The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by henasum72, 2022-03-05 21:13:15

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

lfi$2il9lf$-o:2B-,aW{o'UEO

PEPERENHAN

(Kandagq Unak-anilq Rusiah Basr Sunda)

PEPER.ENIAN

(Kandaga, Unak-anik Rusiah Basa Suda)

Dizusun hr :
Drs. Ahmad Hadi

i Ade Wkaya, BA

i Drs. R. Saleh

I Drs. Ende Sudiman
Drs. Taufik Faturohman

Drs. Budi Rahayu Tamqyah

Dra. Ai Kordiati

I

(

{i
1\

iJ!\\\

t[\\

Penerbit C;5t/- GEGER SITNIEN Bril@g
rgtl

:.;

PEPERENIAN

Ganaagar Unak-anik, Rnsiah Basa Suda)

Disusun ku: Drs. Ahmad Hadi, spk.
Dite$itkeun ku Penerbit CV. Gegcr Sunten Banduog

Ciakan kahiji, 1991
Gambar jilid kcngiag Tsna Saleh
Gambar-gambar kcnging lwan Darmas"an sar€ng Bitdi Ri)"anto
EAK CIPf,A DETNCTAYUNGAN K(i UNOEIG.T'NDAI{G
ALL RIGIITS RESERYED

. PANGANTEUR

Dugi ka danget ieu, buku-buku pangdeudeui pangajaran basa

Sunda teh karaos kirang keneh. Atuh teu matak heran upami kakuping
sora-sora humandeuar ti paraguru basa Sunda di sakola, majar ngaraos
abot ngajarkeun basa Sunda, jalaran heureut pakeun kirang bahan.

Tangtos bae, ieu teh hiji reregeci anu kedah tiasa diungkulan enggoning

ngaronjatkeun ajen pangajaran basa Sunda.
Dumasar kana hal eta pisan, sim kuring saparakanca nyusun ieu

buku Pepere nian, manawitiasa dianggo sumber pangrojong pangajaran

basa Sunda eepengeun guru sareng murid. boh diSD, diSMTP, atanapi

di SMTA. Bahan-bahan nu aya dina ieu buku ngahaja kenging milih

supados luyu sareng materi nu aya <lina GBPP basa Sunda
Atuh kanggo umum anu hoyong mikawanoh basa sareng budaya

Sunda. ieu buku tiasa dianggo cepengan, minangka panganteur enggo-
ning neuleuman budaya Sunda nu langkung jembar.

Sanaos teu patos lengkep. nu nyusun sakedah polah ngusahakeun
supados materi dina ieu buku tiasa ngebrehkeun kabeungharan basa
sareng budaya Sunda Kumaha beungharna kecap-kecap basa Sunda
upamina, baris kagambar dina bab Rupa-rupa Omongan, Rupa-rupa
Diuk. Rupa-rupa Leumpang, atanapi dina bab Obahna Anggata Badan
Sawatawis materi ngahaja diwuwuhan ku gambar lr4aksadna. supados

sing saha anu hoyong mikawanoh barang-barang warisan budaya

Sunda. tiasa terang kalawan jentre kana barangna,

Dina mahabuna kamajuan elmu pangaweruh kiwari, umumna nu

diudag teh pasualan atanapi pangaweruh nu anyar. Ku kituna.

sabengbatan mah ieu buku teh sapertos nu teu aya pupurieunana da
dasat hiji pabetekan nu eusina paparabotan heubeul. Moal boa seueur
di antawisna anu tos teu dipikawanoh deui ku balarea. Tah, bilih teras

lapur kateureuy waktu, urang pulungan deui nu tos nyarahcal ma-
ruragan-laleungitan teh Eta cenah tos teu luyu sareng paneka jaman,
keun bae, da ieu mah niatna oge kapan ngampihan. Bilih bae jaga

anak-incu katambias, lali ka purwadaksi.
Tangtos bae ieu buku teh seueur keneh kakiranganana. Ku kituna.

panyawad sareng pamair ti sadayana kalintang diantos-antosna.

Pamungkas, nu nyusun ngahatu*err';?n-uhun ka kersana Bapa M'O.

Kusman, anu parantos kersa ngaderes sareng nye.rungsum'ieu buku tina

sagala rupi kakirangan. \ ---.\
Nyanggakeun.
Bandung, Desember

Panyusun

EUSINA
kaca

PANGANTEUR 5
EUSINA 7

1. KECAP PANGANTEUR ,... ....... I

2. UNDAKUSUKBASA : . . .. . 12
3. NGARAN ANAK SASATOAN . 28
30
4. NGARAN KEKEMBANGAN ... 32
33
5. NGARAN PATUIGNGAN . . . . 33
6. KECAP SESEBI,ITAN (STPAT) 34

A. Kaayaan/Sipat Barang
B. Kaayaan/Sipat Jdlma

I 7. KECAP SESEBUTAN WAKTU 46
A.I 46
Sesebutan Waktu dina Sapoe Sapeuting '47
t
rJt B. Sesebutan Waktu Sejenna 47
I C, Sesebutan/NgaranUsum-usuman
51
t
8. KECAP SESEBUTAN BILANGAN

A. 'Kecap Sesebutan Bilangan (Nuduhkeun Jumlah) 51

B. Kecap Sesebutan Bilangan nu Dilarapkeun kana Barang

,l nu Tangtu 51

I C. Ukuran Beurat jeung Lobana Pare 53
'J D. Ukuran Panjang jeung Lega :: . . . . 54

I 9. NGARAN.NGARAN WANGUNAN 55

A. Rupa-rupa Wangunan lmah Sunda Buhun RA
B. Ngaran-ngaran Babagianlmah ...... i
C, Ngaran Wangunan/Parabot Paranti Meuntas 58
60

10. NGARAN.NGARANPATEMPATAN . . . . 61

J 1r. PAI<AKAS/PAKARANG URANG SUNDA 63
86
I 12. PANCARAKEN (HUPA-RUPA PARABOT DAPUR) 121
i 13. RUPA.RUPA NGAI.A SASATOAN 121
A. Ngala Sasatoan di Letrweung . . . 122
B. Ngala Lauk

.14. NGARAN RUPA.RUPA I(ASAKIT . . . ;. 129
15. PANYARAMAN
133

A. Panyaraman lGlakuan Kurang Hade .
B. PanyaramankeurnulGkandungan..... 133
C. Panyaraman keur Awewe nu canKawin
134

:i
-l

l

I

16. CATURANGGA .t.ti. 135
17. PANCAKAKI ....
18. SESEBUTAN HUSUS MOI.AH BARANG 139
19. SESEBUTANKAJELEMA.... 142
20. NGARANRUPA-RUPAOMONGAN
21. OBAHNAANGGOTABADAN 14
A ObahnaSuku .
B. Obahna Leungeun .. ... i 146
C. Obahna Sirah . 146
D. Obahna Panon 146
E. Obahna Biwir/Sungut
F. ObahnaAwak. i+g

22. RUPA.RUPA DIUK 150
151
23. RUPA.RUPALEUMPANG ... 152

24. MMBEUAN JEUNG RARASMN 154

A. Aambeuan 160
B. Rarasaan 160
160
25. tsTil-AH NU PATAU JEUNG TATANGKATAN/DANGDAUN-
162
AN .. 162
A. lstilah Husus 163
B. Ngaran-ngaran Pentil. 163
C. Ngaran Buah Ngora jeung Sipatna 163
D. NgaranBuah...:...
1&1
26. ISTII.AH NU PATALIJEUNG SASATOAN 181
A. .lstilah Husus dina Sasatoarii, . . . 165
B. SoraSasatoan .... 165
C. "Pakarang* Sasatoan
166.
....27. PAIGKAS NU DIPAKE NGAWULUKU 170
'28. slstNDtRAN 170
174
A Rarakitan 176
B. Paparikan
C. Wawangsalan .... '182
29. KAULINAN BARUDAK 191
.... 197
30. PKAUWHPMUUHRANGKAUH 203
31. 21A
32. BABASANJEUNGPARIBASA 216
.33. KECAP.KECAPTINA.BASAKAW
AWAK34. NGARAN BABAGIAN M
DAFTARPUSTAKA

8

t

i

{ 1. KECAPPANGANTEUR
I

I

I
t
I

It.

