталык талдау б.д.д. VII г. басталгандай. Б1рак «Ведантасутра» атты енбек б.д.д. II гасырдан мэл1м. Ал веданталык ш м тек бертшде б.д. VII г. эйгш тусшд1рмеш1 Шри Шанкара Ачария (Шанкара) аркылы кен таралды, оз жуйесш табады. Веданта идеясы мынандай кагидага суйенед1: - тутас жэне елестеул1 дуниенщ, кулл1 нэрсенщ туп непз1 - Абсолютты Шындык, Брахман, Сол. Ол - белшбес тутас б!реу, сапасыз жэне атрибутсыз; - эр адамньщ рухани «Меш», онын Атманы осы туп непзбен бара-бар. Б1рак веданта шмшде рухани «Мен» тэнге карсы турмайды. Ведантанын санкхьядан айырмашылыгы, ол кос дуниеш катар кабылдамайды, пуруша мен пракритщц б1р-б1ршен ажыратпайды. Эрб1р веданталык мектепте философтармен катар, кептеген монахтар жэне катардагы онын табынушылары болды. Олардын б1рлескен ем1р салты бурын да, кей1н де миллиондаган адамдарга улкен ыкпал еткен. Веданталык жуйеш тусшд1руге арналган эдебиеттердщ, сезд1ктерд1н саны кей1нде толастаган емес. Ведантанын тужырым-тушндерш еск1 Унд1 философиясыньщ алты мектеб1 де кабылдады. Сондыктан ол Индиянын улттык дэстур1 мен иудаизм сипатын калыптастыруга, Т1ПТ1 оларды жанартуга есте каларлык ыкпалын тиг1зд1. Алгашкы веда - Ригведа гимнде элемнщ барлык объектшер1 - т1р1 курт-кумырскалар мен ол1 заттар, карапайым жэне эулие адамдар жогаргы кударегп тулганьщ - тутас келбетс13 реальдылыктьщ (сат) курамдас белшеп деген ойды мэнерлеп бейнелейдь Б.д.д. б!р мыныншы жылдардьщ ортасында бурынгы д1ндар философиялык багыттар жана агымдарга б0Л1нед1. Оган сословиялык тенс1зд1к, эс1ресе арийлык таза тектшер мен аборигенд1к, шет тайпалардын араласуы себеп болады. Шыккан тепне, кэс1б1не, байлыгына карай кауымдастардьщ каст1ге бел1ну1 - ертедег1 Индияны карама-карсы элеуметт1к кушке ж1ктед1, кептеген шагын топка жырмалады. Ен жогаргы, курметп кастаны Брахман тобы курады. Брахманизм осы мэртебел1 кастаньщ ш мше айналды. Адамньщ рухы мен жанын куткару 1зден1стер1 осы Брахман абыздарга, кастыга арналды, солар аркылы гана жалгасын тапты. 83

Ж.Ж. Молдабеков Упанишадта бул б1рлест1к идеясы б1ртутас жан, б1регей Брахман деген багдарга айналды. Упанишадалар ведалык кезецдеп ен сонгы эдеби шыгармалардыц б1р1. Олай дейтш1М13, Унд1 жершдеп кене дэу1рде кудай жаналыктарын талкылаган шыгарманын уш тур1 болды: а) алуан-алуан самхиттерде жинакталынган ведалык гимндер немесе мантралар; э) ведалык рэс1м-салт пен басшылыкты баяндайтын брахмандык трактаттар; б) философиялык мэселелерд1 талдайтын упанишадтар. Упанишадалык шыгармаларда ем1р мэселеа, элемнщ купиясы туралы эцпмелер кещнен айтылады да, оларды адам бул ем1рден кудер узе бастаганда, соцында окыды. Онын устше, упанишаданы ведалык ойлану мен мэдениеттщ ец жогаргы, аяктаушы децгеш дерл1к. Веданта мектептер1 непзп мэселе бойынша - Меннщ (джнва) кудайга (Брахманга) катыстыгы туралы п1К1рталастырды. Атап айтсак, Мадхва мен жэне кудайды т1птен эртурл1 мэн, субстанция дейд1. Мундай тус1Н1к дуалист!к кезкараска (двайта) жакын. Шанкара мектеб1 уш1н, мен жэне кудай мулт1кс1з б1ртутас. Бул кезкараста монист1к сарын (адвайта) айкын. Рамануджа ушш, мен жэне кудай б1р-б1рше белшек пен тутастыктыц аракатынасындай. Бул шектелген монизмге (вишишта-адвайта) жакын. Ведантада упанишадалардыц эр жершде кездесет1н философиялык ойлар жуйеге келт1ршген. Оныц непзг1 ережелер1 упанишада 1Л1М1Н жуйелеген Бадараянаныц «Брахма-сутрасында» жэне кеЙ1нг1 авторлар курастырган тусшд1рулерде бер1лген; олардын арасында Шанкара мен Рамануджаныц тус1нд1ру1 кец тараган. Унд1 жуйелер1Н1ц арасында ведантаныц, эс1ресе, Шанкараныц баяндауындагы ведантаныц, унд1лер ем1рше улкен эсер1 болган жэне ол Ундютанныц эртурл1 аймагында белпл1 б!р формада 031Н1Ц ем1р1н жалгастыруда. Кешннен Шанкара мен Рамануджа мектептер1 унд1 ем1р1не анагурлым кушт1 ыкпал егп, содан кец таралды. Сонымен веданта уш даму кезецшен егп: 1. Кудай жацалыктарын жинактаган шрута текст1ндег1 жасампаздык кезец. Ведантаныц идеялары эулиелерд1ц поэтикалык 84

