lfi$2il9lf$-o:2B-,aW{o'UEO
PEPERENHAN
(Kandagq Unak-anilq Rusiah Basr Sunda)
PEPER.ENIAN
(Kandaga, Unak-anik Rusiah Basa Suda)
Dizusun hr :
Drs. Ahmad Hadi
i Ade Wkaya, BA
i Drs. R. Saleh
I Drs. Ende Sudiman
Drs. Taufik Faturohman
Drs. Budi Rahayu Tamqyah
Dra. Ai Kordiati
I
(
{i
1\
iJ!\\\
t[\\
Penerbit C;5t/- GEGER SITNIEN Bril@g
rgtl
:.;
PEPERENIAN
Ganaagar Unak-anik, Rnsiah Basa Suda)
Disusun ku: Drs. Ahmad Hadi, spk.
Dite$itkeun ku Penerbit CV. Gegcr Sunten Banduog
Ciakan kahiji, 1991
Gambar jilid kcngiag Tsna Saleh
Gambar-gambar kcnging lwan Darmas"an sar€ng Bitdi Ri)"anto
EAK CIPf,A DETNCTAYUNGAN K(i UNOEIG.T'NDAI{G
ALL RIGIITS RESERYED
. PANGANTEUR
Dugi ka danget ieu, buku-buku pangdeudeui pangajaran basa
Sunda teh karaos kirang keneh. Atuh teu matak heran upami kakuping
sora-sora humandeuar ti paraguru basa Sunda di sakola, majar ngaraos
abot ngajarkeun basa Sunda, jalaran heureut pakeun kirang bahan.
Tangtos bae, ieu teh hiji reregeci anu kedah tiasa diungkulan enggoning
ngaronjatkeun ajen pangajaran basa Sunda.
Dumasar kana hal eta pisan, sim kuring saparakanca nyusun ieu
buku Pepere nian, manawitiasa dianggo sumber pangrojong pangajaran
basa Sunda eepengeun guru sareng murid. boh diSD, diSMTP, atanapi
di SMTA. Bahan-bahan nu aya dina ieu buku ngahaja kenging milih
supados luyu sareng materi nu aya <lina GBPP basa Sunda
Atuh kanggo umum anu hoyong mikawanoh basa sareng budaya
Sunda. ieu buku tiasa dianggo cepengan, minangka panganteur enggo-
ning neuleuman budaya Sunda nu langkung jembar.
Sanaos teu patos lengkep. nu nyusun sakedah polah ngusahakeun
supados materi dina ieu buku tiasa ngebrehkeun kabeungharan basa
sareng budaya Sunda Kumaha beungharna kecap-kecap basa Sunda
upamina, baris kagambar dina bab Rupa-rupa Omongan, Rupa-rupa
Diuk. Rupa-rupa Leumpang, atanapi dina bab Obahna Anggata Badan
Sawatawis materi ngahaja diwuwuhan ku gambar lr4aksadna. supados
sing saha anu hoyong mikawanoh barang-barang warisan budaya
Sunda. tiasa terang kalawan jentre kana barangna,
Dina mahabuna kamajuan elmu pangaweruh kiwari, umumna nu
diudag teh pasualan atanapi pangaweruh nu anyar. Ku kituna.
sabengbatan mah ieu buku teh sapertos nu teu aya pupurieunana da
dasat hiji pabetekan nu eusina paparabotan heubeul. Moal boa seueur
di antawisna anu tos teu dipikawanoh deui ku balarea. Tah, bilih teras
lapur kateureuy waktu, urang pulungan deui nu tos nyarahcal ma-
ruragan-laleungitan teh Eta cenah tos teu luyu sareng paneka jaman,
keun bae, da ieu mah niatna oge kapan ngampihan. Bilih bae jaga
anak-incu katambias, lali ka purwadaksi.
Tangtos bae ieu buku teh seueur keneh kakiranganana. Ku kituna.
panyawad sareng pamair ti sadayana kalintang diantos-antosna.
Pamungkas, nu nyusun ngahatu*err';?n-uhun ka kersana Bapa M'O.
Kusman, anu parantos kersa ngaderes sareng nye.rungsum'ieu buku tina
sagala rupi kakirangan. \ ---.\
Nyanggakeun.
Bandung, Desember
Panyusun
EUSINA
kaca
PANGANTEUR 5
EUSINA 7
1. KECAP PANGANTEUR ,... ....... I
2. UNDAKUSUKBASA : . . .. . 12
3. NGARAN ANAK SASATOAN . 28
30
4. NGARAN KEKEMBANGAN ... 32
33
5. NGARAN PATUIGNGAN . . . . 33
6. KECAP SESEBI,ITAN (STPAT) 34
A. Kaayaan/Sipat Barang
B. Kaayaan/Sipat Jdlma
I 7. KECAP SESEBUTAN WAKTU 46
A.I 46
Sesebutan Waktu dina Sapoe Sapeuting '47
t
rJt B. Sesebutan Waktu Sejenna 47
I C, Sesebutan/NgaranUsum-usuman
51
t
8. KECAP SESEBUTAN BILANGAN
A. 'Kecap Sesebutan Bilangan (Nuduhkeun Jumlah) 51
B. Kecap Sesebutan Bilangan nu Dilarapkeun kana Barang
,l nu Tangtu 51
I C. Ukuran Beurat jeung Lobana Pare 53
'J D. Ukuran Panjang jeung Lega :: . . . . 54
I 9. NGARAN.NGARAN WANGUNAN 55
A. Rupa-rupa Wangunan lmah Sunda Buhun RA
B. Ngaran-ngaran Babagianlmah ...... i
C, Ngaran Wangunan/Parabot Paranti Meuntas 58
60
10. NGARAN.NGARANPATEMPATAN . . . . 61
J 1r. PAI<AKAS/PAKARANG URANG SUNDA 63
86
I 12. PANCARAKEN (HUPA-RUPA PARABOT DAPUR) 121
i 13. RUPA.RUPA NGAI.A SASATOAN 121
A. Ngala Sasatoan di Letrweung . . . 122
B. Ngala Lauk
.14. NGARAN RUPA.RUPA I(ASAKIT . . . ;. 129
15. PANYARAMAN
133
A. Panyaraman lGlakuan Kurang Hade .
B. PanyaramankeurnulGkandungan..... 133
C. Panyaraman keur Awewe nu canKawin
134
:i
-l
l
I
16. CATURANGGA .t.ti. 135
17. PANCAKAKI ....
18. SESEBUTAN HUSUS MOI.AH BARANG 139
19. SESEBUTANKAJELEMA.... 142
20. NGARANRUPA-RUPAOMONGAN
21. OBAHNAANGGOTABADAN 14
A ObahnaSuku .
B. Obahna Leungeun .. ... i 146
C. Obahna Sirah . 146
D. Obahna Panon 146
E. Obahna Biwir/Sungut
F. ObahnaAwak. i+g
22. RUPA.RUPA DIUK 150
151
23. RUPA.RUPALEUMPANG ... 152
24. MMBEUAN JEUNG RARASMN 154
A. Aambeuan 160
B. Rarasaan 160
160
25. tsTil-AH NU PATAU JEUNG TATANGKATAN/DANGDAUN-
162
AN .. 162
A. lstilah Husus 163
B. Ngaran-ngaran Pentil. 163
C. Ngaran Buah Ngora jeung Sipatna 163
D. NgaranBuah...:...
1&1
26. ISTII.AH NU PATALIJEUNG SASATOAN 181
A. .lstilah Husus dina Sasatoarii, . . . 165
B. SoraSasatoan .... 165
C. "Pakarang* Sasatoan
166.
....27. PAIGKAS NU DIPAKE NGAWULUKU 170
'28. slstNDtRAN 170
174
A Rarakitan 176
B. Paparikan
C. Wawangsalan .... '182
29. KAULINAN BARUDAK 191
.... 197
30. PKAUWHPMUUHRANGKAUH 203
31. 21A
32. BABASANJEUNGPARIBASA 216
.33. KECAP.KECAPTINA.BASAKAW
AWAK34. NGARAN BABAGIAN M
DAFTARPUSTAKA
8
t
i
{ 1. KECAPPANGANTEUR
I
I
I
t
I
It.