Dina basa Sunda aya nu disebut kecap panganteur, boh kecap

panganteur pagawean boh kecap panganteur kaayaan. leu kecap pa-

I nganteur teh gunana pikeun ngantebkeun caritaan. Geura titenan ieu
l kecap-kecap panganteur di hardap.

t
i am dahar

I

It barakatak seuri
I bek dahar
i
berebet lumpat
f
berewek soek/soeh

brur ngapung

b/ak ningkaiak

b/ok bahe

b/ug labuh

b/uk nangkuban

bray beunta

bray beurang

bray caang

bray mukJ

breg hujan

: brus mandi

bars asup

burusut ngising

cat unggah

c e rcn lieung n gomon g/nyarita

celengok nyium

cep tiis

cer kiih

ceuleukeuteuk seuri
cikikik seuri
c/ak tumpak
c/eng ngacleng
clik murag (barang anu leutik)
cong nyembah
crot nyiduh
deker dahar
deker digawe
dug sare
gampleng nampiling
gantawang nyarekan
gap nyagap
gaplpk nyabok
gedtEl indit
gek diuk
geleber hiber
geleser maju
gewewek ngegel
gok paamprok
goledag ngedeng
hing ceurik
jedak diadu
jeduk tidagor
lep jempe
lep iempling
l/eng luncat

jol (orojol) datang
lruf turun
lung nangtung
kecewerkiih

kerewek nyekel
kop nyokot
kuniang hudang
/ar ngaliwat
/af poho
/eguk nginum

/ek neureuy
/eos indit

10

/ep teuleum
/es leungit
/u/< tungkul
nging (ngeng) ceurik

nyah beunta

nyehimu

nyel ambek
nyot udud

orolo utah
paralak huian

pelerryun vdtd

pes pareum
p/uk murag
pok ngomong
pudigdig ambek

rap dibaju
reg eureun
regot (rot) nginum
rengkenek ngigel
rep tiis/jempe
reup peureum
reup poek
reup S€.te

s;€brut narajang

sedut fdut hitut
segruk ceurik

/si ri ntin g s ir intrT nyampeurkeun

terekel naek

tret nulis

11

2. UNDAK-USUKBASA

(RAGAM BASA: BASA LOMA JEUNG BASA LEMES)

Basa Loma Basa Lemes Basa Lemes
fteur ka Batr.lr)
(keur ka Sorangan)

abus, asup lebei lebet
acan, tacan, encan teu acan teu acafi
adi adi rai, rayi
adu adu aben
ais emba.n
ais kanggo
ajang, keur. pikeun haturan
aiar arar wulang, wuruk
aji; ngaji ngaji ngaos
akang akang engkang
aki pun aki tuang oyang
aku, ngaku aku, ngaku angken, ngangken
ali ali cingcin, lelepen
alo kapiputra
alus pun alo sae
ambeh. supaya, sangkan sae
ambek supados supados
ambeu, ngambeu ambek bendu, wera
amit, amitan ngambeu ngambung
anak permios. permios
anggel pun anak putra, tuang puira
anggeus, enggeus bantal bantal,kajang mastaka
rengse parantos

12

angir, diangir dikuramis dikujamas

anjang, nganjang ngadeuhcus natamu
angkir, diangkir diondang, disaur diulem, disaur
antafa antara
anteur, nganteur enlawis

jajap,ngajajapkeun nyarengan

anti, nganti, dago, nganlosan ngantosan

ngadagoan

\ arang, langka awis-awis awis-awis

t arek bade, seia ba{e, seja
I arep, n9areP-ngarep
ngajeng-ngajeng ngajeng-ngajeng
ii
ari dupi dupi
i
j
asa, tatasaan
raraoSan raraoSan
ii asal kawil kawit

i aso, ngaso n9a30 lsloson
pasafoan pajaratan
,t astana atanapi alanapi
ari-ati atos-aios
il atawa

t ati-ati, kade

atoh, bungah bingah bingah

awak awak salita

awSwe awawa istri

baberi, gampeng gempil gampil

babatang mayil layon

baca aot ao3
badami bbllddrtrnelrln''l badenlcn
b.derat
nytcat

badega ranctng rancang
bao, kcun bao rewbr, lau laubs tlwbE, t.u tawios

bagca begre hrt,'tn

bagcur begrur taa mrnah
bahoula kepungkur
hpunglur

beju beiu ntrukrn/enggoan
bekti baklor
belbr

belik, mulang wrdgrul mulih

balur belur lulur

bangga srsah gcsah

bangun bangun saPgrbs

bantu, babantu bsb.ntu ngiring ngedamel

bapa pun bep. tuang ram!

baraya, dulur rerehan, wargl werga

bareng, reujeung sarcng Sarang

13

ba16to kapungkur kapungkui . ,

batuk bbntuk . ,. gohgoy I'

batur; babaturan "rerencangan rerencangan

bawa bantun candak l
ku emutanl bawiraos
bawarasa' seep ku emutap, bawiraos
benlsn
beak begang seep
wawartos. popoyan
beda bendo benten
leres
begang, kuru asma langsip, langsit
maparin, masihan
beja, bebeja pangesto, pengestu, wFwartos, pupulih
aya hibar
bendo beubeur' udeng
beuheung
bener, enya beuki, seneng leres
palih
bengek, mengi ampeg
mesef
bere; mere . :. kenging ngahaturnan, ngaleler
beungeut ..
berekah siang damang, wilujeng

beubeur abot ' :', ... beulitan

beuheung' padahdrhn tsnggek.
pun bibi
beuki sedep
mapaiinkeun;
beulah palih
ngetang ', ,
beuli, meuli bingung ngagaleuh

beunang . kenging
beungeut
mireungeuhi ningal pameunteu, raray .
beurang
birit, bujur , ,. siang
beurat .:. tiasa
beuteung ,. '. .,.': abol
bibi .,... birih
patuangan, lambul
bikeurt, mjl<eun ..,. bisul .. '
luang ibu
,. ri, ,t j bitis
biwir ngahatufkeun!
bilang, milan(1,,:,..) tiasa jadi
gaduh nyanggaksun
bingung .,-.., .-j" .: .
udur s6sih, : ngetang

karcseban ewed

bi!9u,.q,geu h'.m ireu n g eu h ningali

birit, bujur imbil

bisa iasa r ';

bisi ,,. bilih
bisul :
bitis gambuh
.>
biwir . w€ntis

lambey

boa tiasa jadi

boga kagungan

bolonan, koloran kareseban

Pelangen

14

buang, bubuang, miceun kabouralai

ngising

budak budak murangkalih

bujal bujal, puseur udel

buka (puasa) buka bobor

bukti buktos buklos

- bulan sasih sasih

bungah, gumbira bingah bingah

burit sonlen 90ntan

buru bujeng dujeng

butuh perlu peryogi

I cabak, nyabak nyabak nyepeng

I cacangkir, cangkir cacangkir, qangkir tangkepan

I cageur pangesto,pangestu damang

,!,l calana calana lancingan

t candung candung wayuh
I caneut, nyanout nyan€ut ngaleueul

i' cangkeng cangkeng angkeng

cape cape palay

caram, carek, nyarek nyarek ngawagel

carang, langka awis, awis-awis awis, awis-awis

carecet saputangan salempay

; carek, nyarekan nyarekan nyeuseul

,t carita, omong, nya- nyangg:P nyarios

a\ rita, ngomong

:

cecewok obeh, ombeh obsh; omboh
cenah cenah saurna
cekel, nyekel nyokel nyePeng
celuk, nyeluk, gero, nyauran ngagenlraan
ngagsroan

ceuli ceuli cepil
ceurik ceurik
cici, nyician nyician nangis
cicing matuh
ciduh ciduh mairan
cik, cing,
cikal cobi calik, linggih i
ciling, pacilingan cikal
kakus ludah
cobi
pulra pangagsungna
jamban

ciri tanda tawig
cium, nyieum nyieum ngambung

15

i1

,{

I

cokot, nyokot ngabantun nyandak
cukup, mahi cekap cekap
culur, dicukur dicukur diparas
cumpon, nyump9nan nyumponan nynaosan
cunduk, datang dongkap sumping, rawuh
daek daek, purun kersa
dagang dagang icalan
dahar neda tuang
dangdan dangdan dangdos
dapur dapur pdwon
denge, ngadenge nguping, mireng ngadangu
deukeut caket caket
deungeun-deungeun nu san€s, sanes nu sanes, sanes
wargi wargi wargi
didik, ngadidik ngatik miWuruk, mitutur,
miweiang
diri diri
diuk diuk salira
dubur dubur calik, linggih
duga. kaduga kaduga palawangan
duii kiat
dumeh, lantaran artos artos
jalaran ku margi
eleh
cling. ing€t eleh kawon
cmboh, tambalt emut
s€tu. ngprfrrl(oun, €tfrul ''l iambih
nurut tambih nggstokeun
rndong, nglndong
8fa ngoslok€un
ombung
smct, sa€met, saeutik ngcndong kulem
isin lingssm
endeng, sacndeng- alim, narah (awewe) teu ksrsa
seutik saeutik
endeng salamina sapapaosna
enggon
eukur, keur parnondokan pangkuleman
eusi, ngeusian nuju nuju
euweuh ngelebetan ngalebetan
gancan9 teu aya lGu aya
gandek enggal enggal
gandang rencang rencang
gandeng baribin