Ежелп унд! жэне кытай философиясы шыгармалары мен пайгамбарлардьщ жорамалдары аркылы жетюзшедц 2. Веда идеяларын жуйелеген, сараптаган, жактаган «Брахмасутра» кезенц 3. Веданта туралы кептеген туащцрмелер мен философиялык тужырымдар кешнп замандарда б1р-б1р1мен жанаша уйлесш жатты. Шанкара (788 - 820 жж.) упанишадаларды таза, айкын керь нетш монизм тургысында тусшд1ред1 (б1рл1к философиясы). Кудай - кудайдан баска ешнэрсе жок деген мэндеп гана емес, сонымен б1рге Кудайдын езшде де кептш болмайды деген мэндеп б1рыцгай шындык. Шанкара, болмыстын кершетш тургысында кепт1к байкалса да, тек кана б1рыцгай шындыктын ом1р суруш мойындаганда, 613, сол аркылы ез1м1зд1 коршаган, сез1м аркылы кабылданатын элемд1 шындык рет1нде гана емес, кершю рет1нде де тус1нд1ру1М13 кажет деп есептеген. Кудай оны киялымызда танылуы мумк1н емес майя (киял, сагым) куш1 аркылы шакырады. Шанкаранын теориясы ек1 шындыктыц болуына, ягни Кудай мен майянын болуына жол бергендштен таза монизм устанымында турактай алмады деген ой туындамас уш1н, Шанкара, Кудай мен ЬСудайдьщ куаты ретшдеп майяныц арасындагы ерекшел1к, от пен жану куаты арасындагы ерекшелш сиякты дегенд1 айтады. Сондыктан ведантанын бул теориясы дуализм емес, таза монизм (адвайта, ягни еюудайылык емес) болып табылады. Муны ескерген Шанкара кэд1мп эмпирикалык жэне нактылы, трансцендентт1 кезкарасты ажырату кажет дегенд1 айтады. Б1р1нш1 кезкарас элемд1 накты нэрсе деп есептейтш агармаган адамдарга тэн. Б1зд1ц ем1р1м1здщ бук1л тэж1рибес1 сондай кезкараска суйенед1, сондыктан оны тэж1рибел1к деп атау ЭД1Л болады. Е к1нш1, нактылы кезкарас, элем - жалган кер1н1с жэне кудайдан баска ешнэрсе де жок дегенд1 бшет1н, агарган адамдарга тэн. Мундай кезкарас бойынша элем накты емес болып кершед1, ал кудай жаратушы немесе бэр1н бшу, куд1реттш1к сиякты касиеттерд1 иеленуш1 ретшде карастырылмайды. Бул трансцендентт1 кезкарас бойынша, К^дай аныкталмайды жэне онын ешкандай ерекше касиеттер! де жок. Ол - Ниргуна Брахман. 85

Ж.Ж. Молдабеков Азаттьщ деген1М13 жан мен тэннщ толык ажырауы болады. Тэуелдшктщ себеб1 - надандыктан туындайтын карма. Жан езшщ шынайы болмысын бшмегенджтен езш денете барабар етед1 жэне езш дене сиякты сезшш, эрекет етед1. Ол сез1мталдык ракатты ацсайды. Сонымен, ол фэншпк нэрсеге кумартады жэне ондай куштарлыктьщ куаты онын кайта тууынын себеб1 болады. Надандык ведантаны бшгенде жойылады. Адам езшщ жаны денеден езгеше нэрсе екенше кез1 жетед1, шын мэшсшде, ол езшщ Т1рипл1п тэуелд1 Кудайдын (Брахманньщ) б1р бел1п екенш бшед1. Ведалар талап еткен мшдегп риясыз орындаудыц аркасында куштарлыктьщ жинаган куштер1, ягни карма бузылады жэне кемел 61Л1МД1 игеру жен1лдейд1. Кудай махаббатка лайыкты жалгыз объект рет1нде карастырылуы ти1с; ол туралы унем1 ойлап, оньщ ыркына кену кажет. Кудай 613Д1Ц адал болуымызды калайды жэне адал адамды тэуелд1л1ктен куткарады. Олгеннен кеЙ1н азат адам ешкашан дуниеге кайтадан келмейд1. Азат болган жан Кудайга уксайтын болады, ейткеш К^дай тэр1зд1, кемш1Л1Г1 жок таза сананы иеленед1. Б1рак ол Кудаймен тенесе алмайды, ейткен1 шектеул1 нэрсе ешкашан шекс1з бола алмайды. Рамануджаньщ бшу1нше, ЬСудай жалгыз гана шындык болса да жэне Кудайдан баска ешнэрсе болмаса да, оньщ 1шшде кептеген баска шындьщтар ем1р суред1. Жаратылган элем мен жасалган бейнелер Кудайдын ез1 сиякты шынайы болады. Сондыктан муны айкын монизм - адвайта деуге келмейд1, б1рак ол кептеген бел1ктерд1, ягни вишишта-адвайтаны мойындаудан езгерет1н б1рьщгай нэрсен1н монизм1 болып табылады. Санасы бар жандар мен санасы жок материяны иеленетш Кудай - жалгыз гана шындык. ШанкаранынА^ш/ туралы ш мт ек1 денгейге белуге немесе ею денгейден - эмпириялык, практикалык, жэне трансценденттгк тургыдан карастыруга болады. Эмпириялык, квзцарас бойынша, кудай - ен куд1регп, бэрш де керетш, реттейт1н дуниен1н жасампаз купи. Кудай дуниеш курастыратын да, булд1ретш де себепкер куш. Кудайдын бул кершюше кепшш1к табынады, оны Сагуна Брахма немесе Ишвара деп марапаттайды. Кундел1кт1 ем1рде адам дуниен1н де, кудайдын да сырткы белг1-белестер1мен, сыр-сипатымен шектелед! де, кудайдын да, 86