Dina basa Sunda aya nu disebut kecap panganteur, boh kecap
panganteur pagawean boh kecap panganteur kaayaan. leu kecap pa-
I nganteur teh gunana pikeun ngantebkeun caritaan. Geura titenan ieu
l kecap-kecap panganteur di hardap.
t
i am dahar
I
It barakatak seuri
I bek dahar
i
berebet lumpat
f
berewek soek/soeh
brur ngapung
b/ak ningkaiak
b/ok bahe
b/ug labuh
b/uk nangkuban
bray beunta
bray beurang
bray caang
bray mukJ
breg hujan
: brus mandi
bars asup
burusut ngising
cat unggah
c e rcn lieung n gomon g/nyarita
celengok nyium
cep tiis
cer kiih
ceuleukeuteuk seuri
cikikik seuri
c/ak tumpak
c/eng ngacleng
clik murag (barang anu leutik)
cong nyembah
crot nyiduh
deker dahar
deker digawe
dug sare
gampleng nampiling
gantawang nyarekan
gap nyagap
gaplpk nyabok
gedtEl indit
gek diuk
geleber hiber
geleser maju
gewewek ngegel
gok paamprok
goledag ngedeng
hing ceurik
jedak diadu
jeduk tidagor
lep jempe
lep iempling
l/eng luncat
jol (orojol) datang
lruf turun
lung nangtung
kecewerkiih
kerewek nyekel
kop nyokot
kuniang hudang
/ar ngaliwat
/af poho
/eguk nginum
/ek neureuy
/eos indit
10
/ep teuleum
/es leungit
/u/< tungkul
nging (ngeng) ceurik
nyah beunta
nyehimu
nyel ambek
nyot udud
orolo utah
paralak huian
pelerryun vdtd
pes pareum
p/uk murag
pok ngomong
pudigdig ambek
rap dibaju
reg eureun
regot (rot) nginum
rengkenek ngigel
rep tiis/jempe
reup peureum
reup poek
reup S€.te
s;€brut narajang
sedut fdut hitut
segruk ceurik
/si ri ntin g s ir intrT nyampeurkeun
terekel naek
tret nulis
11
2. UNDAK-USUKBASA
(RAGAM BASA: BASA LOMA JEUNG BASA LEMES)
Basa Loma Basa Lemes Basa Lemes
fteur ka Batr.lr)
(keur ka Sorangan)
abus, asup lebei lebet
acan, tacan, encan teu acan teu acafi
adi adi rai, rayi
adu adu aben
ais emba.n
ais kanggo
ajang, keur. pikeun haturan
aiar arar wulang, wuruk
aji; ngaji ngaji ngaos
akang akang engkang
aki pun aki tuang oyang
aku, ngaku aku, ngaku angken, ngangken
ali ali cingcin, lelepen
alo kapiputra
alus pun alo sae
ambeh. supaya, sangkan sae
ambek supados supados
ambeu, ngambeu ambek bendu, wera
amit, amitan ngambeu ngambung
anak permios. permios
anggel pun anak putra, tuang puira
anggeus, enggeus bantal bantal,kajang mastaka
rengse parantos
12
angir, diangir dikuramis dikujamas
anjang, nganjang ngadeuhcus natamu
angkir, diangkir diondang, disaur diulem, disaur
antafa antara
anteur, nganteur enlawis
jajap,ngajajapkeun nyarengan
anti, nganti, dago, nganlosan ngantosan
ngadagoan
\ arang, langka awis-awis awis-awis
t arek bade, seia ba{e, seja
I arep, n9areP-ngarep
ngajeng-ngajeng ngajeng-ngajeng
ii
ari dupi dupi
i
j
asa, tatasaan
raraoSan raraoSan
ii asal kawil kawit
i aso, ngaso n9a30 lsloson
pasafoan pajaratan
,t astana atanapi alanapi
ari-ati atos-aios
il atawa
t ati-ati, kade
atoh, bungah bingah bingah
awak awak salita
awSwe awawa istri
baberi, gampeng gempil gampil
babatang mayil layon
baca aot ao3
badami bbllddrtrnelrln''l badenlcn
b.derat
nytcat
badega ranctng rancang
bao, kcun bao rewbr, lau laubs tlwbE, t.u tawios
bagca begre hrt,'tn
bagcur begrur taa mrnah
bahoula kepungkur
hpunglur
beju beiu ntrukrn/enggoan
bekti baklor
belbr
belik, mulang wrdgrul mulih
balur belur lulur
bangga srsah gcsah
bangun bangun saPgrbs
bantu, babantu bsb.ntu ngiring ngedamel
bapa pun bep. tuang ram!
baraya, dulur rerehan, wargl werga
bareng, reujeung sarcng Sarang
13
ba16to kapungkur kapungkui . ,
batuk bbntuk . ,. gohgoy I'
batur; babaturan "rerencangan rerencangan
bawa bantun candak l
ku emutanl bawiraos
bawarasa' seep ku emutap, bawiraos
benlsn
beak begang seep
wawartos. popoyan
beda bendo benten
leres
begang, kuru asma langsip, langsit
maparin, masihan
beja, bebeja pangesto, pengestu, wFwartos, pupulih
aya hibar
bendo beubeur' udeng
beuheung
bener, enya beuki, seneng leres
palih
bengek, mengi ampeg
mesef
bere; mere . :. kenging ngahaturnan, ngaleler
beungeut ..
berekah siang damang, wilujeng
beubeur abot ' :', ... beulitan
beuheung' padahdrhn tsnggek.
pun bibi
beuki sedep
mapaiinkeun;
beulah palih
ngetang ', ,
beuli, meuli bingung ngagaleuh
beunang . kenging
beungeut
mireungeuhi ningal pameunteu, raray .
beurang
birit, bujur , ,. siang
beurat .:. tiasa
beuteung ,. '. .,.': abol
bibi .,... birih
patuangan, lambul
bikeurt, mjl<eun ..,. bisul .. '
luang ibu
,. ri, ,t j bitis
biwir ngahatufkeun!
bilang, milan(1,,:,..) tiasa jadi
gaduh nyanggaksun
bingung .,-.., .-j" .: .
udur s6sih, : ngetang
karcseban ewed
bi!9u,.q,geu h'.m ireu n g eu h ningali
birit, bujur imbil
bisa iasa r ';
bisi ,,. bilih
bisul :
bitis gambuh
.>
biwir . w€ntis
lambey
boa tiasa jadi
boga kagungan
bolonan, koloran kareseban
Pelangen
14
buang, bubuang, miceun kabouralai
ngising
budak budak murangkalih
bujal bujal, puseur udel
buka (puasa) buka bobor
bukti buktos buklos
- bulan sasih sasih
bungah, gumbira bingah bingah
burit sonlen 90ntan
buru bujeng dujeng
butuh perlu peryogi
I cabak, nyabak nyabak nyepeng
I cacangkir, cangkir cacangkir, qangkir tangkepan
I cageur pangesto,pangestu damang
,!,l calana calana lancingan
t candung candung wayuh
I caneut, nyanout nyan€ut ngaleueul
i' cangkeng cangkeng angkeng
cape cape palay
caram, carek, nyarek nyarek ngawagel
carang, langka awis, awis-awis awis, awis-awis
carecet saputangan salempay
; carek, nyarekan nyarekan nyeuseul
,t carita, omong, nya- nyangg:P nyarios
a\ rita, ngomong
:
cecewok obeh, ombeh obsh; omboh
cenah cenah saurna
cekel, nyekel nyokel nyePeng
celuk, nyeluk, gero, nyauran ngagenlraan
ngagsroan
ceuli ceuli cepil
ceurik ceurik
cici, nyician nyician nangis
cicing matuh
ciduh ciduh mairan
cik, cing,
cikal cobi calik, linggih i
ciling, pacilingan cikal
kakus ludah
cobi
pulra pangagsungna
jamban
ciri tanda tawig
cium, nyieum nyieum ngambung
15
i1
,{
I
cokot, nyokot ngabantun nyandak
cukup, mahi cekap cekap
culur, dicukur dicukur diparas
cumpon, nyump9nan nyumponan nynaosan
cunduk, datang dongkap sumping, rawuh
daek daek, purun kersa
dagang dagang icalan
dahar neda tuang
dangdan dangdan dangdos
dapur dapur pdwon
denge, ngadenge nguping, mireng ngadangu
deukeut caket caket
deungeun-deungeun nu san€s, sanes nu sanes, sanes
wargi wargi wargi
didik, ngadidik ngatik miWuruk, mitutur,
miweiang
diri diri
diuk diuk salira
dubur dubur calik, linggih
duga. kaduga kaduga palawangan
duii kiat
dumeh, lantaran artos artos
jalaran ku margi
eleh
cling. ing€t eleh kawon
cmboh, tambalt emut
s€tu. ngprfrrl(oun, €tfrul ''l iambih
nurut tambih nggstokeun
rndong, nglndong
8fa ngoslok€un
ombung
smct, sa€met, saeutik ngcndong kulem
isin lingssm
endeng, sacndeng- alim, narah (awewe) teu ksrsa
seutik saeutik
endeng salamina sapapaosna
enggon
eukur, keur parnondokan pangkuleman
eusi, ngeusian nuju nuju
euweuh ngelebetan ngalebetan
gancan9 teu aya lGu aya
gandek enggal enggal
gandang rencang rencang
gandeng baribin
16
ganti ganti gentos.