16

ganti ganti gentos.

gardeng, reregan gardeng lalangse

gawe gawe damel

gegel gegel landep

gede gede ageung

gelung gelung sanggul

genah, ngeLrnah raos rao s

gering udur leu damang

getol getol kersaan

geuing, ngageuing ngageuing ngdmutan

geulang geulang pinggel

g6ura, Pek, h6g g€ura, mangga mangga

geuwat enggal enggal

i gigir, gigirsun gigireun gedengeun
gilir, bagilir bagilir bag€ntog

I gimir gimir reniag manah
gado, gogoda, cocoba cocoba cocobi

goreng, iore goreng awon

gugu, ngagugu nurut lumut

guguling guguling pspedek

gura-gifu gura-giru enggal-gnggalan

gusar, digusar digusar dipeper

haben habsn lcras-t6fasen

hadir, ngahadiran nungkulan ngaluuhan

hal, perkara Pcrkawir'* pcrkawis

halis helis kening

hampura, maap hrpunbn hrpunton, haksama,

hak$mi

hareup Payun payun

harega, harga harga psngaos

harti hartos harlos
hale hato manah
hawatir, walir, karunya walir hawatos

hayang hoyong palay

hayu mangga mengga
helok hcran hemcng
heso, susah, pelik sosah sssah

heuay heuay sngob
heubsul, lawas heubeul lami

heug, saug mengga mangga

17

hili, tukeur liron gentqs
hina laip
hirup hirup laip
hitut hilut jumeneng
hudang hudang
huntu huntu kabobosan
hutang hutang gugah
iber, beja, warta wartos waos
idin widi sambetan
igel igel
iket totopong vvartos
ilik, ngilikan ningalan widi
ilu, ngilu ngiring
imah rorornpok ibing
impi, ngimpi impan, ngimpen udeng
imut imut ningalian
incu pun incu ngiring
indit, miang mios bumi
indung pun bhng impen, ngimpen
inggis, risi inggis, risi mesem
inleum, nginjeum nambut tusng putu
inum, nginum leueut, ngaleueut angkat, jengkar
irung irung tuang ibu
isuk, isukan eniing rempan
iteuk nambut
itung iteuk "." leueut, ngabueut
iwal, kajaba pangambung
jaba itung enjing
jaga kajaba tetaken
jalma, jelerna jaba €tang
k4abi
' jauh iaga jabi
jatmi
jawab iagi
jero tebih jalmi
jeung walon
jiga lebet tebih
jima sareng waler
jinah lcbet
iiga sareng
iual sapaismon saP€rtog, sakarupi
jugjug jinah sapalemon, saresmi
juru, ngajuru ngalambangsari
ical
r8 bujeng ical
ngalahirkeun bujeng
babar

kabar, beja, warta wartos wartos

kabeh, kabehanana sadayana sadayana

kabur, minggat minggat lolos

kacida, nataku, naker, kalintang kalintang, teu kinten

panteg wargi-wargi sadayana

kadang, kadang warga kadang wargi

ka.ieun, keun bae sawios sawios

I kakara, karek nembe nembe
l
kalan-kalan,sakapeung sawaklos-wakios sawaktos-waktos

I kalenger, kapaehan k4aehan,kapiuhan kapidara

{I karembong kekemben kekembsn

I kari, tinggal kantun kantun

I kasakil, nlrri kasakit, kanyeri kasawat

I kalara, kacair,i katawis katawis

I kapalang, kagok kapambeng kapambeng

IJ katuhu katuhu lengen '
kawantrr kawantos kawanbs

kawas, seperti saperlos sapertos

kawin nikah iatukrami, jatukrami, rendengan
kede ksnca kiwa
kejo, sangu sangu sangu
kelek kebk ingkab
' karinge{ karinget
kesang ebog
kedeng, ngedeng ngcdcng dutrung'
keris --- kerb kanggo, haturan
keur, plkeun kanggo

I kiih kahampaqgor kahampangan

I ikira, sangka, r{gira, nginten nginten

nyangfta

kocap, koca$oun, *acarioskeun' kacarioskeun
bcaritaksrn
kolot kolot sepuh

. komo, sumasonna korno,iumewonna sumawonteh

kongkorong kangkalung'' kangkalung t
kop, pck mar€ga mangga "

kuat kiat kiat :

kubur kaluat kaluat

kudu kedah kedah
kuku
kuluwut, nguluwut kuku tanggay

nguluwut,nguyung ngangluh

nguyung

19

kumbah kumbah wasuh
.
kumis kumis rumbah
kempel
kumpul kempel kantos

kungsi kantos kirang
rimbitan
kurang kirang
sim abdi -
kuren, kurenan rimbitan
puntang
kuring, sim kuring abdi, sim :abdi geubis
niangkon
kutu kutu sanes

labuh iabuh

iahun, ngalahun ngalahun

lain sanes

laju laju laieng
pameget
!aki, lalaki lalaki paieng

laku, payu, laris pajeng

lalajo nongton nongton

lamun, upama upami upami

lanceuk pun lanceuk tuang raka

lantaran, sabeb, marga .iala.an, sabab margi
lapar lapat
palay tuang

larung, liwat, kalarung kalangkung kalangkung

laun, laun-laun lami-lami lami-lami '\\

[eho leho umbel

lengoh le ngoh teu nyandak nanaon

letah lctah ilal

letak, diletak diletak- diilat

lebah, palebah leresan leresan

leumpang loumpang angkat

leungcun lcngaun Panangsn
ical
) leungit leungil
leutik allt alI

leuwih langkung langkung
lami
lila lami ngawurukan, miwejang

magahan, mapagahan maPagahan

mahal awis awis
maksad
maksud maksad tsu kagungan nanaon
malarat, miskin jalmi teu gaduh wengi
mayun
malem wengi mamajeng
siram, ngebak
malik malik (lbu, Bapa, Ayi, jst.)

mamayu mamayu

mandi mandi

manah, hidep

20

mangka, sing, muga rnugi mugi
mangkuk, ieu mangiuk tou kanbs teu kantos
pupus, tilar dunya
maot maot marhum, suargi
layon
marhum mdrhum,Fnafia satouacanna
mayit langkung sae
mayit cekaP
memeh, samemehna sabuacanna panginten
mending, leuwih hade langlruqg sae arryitna, kawitna
etang-etang
meujeuhna rneupuhna manfu
sering
meureun paaginien lisah
m€rtua
rnimiti, mimitina kawiha ageun9
mugia
minangka ctang-otang menggah (ing)
rempag
,l minantu minanht
sering mirah
I/ mindeng",Femen. ny€nyepan
minyak hsatt sailao3
, mjloha mertua
i rnontok piwuruk, piwejang
monb* ngaluuhan
I muo9
fnuga mugi jenengan, kakasih
i raos
mungguh menggah a'lom
) tuang eyang
mupakat, rompl.tg m.upal€t, rempug nyaosan

murah mirah uninga
muriang
rnuriarq le'lguinaicsann kulem
najan,pafandene, sanaoS mHua manah
landong
sanaim ulem

rnasehd,, papatatt nrs€hat papatah ngdor€skeun

nungk&hn nungkutan

n.gan mun9

ngaran wasla" nami

ogeunah ngaunat

'nnign0ira ngofa
noftonan pun nkri
nyaosan,
nyaho nyumponll
lerar€

nyana nginbn
nyarhg
nyaring nyobwodof
obat ubar
nyolowador ofldang

obat, ubar ' ngdereOreun

ogan, ondang

ome, ngomeari,

mcnerkeun

21

paham paham, ngartos nganos

paiu, maiu majeung maieng

pake, make nganggo nganggo

palangsiang, bisa jadi tiasa jadi tiasa jadi

palar, dipalai dipalar dipamrih. dipambrih.