Ежелп унд! жэне кытай философиясы дуниенщ де мэн-жайын ашып бере алмайды. Малшынын да, патшанын да кудай туралы ез кызмет1 мен денгешнен туындайтын реальды тусш1ктер1 болады. Б1рак тэж1рибел1к тусшш сол адам болмысынын мэшсш бшд1рсе де, кудайдьщ мэшсше б1рдей терендей бермейдь Екшип, трансценденттг квзцарас бойынша, кудай - саналы, реальды, шекс13 куд1рет-куш. Трансцендентп тусшш кудайды осы дуниелш касиеттерден ажыратып, онын мэшсше жетуд1 д1ттейд1. Мундай кудайды - Парамбрахма немесе жогаргы кудай, жогаргы куд1рет деп марапаттайды. Сонымен Шанкара кудайдьщ езше 1штей, имманентп турде тэн жэне трансцендентп ерекшелштерш б1р-б1р1мен уластыруга куш салды. Шанкара философиясы а) практикалык ем1рге зиян келт1рмейд1, кайта дуниен1 парасаттык багдарда жогаргы реальдылык рет1нде езгертуге жумылдырады; э) адамнын ем1рл1к кабшет1н кетеред1. Адамныц гумырын узартуга лайык улагаттылыктыц суЙ1спенш1Л1к, ынтымак, ез1н курбан кылу сиякты касиет-кылыктардыц когамдык ыкпалы анагурлым айкындала туст1. Адамдар мен Т1р1 жандардыц бэр1 де осындай артык касиеттердщ аркауында ездер1н б1рл1кте ем1р сурпзетш тэрт1п пен дуниетанымдык багдар калыптастырды. 0 м1ршец кезкарас рухты кетерд1 жэне колдады. Веданта Ш1М1Н ез1нше тусшд1рген жэне жет1лд1ргендерд1ц б1р1 - Рамануджей. Рамануджей ушш де, кудай - жалкы реальдылык, ец жогаргы касиеттерд1 иемденген алып куш. Кудай заттар дуниесш материядан жасаган. Оныц курамына санасы жок эртурл1 материалдык объект1лер мен санасы бар кептеген жандар енед1. Жан езшше шексгз ем1р сурет1н алуан юцп субстанциядан куралады деген болжам орныкты. Рамануджен1ц уйгарымынша, д1ни сез1м жогаргы канагатына жету уш1н, адам езш-ез1 тазартуы жэне ез пайдасынан бас тартуы керек, б1рак езш-ез1 умыту жарамайды. Кудайдьщ шекс1з штипатын шынайы жэне эрдайым пайымдаган жан жогаргы куд1ретке беленед1. Б1л1мс1зд1к пен тэуелдшктен арылу-босануга бастама. Босанган жан нэз1к суЙ1спеншш1к пен даналыкка кызыгады, кудаймен сырласуда шекс1з куанышка беленед1. Б1з еск1 Унд1 философиясынын дуниетанымдык мэселелерше кыскаша шолу жасадык. Унд! профессорлары Сатиочандра Чат87

Ж.Ж. Молдабеков терджи мен Дхирендрамохан Даттанын 1зденушше, есю унд1 дуниетанымы мынандай философиялык тужырымга токталган: - кулл1 философиялык жуйеде практикалык, ем1рл1к 1здешс бар; - философия заттардыц бар тэрт1бше канагаттанбаган рухани дурл1гуден, 1штей урейленуден туындайды; - элемде «адамгершшш тэрт1б1 мэнп» деген сешм орныккан; - элем - адамдык 1с-эрекеттщ алацы; - бшмеушшк - тэуелдшк бастауы, бипм босану ушш кажет; - есю, жалган эдеттен арылу ушш эркашан да 1здену, шындыкка кещлд1 шогырландыру керек, ол туралы терен ойлану абзал; - 031Н-031 бакылау - кумарлыктан арылу ушш де, жаксы мшезге жету уппн де керек. Босану мумющцпне деген сешм-наным барлык философиялык жуйеде таралган. Веданталык дэстурд1 баскаша жырмалап талдаушылык аз болмады. Калай десек те, веданта гылыми бш1мН1Ц жет1ст1ктер1н тужырымдаган озат философиялык ойлармен сыйыса, уйлесе бермед1. Веданта упанишадтын; идеясы мен дэстур1н жалгастырады. Руханиятты ансаган адам уш1н мундай кезкарас ип эр! аскак болып кершер1 сезс1з. Б1рак кисынды аякталуы мен жуйел1 тэж1рибел1к сын тургысынан пайымдаганда, мундай жол да адам мен когамньщ шынайы даму тургысынан дурыс бол май шыгады. Сонгы тужырымды дэйектеу уш1н мынадай нег1зг1 дэлелд1 келт1руге болады: 1. Жалгыз лайыкты эр1 бэр1нен жогары турган максат рет1нде танылатын Жогаргы Элемге умтылу фэнил1к ем1рд1, адамнын тэнд1к ем1р1н шынайы мэн1нен айырады: ол адам енсеру1 ти1с кайсыб1р кедерп немесе шынайы мектепке жолдама беретш уакытша мектеп рет1нде кабылдана бастайды. Б1рак онда Унд1 ойшылдары байкагандай - куд1ретт1 жаратудьщ мэн1 жогалады. ЬСудай табигатты неге жаратты, адамга тэнд1 не уш1н сыйлады? Акыр сонында адаммен б1рге одан бас тарту уш1н бе? Эр дэу1рде ем1р сурген эр елд1н екщдер1 мундай философияны дуние мен ом1рд1 жокка шыгаратын философия деп багалаган. 2. Сансара элемшен, ягни кайгы-кас1рет пен жалган кер1Н1СТ1н элем1нен шыгу уш1н унд1 Ш1мдер1 ерекше психотехниканы - йоганы колданады. Ал онын шектен шыгатын турлерт адам