gardeng, reregan gardeng lalangse
gawe gawe damel
gegel gegel landep
gede gede ageung
gelung gelung sanggul
genah, ngeLrnah raos rao s
gering udur leu damang
getol getol kersaan
geuing, ngageuing ngageuing ngdmutan
geulang geulang pinggel
g6ura, Pek, h6g g€ura, mangga mangga
geuwat enggal enggal
i gigir, gigirsun gigireun gedengeun
gilir, bagilir bagilir bag€ntog
I gimir gimir reniag manah
gado, gogoda, cocoba cocoba cocobi
goreng, iore goreng awon
gugu, ngagugu nurut lumut
guguling guguling pspedek
gura-gifu gura-giru enggal-gnggalan
gusar, digusar digusar dipeper
haben habsn lcras-t6fasen
hadir, ngahadiran nungkulan ngaluuhan
hal, perkara Pcrkawir'* pcrkawis
halis helis kening
hampura, maap hrpunbn hrpunton, haksama,
hak$mi
hareup Payun payun
harega, harga harga psngaos
harti hartos harlos
hale hato manah
hawatir, walir, karunya walir hawatos
hayang hoyong palay
hayu mangga mengga
helok hcran hemcng
heso, susah, pelik sosah sssah
heuay heuay sngob
heubsul, lawas heubeul lami
heug, saug mengga mangga
17
hili, tukeur liron gentqs
hina laip
hirup hirup laip
hitut hilut jumeneng
hudang hudang
huntu huntu kabobosan
hutang hutang gugah
iber, beja, warta wartos waos
idin widi sambetan
igel igel
iket totopong vvartos
ilik, ngilikan ningalan widi
ilu, ngilu ngiring
imah rorornpok ibing
impi, ngimpi impan, ngimpen udeng
imut imut ningalian
incu pun incu ngiring
indit, miang mios bumi
indung pun bhng impen, ngimpen
inggis, risi inggis, risi mesem
inleum, nginjeum nambut tusng putu
inum, nginum leueut, ngaleueut angkat, jengkar
irung irung tuang ibu
isuk, isukan eniing rempan
iteuk nambut
itung iteuk "." leueut, ngabueut
iwal, kajaba pangambung
jaba itung enjing
jaga kajaba tetaken
jalma, jelerna jaba €tang
k4abi
' jauh iaga jabi
jatmi
jawab iagi
jero tebih jalmi
jeung walon
jiga lebet tebih
jima sareng waler
jinah lcbet
iiga sareng
iual sapaismon saP€rtog, sakarupi
jugjug jinah sapalemon, saresmi
juru, ngajuru ngalambangsari
ical
r8 bujeng ical
ngalahirkeun bujeng
babar
kabar, beja, warta wartos wartos
kabeh, kabehanana sadayana sadayana
kabur, minggat minggat lolos
kacida, nataku, naker, kalintang kalintang, teu kinten
panteg wargi-wargi sadayana
kadang, kadang warga kadang wargi
ka.ieun, keun bae sawios sawios
I kakara, karek nembe nembe
l
kalan-kalan,sakapeung sawaklos-wakios sawaktos-waktos
I kalenger, kapaehan k4aehan,kapiuhan kapidara
{I karembong kekemben kekembsn
I kari, tinggal kantun kantun
I kasakil, nlrri kasakit, kanyeri kasawat
I kalara, kacair,i katawis katawis
I kapalang, kagok kapambeng kapambeng
IJ katuhu katuhu lengen '
kawantrr kawantos kawanbs
kawas, seperti saperlos sapertos
kawin nikah iatukrami, jatukrami, rendengan
kede ksnca kiwa
kejo, sangu sangu sangu
kelek kebk ingkab
' karinge{ karinget
kesang ebog
kedeng, ngedeng ngcdcng dutrung'
keris --- kerb kanggo, haturan
keur, plkeun kanggo
I kiih kahampaqgor kahampangan
I ikira, sangka, r{gira, nginten nginten
nyangfta
kocap, koca$oun, *acarioskeun' kacarioskeun
bcaritaksrn
kolot kolot sepuh
. komo, sumasonna korno,iumewonna sumawonteh
kongkorong kangkalung'' kangkalung t
kop, pck mar€ga mangga "
kuat kiat kiat :
kubur kaluat kaluat
kudu kedah kedah
kuku
kuluwut, nguluwut kuku tanggay
nguluwut,nguyung ngangluh
nguyung
19
kumbah kumbah wasuh
.
kumis kumis rumbah
kempel
kumpul kempel kantos
kungsi kantos kirang
rimbitan
kurang kirang
sim abdi -
kuren, kurenan rimbitan
puntang
kuring, sim kuring abdi, sim :abdi geubis
niangkon
kutu kutu sanes
labuh iabuh
iahun, ngalahun ngalahun
lain sanes
laju laju laieng
pameget
!aki, lalaki lalaki paieng
laku, payu, laris pajeng
lalajo nongton nongton
lamun, upama upami upami
lanceuk pun lanceuk tuang raka
lantaran, sabeb, marga .iala.an, sabab margi
lapar lapat
palay tuang
larung, liwat, kalarung kalangkung kalangkung
laun, laun-laun lami-lami lami-lami '\\
[eho leho umbel
lengoh le ngoh teu nyandak nanaon
letah lctah ilal
letak, diletak diletak- diilat
lebah, palebah leresan leresan
leumpang loumpang angkat
leungcun lcngaun Panangsn
ical
) leungit leungil
leutik allt alI
leuwih langkung langkung
lami
lila lami ngawurukan, miwejang
magahan, mapagahan maPagahan
mahal awis awis
maksad
maksud maksad tsu kagungan nanaon
malarat, miskin jalmi teu gaduh wengi
mayun
malem wengi mamajeng
siram, ngebak
malik malik (lbu, Bapa, Ayi, jst.)
mamayu mamayu
mandi mandi
manah, hidep
20
mangka, sing, muga rnugi mugi
mangkuk, ieu mangiuk tou kanbs teu kantos
pupus, tilar dunya
maot maot marhum, suargi
layon
marhum mdrhum,Fnafia satouacanna
mayit langkung sae
mayit cekaP
memeh, samemehna sabuacanna panginten
mending, leuwih hade langlruqg sae arryitna, kawitna
etang-etang
meujeuhna rneupuhna manfu
sering
meureun paaginien lisah
m€rtua
rnimiti, mimitina kawiha ageun9
mugia
minangka ctang-otang menggah (ing)
rempag
,l minantu minanht
sering mirah
I/ mindeng",Femen. ny€nyepan
minyak hsatt sailao3
, mjloha mertua
i rnontok piwuruk, piwejang
monb* ngaluuhan
I muo9
fnuga mugi jenengan, kakasih
i raos
mungguh menggah a'lom
) tuang eyang
mupakat, rompl.tg m.upal€t, rempug nyaosan
murah mirah uninga
muriang
rnuriarq le'lguinaicsann kulem
najan,pafandene, sanaoS mHua manah
landong
sanaim ulem
rnasehd,, papatatt nrs€hat papatah ngdor€skeun
nungk&hn nungkutan
n.gan mun9
ngaran wasla" nami
ogeunah ngaunat
'nnign0ira ngofa
noftonan pun nkri
nyaosan,
nyaho nyumponll
lerar€
nyana nginbn
nyarhg
nyaring nyobwodof
obat ubar
nyolowador ofldang
obat, ubar ' ngdereOreun
ogan, ondang
ome, ngomeari,
mcnerkeun
21
paham paham, ngartos nganos
paiu, maiu majeung maieng
pake, make nganggo nganggo
palangsiang, bisa jadi tiasa jadi tiasa jadi
palar, dipalai dipalar dipamrih. dipambrih.