palebah leresan leresan

palire, malire malire merhatoskeun

paman pun paman tang rama

pamajikan pun bojo tuang rayi, geureuha

pancuran, kamar mandi jamban jamban

pande. mandean mand€an mapadani, nyamian
pandeuri ti pengker ti pengker

pang, pangna. nu matak nu mawi nu mawi

panggih, manggih, timu, mendak mendak

nimu

pangkat, kadudukan kadudukan kalungguhan'

pangku. mangku mangku mangkon

panitih (perhiasan) panitih san g ketan

pano n panon soca

pantar, sapantaf sapantar sayuswa

paparah, dipaparah dikinten-kinten dikinten-kinten

parak, marak marak munday

paribasa paripaos paripaos

pariksa. mariksa mariksa marios
parna wales
repot ...

paro, saparo sapalih sapalih

parok, teu parok teu sami teu sami

Pasti, tangtu tangtos tangtos
pati. teu pati teu patos teu patos
matuh linggih
) patuh, matuh

payu ng payung Pajeng

pedah, sapedah ku margi, ialaran rehing
penta, menta mundut
neda, nyuhunk6un

pecak, mecak, nyoba nyobi nyobi

pegat, kapegat kapegat kaandeg
penc€t; mencetan meusr'ulan meuseulan
pGrcaya pcrcanten percanten
perelu, perlu pe(lu pcryogi
p€rmisi permios permios

psuting wengi w6ngi

22

pianakan pianakan wewetqngan

pihape, mihape wiat ngawew€ratan

pikir pikir manah

piligenti piligentos piligentos

pili.h, kapilih kapilih kaselir

pindah pindah ngalih

pingping pingping paha

pipi pipi damis
pirang-pirang pinten-pinten pinteF-pinten

poe dinten dinten

poho hilap lali
potong, poPotongan patilasan patilasan

pribadi paribados ku anjeun

prihatin prihatin prihatos

puasa puasa saum

puguh,'tangtu tangtos tangtos, kantenan

purun purun kersa

rarabi rarabi garwaan

raksa, pangraksa pangraksa Panangtayungan
ramo ramo rgma
rampes mangga
mangg8 :

ranyed, ngaranyed ngaranyed ngalambangsari

rasa, rumasa nimaos rumaos

rea, loba sauout seuour

16ceh receh artos alit

resep; karesap karesep kalangenan, kaseneng

reujeung bareng sareng

) reunguh kakandungan bobot, ngandeg
reureuh rgureuh ngaso

rieut rieut Puyen9
rikip, ririkipan iirikipan rsr9nc9Pan

ripuh ripuh repot

robah robah robih

roko, ududsun roko sesgpgun.

rua, sarua sarupi, sami sarupi, sami

rujuk, rempug remPug rempag

rumaEa rumaos lumaos.

rupa, warna rupi rupi

rusuh, rurusuhan enggal-enggalan enggal-enggalan

saba, nyaba nyanyabaan angkat-angkatan

?3

sabot keur waktu waktqs :
beubeur
sabuk, beubeur sayagi beulitan
tamada sayagi
sadia, sayaga sagala tamada, tomada
saksdap saniskanten
sadu, sasadu kasakit sakedap
sakur kasawat
sagala lepat sugri
salahsawios
sakeudeung pun lanceuk .lepat
salamet salahsawios
sakit, kasakit sambeang caroge, tuang raka
salesma wilujeng
saku r i salempang netepan
pileg
salah salempang, reiag
manah
salahsaurang

salaki

salamet

salat, solat

salesma

salempang, hariwang

salin, disalin disalin gentos
samak amparan ampafan
sampak, nyampak nyampak nyondong, : kasondong
sinjang sin jang
samping kasanding
sanding, kasanding sapafanlos kasumpingan
sanggeus saparantos

san9gup sanggem sang9em
saniskanlen saniskanten
-\ saniskara saperttls saPertos
mondok kulem
saperti

sala

sarerea sadayana sadayana
sarta, jeungna deui sa.eng saren9
sarua sami sami
sasarap, neda- tuang tenjing-enjing)
sasarap (eniing+niing)

sawah sawah serang
seien seien sanes
seleh, nyelehkeun masrahkeun nyanggakeun,

ngahaturkeun

selewer. nyelewer midua hate midua manah

semah tamu tamu

sssa, kari kantun kantun
sebut sebat sebat
sedih sedih sedih, sungkawa

24

d,

semet, setek wangkid wangkid
senang senang raos manah
s9rah, nyerahkeun mirak, ngeser
seubeuh mirak warEg
seupah, nyeupah gesek ngalemar
seuri gumujeng, kahaturan
siiar, nyiar . nyeupah milari
sibanyo wawasuh
seuri
milari

sibanyo

simbut simbut kampuh

sirah sirah mastaka

sirit larangan larangan

sisig sisig susur

sisir pameres pameres

soara, sora sora soanten

sono sono honeng

sorangan sorangan nyalira

soro sont€n sonten

sugan, manawi manawi manawi

suku suku aampean

sukur, nyukuran nganuhunkeun nganuhunkeun

) sumawon, sumawonna , gumawonten sumawonten
ngab€rssihan nyepitan
sunat, nyunatan

sungut cangkem" baham

supaya supados supados

surat serat serat, t€tesan

suruP, kasurupan kasarumahan kacalikan

susu susu pinareup

suw€ng suweng kurabu, giwang

.suwung suwung suwung, seweng
tabeat adat panganggo

tadina awitna, kawitne kawitna

,tai kokolor kokotot

taksir, naksir, ngira nginl,en-nginten ^ ngintsn-nginton
taktak hraju
taktak

talatah wiat Saur wiat saut

tambah tambih wuwuh
lampa
tampi bmpi

tampolong tampolong,tompat pangludahan

tanda, ciri luSah tawis
tawis

25

tangen, katangen kanyahoan kauninga
tangga, tatangga iatangga tatangga
tanggung (awab) tanggel
tangtung, nangtung nangtung tanggel
tanwande, tangtu tangtos ngadeg
taros tangtos
tanya nanging pariksa
tarang
tapi diiaranjang nanging
tarang taar
diwuwuda
taranjang, ditaranjang tampi
mundut
tarima tampi rupina
tawar, nawar nawis milari, ngilari
tayoh- tayohna rupina sarantos
teang, nean9an milari, ngilari ningali
tempo sarantos dugi
tenjo, nenjo, tempo ningal
tepi dugi kawalon
enggal
tere tere nyaosan
tereh enggal telen
mamaos
) tedun, neduan nyaosan ciugi
teleg, teureuy teleg tepang
tembang, nembang nembang teras
tepi, nepi dugi simpen
tepung tepang :!- dampal
terus teras miwarangan
teundeun simpen iuang rama
tincak tincak pungkur
titah, nitah, jurung ngajurungan tudung, langgukan
toa, ua pun ua serat
tonggong tonggong piiandang
topi,dudukuy cios
tulis topi, dudukuy teras, laieng
tulung, pitulung tunggang
tulus tulis paiay
tuluy pitulung antos
tumpak ngaluuhan
tunduh cios lungsur
tunggu teras, laieng lumut
tungkul, nungkulan tumpak
turun tunduh
iurut. nutut antos
nungkulan
turun
nurut