Ежелп унд! жэне кытай философиясы денсаулыгына пайдалы бола бермейд1 (йогада бул тэж1рибеш кадагалайтын устаз-гурудын манызды рол аткаруы тепн емес). Айталык, Кундалини куатын арттыру, ж1гердщ комепмен психоэнергиялык орталыктарды - чакраларды ашу жэне денеден тыс жасалатын сапарлар психикалык жэне физикалык тургыда каушт1 саналады. Бул агза мен тупю сананын купия куштерш жасанды турде ашудын немесе Шри Ауро-биндонын максаты бойынша «толык саналы болудын» (т1р1 жанга зиян келт1рш) кажеттшгше кумэн келт1ред1. 3. Унд1 ойшылдарыньщ мэтшдершде этика, адамгершшк туралы мэселе Абсолютке жету жолындагы кедергшерд1 енсерумен байланысты карастырылады, ягни амалсыз шара ретшде карастырылады, ейткеш адам кальщ дененщ иес1 болгандыктан, баска адамдардын болмысымен санасуга мэжбур болады. Ал адамньщ ен бшк максаты езгеруден арылу жэне жеке болмысты толык жою болгандыктан, игшктщ ез1 кемекш1 курал дэрежес1не деЙ1н темендейд1. Мунымен коса, жетшудщ белгш1 б1р сатысында ип 1С жасау жэне жакындармен араласудын ез1 би1к максатка жету жолындагы кедерпге айналуы мумк1н. 0 3 !ндж бакылау сурактары 1. «Веданта» угымы нен1 бшд1ред1, оньщ турлерш атап бер1н;13. 2. Веданта идеясыныц нег1зг1 кагидаларын карастырьщыз. 3. Ведантанын уш даму кезендерш салыстырып талдацыз 4. Шанкараньщ теориясы кандай токтам-тушндерге суйенед1? 5. Веданта тэж1рибес1 адамньщ жаны мен ТЭН1Н1Ц аракатынасы туралы айтьщыз. 6. Шанкара философиясыньщ эмпириялык жэне трансцендентп бастаулары туралы не б1лес13? 7. Веданта тужырымдарын дэйектейт1н нег1зг1 дэлелдерд1 келт1р. Эдебиеттер 1. Вивекананда С. Практическая веданта. - М., 1993. 2. Костюченко В. С. Веданта и неоведанта. - М., 1984. 3. Ольденбург С.Ф. Культура Индии. - М., 1991. 4. Дхаммапада. - Рига, 1991. 5. М ахариши Патанжеле. Й ога-Сутра // Утро богов. - М ., 1992. 6. Радхакришнан С. Индийская философия. В 2-х т. - М., 1956-1957. 7. Рамачарака. Основы миросозерцания индийских йогов. - СПб., 1913. 8. Цвейг С. Глаза извечного брата // Цвейг С. Новеллы. Легенды. - М., 1988.

Н-бел1м ЕЖЕЛП КЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫ 1-такырып. ЕЖЕЛП КЫТАЙ ДУНИЕТАНЫМЫ: МИФ, Д1Н, ФИЛОСОФИЯ Д э р к мацсаты: Ежелп Кытай дуниетанымынын мифологиялык, дши жэне тарихи бастауларын айкындау. Ежелп Кытай философиясы дуниенщ алгашкы бастауларын, олардын езара байланысын ашып беру. Ежелп Кытай философиясынын жазбаша мураларын пайдалану мумюндштерш арттыру. Жазбаша мэл1меттерге Караганда Кытай жершде б.д.д. XXIXVIII гг. 1р1 Ся династиясы болган. Осы кезде Аспан астын тутас жер деп жэне онда Улы эдшеттшк устемдш еткен деген жалпы наным калыптаскан. Мундай ацыз-энпмелер Яо патшалыгы кезшде (б.д.д. 2357-2258 жж.) кещрек тарайды. Кытайдын накты тарихы кола дэу1ршде, ягни б.д.д. XVIII г. басталады. Бул кезде Шан-Инь династиясын Чэн Тан (б.д.д. 1766- 1754 жж) баскарады. Бул династия Пан-гэн патшалыгы кезшде онтустшке Инь кещсппне кеипршед1. Б.д.д. XVIII-XII гг Шан-Инь мемлекетшде кола мэдениет1 дамиды, калалар калыптасады, шаруашылыктын кулдык когамдык тур1 жетшед1. Кала мен ещцрю тон1рег1нде кауымдастыктыц шогырлануы нег1зшде ек1 жагдайда - шаруашылык пен эскери себептер1не орай етек алды. Шаруашылыкта мул1кт1к ж1ктел1с кушейе бастады. Кулдардыц енбег1н эс1ресе мал шаруашылыгында, азды-кепт1 ег1нде, курылыста, турмыс кажет1не пайдаланады. Епн шаруашылыгында кандас кауымдастык (патронимия) кен таралады. Кауымдастыктар патшаньщ жершде, вздершщ улес1не тиген жерд1 де катар ецдейд1. Шан-Инь дэу1р1нде Кытайда алгаш жазу пайда болган. Ежелп Кытай тшшщ грамматикасы калыптаса бастаган. 90

Ежелп унд! жэне кытай философиясы Дэстурл1 Кытай тарихнамасы тарихи кезецдерд1 бшик еткен эулеттермен (династия) байланыстырады. Сол тарихнамага сай, б1ршии Ся эулет1 болган (б.д.д. XXIII г. - б.з.д. XVI г. ортасына дешн). Оны Шан-Инь эулет1 (б.д.д 1766 - 1122 жж.), содан кешн Шан-Инь эулетш Чжоу династиясы (б.д.д 1122 - 247 жж.) алмастырды. Бул дэу1р уш кезенге: Батые Чжоу кезеш (б.з.д 1122 ж. - VII г., Шыгыс Чжоу кезеш, ез кезепнде ол ею кезенге - Лего немесе Чуньцю (б.д.д.770 -4 7 6 жж.) жэне ушшпн Чжаньго кезеш (б.д.д. 475 - 221 жж.) деп белшедь Чжоу дэу1рш аз уакыт Цинь дэу1р1 алмастырды (б.д.д. 221 - 206 жж.), онын орнына б.д. 220 жылына дешн ем1р сурген Хань дэу1р1 келедь Осы дэу1рде ежелп Кытай тарихы аякталып, кытайлык Орта гасыр басталады. Кытайдын алгашкы философиялык дуниетанымы ею курамдас белшектен, ею кезеннен: 1. Мифологиялык керкемдш-дши дуниетанымдык комплекстен; 2. пайымдаудын нэтижесшен - бшмнен турады. Кытайдын кене мифологиясы непзшде «Шань Хай цзин» («Таулар мен тещздер ютабы») трактатында, кытай акыны Цюй Юань шыгармасында (б.д.д. 340-279) сакталынган. Алгашкы космогониялык мифтерде дуние хаостан (хунь-тунь) куралган. Содан кешн гана эр нэрсе, сонын 1шшде - аспан мен жер пайда болган. Оте кене дэу1рде, аспан да, жер де болмаган заманда, элем турегз хаоска уксаган. Хаосты реттеген тур1 мен бейнес1 жок ею куд1ретт1 космостык алып куш. Сол турс1з тун,гиыкта дел1нген мифте, ею рух (немесе ек1 кудай) -инь жэне ян пайда болады да, дуниеш реттейдь Инь - ауыр нэрсе болгандыктан, одан Жер, ал Ян - женш болгандыктан, одан кек Аспан калыптасады. Кей1нненлн рухы аспанды, инь рухы жерд\ баскаратын болады. Ертедег1 кытайлыктар эрб1р нэрсенщ - судьщ, оттьщ, жанбырдын, кургактьщ рухын 1здест1рген, оны жасаган. Рухтар б1р-б1р1мен шайкаста болган. Рухы жогары Нюй-ва деген алып адамды да балшыктан жасай бастаган. Онын алгашкы жасаган адамдары кушт1, бай, акылды болган. Нюй-ва кей!н шаршай бастагасын, к1м болса соны - элс1здер мен денес1 сау еместерд1 жасап Ж1беред1. Эуелг1 философия ушш еткен нэрсе, ен алдымен, когамдык дуние-танымнын манызды бел1пн курайтын, жалпы дуниетаным мен элем бейнес1не рецк беретш архаикалык кезкарас пен мифология ед1. Алгашкы кауымдык Кытайды зерттеген галымдар 91