palebah leresan leresan
palire, malire malire merhatoskeun
paman pun paman tang rama
pamajikan pun bojo tuang rayi, geureuha
pancuran, kamar mandi jamban jamban
pande. mandean mand€an mapadani, nyamian
pandeuri ti pengker ti pengker
pang, pangna. nu matak nu mawi nu mawi
panggih, manggih, timu, mendak mendak
nimu
pangkat, kadudukan kadudukan kalungguhan'
pangku. mangku mangku mangkon
panitih (perhiasan) panitih san g ketan
pano n panon soca
pantar, sapantaf sapantar sayuswa
paparah, dipaparah dikinten-kinten dikinten-kinten
parak, marak marak munday
paribasa paripaos paripaos
pariksa. mariksa mariksa marios
parna wales
repot ...
paro, saparo sapalih sapalih
parok, teu parok teu sami teu sami
Pasti, tangtu tangtos tangtos
pati. teu pati teu patos teu patos
matuh linggih
) patuh, matuh
payu ng payung Pajeng
pedah, sapedah ku margi, ialaran rehing
penta, menta mundut
neda, nyuhunk6un
pecak, mecak, nyoba nyobi nyobi
pegat, kapegat kapegat kaandeg
penc€t; mencetan meusr'ulan meuseulan
pGrcaya pcrcanten percanten
perelu, perlu pe(lu pcryogi
p€rmisi permios permios
psuting wengi w6ngi
22
pianakan pianakan wewetqngan
pihape, mihape wiat ngawew€ratan
pikir pikir manah
piligenti piligentos piligentos
pili.h, kapilih kapilih kaselir
pindah pindah ngalih
pingping pingping paha
pipi pipi damis
pirang-pirang pinten-pinten pinteF-pinten
poe dinten dinten
poho hilap lali
potong, poPotongan patilasan patilasan
pribadi paribados ku anjeun
prihatin prihatin prihatos
puasa puasa saum
puguh,'tangtu tangtos tangtos, kantenan
purun purun kersa
rarabi rarabi garwaan
raksa, pangraksa pangraksa Panangtayungan
ramo ramo rgma
rampes mangga
mangg8 :
ranyed, ngaranyed ngaranyed ngalambangsari
rasa, rumasa nimaos rumaos
rea, loba sauout seuour
16ceh receh artos alit
resep; karesap karesep kalangenan, kaseneng
reujeung bareng sareng
) reunguh kakandungan bobot, ngandeg
reureuh rgureuh ngaso
rieut rieut Puyen9
rikip, ririkipan iirikipan rsr9nc9Pan
ripuh ripuh repot
robah robah robih
roko, ududsun roko sesgpgun.
rua, sarua sarupi, sami sarupi, sami
rujuk, rempug remPug rempag
rumaEa rumaos lumaos.
rupa, warna rupi rupi
rusuh, rurusuhan enggal-enggalan enggal-enggalan
saba, nyaba nyanyabaan angkat-angkatan
?3
sabot keur waktu waktqs :
beubeur
sabuk, beubeur sayagi beulitan
tamada sayagi
sadia, sayaga sagala tamada, tomada
saksdap saniskanten
sadu, sasadu kasakit sakedap
sakur kasawat
sagala lepat sugri
salahsawios
sakeudeung pun lanceuk .lepat
salamet salahsawios
sakit, kasakit sambeang caroge, tuang raka
salesma wilujeng
saku r i salempang netepan
pileg
salah salempang, reiag
manah
salahsaurang
salaki
salamet
salat, solat
salesma
salempang, hariwang
salin, disalin disalin gentos
samak amparan ampafan
sampak, nyampak nyampak nyondong, : kasondong
sinjang sin jang
samping kasanding
sanding, kasanding sapafanlos kasumpingan
sanggeus saparantos
san9gup sanggem sang9em
saniskanlen saniskanten
-\ saniskara saperttls saPertos
mondok kulem
saperti
sala
sarerea sadayana sadayana
sarta, jeungna deui sa.eng saren9
sarua sami sami
sasarap, neda- tuang tenjing-enjing)
sasarap (eniing+niing)
sawah sawah serang
seien seien sanes
seleh, nyelehkeun masrahkeun nyanggakeun,
ngahaturkeun
selewer. nyelewer midua hate midua manah
semah tamu tamu
sssa, kari kantun kantun
sebut sebat sebat
sedih sedih sedih, sungkawa
24
d,
semet, setek wangkid wangkid
senang senang raos manah
s9rah, nyerahkeun mirak, ngeser
seubeuh mirak warEg
seupah, nyeupah gesek ngalemar
seuri gumujeng, kahaturan
siiar, nyiar . nyeupah milari
sibanyo wawasuh
seuri
milari
sibanyo
simbut simbut kampuh
sirah sirah mastaka
sirit larangan larangan
sisig sisig susur
sisir pameres pameres
soara, sora sora soanten
sono sono honeng
sorangan sorangan nyalira
soro sont€n sonten
sugan, manawi manawi manawi
suku suku aampean
sukur, nyukuran nganuhunkeun nganuhunkeun
) sumawon, sumawonna , gumawonten sumawonten
ngab€rssihan nyepitan
sunat, nyunatan
sungut cangkem" baham
supaya supados supados
surat serat serat, t€tesan
suruP, kasurupan kasarumahan kacalikan
susu susu pinareup
suw€ng suweng kurabu, giwang
.suwung suwung suwung, seweng
tabeat adat panganggo
tadina awitna, kawitne kawitna
,tai kokolor kokotot
taksir, naksir, ngira nginl,en-nginten ^ ngintsn-nginton
taktak hraju
taktak
talatah wiat Saur wiat saut
tambah tambih wuwuh
lampa
tampi bmpi
tampolong tampolong,tompat pangludahan
tanda, ciri luSah tawis
tawis
25
tangen, katangen kanyahoan kauninga
tangga, tatangga iatangga tatangga
tanggung (awab) tanggel
tangtung, nangtung nangtung tanggel
tanwande, tangtu tangtos ngadeg
taros tangtos
tanya nanging pariksa
tarang
tapi diiaranjang nanging
tarang taar
diwuwuda
taranjang, ditaranjang tampi
mundut
tarima tampi rupina
tawar, nawar nawis milari, ngilari
tayoh- tayohna rupina sarantos
teang, nean9an milari, ngilari ningali
tempo sarantos dugi
tenjo, nenjo, tempo ningal
tepi dugi kawalon
enggal
tere tere nyaosan
tereh enggal telen
mamaos
) tedun, neduan nyaosan ciugi
teleg, teureuy teleg tepang
tembang, nembang nembang teras
tepi, nepi dugi simpen
tepung tepang :!- dampal
terus teras miwarangan
teundeun simpen iuang rama
tincak tincak pungkur
titah, nitah, jurung ngajurungan tudung, langgukan
toa, ua pun ua serat
tonggong tonggong piiandang
topi,dudukuy cios
tulis topi, dudukuy teras, laieng
tulung, pitulung tunggang
tulus tulis paiay
tuluy pitulung antos
tumpak ngaluuhan
tunduh cios lungsur
tunggu teras, laieng lumut
tungkul, nungkulan tumpak
turun tunduh
iurut. nutut antos
nungkulan
turun
nurut
26
tutu, nutu nutu meuseHl
ucap ucaP kedal, lisan
udud, ngaroko udud, ngaroko nyes€p, ngalelet
ulah teu konging teu konging
ulin ulin amsng
umur umur yuswa
unina unina ungclna, unggelna
urus, nguruskeun ng.alereskeun ngalereskeun
---- lrrut tilas tilas
utat--- utah luga
utama \ utami utaml
waktu
Wani waktos waktos