26

tutu, nutu nutu meuseHl

ucap ucaP kedal, lisan

udud, ngaroko udud, ngaroko nyes€p, ngalelet

ulah teu konging teu konging

ulin ulin amsng

umur umur yuswa

unina unina ungclna, unggelna

urus, nguruskeun ng.alereskeun ngalereskeun

---- lrrut tilas tilas

utat--- utah luga

utama \ utami utaml
waktu
Wani waktos waktos
----l{wsca-aa\pnaadtrluigheni-i*--:-----.----.\-.'-
waras wantun
damang
wareh, sawareh sapalih
warga, dulur
W€]$i

watara, sawatara sawatawis t"--,--:+{
wawuh wanoh, kenal
weoak pupur kenal
wedal wedal
wilang, kawilang kaetang Pupur
weton

wulu, wudu wulu, wudu kaiung

yakti fteu lumrah) yaktos abdas

yaktos

27

---"''
3. NGARANANAKSASATOAN

Anak anjing = kiriklkicik
Anak bagong
Anak bandeng begu
Anak banteng
An4k bangbung :: nanaf
Anak bangkong bangkanang
Anak belut
Anak bogo = kuuk
Anak boncel : buruy
Anak buhaya
Anak deleg/gabus kuntit
Anak entog
Anak embe cingok
Anak gajah
Anak hayam bayong
Anak japati
Anak kancra : bocokok
Anak keuyeup : boncel/kocdan/kokocolan
Anak kuda : tltit
Anak kukupu
Anak kutu ceme

:: mgngl
chUpitik
piyik

badal

: bonceret
: bdo

: hileurd
kuar

-28

Anaklancdr = 8Om
= kebd/burayak
Anak lauk = nanatraon
Anaklde = leungfi
enaklubarlg =
Arakmaung = lmg/aum
titit
Anak rn€d
= begt g
Anak mony€i =. en€ng

Amkrucdtolg - Ut€k-utek
Anek ramgft = pedet
Arnksapi 1 ,!fatu.ng. -
Anak udqg

n

f. ilGARlN rEl(Eil8fiilGffa

Kembang ali = eumbreuk
= bosongot
Kembang bako = ulated
Kembang bawang = ancal
Kembang bolang = tela
Kembang bded = bdotot
Kembang cabe = jantung
Kembang cau == pencenges
Kembang cengek
Kembang cikur jdengut

Kembang eurih = OfiCUI'r
Kembang gedang
Kembang genier = ingwang
Kembang hoe : gdenye
Kembang hor{e = bubuay

Kembang iaat == COmftfng
Kembang iambe jalinger
Kembang iambu aer,
Kembang Jambu batu = mayang
Kembang iarak = lenyap
= karuk
Kembang iengkol = uing
Kembang leruk = merekenyenyen
= angkruklangkes
Kernbang Fang = puntung
- olohok
Kembang kadu = suligBr
Kembang kalapa = pendul

Kembang Peuteuy

30

kembang kaso : curiwis
Kembang kawung = pengis
Kembang koneng : badul
Kembang kulur = pelepes
Kembang laja = jamotrot
Kembang leunca = pengit
Kembang limus
Kembang lopang = - seleksek
Kembang muncang = CaCaS
Kembang pare
Kembang peuteuy ' = rinduy
Kembang salak = ringsang
Kembang sampeu = pendul
Kembang taleus = sedek/goiod
Kembang tangkil = dingdet
Kembang terong
Kembangtiwu : anCal l
Kembang waluh
= Uceng
: mOnCOrOng
= badaus
: alewoh

31

Anjun 5. NGARAN PATUKANGAN
Bujangga
Candoli tukang nyieun parabot tina taneuh.
tukang nyieun/nulis carita.
Gending tukang ngajagn pabeasan di nu kariaan (biasa-
Kabayan na awate).
Kajineman tukang nyieun parabot tina kuningan.
tukang dititah ka ditu ka dieu"
Kamasan
Kebojengkeng 1) mandor sakhan, 2) tukang ngaiaga iinem
Kulaer
(nu dihukum).
Kuncen tukang nyieun parabot tina emas atawa perak.
Legig tukang ngagusur padati.
Malim
Maranggi kusir anu tumpakna dina kuda kareta panga-

Merebot gung.
Nyarawedi tukang ngurus kuburan.
Pakacar tukang ngasruk dina pamor@n.
Palatuk tukang nalukkeun sasatoan
Paledang tukang nyieun landean jeung sarangka
Palika keris
Pamatang tukang nakol bedug.
Pamayang tukang ngagosok permata.
Panday bujang, juru laden.
Paneresan iber anu tumpak kuda saheulaeun pangagung.
Paninggaran tukang nyieun parabot tina tambaga.
Sarati tukang teuleum (ngala lauk).
tukang moro (nu sok ngagunakeun tumbak).
32 tukang ngala lauk di laut.
tukang nyieun parabot tina beusi.
tukang nyadap.

tukang moro.
tukang ngus'ir gaiafi.

\_

6. KECAP SESEBUTAN KAAYAAN (SIPAT)

Kaayaan/SiPat Barang

1. Nuduhkeun Warna

Beureum euceuy
Bodas nyacas
Bodas ngeflak
Hejo ngagedod
Hldeung cakeutreuk
HirJeung meles (dilarapkeun kana buuk ialma atawa bulu sasa'
toan)
Hitleung lestreng
Koneng enay
Koneng umyang (dilarapkeun kana pakulitan jalma)

2. NuduhkeunRasa

Amis kareueut
Haseum ngadengil
Lada newewet
Pait molelel
Pangset moletek
Panas nereptep
Tiis camewek
Seungit melenghir
Seungit meleber
Seungit ngadalingding
Bau meledos
8au meledek
Hangseur meleding

3. Nuduhkeun SipatlKaayaan

Herang ngagenclang
Herang ngagenyas

\- Poek mongkleng
Poek meredong
Caang mabra
Gaang ngebrak
lGndelkedeplik
lpis nyempring

Pendek Pecekrek

Pendek pedeklek
Panjang ngagebay
Gede ngajegir
Leutik camperenik

Kaayaan/Sapat Jalma awakna lintuh matut, tapi bangun teu
peungkeur.
1. l\aayaan Jatma
bohono, demplon, donto, lintuh semu
Bahenol peungkeur.
awakna jangkung gede.
Bahono irungna alus, mancung.
awakna lintuh pisan.
Bangbang sirahna gede.
Bangir arlrakna pendek gede bari ngeusi.
Bayuhyuh
Bedegul panonna gede. '
Besekel bowek, beungeutna pinuh ku ceda
Bolotot urut kasakit cacar (kuris).
Bopeng/garok rupa beungeut atawa pasemon nu wa-

Bosongot nian.
gundul titengah-tengah sirah nepi ka-
Botak/bLnak
na tarang.
Buncir
sok dilarapkeun kana kaayaan beu-
Bureuteu
teung (budak) anu mereketengteng

lantaran loba eusina.
beuteung nu nyemplu (lantaran lintuh,

34

Cadel keur kakandungan, atawa boga kasa-
Cameuh kir).
Camihmil
Cadok teu bentes nyebut aksara /rf.
Cingked
carehamna rada ngelok
Ceureuleuk pipina rada kebilantara montok.
gado nyodor ka hareup
Demes
Demplu leumpangna pincarig, lantaran nyeri
Denok suku atawa cacad salahsahiji sukuna.
Deog panonna buleud, beresih, cahayaan
tur alus sorolna.
Galing irungna pesek (sabalikna tina bangir).
Galing muntang awakna lintuh teu matut.
Gamuleng
awakna rada montok, donto, tur geulis.
Geulis
GomplBk sukuna pengkor, teu bisa leumpang
Gundul bener lantaran suku nu sabeulah rada
Gandang
pondok.
Hejo carulang
buukna rada rintit.
Hulupeutieun
Jalugjug buukna rintit tungtungna.
Jebleh gademol, rupa beunEeutna buleud tur

Jeding ngeusi, awakna donto; (nu disebut
gamuleng biasana awewe nu pakuii-
Kambuy
tanana koneng umyang).
l(asep awewe nu rupana alus, pikaresepeun.
buukrit kandel.

sirahna lenang, taya buukan.

lalaki nu hade dangong, boh dina

leumpang boh dina paripolah.

kulit awewe nu,alus, rada ngoraan

tina hideung saten.

sirahna leutik.
awakna jangkung.

biwirna nu handap leuwih rubak ba-

tan nu luhur sarta rada ngampleh.

biwirna nu luhur leuwih rubak batan

nu luhur sarta rada ngampleh.
awakna lintuh tapi teu sehat, siga ka-

rembung.

lalaki nu rupana alus.