Ж.Ж. Молдабеков Кытай мифшщ сипатына, оныц мэдениеттеп орнына гана емес, жалпы оныц бар болуына катысты айтысады. Кытайда мифологияныц философияга Ежелп Грекиядагы сиякты елеул1 ыкпалы болган жок, б1рак ондай ыкпалдыц болу ын толык жокка шыгару да дурыс емес. бйткеш, философия мен мифологияныц жэне таза турде ем1р суретш архаикалык мэдениеттщ арасында эуелп философия бар. Ежелп Кытайда эуелп философия мацызды рол аткаргандыктан, оныц философияныц калыптасуына да эсер1 зор болды. Ежелп Кытай мифологиясына барша непзп мифтер юред1, атап айтканда, космогониялык (элемнщ жаратылуы туралы), антропогониялык (адамньщ жаратылуы туралы) жэне каЬармандык мифтер юредь Рулык когам ыдырап, мемлекет пайда болганнан кешн мифологияныц ыдырау удерю1 орын алды жэне онда уш непзп урд1с жеке карастырылады. Б1ршцпсшде б1ркатар сюжеттер накты болган окигалардай сипатталады. Мысалы, ондай жел1Н1 «Таулар мен тещздердщ Т131мшде» кездест1руге болады. Бул трактатта мынадай пайымдар кездеседк «Солтустш тещздщ аргы жагында Кара езеннщ солтуст1Г1нде канатты адамдар ом1р суред1. Бул халыкты Мяо деп атайды». Немесе: «Солтуст1кбатыс тец1зден ары, Кызыл езеннщ солтусттнде Чжан тауы бар. Сол жерде бет1 адамдш, денес1 жыланд1К1, б1р1Н1ц уст1не б!р1 орналаскан кызыл кезд1 Т1ке отыратын рух (Чжэнчэн) бар. Ол кездерш жумганда айналаны карацгы басады, кезш ашса жарык болады. Ол ештеце 1шпейд1, ештеце жемейд1, тыныстамайды Ол жел мен жацбырды шакырады. Ол Улы Тунекке жарык тус1ред1. Онын ес1М1 - Шамшырак айдаЬар». Мундай сюжеттер «Чжуанцзы», «Ле-цзы» жэне «Хуайнань-цзы» деп аталатын даостык трактаттарда да кездесед1. Б1рак олар таза кемекпп кызмет аткарады. Бул шыгармаларда мифтер кайсыб1р идеяларды туащцру уш1н немесе баска идеяга тойтарыс беру уш1н колданылады. Мифтег1 урдютщ уксас мэн1 мифт1к кеЙ1пкерлерд1 тарихиландыруга байланысты. Ол мифт1к окигалар мен кей1пкерлерд1 накты болган тарихы окигалар мен накты ем1р сурген кешпкерлер рет1нде суреттейд1. Ец танымал кей1пкерлер Фу-си (Бао-си), Хуан-ди, Яо, Шунь жэне Юй. Ацызда Фу-си алгашкы адам (оныц эйел! - Нюйва) жэне мэдени каЬарман ретшде суреттеледь 92

Ежелп унд! жэне кытай философиясы «Сицы чжуанда», ягни «Чжоу и» трактатынын екшнп бел1мшде ол «0згер1стерд1» ойлап табатын кешпкер туршде сипатталады: «Ертеде Бао-си Аспан асты елшщ ваны болган. Жогары караса - Аспандагы бейнелерд1 керд1, Темен караса - Жер д еп бейнелерд1 керд1. Кус пен ацнын, ернепн, ж ердеп тэртшт1 ацдады. Жакын (уксас) нэрсеш езш ен алды, Алыстагы (эртурл1) нэрсеш заттардан алды. Солардан бастап, рухы агарган Дэ-га ену ушш, Кептеген заттардыц касиетш жжтеу ушш, С епз триграмманы жасады». Бул дэстур онын 64 гексаграмманы орналастыру улпсш жасады дейд1. Даостык философтар Яоны, Шуньд1 жэне Юйд1 ом1рде болган тарихи тулгалар рет1нде танып, такты баскага беруд1 де тарихи дерек рет1нде карастырган. Б1рак кундфуцийшылдык философияга карсы болгандыктан, олар буган баскаша караган. Егер кундфуцияшылдар уш1н аталган тарихи кешпкерлер М1НС13 тулгалар рет1нде кабылданса, даошылдар оларды баскаша багалаган. Айталык, Кунд Фуций мен кундфуцийшылдар Яо, Шунь, Юяны жэне баскаларды дана деп бшсе, даошылдар уш1н олардын алдында болгандар гана нагыз данышпандар. Даошылдар такты баскага беруд1 сынаган. Сонымен ежелг1 Кытай мифологиясын жштеу урд1С1 рационалды сипатта болып, кейб1р идеялар мифологиялык мазмунынан толык не жартылай тазартылады. Эрине, бул удерю б1рте-б1рте жузеге асады жэне сонын аркасында Ежелп Кытайда эуелп философия, одан кеЙ1н шынайы философия пайда болган. Ежелп Кытайда билжке Чжоу эулет1 келгенде Шан-ди культш Аспан (Тянь) культы алмастырды. Аспан жалпыга б1рдей ен жогары туратын бастау рет1нде карастырылатын жэне ол жер бетшдеп бэр1н баскаратын куш. «Аспан - Жер» катынасына кундылык магына устелет1н. Будан «Аспан асты» (Тянь ся) дене атау шыккан. Бул сез кебше - «ел», «мемлекет» дегещц бшд1ред1. Кытай мемлекет1Н1н орталыктан баскарылганы белгш1; шенеун1ктерден куралган пирамиданыц басында билеугш (ван) турган. Билеуш1Н1н бил1п киел! саналатын. Ол т1келей Аспанмен 93

