The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by henasum72, 2022-03-05 21:13:15

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

Nelek-nelek 21, bisa ngagunakenm parsr sakunntra rnis{i-
Nempo
:rH, sabaliknatina kdong. Ner{ffin = ngilik-
Noong an Nenjokeun r€anrasks.rr Teiler{mn

Ngadelek = baraqg$arang nu Henio
Ngadilak ngaw€6-ngal1as, ng$ikan lcalryian tdik enya-
Ngareret enF
Peureum
nuiukeun panenjo ti tempat nu dirvatesanan {fi

lawang panto, ti*a jardda" iste-) tilero l<a lmr
atawa sabalikna pikann ne4io sanpaning

barang, jsb-

ngahaia nenio pert(ara nu s€pnyana te{J

meunang ditenjo tira liarq le{*ik {li:rq korsci,

mata bilik, !sb-)
ngagilerkeun panon lartaran ng€nila ataufia teu

resep

ngagilerkeun panon lantaran arnbek eua api-

api ambek {hiasana aware}

nenjo ka gigir saeutik rrenio ku jwu parnn

=nutupkeun biwir panwr {nu sarc} s$alilcn tina

beunta, Pa.peureurnan nsnewnkeim
panon {nu rek ure}" Panrarn halam =
peureum merpusan, bisa l€r€h rrer{o, api-api

peureum

E. Obahna Biwir/Suqgut

Balem ngarapetka:n biwir rru luhw ril t!ar&p; t€lj

ngornoqg, tenr. mflu ngohd

Calangap ngangah, mulekeun sungut {rek rqatnnp, jsO-}
Calawak sungut calangap kac*h gedena
lmut
seuri leutik, seud ukur }u kwryenrn biyrir, lrerF
Jebi teu nyoara.lmutkaniut = imrf ls.ri&nngariut-
Keom
keun biwir, lmut rgagd€fiNNt = irrx$ rda lila
lantaran kayurqyun ku @h batrr
ngobahkeun biwir hardap sha ka harery,

tanda tenr panldu atawa rd( a€i.ril(
irnut mda ka g(lir biwirna

Kunyam-ku-

nyem ngobahkann bh,yh l€tias il, ngidnottg ta5li tan

151

Lmjewe n)r@ra

Manyrn = tliwir ieb€r,v rek ceurik
Nyerengph = biwir nronyong lantaran ambek atawa susah
Renyah-renyeh = seuri teu n!€ara tapi nembongkeun huntu
Renyoh, nga- = umatimut hntaran bungah atawa era
renyohan
: - ngo&h-ngobahkeun biwir sina monyong
Renya- renyu
saperti monYet nu ngambek
Seuri
= ngobahkeun biwir tarda rek ngomong atawa
: rek ceurik ditahan keneh

ngedalkeun rasa suka, bungah, atawa resep ku
sora ngahahah, ngehkey, iste. Seuseurian =

seuri lila. Nyeungseurikeun = seuri ditujukeun

ka nu katakuanana teu parok jeung batur. Seuri

koneng = seuri maur, seuri rada era, nyeri,

sedih, upamanatas ceurikatawa tas ngambek.

:Seuri leutik seuriditahan atawa seurijero hate

ObahnaAwak nempatkeun awak ku buiur bari sila, emok,
Diuk fub
nyanghunjar, iste. (Iingali Rupa-rupa
Jijingldak -Diukll

Malik awak kawas nu igel-igelan lantaran meunang
kabungah
Nangkarak
Nangkuban ngagerakkeun badan 1800, nepi ka nyang-

Nangtung hareup ka nu tadi di tukangeun
Ngadangkak
Ngadapang ngedeng,,tonggong di handap
Ngadayagdag
ngedeng, tonggong di luhur, sabalikna tina
Ngalanggirla-
langgiran nangkarak

napak kana taneuh, jsb. sarta sakuiur awak ajeg

nangkarak bari ngaiegangkeun suku
nangkuban tapidada diangkat ditahan ku siku
nyar:ande bari rada ngadangheuak sarta nga-
lonjorkeun suku sapertidina korsi males

rengkuban atawa ngadapang bari suku semet
tuur dikaluhurkeun duanana kawas langgir

752

Ngalangsud nangkuban bari maju ku tanaga.siku {buddk nu
rek diajar ngorordang; perjurk nu ngadodoho
Ngarandang
Ngedeng bari ngadeukeuhn musuh, jste.)
Nyanda leumpang ku tuur jeung leungeun cara sato
Nyangsaya
ngagolerkeun awak di enggon, dina samak,

jste. biasana make anggel

nyarande (kana tumpukan anggel) barinyang-

hunjar sapertiawewe nu hudang ngajuru
nyarandekeun awak kana bantal, tihang, jste.
lantaran cape, jsb.