----l{wsca-aa\pnaadtrluigheni-i*--:-----.----.\-.'-
waras wantun
damang
wareh, sawareh sapalih
warga, dulur
W€]$i
watara, sawatara sawatawis t"--,--:+{
wawuh wanoh, kenal
weoak pupur kenal
wedal wedal
wilang, kawilang kaetang Pupur
weton
wulu, wudu wulu, wudu kaiung
yakti fteu lumrah) yaktos abdas
yaktos
27
---"''
3. NGARANANAKSASATOAN
Anak anjing = kiriklkicik
Anak bagong
Anak bandeng begu
Anak banteng
An4k bangbung :: nanaf
Anak bangkong bangkanang
Anak belut
Anak bogo = kuuk
Anak boncel : buruy
Anak buhaya
Anak deleg/gabus kuntit
Anak entog
Anak embe cingok
Anak gajah
Anak hayam bayong
Anak japati
Anak kancra : bocokok
Anak keuyeup : boncel/kocdan/kokocolan
Anak kuda : tltit
Anak kukupu
Anak kutu ceme
:: mgngl
chUpitik
piyik
badal
: bonceret
: bdo
: hileurd
kuar
-28
Anaklancdr = 8Om
= kebd/burayak
Anak lauk = nanatraon
Anaklde = leungfi
enaklubarlg =
Arakmaung = lmg/aum
titit
Anak rn€d
= begt g
Anak mony€i =. en€ng
Amkrucdtolg - Ut€k-utek
Anek ramgft = pedet
Arnksapi 1 ,!fatu.ng. -
Anak udqg
n
f. ilGARlN rEl(Eil8fiilGffa
Kembang ali = eumbreuk
= bosongot
Kembang bako = ulated
Kembang bawang = ancal
Kembang bolang = tela
Kembang bded = bdotot
Kembang cabe = jantung
Kembang cau == pencenges
Kembang cengek
Kembang cikur jdengut
Kembang eurih = OfiCUI'r
Kembang gedang
Kembang genier = ingwang
Kembang hoe : gdenye
Kembang hor{e = bubuay
Kembang iaat == COmftfng
Kembang iambe jalinger
Kembang iambu aer,
Kembang Jambu batu = mayang
Kembang iarak = lenyap
= karuk
Kembang iengkol = uing
Kembang leruk = merekenyenyen
= angkruklangkes
Kernbang Fang = puntung
- olohok
Kembang kadu = suligBr
Kembang kalapa = pendul
Kembang Peuteuy
30
kembang kaso : curiwis
Kembang kawung = pengis
Kembang koneng : badul
Kembang kulur = pelepes
Kembang laja = jamotrot
Kembang leunca = pengit
Kembang limus
Kembang lopang = - seleksek
Kembang muncang = CaCaS
Kembang pare
Kembang peuteuy ' = rinduy
Kembang salak = ringsang
Kembang sampeu = pendul
Kembang taleus = sedek/goiod
Kembang tangkil = dingdet
Kembang terong
Kembangtiwu : anCal l
Kembang waluh
= Uceng
: mOnCOrOng
= badaus
: alewoh
31
Anjun 5. NGARAN PATUKANGAN
Bujangga
Candoli tukang nyieun parabot tina taneuh.
tukang nyieun/nulis carita.
Gending tukang ngajagn pabeasan di nu kariaan (biasa-
Kabayan na awate).
Kajineman tukang nyieun parabot tina kuningan.
tukang dititah ka ditu ka dieu"
Kamasan
Kebojengkeng 1) mandor sakhan, 2) tukang ngaiaga iinem
Kulaer
(nu dihukum).
Kuncen tukang nyieun parabot tina emas atawa perak.
Legig tukang ngagusur padati.
Malim
Maranggi kusir anu tumpakna dina kuda kareta panga-
Merebot gung.
Nyarawedi tukang ngurus kuburan.
Pakacar tukang ngasruk dina pamor@n.
Palatuk tukang nalukkeun sasatoan
Paledang tukang nyieun landean jeung sarangka
Palika keris
Pamatang tukang nakol bedug.
Pamayang tukang ngagosok permata.
Panday bujang, juru laden.
Paneresan iber anu tumpak kuda saheulaeun pangagung.
Paninggaran tukang nyieun parabot tina tambaga.
Sarati tukang teuleum (ngala lauk).
tukang moro (nu sok ngagunakeun tumbak).
32 tukang ngala lauk di laut.
tukang nyieun parabot tina beusi.
tukang nyadap.
tukang moro.
tukang ngus'ir gaiafi.
\_
6. KECAP SESEBUTAN KAAYAAN (SIPAT)
Kaayaan/SiPat Barang
1. Nuduhkeun Warna
Beureum euceuy
Bodas nyacas
Bodas ngeflak
Hejo ngagedod
Hldeung cakeutreuk
HirJeung meles (dilarapkeun kana buuk ialma atawa bulu sasa'
toan)
Hitleung lestreng
Koneng enay
Koneng umyang (dilarapkeun kana pakulitan jalma)
2. NuduhkeunRasa
Amis kareueut
Haseum ngadengil
Lada newewet
Pait molelel
Pangset moletek
Panas nereptep
Tiis camewek
Seungit melenghir
Seungit meleber
Seungit ngadalingding
Bau meledos
8au meledek
Hangseur meleding
3. Nuduhkeun SipatlKaayaan
Herang ngagenclang
Herang ngagenyas
\- Poek mongkleng
Poek meredong
Caang mabra
Gaang ngebrak
lGndelkedeplik
lpis nyempring
Pendek Pecekrek
Pendek pedeklek
Panjang ngagebay
Gede ngajegir
Leutik camperenik
Kaayaan/Sapat Jalma awakna lintuh matut, tapi bangun teu
peungkeur.
1. l\aayaan Jatma
bohono, demplon, donto, lintuh semu
Bahenol peungkeur.
awakna jangkung gede.
Bahono irungna alus, mancung.
awakna lintuh pisan.
Bangbang sirahna gede.
Bangir arlrakna pendek gede bari ngeusi.
Bayuhyuh
Bedegul panonna gede. '
Besekel bowek, beungeutna pinuh ku ceda
Bolotot urut kasakit cacar (kuris).
Bopeng/garok rupa beungeut atawa pasemon nu wa-
Bosongot nian.
gundul titengah-tengah sirah nepi ka-
Botak/bLnak
na tarang.
Buncir
sok dilarapkeun kana kaayaan beu-
Bureuteu
teung (budak) anu mereketengteng
lantaran loba eusina.
beuteung nu nyemplu (lantaran lintuh,
34
Cadel keur kakandungan, atawa boga kasa-
Cameuh kir).
Camihmil
Cadok teu bentes nyebut aksara /rf.
Cingked
carehamna rada ngelok
Ceureuleuk pipina rada kebilantara montok.
gado nyodor ka hareup
Demes
Demplu leumpangna pincarig, lantaran nyeri
Denok suku atawa cacad salahsahiji sukuna.
Deog panonna buleud, beresih, cahayaan
tur alus sorolna.
Galing irungna pesek (sabalikna tina bangir).
Galing muntang awakna lintuh teu matut.
Gamuleng
awakna rada montok, donto, tur geulis.
Geulis
GomplBk sukuna pengkor, teu bisa leumpang
Gundul bener lantaran suku nu sabeulah rada
Gandang
pondok.
Hejo carulang
buukna rada rintit.
Hulupeutieun
Jalugjug buukna rintit tungtungna.
Jebleh gademol, rupa beunEeutna buleud tur
Jeding ngeusi, awakna donto; (nu disebut
gamuleng biasana awewe nu pakuii-
Kambuy
tanana koneng umyang).
l(asep awewe nu rupana alus, pikaresepeun.
buukrit kandel.
sirahna lenang, taya buukan.
lalaki nu hade dangong, boh dina
leumpang boh dina paripolah.
kulit awewe nu,alus, rada ngoraan
tina hideung saten.
sirahna leutik.
awakna jangkung.
biwirna nu handap leuwih rubak ba-
tan nu luhur sarta rada ngampleh.
biwirna nu luhur leuwih rubak batan
nu luhur sarta rada ngampleh.
awakna lintuh tapi teu sehat, siga ka-
rembung.
lalaki nu rupana alus.