Ж.Ж. Молдабеков байланысып, Кектщ улы саналатын (тяиъ цзы). Сонымен Аспан угымы саяси-идеологиялык магынаны иеленетш. Карама-карсылыктар идеясы да терец ескшктен бастауын алатыны даусыз. Бул идея кептеген алгашкы кауымдык халыктарда кездеседь Ежелп Кытайда ол инь жэне ян б1рл1п туршде кор1шс табады. Инь эйелдш, карацгы, суык, енжар бастау; ян, керюшше, еркектш, жарык, жылы, белсещц бастау дегещц бщщредь Зерттеушшер атап ететшдей, эуелп кезде «инь» жэне «ян» таудыц не кыраттыц (бэлюм, киел1 таудыц не кыраттыц), сэйкесшше, карацгы (терюкей) жэне жарык (кунгей) беттерш белгшеген сиякты. Кешн олар мацызды дуниетанымдык эмбебапка айналады. Ертедеп бал ашу тэж1рибесше байланысты инь мен ян ©ЗШД1К тацбалык (рэм1зд1к) магынага ие болган сиякты. Ян бутш ( - ) сызыкпен, ал инь - уз1к сызыкпен (------) белгшенедь Кешн осындай сызыктардыц комбинациялары жасалган, ол туралы 613 теменде айтамыз. Осы жэне баска да жалпыламалык акыл-парасаттык тургыдан ецделш, кытай протофилософиясыныц курамына К1ред1 жэне оныц тулгалануы, шамамен, б.д.д. VIII г. жатады. Олар б1ркатар эдеби ескертюште кездесед1 жэне ондай ютаптардыц нег1зплер1 - «Ши цзин» («Эн ютабы»), «Шу цзин» («Тарих ютабы») жэне «И цзин» («©згерю К1табы»). Бул уш ескертюштщ тагдыры б1рдей болмаган. «Ши цзин» жэне «И цзин» бупнге дешн жаксы сакталган куйде жетсе, «Шу цзиннщ» тагдыры аянышты. Ол б.з.д. 213 жылы кептеген ютаптардыц тагдырын кушты, ейткеш оны алгашкы кытай императоры Цинь Шихуаннын (немесе Цинь Шихуанди) буйрыгымен ертейд1. КеЙ1н оны калпына келт1руге талпыныс жасалган, б1рак ол тагы да жогалып кетед1. Бул шыгармалардыц тагы б1р ерекшелеп - олардын авторлыгы тугелдей немесе жартылай Кунд Фуцийге телшедь Мысалы, белгш1 тарихшы Сыма Цянь (б.з.д. 2 - 1 гг.) солай жасаган. Сонымен катар, олар кундфуцийшш канондар жинагы болатын «Бес ютапка» («У цзин») жэне «Отыз ютапка» («Ши сань цзин») юрген. «Ши цзинга» терт тарау юред1, олар: «Гофын» («Патшалыктардыц енегес1»), «Сяо я» (« К 11Ш одалар»), «Да я» («Улы одалар») жэне «Сун» («Гимндер»). «Гофынга» он бес патшалыктыц эндер! енген. Мунда, непзшен, халык эндер! жинакталган. Оны 94

Ежелп унд! жэне кытай философиясы лирикалык, гашыктык, турмыстык, ецбекке арналган эндердщ такырыбынан ацгарамыз. «Клип одалар» мен «Улы одалардын» дуниетанымдык мазмуны бай. Олардын орталык жэне жалгыз эмбебабы - Аспан. Мэтшде «аспан» сезшщ кундел1кт1 колданысы мен дуниетанымдык эмбебапты танбалайтын «термин» ретшдеп колданысын б1рден ажыратуга болады. Б1р атап ететш нэрсе, Аспан адаммен жэне жермен б1рл1кте карастырылады: ейткеш «Аспан», «Жер» жэне «Адам» - ежелп кытайлык еск1 философиянын уш ен мацызды эмбебабы. Б1рак «Ши цзинде», непзшен, Аспан туралы айтылады. Дуниетанымдык тургыда «Жер» сирек колданылады, ал «Адам» бул тургыда арнайы белпленбеген. Б1рак, бутан карап, «Адам» эмбебабы жазба ескертюште мулде жок деуге болмайды, ейткеш онын айкын керппа болмаса да, ол бар нэрсе. Ен алдымен, «Аспан - Адам - Жер» катынасы ттн ен куралганын айту керек: аспан устшде, жер астында, адам ортада болады. Б1рак бул адам жер бетшде турады, ал аспан олардын устшде болады деген физикалык мэндеп вертикаль емес. Бул - кундылыктык эр1 дуниетанымдык вертикаль. Рас, «Ши цзинде» бул вертикальдщ курылымдык сипаты бершмейд1, онда Аспан б1р1нш1 орында турады. Аспанды «Ши цзиндег1» б1р1нш1 «Гофын» тарауын коспаганда, эндерд1ц, одалар мен гимндердщ басты кей1пкер1 деуге болады. Енд1 «Аспан» эмбебабыньщ сипатына кешей1к. Ец алдымен кезге тусетш нэрсе онын антропоморфтыц сипаты. Аспанныц таза адами касиеттер1 бар. Ол тгр!, жанды, ер1к пен акылдыц иес1. Ол астында болып жаткан нэрсенщ бэрш кадагалап турады: «Кектеп аспан темендеп жерге карап тур...». Аспан ракымды, жомарт, риза, риза емес, ашулы не кецшд1 болады. Аспаннын ек1нш1 ерекшел1Г1 - социоморфизм/, ягни оган жеке-адами сипат кана емес, элеуметт1к сипат та тэн болады. Эрине, мундай сипат ежелп Кытайдыц Чжоу дэу1р1 кезецш деп элеуметт1к курылыстан алынган. Социоморфизмнщ б1р1нш1 кырына Аспан мен Аспан асты елд1ц карым-катынасын ата-ана мен баланыц, отбасылык катынасы рет1нде пайымдау жатады: «О, Аспан, сен1ц улылыгыц аскак; Б1з сен! эке мен ана деп атаймыз». 95