Keceng panonna teu nenjo sabeulah..
Kecing
sieunan, teu wani sabab nyang-
Keked
hareupan lawan nu leuwih gede, ung-
Kewes
gul, bedas (nurutkeun anggapan)
Kemong
padahal can Angtu leuwih
Kempot
ramona hareuras lantaran kasakit in -
Keueuseun cok, jsb.

Lenggik sesebutan ka jalma nu teggp, pan-

Lenjang tes katenjona.
Lingsig pipina semu ngelok ka jero lantaran
Lolong
Nongnong kuru.
Ngajedig
pipina legok saeutik lamun keur seuri,
Pacer siga liang undur-undur.
Pecak
Pengkor huntuna goreng, harideung tur teu ra-

Petet ta.

Pireu/pego awakna jangkung leutik, ramping (awe-
Ponges
Rangkebong we).

Rebeh awakna lenggik leutik, ramping(awewe).

Regeng awakna ngeusi, sehat, lantaran diurus.
Roges panonna duanana teu bisa nenjo.

36 tarangna rada nonjol.

sesebutan keur kumis atawa halis nu

kandel.

siikuna ler.rtik.

panonna teu nenjo sabeulah.

sukuna pincang, teu bisa leumpang

bener.

panonna leutik saperti nu setengah

peureum

teu bisa ngomong

irungna cacad tungtungna.

awakna begang pisan (biasana jatma

nu tas hudang gering atawa jalma nu
geus kdot pisan).

biwirna rada beukah ka gigir, sabab

ngarasa atoh dipuji.
kuru.awakna begang atawa
i

huntuna goreng (teu rata).

Sarnpulur awakna alus potongaRana (biasana
Sieuran
: sok dilarErkeun ka awewe) :
Sipit
Tonggar dilarapkeun ka ialma anu henteu ka-
asupkasep atawa geulis, tapi lamun
dilelekan pantes atawa tegep (sieuran

dilarapkeun kana kaayaan beungeut).
parlonna rada l6utik henteu bolotot

{panon bangsa Cina)
huntuna nyodor ka hareup, tampolana

tepi ka matak hes€ balem.

2. ASdipitg$u{anlagt<uan) Jalma
Agul
takabaur, @a rasa puniul ti batur. ka-

resep nyaritakeun alawa nembongkeun

Ancad raer : ffif*::#ffi.o*" raun pisan.
Ancin
Ardalemi emi, daharna sa€utik_
Angguklung :
Aral : lungguh tirnpuh, lenres tingkah lakuna.
Badilang gede hulu, Sigung.
Bahula : teu sL€en€ ku kaayaan.
Baketut kurarg tenget

teu nurut kana parentah,

pasemon nu camb€rut, goreng budi, go-

Balabah reng semu.

berehan, daek barangbere.
BalakasikanE awerree anu kalakuanana cara lalaki.
Banci
Bangkaurarah : lalakianu kalakuanana cara awewe.

gorer€ lampah kawas nu teu meunang

Bangor rffiffil;r, pikakeuheureun, teu nurut

Baragajul kana panyarek.
-
: ses$utan ka lalrna nu kalakuanana teu
Barangasan :
= eucr€ug"
Basangkal
baba*rn arnbek.
Basilat (hrdak) nu teu nurut t<a kolot.
Bawd licik, curang, teu jujur.
Bedang
cere$,€d, loba ornorq (arsre)
wargkdaqg, bedegong, murugul mawa

karep sorarqan.

37

Berewit babarian katerap panyakit, mindeng ge-

Biko ring, atawa budak nu rea kahhyang tur he-
Binangkit
se dicumponanana.
Binekas bodo.
cakep, rea kabisa.
Bodo
Bodo alewoh perceka, pinter, loba pokal nu aralus, kre-
Bodo katoto- atif.
loyo belet, kuled uteuk, hese ngarti, hese diajar.
Bolon bodo tapi daek tatanya

Borangan bodo baritara daek tatanya.
Boyot can pati nyaho bebeneran, balata-boloto
Cakep
keneh.
Calakan euweuh kawani
kendor (leumpang) bangun bareurat awak.
Calimud
bisa milampah pagawean sakumaha misti-
Caluntang
na.
Calutak
Campoleh babari ngartikana pagaJaran atawa kana
hal-hal nu anyar.
Canteng daek ceceremed, cocorokot, panjang leu-
Capetang ngeun.

Careraman teu make bemakrama, teu ngqpama ka

Celembeng lalma saluhureun.
Cerewed saharti jeung caluntang.
Cemi lelewodeh-, henteu junun, lalawora kana
Cidra gawe.
Cileureun tegep, gandang pertentang.
plnter tur lancar ngomong (biasana dilarap-
38 keun ka budak).

budak nu kabitaan ku barang nu aya di

batur, tuluy menta.
loba omong (budak leutik)
awewe nu rewel, loba omong.
daharna saeutik.
teu nohonan jangji, jalir.

balangah, teu nenjo nu nganganggu ba-

rang nu keur dijaga.

Cilimit = 1) budak nu resep ngaheureuyan (ka awe.

we), 2) sok menta kadaharan nu aya di ba-

Cirigih tur.
Codeka
Cologog = (budak) nu resep ngaheureuyan batur.
Cucud : laku lampah goreng (ka batur).
= kalakuan nu teu make tatakrama.

milampah hiji hal kalawan terus-terusan

(leukeun) tepi ka jucungna , teu kapalang

dina gawe.

Cucungah =' calutak, nyaluntang, ngalawan kana paren-

cudek lllJlfi;r"s budi, omonsanana teu ma-

Cuih tak resep.

= sagala dibeja-beja, beukiteuing ngomong.
=Culangung belegug, teu hormat, teu nyaho tatakrama.
Culika = julig, resep nyusahkeun atawa nyilakakeun

Cumenos : batur.
Cupet : (budak) nyanyahoanan
bodo, heureut panalar.
Curaling = sok resep pulang-paling, teu beunang di-

Curang percaya.

= licik, sok ngagunakeun akaltarekah kotor

pikeun kauntungan diri sorangan.

:Dahdahneng (budak) kalakuanana sakapeung ngogo,

sakapeung ngagalakan.

DareMeh : someah, akuan, matak resep omonganana.
Daria : migawe hijihalkalawan enya-enya, teu le-

Darugian : lewodeh.
Dedegler = teu payaan, babaripundung (budak).
gampang teuteunggeul baritara asa-asa,.

Degig : taya rasrasan.
apilain ka nu geus wawuh, teu nanya-na-

Deleka nya acan, sombong.

= julig, resep nyusahkeun atawa nyilaka-

Delitan keun batur.

= (budak) babaripundung, hese kacumpon-

Dengki an kahayangna teu kaopan.

= goreng hate, sok nyilakakeun batur.

Eeugeul kulang ingetan,
Dolim nempatkeun perkara lain dina hakna, teu
adil, bengis.
Doroi julig, resep.nyilakakeun batur.
Durjana jahat, goreng lamPah.
Dursila goreng lampah, teu ngendahkeun kasusi-

Elodan. lqan.
babari kagoda ku sual-sual sejen dina keur
Epesmeer ngaialankeun papancen, henteLr junun dina
gawe atawa diajar.
Eucreug babarian ceurik atawa jejeritan mun mang-
Eusleum gih kenyeri.
Gagabah bener, beres dina gawe jeung laku lampah.
'Gedebul rada gelo, kurang ingetan,
Gehgeran
Gelenye lalawora, kurang ati-ati.
gede bohong, gede wadul.
Gelo nurutan omongan batur (bari reuwas).
Gebleg awewe nu laku lampahna matak pikabita-
Gejul eun lalaki, sarta biasana teu puguh adatna.
Gentur burung, teu waras ingetan.
sahartijeung gelo.
Geten kurang ingetan.
getolngulik elmu, cucud, leket atawa su-
Getol
Gorejag hud.
Guiih tulaten, nembonEkeun rasa nyaah ku min-

Gumati deng ngalongok atawa barangbere ka je-
Gumenak
lema (pangpangna ka kolot).
Guranyih
daekan, daek atawa resep digawe.
Haat babarian hudang.
ngarasa punjul ti batur lantaran boga ba-
zm rang nu euweuh cjibatur.
ati-ati, saregep.
memenakan, niron-niron menak sabab ha-
yang disebut menak, adigung.
resep nembong-nembongkeun barang ka-
boga atawa resep nukeur- nukeurkeun ba-
rang nu anyar keneh dipiboga.
ha{e hate, resep migawe kahadean teu ka-

Handapasor : rana buruhan atawa pujian;
Handap lanyap :
Harak = daek ngahormat ka batur. .
hormat tapi matak nyentug kana hate.
Haripeut gakang, galak, resep ngaganggu, nyusah.
keun atawa nyilakakeun batur (sok dilarap-
Hariweusweus = keun kana kalakuan budak)

Harung- : gancafig narima parnere, gancang nurut
kana pangaJak batur bariteu dipikir mama-
gampung
lana.
j

haliwu, nyarita bari rada gugup lantaran
manggih kareuwas, kasieun, atawa kaget.