Keceng panonna teu nenjo sabeulah..
Kecing
sieunan, teu wani sabab nyang-
Keked
hareupan lawan nu leuwih gede, ung-
Kewes
gul, bedas (nurutkeun anggapan)
Kemong
padahal can Angtu leuwih
Kempot
ramona hareuras lantaran kasakit in -
Keueuseun cok, jsb.
Lenggik sesebutan ka jalma nu teggp, pan-
Lenjang tes katenjona.
Lingsig pipina semu ngelok ka jero lantaran
Lolong
Nongnong kuru.
Ngajedig
pipina legok saeutik lamun keur seuri,
Pacer siga liang undur-undur.
Pecak
Pengkor huntuna goreng, harideung tur teu ra-
Petet ta.
Pireu/pego awakna jangkung leutik, ramping (awe-
Ponges
Rangkebong we).
Rebeh awakna lenggik leutik, ramping(awewe).
Regeng awakna ngeusi, sehat, lantaran diurus.
Roges panonna duanana teu bisa nenjo.
36 tarangna rada nonjol.
sesebutan keur kumis atawa halis nu
kandel.
siikuna ler.rtik.
panonna teu nenjo sabeulah.
sukuna pincang, teu bisa leumpang
bener.
panonna leutik saperti nu setengah
peureum
teu bisa ngomong
irungna cacad tungtungna.
awakna begang pisan (biasana jatma
nu tas hudang gering atawa jalma nu
geus kdot pisan).
biwirna rada beukah ka gigir, sabab
ngarasa atoh dipuji.
kuru.awakna begang atawa
i
huntuna goreng (teu rata).
Sarnpulur awakna alus potongaRana (biasana
Sieuran
: sok dilarErkeun ka awewe) :
Sipit
Tonggar dilarapkeun ka ialma anu henteu ka-
asupkasep atawa geulis, tapi lamun
dilelekan pantes atawa tegep (sieuran
dilarapkeun kana kaayaan beungeut).
parlonna rada l6utik henteu bolotot
{panon bangsa Cina)
huntuna nyodor ka hareup, tampolana
tepi ka matak hes€ balem.
2. ASdipitg$u{anlagt<uan) Jalma
Agul
takabaur, @a rasa puniul ti batur. ka-
resep nyaritakeun alawa nembongkeun
Ancad raer : ffif*::#ffi.o*" raun pisan.
Ancin
Ardalemi emi, daharna sa€utik_
Angguklung :
Aral : lungguh tirnpuh, lenres tingkah lakuna.
Badilang gede hulu, Sigung.
Bahula : teu sL€en€ ku kaayaan.
Baketut kurarg tenget
teu nurut kana parentah,
pasemon nu camb€rut, goreng budi, go-
Balabah reng semu.
berehan, daek barangbere.
BalakasikanE awerree anu kalakuanana cara lalaki.
Banci
Bangkaurarah : lalakianu kalakuanana cara awewe.
gorer€ lampah kawas nu teu meunang
Bangor rffiffil;r, pikakeuheureun, teu nurut
Baragajul kana panyarek.
-
: ses$utan ka lalrna nu kalakuanana teu
Barangasan :
= eucr€ug"
Basangkal
baba*rn arnbek.
Basilat (hrdak) nu teu nurut t<a kolot.
Bawd licik, curang, teu jujur.
Bedang
cere$,€d, loba ornorq (arsre)
wargkdaqg, bedegong, murugul mawa
karep sorarqan.
37
Berewit babarian katerap panyakit, mindeng ge-
Biko ring, atawa budak nu rea kahhyang tur he-
Binangkit
se dicumponanana.
Binekas bodo.
cakep, rea kabisa.
Bodo
Bodo alewoh perceka, pinter, loba pokal nu aralus, kre-
Bodo katoto- atif.
loyo belet, kuled uteuk, hese ngarti, hese diajar.
Bolon bodo tapi daek tatanya
Borangan bodo baritara daek tatanya.
Boyot can pati nyaho bebeneran, balata-boloto
Cakep
keneh.
Calakan euweuh kawani
kendor (leumpang) bangun bareurat awak.
Calimud
bisa milampah pagawean sakumaha misti-
Caluntang
na.
Calutak
Campoleh babari ngartikana pagaJaran atawa kana
hal-hal nu anyar.
Canteng daek ceceremed, cocorokot, panjang leu-
Capetang ngeun.
Careraman teu make bemakrama, teu ngqpama ka
Celembeng lalma saluhureun.
Cerewed saharti jeung caluntang.
Cemi lelewodeh-, henteu junun, lalawora kana
Cidra gawe.
Cileureun tegep, gandang pertentang.
plnter tur lancar ngomong (biasana dilarap-
38 keun ka budak).
budak nu kabitaan ku barang nu aya di
batur, tuluy menta.
loba omong (budak leutik)
awewe nu rewel, loba omong.
daharna saeutik.
teu nohonan jangji, jalir.
balangah, teu nenjo nu nganganggu ba-
rang nu keur dijaga.
Cilimit = 1) budak nu resep ngaheureuyan (ka awe.
we), 2) sok menta kadaharan nu aya di ba-
Cirigih tur.
Codeka
Cologog = (budak) nu resep ngaheureuyan batur.
Cucud : laku lampah goreng (ka batur).
= kalakuan nu teu make tatakrama.
milampah hiji hal kalawan terus-terusan
(leukeun) tepi ka jucungna , teu kapalang
dina gawe.
Cucungah =' calutak, nyaluntang, ngalawan kana paren-
cudek lllJlfi;r"s budi, omonsanana teu ma-
Cuih tak resep.
= sagala dibeja-beja, beukiteuing ngomong.
=Culangung belegug, teu hormat, teu nyaho tatakrama.
Culika = julig, resep nyusahkeun atawa nyilakakeun
Cumenos : batur.
Cupet : (budak) nyanyahoanan
bodo, heureut panalar.
Curaling = sok resep pulang-paling, teu beunang di-
Curang percaya.
= licik, sok ngagunakeun akaltarekah kotor
pikeun kauntungan diri sorangan.
:Dahdahneng (budak) kalakuanana sakapeung ngogo,
sakapeung ngagalakan.
DareMeh : someah, akuan, matak resep omonganana.
Daria : migawe hijihalkalawan enya-enya, teu le-
Darugian : lewodeh.
Dedegler = teu payaan, babaripundung (budak).
gampang teuteunggeul baritara asa-asa,.
Degig : taya rasrasan.
apilain ka nu geus wawuh, teu nanya-na-
Deleka nya acan, sombong.
= julig, resep nyusahkeun atawa nyilaka-
Delitan keun batur.
= (budak) babaripundung, hese kacumpon-
Dengki an kahayangna teu kaopan.
= goreng hate, sok nyilakakeun batur.
Eeugeul kulang ingetan,
Dolim nempatkeun perkara lain dina hakna, teu
adil, bengis.
Doroi julig, resep.nyilakakeun batur.
Durjana jahat, goreng lamPah.
Dursila goreng lampah, teu ngendahkeun kasusi-
Elodan. lqan.
babari kagoda ku sual-sual sejen dina keur
Epesmeer ngaialankeun papancen, henteLr junun dina
gawe atawa diajar.
Eucreug babarian ceurik atawa jejeritan mun mang-
Eusleum gih kenyeri.
Gagabah bener, beres dina gawe jeung laku lampah.
'Gedebul rada gelo, kurang ingetan,
Gehgeran
Gelenye lalawora, kurang ati-ati.
gede bohong, gede wadul.
Gelo nurutan omongan batur (bari reuwas).
Gebleg awewe nu laku lampahna matak pikabita-
Gejul eun lalaki, sarta biasana teu puguh adatna.
Gentur burung, teu waras ingetan.
sahartijeung gelo.
Geten kurang ingetan.
getolngulik elmu, cucud, leket atawa su-
Getol
Gorejag hud.