Ж.Ж. Молдабеков Аспан адамдарга эдш ата-анадай карайды. Ол адамзатты жаратушы ретшде танылады. Отбасында сушкп балалар болатын сиякты Аспаннын суй1кт1с1 - билеупп, таксыр болады жэне ол «аспаннын улы» деген атауды иеленедь Аспанмен байланысты социоморфизмнщ еюшш кырында «Аспан - Аспан елЬ> жубы мемлекеттш курылыска сай, билеуци мен боданныц, таксыр мен халыктын катынасы ретшде пайымдалады. Будан «Вэнь-ван одасында» «аспан билеуппсЬ) немесе «аспаннын билеуипа» деген соз Т1ркес1 алгашкы рет кездесед1. «Ши цзин» бойынша, Аспан карапайым адамдардьщ емь рш бакылап отырады, б1рак, ол кебшесе, билеуип мен онын мацындагы адамдарды назарында устайды. Ол Аспан асты елше билеупп аркылы эсер етедк «Аспан патшага жарлык ж1беред1...», ал патша езшщ шенеун1ктер1 аркылы халыкка нускау беред1. Патша агзам - ец жогаргы билеугш жэне Аспан асты ел1 онын менш1Г1 болады: «Алыста аспан жатыр айналага созылып, Астындагы жерде патшадан баска ие жок». Кытайдын эуелп философиясындагы ушшип сипат, «Ши цзин» бойынша, щд\ретке балау, сакрализацияга байланысты. Аспанда билеушшщ гана емес, тэц1рд1ц де сипаты бар. Одан с^райды, оган ант беред1, оныц атымен ант 1шед1 жэне т.б. Мысалы: «О, патша, сеш аспан мэнп сактасын!». Ец акыры, Аспаннын торт1нш1 кыры - оныц таныл.мауы, ягни оныц эрекет1 мен ниет1н пайымдау мумюн болатын ешкандай сырткы нышандары жок: «К ектеп аспанныц 1стер1 б1зге беймэл1м, Аспаннын ерк1не тур-тус пен шс тэн емес!». Б1р1нш1 тус1Н1к бойынша, Аспанныц куаты мен бил1Г1 1С жуз1нде шекс13 болады. Ол Аспан асты елше бул1кт1, 1ндетт1, зиянкес жэнд1ктерд1 жэне т.б. ж1бере алады. Аспан адамдардьщ тагдырын катан турде алдын ала аныктап кояды. Б1рак «Ши цзинде» Аспан мумк1нд1г1н1н баска, карама-карсы тус1Н1Г1 де бар. Мундай тусшжке сай, кептеген бакытсыздыкка Аспан емес, адамдардьщ ездер1 К1НЭЛ1 болады. Енд1 «Ши цзинде» кер1нет1н бейнеш немесе адамды елестет1п кереЙ1к. «Элем бейнес!» деген угыммен салыстырганда, «адам 96

Ежелп унд! жэне кытай философиясы бейнес1» деген угым сирек колданылады. Б1з оны юм жэне кашан енпзгенш бшмейм1з. Концептуалды бейнелеуге Караганда, бейнеде, суреттеп сиякты, кеп нэрсе шындыктыц мифологиялык немесе керкемдш бейнесшен алынады. Енд1«Ши цзинде» кершетш бейнеш немесе адамды елестетш керешк. «Элем бейнест деген угыммен салыстырганда, «адам бейнес1» деген угым сирек колданылады. Б1з оны юм жэне кашан енпзгенш бшмейм13. Концептуалды бейнелеуге Караганда, бейнеде, суреттеп сиякты, кеп нэрсе шындыктыц мифологиялык немесе керкемдж бейнесшен алынады. Б1рак, Кытайдын эуелп философиясынын барлык эмбебаптары эл1 категория емес, жартылай бейне-жартылай категориялар, ягни «суреттер» деуге болады. Адамныц бейнес1 Аспан сиякты накты, арнайы бершмеген. Дегенмен де онын бар екеш унем1 мецзелед1. Ол «Ши цзинде» (эс1ресе, 2-4 тарауда) ею кырынан - а) билеушшщ боданы рет1нде; э) Аспанныц жаратылысы жэне баскару нысаны рет1нде кор1Н1с тапкан. Бул жердеп непзп нэрсе - адамныц Аспанмен байланысы, сондыктан б!з оган кеб1рек кецш белем13. Алдымен кезге тусетш нэрсе, адам барша Т1рш ш к иелер1нен жогары койылады. «Ши цзин» бойынша, адам - сокыр курал да, дайын зат те емес. Ол езш-ез1 жетшд1ру1 мумюн. «Клм де К1м рухани ерл1Г1н жетшд1рсе, Сол аспанньщ буйрыгына лайык болады, Кеп нэрсеш аспаннан сыйлыкка алады». Б1рак оны автоматты турде орындау мумк1н емес: «Аспанныц жазмыштары мен буйрыгын орындау оцай емес!» Демек, адам унем1 ез1не-ез1 есеп берш, ез1н кадагалап отыру кажет. Ол ушш оныц ерк-ж1гер1 болуы кажет. Бул касиет Аспаннын буйрыгына карсы шыгу уш1н де керек. «Шу цзиннщ» тарауында бастаулардыц сипаты мен болмысы бер1лед1: «Судыц туракты жагдайы - ылгалды болып, темен карай агу: оттыц жагдайы - жану жэне жогары кетершу; агаштыц жагдайы - И1Л1П, кайта тузелу; металлдыц жагдайы - сырткы эсерге багынып, езгеру; жерд1ц табигаты оныц дэнд1 кабылдап, ен1м беру аркылы кершедЬ>. Бул жерде бастаулардыц кайсыб1р зат рет1нде тус1ншет1н1н байкау киын емес жэне бул 97