1) sompral, ngomong sangeunahna,
2) babarian ambek.

Hasud .__-- : dengki, teu resep nempo batur senang.
Hawek : hayang sagala keur sorangan, sagala rupa

hayang panglobana.

Heman nyaah barisok barangbere atawa mindeng

Hianat ngalongokan.

: cidra, nyalahgunakeun amanat, nyilaka-

Hideng : keun, biluk ka musuh.

nyaho naon nu kudu dilampahkeun sapo-
poe dlnawaKuna, nyaho ditempat sora-

Jahat : ngan.
Jalingeur :
goreng lampah, goreng patekadan.
Jalingkak tanginas, cangker (dilarapkeun ka budak).

Janglar awewe nu boga tingkah kawas lalaki.

bisa nandangan kasusah, teu dipake ngu-

Jarambah : luwut.
Jatmikalyatmika :
Jatnika : resep ulin atawa resep indit-inditan Jauh.
Jeceh : alus budi matak kayungyun.
mulya, senang.

reueus, agul, mindeng nempoan atawa

ngilikan barang nu keur dipake, atawa mln-

deng nembongkeun barang kaboga (dita-

rapkeun kana kalakuan budak).

Jengjle (budak awewe) nu teu daek clcing, loba

tlngkah barlgumeulis.

41

Jete gumeulis, teu daek cicing supaya meu-

Joledar nang perhatian.
Jucung
lalawora nyumponan kawaiiban, teu tula-

: ten ka nu iadibaraYa atawa kolot'

migawe hijihaltepi ka rengse, beres ata-

Judes : wa tamat.
Jujur kucem, goreng budi, reseP sesentak.
tara nyumput-nyalindungkeun hiji pasua-

lan,

tara milampah serong, teu kagoda ku iu-

Kancolah ruba.
Karooh
: loba tlngkah.
: mikahayang barang teu pira, barang sa-

eutik, atawa nu euweuh Pangajina.

Kecing borangan, sieunan.

Kedul : tara daek baranggawe.

{fusit tangginas, gancang tur beres dina milam-

pah pagawean.

Keukeureuweut terus-terusan ngadongsok, ngolo, hayang

kana barang nu aya di tangan batur kala-

Kodomoyo : wan satengah maksa.
boyot, sagala rupa kendor (leumpang, di-

Koret : gawe), henteu tanginas.
medit,'tara daek barangbere.

Kumed sahartijeung koret.
Kuuleun
Lalawora : taya guam, euweuh kadaek.
l-anca-linci : gagabah, teu ati-ati, teu gumati.
: laca-lece, luncat mulang, teu tigin kana

jangji.

l-ancang kurang ajar, teu sopan (ka jalma saluhu-

Leleda : reun).

kendor, alon-alon dina'milampah hijipa-

Lelewodeh : gawean.
Lengle lalawora.
Lenggotan
Leukeun = langlajengle, meh sahartijeung leleda.
= limpeuran
= daek ngeureuyeuh digawe atawa ngusaha
keun hiliperkara sanajan bangga.
'=Leumpeuh yuni babari kapangaruhan, teutahan gogoda.

42

t_ihay : pinter kodek, loba akal bulUs. "
pohoan (biasana tume!,ap ka jaima nu
Limpeutan geus kolot)
limpeuran,loba poho.
Linglung
Linyok : kalakuan nipu atawa ngabohong.
Liwar
notorekkeun maneh, teu ngagugr.l kana
Luhung/
linuhung parentah atawa pepel ing.

Mencedel = luhur budi, mulya hate sarta luhur elmu
Medit : panemu.
Melencing
Melid moyodok, goreng gawe, taya kabubuatan.
Merewedeng koret, tara daek barangbere.
Motekar kedul, mindeng teu datang ka pagawean.

Nakal - kedul, murnulan, tara daek baranggawe.
- keukeuh mawa karep sorangan.
Nalaktak & ngalampahkeun rupa-rupa usaha pikeun

Ngulet nambahan kanyaho atawa pikeun.ngome_

Ngekrek : an nasib.
Ngeleyed
bangor, kalakuan teu pikaresepeun (sok
Nirca
dilarapkeun ka budak).
Nurustunjung
Owel = .budak nu resep ajleng-ajlengan, tataekan,

Pangalitan = isb. nu matak nyilakakeun.
Pangeretan resep htiUang beurang, padahal geus nya_
rlng.
Pasagi/masagi
koret, medit, tara daek barangbere.
nyabudiucing, kawas nu lungguh tapimun

bongoh ti batur sok milampah pagawean

: nu teu uni.
nista, nyimpang tina papagon agama leung s
darigama.

= notorogan, teu boga kaera, matak cua.
: ngarasa lebar ku barang nu teu sabaraha

hargana.

= (budak) ogoan, olo-olo.
: awewe atawa lalakitukang tipu, ngarah

duit atawa banda il Jalma iu OiOeJtceutana-

na.

= sagala bisa

4.i !

Pertentang capetang, blsa nyarita, gandang
Peupeuleukeuk nonjolkeun maneh kawas nu pinter loba
kabisa, jajagoanan, padahal henteu.
Poksang
wani nyaritakeun kakurangan :atawa kasa-
Rancage
Rancingeus lahan batur di hareupeunana tur tara di-
Rapekan
dingding kelir.
Rewel
Rewog cakep, rea kabisa.
Reueus
Ririwit tanginas, cakeP.
Fucah daekan digawq tur bisa migawe rupa-rupa
Rucita pagawean.
Sabar
loba omong anu matak pikapusingeun.
Saliwang gembul, daharna gancang tur loba.
Singer
Sornbong agul(bangga-lnd). P
Someah
Sompral geringan, mindeng gering (tiktikbkrek).

Sonagar resep ngalajur napsu.

Sonagar huma binangkit, rea kabisa.
Songong tawekal dina ngarandapan kasusah atawa

$uhud musibah.
sok salah denge atawa salah harti.
Taledor hade gawe, hideng, tara nunggu parentah.
Tambelar gede omong, ngagulkeun maneh, takabur.
akuan iur amis bucli, darehdeh (ka semah).
Tangginas
kawas nu euweuh kasieun, meh sarua

jeungi sombong, nyarita sangeunahna.

wanter, teu eraan dina Pasemon, wani

nyanghareupan saluhureun bari tetep ma-

ke tatakrama.
sonagar tapi kaciridusun (dina basa).

heuras genggerong, teu nembongkeun

hormat ka saluhureun dina cacarita.
saregep, enya-enya ngaialankeun paga-

wean.
lalawora, teu tigin kana kawaiiban.

ngabaekeun kana kawaiiban (umapana

bae dina ngurus pamajikan, anak , indung
bapa, banda, jsb,)

rikat, cepet ngagerakkeun awak atawa
anggahotana, rancingeus dina ngaialan-

44

Tanggoh keun pagawean.

Telenges wani nyanghareupan lawan, tara mundur

Tulaten atah-atah.

Wacis/wasis gangas, resep nganiaya, teu boga rasa
Wandu
Wani karunya.