153

33:FUPA:RUPA D|UK

Andegleng diuk ajeg tumaninah dina korsi.
Andeprok emok rekep (awewe).
Anjeucleu diuk ngeunah-ngeunah di tempat nu rada
luhur (dinatonggong munding, kuda, jste.).
Carypego
Candeluk c-rngogo kawas aya nu didagoan.

Cangogolcingogo diuk sabarahana lilana kawas aya nu
Emok
didagoan.
Emok cabok nagog, peta saperti nu keur bubuang.
Nagog diuk .awewe, sukuna duanana ditikelkeun
Nangguey gado semu ka gigir ditindihan ku dua pingping.
emok nu pingpingna dipatumpangkeun.
Itlgabaheuhay cingogd

Ngebebengkong diuk biasa ngan leungeun sabeulah dipake

Ngalageday/ nanggeuy gado; diuk nanggeuy gado
Ngalegeday biasana keur ngalamun atawa baringung
Nyanghunjar
Nyanghunjajr- pipikiran.

754 diuk nyanghunjar bari suku direnggang-

: keun, biasana lantaran cape.

diuk lila rada semu bengkung, bari

nganggur.

Oiut< nyangsaya (biasana dina iorsi males,

jste.)

diuk bari ngalonjorkeun suku sabeulah.
diuk bari ngalonjorkeun suku duanana.

Lembar diuk bari ngalonjorkeun sukg dpanana.
Nyangsaya
Sidengdang diuk bari nyarandekeun awak kana tennpat

Sideuha nu disarandean.
Sila
Sila andekak diuk bari suku duanana dirumbaykeun
Sila ipis
Sila mando (biasana diuk di imah panggung nu alra

Sila tumpang kolongan); lamun sukuna duanana diayun-
Sila tutug
ayun, disebutra ucang-ucangan; lamun

suku' nu diayun-ayunna bari didiukan

budak, disebutna ucangangge {sarupa

kaulinan). i

diuk emok atawa sila bari leungeun sa-

beulah dipake nulak awak.

diuk bari nikelkeun suku duanana hardap

eun pingping nu didengkakkeun.

sila semu rubak, biasana bari nyang-

hareupan kadaharan.

sila rubak, tuur anggang pisan tepi ka

jebrag.

sila bari leungeun duanana aya di antara

dua suku nuditumpangkeun, awak blasana

semu doyong ka hareup.

sila bari dampal suku duanana numpang

dina pingping kenca katuhu.

suku nu sabeulah sila)sedeng nu sabeulah

deui ditutugkeun.

155

23. RUPA-RUPA LEUMPAT.IG

Boyot leumpang kendor bangun bareurat awak,

mindeng katinggaleun batur.

Deog/pengkor - leumpang dingdet lantaran suku nu sa-
: beulah rada pondok.
Dohot-dohot leumpang lalaunan bari semu dodongkoan
. cara peta nu ngadodoho:
leumpang cara budak nu anyar disunatan
Egang/egol

Gonjleng lantaran bisul dina palangkakan, jste.

= leumpang awewe bari ngobah-ngobah-

jlningkgudk-irnugknudgan/ jste.
jJuamriagrjeiguijgeiug
leurnpang bari semu rek labuh (biasana
Jingjet ialma nu geus kurang tanaga atawa nu

Kepoh kakara hudang gering).

Kukurubutan leumpang semu hese ngalengkah lantaran
t'4oyr:ngkod/ cacad suku atawa make samping nu hereut
mongkoy teuing.

: paadu (rneh kawas aksara x).

leumpang rada dodongkoan di nu bala

atawa di nu remet kakaYon.
leumpang anca rada dongko, nembong-
keun ulat sieun atawa era.

156

l{arabas : leumpang di nu bala aiawa di nu remet

Neker : kalawan reu miduli cucuk, jsb.

leumpang di tempat nu nanjak pisan

Nelenden (netek).
Nelenyeng
= leumpang budak, anca, pikalucueun.
: leumpang nu asalna anca ujug-ujug gan-

cang.

Niliktik = leumpang budak nu kakara bisa leumpang

Nolog gancang, titiliktikan ka ditu ka dieu.
leumpangtalag-tolog (lantaranteuawasldi

Noyod nu poek.

= leumpang nurutkeun karep sorangan, teu

Ngabadaus : malire ka nu nyaram.
Ngabengbeos/ leumpang (semu gancang)teu luaklieuk.
mengpeos leumpang teu luak lieuk (biasana lantaran
aya kakeuheul, kateusugema, jste.).

Ngadaligdeug/da- jarugjag-jarigjeug, leumpang kawas nu
lugdag-daligdeug mabok, kawas nu rek titotolonjong.

Ngadedod (awewe) nu leumpang anca sarta biritna ka

kenca ka katuhu.

Ngadigdig : leumpang gancang sarta segut.
Ngadigleu
leumpang kendor, semu bareurat

NNggaagdaunddueduang= ngalengltah.

leumpang gancang teu luakJieuk.

leumpang lalse, dada ajeg, bari keupat

Ngageang : laun.
Ngageblay leumpang semu egang.
leumpang awewe, anca, bari keupat laun,-

geblay-geblay.