Guiih tulaten, nembonEkeun rasa nyaah ku min-
Gumati deng ngalongok atawa barangbere ka je-
Gumenak
lema (pangpangna ka kolot).
Guranyih
daekan, daek atawa resep digawe.
Haat babarian hudang.
ngarasa punjul ti batur lantaran boga ba-
zm rang nu euweuh cjibatur.
ati-ati, saregep.
memenakan, niron-niron menak sabab ha-
yang disebut menak, adigung.
resep nembong-nembongkeun barang ka-
boga atawa resep nukeur- nukeurkeun ba-
rang nu anyar keneh dipiboga.
ha{e hate, resep migawe kahadean teu ka-
Handapasor : rana buruhan atawa pujian;
Handap lanyap :
Harak = daek ngahormat ka batur. .
hormat tapi matak nyentug kana hate.
Haripeut gakang, galak, resep ngaganggu, nyusah.
keun atawa nyilakakeun batur (sok dilarap-
Hariweusweus = keun kana kalakuan budak)
Harung- : gancafig narima parnere, gancang nurut
kana pangaJak batur bariteu dipikir mama-
gampung
lana.
j
haliwu, nyarita bari rada gugup lantaran
manggih kareuwas, kasieun, atawa kaget.
1) sompral, ngomong sangeunahna,
2) babarian ambek.
Hasud .__-- : dengki, teu resep nempo batur senang.
Hawek : hayang sagala keur sorangan, sagala rupa
hayang panglobana.
Heman nyaah barisok barangbere atawa mindeng
Hianat ngalongokan.
: cidra, nyalahgunakeun amanat, nyilaka-
Hideng : keun, biluk ka musuh.
nyaho naon nu kudu dilampahkeun sapo-
poe dlnawaKuna, nyaho ditempat sora-
Jahat : ngan.
Jalingeur :
goreng lampah, goreng patekadan.
Jalingkak tanginas, cangker (dilarapkeun ka budak).
Janglar awewe nu boga tingkah kawas lalaki.
bisa nandangan kasusah, teu dipake ngu-
Jarambah : luwut.
Jatmikalyatmika :
Jatnika : resep ulin atawa resep indit-inditan Jauh.
Jeceh : alus budi matak kayungyun.
mulya, senang.
reueus, agul, mindeng nempoan atawa
ngilikan barang nu keur dipake, atawa mln-
deng nembongkeun barang kaboga (dita-
rapkeun kana kalakuan budak).
Jengjle (budak awewe) nu teu daek clcing, loba
tlngkah barlgumeulis.
41
Jete gumeulis, teu daek cicing supaya meu-
Joledar nang perhatian.
Jucung
lalawora nyumponan kawaiiban, teu tula-
: ten ka nu iadibaraYa atawa kolot'
migawe hijihaltepi ka rengse, beres ata-
Judes : wa tamat.
Jujur kucem, goreng budi, reseP sesentak.
tara nyumput-nyalindungkeun hiji pasua-
lan,
tara milampah serong, teu kagoda ku iu-
Kancolah ruba.
Karooh
: loba tlngkah.
: mikahayang barang teu pira, barang sa-
eutik, atawa nu euweuh Pangajina.
Kecing borangan, sieunan.
Kedul : tara daek baranggawe.
{fusit tangginas, gancang tur beres dina milam-
pah pagawean.
Keukeureuweut terus-terusan ngadongsok, ngolo, hayang
kana barang nu aya di tangan batur kala-
Kodomoyo : wan satengah maksa.
boyot, sagala rupa kendor (leumpang, di-
Koret : gawe), henteu tanginas.
medit,'tara daek barangbere.
Kumed sahartijeung koret.
Kuuleun
Lalawora : taya guam, euweuh kadaek.
l-anca-linci : gagabah, teu ati-ati, teu gumati.
: laca-lece, luncat mulang, teu tigin kana
jangji.
l-ancang kurang ajar, teu sopan (ka jalma saluhu-
Leleda : reun).
kendor, alon-alon dina'milampah hijipa-
Lelewodeh : gawean.
Lengle lalawora.
Lenggotan
Leukeun = langlajengle, meh sahartijeung leleda.
= limpeuran
= daek ngeureuyeuh digawe atawa ngusaha
keun hiliperkara sanajan bangga.
'=Leumpeuh yuni babari kapangaruhan, teutahan gogoda.
42
t_ihay : pinter kodek, loba akal bulUs. "
pohoan (biasana tume!,ap ka jaima nu
Limpeutan geus kolot)
limpeuran,loba poho.
Linglung
Linyok : kalakuan nipu atawa ngabohong.
Liwar
notorekkeun maneh, teu ngagugr.l kana
Luhung/
linuhung parentah atawa pepel ing.
Mencedel = luhur budi, mulya hate sarta luhur elmu
Medit : panemu.
Melencing
Melid moyodok, goreng gawe, taya kabubuatan.
Merewedeng koret, tara daek barangbere.
Motekar kedul, mindeng teu datang ka pagawean.
Nakal - kedul, murnulan, tara daek baranggawe.
- keukeuh mawa karep sorangan.
Nalaktak & ngalampahkeun rupa-rupa usaha pikeun
Ngulet nambahan kanyaho atawa pikeun.ngome_
Ngekrek : an nasib.
Ngeleyed
bangor, kalakuan teu pikaresepeun (sok
Nirca
dilarapkeun ka budak).
Nurustunjung
Owel = .budak nu resep ajleng-ajlengan, tataekan,
Pangalitan = isb. nu matak nyilakakeun.
Pangeretan resep htiUang beurang, padahal geus nya_
rlng.
Pasagi/masagi
koret, medit, tara daek barangbere.
nyabudiucing, kawas nu lungguh tapimun
bongoh ti batur sok milampah pagawean
: nu teu uni.
nista, nyimpang tina papagon agama leung s
darigama.
= notorogan, teu boga kaera, matak cua.
: ngarasa lebar ku barang nu teu sabaraha
hargana.
= (budak) ogoan, olo-olo.
: awewe atawa lalakitukang tipu, ngarah
duit atawa banda il Jalma iu OiOeJtceutana-
na.
= sagala bisa
4.i !
Pertentang capetang, blsa nyarita, gandang
Peupeuleukeuk nonjolkeun maneh kawas nu pinter loba
kabisa, jajagoanan, padahal henteu.
Poksang
wani nyaritakeun kakurangan :atawa kasa-
Rancage
Rancingeus lahan batur di hareupeunana tur tara di-
Rapekan
dingding kelir.
Rewel
Rewog cakep, rea kabisa.
Reueus
Ririwit tanginas, cakeP.
Fucah daekan digawq tur bisa migawe rupa-rupa
Rucita pagawean.
Sabar
loba omong anu matak pikapusingeun.
Saliwang gembul, daharna gancang tur loba.
Singer
Sornbong agul(bangga-lnd). P
Someah
Sompral geringan, mindeng gering (tiktikbkrek).
Sonagar resep ngalajur napsu.
Sonagar huma binangkit, rea kabisa.
Songong tawekal dina ngarandapan kasusah atawa
$uhud musibah.
sok salah denge atawa salah harti.
Taledor hade gawe, hideng, tara nunggu parentah.
Tambelar gede omong, ngagulkeun maneh, takabur.
akuan iur amis bucli, darehdeh (ka semah).
Tangginas
kawas nu euweuh kasieun, meh sarua
jeungi sombong, nyarita sangeunahna.
wanter, teu eraan dina Pasemon, wani
nyanghareupan saluhureun bari tetep ma-
ke tatakrama.
sonagar tapi kaciridusun (dina basa).
heuras genggerong, teu nembongkeun
hormat ka saluhureun dina cacarita.
saregep, enya-enya ngaialankeun paga-
wean.
lalawora, teu tigin kana kawaiiban.
ngabaekeun kana kawaiiban (umapana
bae dina ngurus pamajikan, anak , indung
bapa, banda, jsb,)
rikat, cepet ngagerakkeun awak atawa
anggahotana, rancingeus dina ngaialan-
44
Tanggoh keun pagawean.
Telenges wani nyanghareupan lawan, tara mundur
Tulaten atah-atah.
Wacis/wasis gangas, resep nganiaya, teu boga rasa
Wandu
Wani karunya.