Ж.Ж. Молдабеков тусшж ежелп грек философиясындагы эуелгг стихиям ар туралы тусшжке жакын. Кешн, эуелп бастаулар туралы ш м кытай философиясыньщ б!р бел1пне айналган кезде (б.д.д. IV - II гг.), бул элементтер зат ретшде емес, ци энергиясыныц ерекше б1р турлер1 ретшде тусшшетш болды. «Улы занньщ» екшлп жэне алтыншы тараулары адамньщ сипатына арналады. Б1рш1шсшде «адамньщ бес кабшетт мен олардын М1ндет1 санамалап керсетед1, екшлпсшде, «уш этикалык касиеттщ» сипаты бершедь «Бес кабшетке» келер болсак олардын кейб1р1 каз1рп кезкарас тургысынан кызык болып кершедь Мэтшде былай делшедк «Б1ршин - сыртцы келбет, екшпп - свз, ушпшп-кез, тертшип-одт/а^, бесшип -ой». Аталган кабшеттердщ касиеттерш тусшд1ру1 де кызык кершедк «сырткы келбетт1н касиет1 - кад1р-касиет, сезд1н касиет1 - акикаттан кетпеу, кезд1н касиет1 - етюрлж, кулактыц касиет1 - сактык, ойдьщ касиет1 - керегенд1к. Кдд1р-касиет катан м1нез-кулыкты калыптастырады, акикатты айткан укыпты болады, кезд1н етк1рл1Г1 кереген етед1, кулагы сак абай болады, керегендж даналыкка апарады». «Уш адамгершшпс касиетке» келеек, олар «Шу цзин» бойынша, елд1 дурыс баскару уппн билеуш1ге керек. Б1зд1нше, «бес кабшеттен» Конфуций 1Л1М1ндег1 «бес турактылыктыц» (у чан) эуелп бейнес1 байкалатын сиякты. «И цзинь» («0 згер1стер ютабы») жэне оныц 1Ш1ндег1 эуелп философиялык кагидаларга оралайык. «И цзин» - «Чжоу и» ескертюшшщ б1р1нш1 бел1п. Бул ескертк1шт1н ек1нш1 бел1пн «И чжуань» курайды, оны баскаша «Ши и» («Он канат») деп атайды. Бул - жет1 трактаттан туратын б1р1нш1 бел1кке жасалатын туащцрулер жинагы жэне бул трактаттардыц ушеу1 ек1 бел1мнен куралады. «И чжуань» б.з.д. гг. пайда болган деп есептелед1 (бул кезде Кытайда философия бар болган). «Чжоу идщ» б1р1нш1 бел1П, ягни «И цзин», 64 гексаграммадан, гексаграммалардыц атауынан, эрб1р гексаграммага жэне гексаграмманын эрб1р сызыгына бер1лген афоризмдерден куралады. Мамандар бупнге шей1н «И цзин»-н1ц кандай шыгармага жататындыгы туралы мэселеде, ягни - ол философиялык (дэЛ1рек айтсак, эуелп философиялык) мэт1н бе, элде оган кешн дуниетанымдык магына устелген бал ашу куралы ма? - де98

Ежелп унд! жэне кытай философиясы ген мэселеде корытындыга келген жок. Мэселенщ мэш а бул шыгарманьщ кептеген гасырлар бойы бал ашу куралы ретшде пайдаланылып, танымал болуында. «И чжуаньга» юретш «Шогуа чжуань» деп аталатын б1р тус1нд1рмеде былай делшедк «бткен заманда жетшген даналар 0згер1ст1 жасайтын, Олар табигат (син) пен тагдырды (мин) реттеу кагидаларын уйлес1мд1 етуге талпынган. Ол унпн (олар) Аспаннын Даосын аныктап, Инь мен Янга атау берген, Жер Даосын аныктап, оны ж щ ш ке жэне катты деп атаган, Адамнын Даосын аныктап, оны Жэнь (Озаралык) жэне И (Эдш дж ) деп атаган. Осы эуелп уш (Даоны) б1ржт1рш, оларды еселеген, Сондыктан Озгерюте алты сызыктан символ жасалган. Олардын б1р б е л т - инь, б1р б о л т -ян. Кезектесу жвдшке жэне катан (сызыктармен) берш ед1, Сондыктан 0згер1сте алты калып танбаны курайды». Ежелг1 кытайлык даналар, ец алдымен, уш Даоныц аракатынасын сипаттай алатын дуниетанымдык жуйен1, элемн1ц бейнесш жасайды. Мундай элем бейнес1 гексаграммалардыц белгш1 б1р жуйес1 тур1нде бейнеленген. Бул сурет статиканы емес, козгалысты, айнымалыльщты («езгер1стерд1») бшд1ред1. «0 згер1с ютабы» адамды жагдайга байланысты енжарлыкка да, белсендшкке де багыттайды. Б1рак жалпы бул ютаптыц мураты - эрекет жасамау (у вэй) болатын даошылдыкпен салыстырганда, адамды эрекетке бастайды. Ерте Кытаыдагы дт. Индия - дшдердщ орталыгы болса, кене Кытайда элеуметтш этика мен эюмшшк тэрт1бше о бастан-ак улкен мэн бершген. Ежелг1 Кытайда табигат, элем зацдылыктары Кудай идеясына шогырландырылды, кудай - рухани бастау ретшде каралды. Мысалыга «тянь» тутас аспанды, тулгасыз бастауды бшд1рд1. Мунда дуниеш жарату идеясы туралы, сонымен оныц басталуы мен аякталуы туралы эцпме болмайды. Дуние - мэнп, туйык шецбердег1 айналымда езгерш жатады. Кунфуцияда Д1НН1Ц барлык атрибуттары - храмдар, культка табыну, мифологиялык рэс1м-салттар, этикалык жэне элеуметтшсаяси 1Л1мдер бар. Тек адам мен когамды б1лд1рмейт1н, элемде баскаратын кудайдьщ рел! айкындалынбаган. Аспанда жалпы99