Wanter geten, titen, henteu lalawora dina ngurus
Wijaksana
gawe atawa ngurus rahayat.
binekas, pinter atawa binangkit.
awewe anu tingkah-lakuna siga lalaki.

snnggup nyanghareupdn sarupaning per-

kara.

sonagar, teu eraan sarta teu dusun.
pinter tur luhung, sagala rupa ucapan ata-

wa putusanana hasil timbangan pikiran

anu daria.

45

7. KECAP SESEBUTAN WAKTU
:

A: Sesebutan ffiktu dina Sapoe Sapeuting
Wanci janari gede
Wanci janiri leutik kira-kira tabuh 01.00 - 03'00 peuting'
Wancibalebat
kira-kira tabuh 03.30 - 04'30

= wdktu pajar geus udat-udat (sinar
(tPanonPoe) beulah wetan tabuh

04.30) '

tihansWancicarangcang =
[il:lJfflir"'ff,ji',i'i'ff!":r'ffii
Wanci haneut moyan = waktu sedeng ngeunah dipake moyan
(+ tabuh 07.00 - 08.30)

Wancirumangsang = waktu panonpoe geus nrimiti karasa

Wanci pecat sawed Panas (+- tabuh 09'00)
= waktu munding anu dipake maEawe
dilaan sawedna (t tabauh 10.00)

Wanci manceran/lohor = waktu panonpoe luhureun sirah, te-
ngah Poe (tabuh 12.00)
=wanci rinssir nguron mimiti ngeser ka

Wanci panonpoe = ffi[t; [:;ili:-r?;-s

r- tabuh 15.00

gu-satangtung =

Wancitunggang
nung geus rek
waktu Panonpoe surup,
gunung (t tabuh
ayana dina luhureun

16.00 - 17.00)

=Wanci sariak layung waktu layung (sinar panonpoe) di la-

ngit katenjo beureum' (* tabuh 17.00 -

18.00)

Wancisareupna = geus mimiti reup poek (t tabuh 18.30)

iiwanci sareureuh =budak :;f [:'ff:ff.T:lrti"T.T Tl',',",'if
tabuh 20.00)

=Wancitengah peuting r- tabuh 24'00

B. $esebuten Waktu Sejenna

Sakedetnetra = (asaina sakedep netra), keoep :

kiceup, jadi sakedet netra hartina

sakiceup, nuduhkeun waktu anu
p*}Ri,
sakiiat :X["Jf-Tl
nu sakeudeuns

pisan, meh saharti jeung sakiceup,

diupamakeun kana {lilana} kilat nu

ngaburinyay. !

Sapanyeupahan = nuduhkeun waktu anu teu sabaraha
anulilana, kira-kira sarula lilana jeung

sapangejoan : keur nyeupah.
nuduhkeun waktu anu rada lila, kira-

kira sarua lilana jeung nu keur ngejo

jasong :saumur frrflfl:),,', bulan satensah.

Sataun landung= sataun leuwih.
Sawindu = dalapan taun.
Saabad
saratus taun.

Sesebutan Waktu Sejenna. deui

1. Poe ieu disebut ayeuna.
2. Poe nu geus kaliwat sapoe disebUt kamari.
3. Poe sangleus kamaridisebut mangkukna.
4. Sapoe nu bakal datang disebut isukan.
5. Sapoe sanggeus isukan disebut pageto.
6. Sabada pageto disebut pageto arnat.
7. Waktu nu cikeneh karandapan disebut bieu.
8. Waktu nu rada lila katiwat disebut tadi.
9. Waktu nu geus lila kaliwat disebut bareto.
10. Waktu beh ditueun bareto disebut baheula.
1 1. waktu nu sakeudeung deui bakar karandapan disebut engke.
12. waktu nu bakar datang (lira keneh) disebut jaga, isuk jaganing

pageto,

C. Sesebutan/Ngaran Usum-uguman
1. Nu Patalijeung l(aayaanNam

47

Usum marnareng usum mimiti rek ngiiih."
Usum ngijih usum hujan, ngecrek saban Poe'
Usum dangdangrat usum panyelang antara usum huian

Usum katiga jeung usum halodo, huian ieung
Usum barat
Halodo kakaPeungan.
Usum selatan
usum halodo.

= usum angin gede (nu jolna tikulon)
pacampur ieung hujan.
usum loba angin nu jolna ti iuru kiclul-

wetan.

Nu Patatijeung KaaYaan Masarakat

Usum pagebug maraot.
usum loba panYakit nu babari nePa.
Usum sasalad
Usum paiePok usum lsba nu kawin.
Usum tigerat/
paceklik - usum paila, kurang dalrareun (pang-
pangna beas atawa Pare).

a.\ 3" Nu Patali ieung Tatanen
Tatanen di Sawah
Usum nyambut usum mitembeyan ngagarap

Usumtandur = .-.uywsuamh (macul, ngawuluku, !sb.) di

melakeun binih pare

Usum ngarambet kotakan.

mangs patani rniceunan jukut nu

jaradi di antara tangkal pare.

Usum ceietu mangsa pare geus mlmiti cui-cel

aya buahan hijidua.

[Jsum beukah mangsa pare geus loba buahna nu

barijil

Usum rampak mangsa pare geus rata/Papak

Usum panen bareukah.
Rumpak iami
= mangsa dibuat, ngala pare.
= sabada panen

b. Tatanen di Huma : usum nyacar leuweung pikeun

L,lsum nyacar

pihumaeun.

48

Usum ngahuru : 'usum ngahuru/meuleum kaijeung
Usum ngaduruk
kakayon sejenna nu geus gararing
(meunang nyacar).

: usum meresihan sarta ngadurukan

kai nu can kabeuleum waktu nga-

huru, meresihan lahan pikeun

Usum ngaseuk diaseukan.

Usum ngoredi ' usum melak pare (dihuma) ku *ara
ngoyos
nyocog-nyocogkeun kai nu meu-
nang nyeukeutan tungtungna,

sarta tapakna diasupan binih pare

(bangsal)"

= usum meresihan jukut nu laradi di
antara luwukan pare ku parabaot

kored.

Usurn dibuat/ usum ngala pare kalawan rnake
ngetem parabot etem.

Usum ngunjal : usummawaanparetihumakalem-

bur (ka leuit).

X. Pranata Mangsa

Nu disebut pranata mangsa nya eta perelean ngaran usurn-
usuman dina jero sataun. Geura titenan ieu di handap:

{: - :1. Kasa kahiji), titanggat 2212J June 2/3 Agustus usum
minriti melak palawijii.

(: :2. Karo kadua), ti tanggal 2/3 Agustus _ 25126 Agusrus

usum randu pucukan; melak palawija kadua.

(:3. Katiga katitu), titanggal25/26Agustus _ 18/l9Septem_
:ber usum beubedian sirungan; panen palawija.

(:4. Kapat kaopat), ti tanggal t8/19 Septernber 13114
: -Oktober usum sumur saraat; randu pentilan; usum nnelak

cau.
- :5. Kalima, titanggal 1311a Oktober 9lt0 Nopember usunt
turun hujan; asem pucukan; koneng ngadaun ngora.

(:6. Kanem kagenep), ti tanggal g/10 Nopember Z2t2g
: -Desember usum bubuahan mimiti karolot; usum

ngagarap sawah. gl4

(: _7. l(e.pitu katujuh), ti tanggal 22129 Desember

49

:Pebruari usum caah jeung gede angin;'usum tandur'
-8. Kawotu ( = kadalapan), ti tanggal 3/4 Februari 1 /2 Maret

: usum pare reuneuh; loba hihileudan jsb'
(: -9. Kasonga kasalapan), titanggal 'l12 Maret 26127 Marel

: usum pare rarnpak; turaes ngear.
(: -10. Kasadasa kasapuluh), titanggai 26127Marel 19120

:April usum pare beuneur heio; manuk-rnanuk nyarayang;

usum Palawiia ditanah darat.

(: - :'11. Desfa kasabelas), titanggal 19/20 April 12/13 Mei
ava keneh waktu keur rnalawiia; manuk-manuk maraban
anakna.

(: - :12. Sada kaduabelas), titanggal 12l13.Mei 22123 Juni

usum rumpak jami; isuk-isuk tiris'

50


Click to View FlipBook Version