Wanter geten, titen, henteu lalawora dina ngurus
Wijaksana
gawe atawa ngurus rahayat.
binekas, pinter atawa binangkit.
awewe anu tingkah-lakuna siga lalaki.
snnggup nyanghareupdn sarupaning per-
kara.
sonagar, teu eraan sarta teu dusun.
pinter tur luhung, sagala rupa ucapan ata-
wa putusanana hasil timbangan pikiran
anu daria.
45
7. KECAP SESEBUTAN WAKTU
:
A: Sesebutan ffiktu dina Sapoe Sapeuting
Wanci janari gede
Wanci janiri leutik kira-kira tabuh 01.00 - 03'00 peuting'
Wancibalebat
kira-kira tabuh 03.30 - 04'30
= wdktu pajar geus udat-udat (sinar
(tPanonPoe) beulah wetan tabuh
04.30) '
tihansWancicarangcang =
[il:lJfflir"'ff,ji',i'i'ff!":r'ffii
Wanci haneut moyan = waktu sedeng ngeunah dipake moyan
(+ tabuh 07.00 - 08.30)
Wancirumangsang = waktu panonpoe geus nrimiti karasa
Wanci pecat sawed Panas (+- tabuh 09'00)
= waktu munding anu dipake maEawe
dilaan sawedna (t tabauh 10.00)
Wanci manceran/lohor = waktu panonpoe luhureun sirah, te-
ngah Poe (tabuh 12.00)
=wanci rinssir nguron mimiti ngeser ka
Wanci panonpoe = ffi[t; [:;ili:-r?;-s
r- tabuh 15.00
gu-satangtung =
Wancitunggang
nung geus rek
waktu Panonpoe surup,
gunung (t tabuh
ayana dina luhureun
16.00 - 17.00)
=Wanci sariak layung waktu layung (sinar panonpoe) di la-
ngit katenjo beureum' (* tabuh 17.00 -
18.00)
Wancisareupna = geus mimiti reup poek (t tabuh 18.30)
iiwanci sareureuh =budak :;f [:'ff:ff.T:lrti"T.T Tl',',",'if
tabuh 20.00)
=Wancitengah peuting r- tabuh 24'00
B. $esebuten Waktu Sejenna
Sakedetnetra = (asaina sakedep netra), keoep :
kiceup, jadi sakedet netra hartina
sakiceup, nuduhkeun waktu anu
p*}Ri,
sakiiat :X["Jf-Tl
nu sakeudeuns
pisan, meh saharti jeung sakiceup,
diupamakeun kana {lilana} kilat nu
ngaburinyay. !
Sapanyeupahan = nuduhkeun waktu anu teu sabaraha
anulilana, kira-kira sarula lilana jeung
sapangejoan : keur nyeupah.
nuduhkeun waktu anu rada lila, kira-
kira sarua lilana jeung nu keur ngejo
jasong :saumur frrflfl:),,', bulan satensah.
Sataun landung= sataun leuwih.
Sawindu = dalapan taun.
Saabad
saratus taun.
Sesebutan Waktu Sejenna. deui
1. Poe ieu disebut ayeuna.
2. Poe nu geus kaliwat sapoe disebUt kamari.
3. Poe sangleus kamaridisebut mangkukna.
4. Sapoe nu bakal datang disebut isukan.
5. Sapoe sanggeus isukan disebut pageto.
6. Sabada pageto disebut pageto arnat.
7. Waktu nu cikeneh karandapan disebut bieu.
8. Waktu nu rada lila katiwat disebut tadi.
9. Waktu nu geus lila kaliwat disebut bareto.
10. Waktu beh ditueun bareto disebut baheula.
1 1. waktu nu sakeudeung deui bakar karandapan disebut engke.
12. waktu nu bakar datang (lira keneh) disebut jaga, isuk jaganing
pageto,
C. Sesebutan/Ngaran Usum-uguman
1. Nu Patalijeung l(aayaanNam
47
Usum marnareng usum mimiti rek ngiiih."
Usum ngijih usum hujan, ngecrek saban Poe'
Usum dangdangrat usum panyelang antara usum huian
Usum katiga jeung usum halodo, huian ieung
Usum barat
Halodo kakaPeungan.
Usum selatan
usum halodo.
= usum angin gede (nu jolna tikulon)
pacampur ieung hujan.
usum loba angin nu jolna ti iuru kiclul-
wetan.
Nu Patatijeung KaaYaan Masarakat
Usum pagebug maraot.
usum loba panYakit nu babari nePa.
Usum sasalad
Usum paiePok usum lsba nu kawin.
Usum tigerat/
paceklik - usum paila, kurang dalrareun (pang-
pangna beas atawa Pare).
a.\ 3" Nu Patali ieung Tatanen
Tatanen di Sawah
Usum nyambut usum mitembeyan ngagarap
Usumtandur = .-.uywsuamh (macul, ngawuluku, !sb.) di
melakeun binih pare
Usum ngarambet kotakan.
mangs patani rniceunan jukut nu
jaradi di antara tangkal pare.
Usum ceietu mangsa pare geus mlmiti cui-cel
aya buahan hijidua.
[Jsum beukah mangsa pare geus loba buahna nu
barijil
Usum rampak mangsa pare geus rata/Papak
Usum panen bareukah.
Rumpak iami
= mangsa dibuat, ngala pare.
= sabada panen
b. Tatanen di Huma : usum nyacar leuweung pikeun
L,lsum nyacar
pihumaeun.
48
Usum ngahuru : 'usum ngahuru/meuleum kaijeung
Usum ngaduruk
kakayon sejenna nu geus gararing
(meunang nyacar).
: usum meresihan sarta ngadurukan
kai nu can kabeuleum waktu nga-
huru, meresihan lahan pikeun
Usum ngaseuk diaseukan.
Usum ngoredi ' usum melak pare (dihuma) ku *ara
ngoyos
nyocog-nyocogkeun kai nu meu-
nang nyeukeutan tungtungna,
sarta tapakna diasupan binih pare
(bangsal)"
= usum meresihan jukut nu laradi di
antara luwukan pare ku parabaot
kored.
Usurn dibuat/ usum ngala pare kalawan rnake
ngetem parabot etem.
Usum ngunjal : usummawaanparetihumakalem-
bur (ka leuit).
X. Pranata Mangsa
Nu disebut pranata mangsa nya eta perelean ngaran usurn-
usuman dina jero sataun. Geura titenan ieu di handap:
{: - :1. Kasa kahiji), titanggat 2212J June 2/3 Agustus usum
minriti melak palawijii.
(: :2. Karo kadua), ti tanggal 2/3 Agustus _ 25126 Agusrus
usum randu pucukan; melak palawija kadua.
(:3. Katiga katitu), titanggal25/26Agustus _ 18/l9Septem_
:ber usum beubedian sirungan; panen palawija.
(:4. Kapat kaopat), ti tanggal t8/19 Septernber 13114
: -Oktober usum sumur saraat; randu pentilan; usum nnelak
cau.
- :5. Kalima, titanggal 1311a Oktober 9lt0 Nopember usunt
turun hujan; asem pucukan; koneng ngadaun ngora.
(:6. Kanem kagenep), ti tanggal g/10 Nopember Z2t2g
: -Desember usum bubuahan mimiti karolot; usum
ngagarap sawah. gl4
(: _7. l(e.pitu katujuh), ti tanggal 22129 Desember
49
:Pebruari usum caah jeung gede angin;'usum tandur'
-8. Kawotu ( = kadalapan), ti tanggal 3/4 Februari 1 /2 Maret
: usum pare reuneuh; loba hihileudan jsb'
(: -9. Kasonga kasalapan), titanggal 'l12 Maret 26127 Marel
: usum pare rarnpak; turaes ngear.
(: -10. Kasadasa kasapuluh), titanggai 26127Marel 19120
:April usum pare beuneur heio; manuk-rnanuk nyarayang;
usum Palawiia ditanah darat.
(: - :'11. Desfa kasabelas), titanggal 19/20 April 12/13 Mei
ava keneh waktu keur rnalawiia; manuk-manuk maraban
anakna.
(: - :12. Sada kaduabelas), titanggal 12l13.Mei 22123 Juni
usum rumpak jami; isuk-isuk tiris'
50