Ngageblig leumpang bari neundeut-neundeutkeun

suku tepi ka kadenge sora blig, blig, blig

Ngageboy . i (sabalikna tina keketeyepan).
leumpang awewe nu rada lintuh, awakna

Ngagegag : semu leuleus.
leumpang kendor semu bareurat awak.
Ngageyotlngagiyet = leumpang awewe bari semu ngobafi-

ngobahkeun bujur.

:Ngageuyeunggeung leumpang laun nu keur- gering atawa nu

Ngagidig/ngagedig : kakara hudang gering.

leumpang gancang sarta segut (sarua

jeung ngadigdig).

Ngagigeug leumpang semu beu.rat ku awak, oyag ka

Ngagilincing : kenca ka katuhu.

sesebutan keur nu leumpang teu mawa

Ngagiplek : naon-naon.
Ngagitek
leumpang awewe inu gendut,buiuma gup-
.
lak-giplek.
: leumpang awewe bari semu ngagutak-

Ngalanggeor gitek bujur.
leumpang awewe (biasana nu lenggik) nu

: alus katempona.

Ngalejeg/lajagJejeg leuleumpangan di hareupeun batur bari

ambek.

Ngalenghoy : leumpang alon lantaran cape.
Ngaleyad : leumpang anca diaPlen.
Ngeteyep : leumpang laun (biasana nu keur ngintip)

Ngincid sieun kadenge atawa katempo ku batur.
Ngingkig
Ngiciprit - leumpang gancang (sorangan).
=: leumpang gnncang teu luaklieuk.

leumiihng keur waktu huian atawa loba

Nyelengceng : keneh cileuncang.

leumpang gancang sosoranganan (mi-

Ngungkug ::Nyerenteng/nyirinting heulaan batur).
leumpang gancang teu luaklieuk.

leumpang semu lumpat nyampeurkeun ba-

tur (bariambek).

Rarampedan = leumpang semu leuleus (nu keur mabok,

Rincug iste.).

= leumpang teu bener lantaran nyeridampal
suku, atawa leumpang di nu bala sieun

kacugak lantaran teu make sendal/sapatu.

Sasampoyongan leumpang gagaleongan (nu keur mabok,

lste.).

158

$eseleket leumpang diantara ielerna lqba.
Seselendep
Singkang = sarua jeung seseleket.
: leumpang semu jegar lan'raran sukura $

lebah tuur ka handap) semu kaluar,

Tonggoy sabalikna tina kepoh.

leumpang teu tuak-lieuk (hri tungkr.d), tzu

mirosea ka nu ngageroan.
Totolonjongan = leumpang kawas nu rektijongiolmg.
Turugtug, nurutug = leumpang ganmng dinu mudun.
Tuturubun
turun (leumpang) rurusufran, buru-buru.

Nuduhkeun nu leumpangna lobaan:

Ngabring leumpang babarengan (lobaan).
Ngabrul
Ngaburudul kaluar atawa indit babarengan-
Ngaleut kaluar ti hijitempat (lobaan).
Ngantay leumpang babarengan fialmana lermih
Ngeungkeuy loba tibatan ngabring).
sarua jeung ngaleut.
sahanijeung ngaleut; ngaleut ngeurgkery

ngabandaleut, ngembat- ngemht nyatarg

pinang (paribasa).

19

24. AAMBEUAN JEUNG RARASAAN

A. Aambeuan

Bau bangke, bugang, kokotor jalma/pato-.
Hangit dahan anu tutung, barang anu kaduruk
Hangru getih
Hangseur
Hanyair cikiih
Hapeuk lauk, getih
Haseum pakean kotor, tempat kotor
kokotor ucing, kelek nu kakesangan,. olahan anu geus
Penghar lila
Pesing jengkol, peuteuy, obat-obat nu ngandung bahan kimia
Segak cikiih
Seungit bako, cipeuyeum
kembang, parfum.,

B. Rarasaan

Amis mana guda
Anta rasana cai (cai sumur ditaneuh tela/basisir)
Asin
Gahar rasa uyah
Haseurn rasana manisan, inuman nu ngandung rasa amis-asem
Kecut rasana cuka, bungbuahan nu atah keneh
Kesed rasana cuka
Keutar rasana salak (salak nEora)
Keurang rasana geutah, cangkang bungbuahan
rasana kadaharan nu geus tengi atawa nu digoreng ku
Lada minydk kalapa murah
Pahang rasana cengek

rasana buah jengkol, iwung nu geus kolot/iwung nu mn

diasakeun

- 160

Pangset rasana olahan nu rea teuing uyah (asin pisan)
. Pait rasana kina, paria, hamperu
Peuheur rasana terong

i,., i i";.T;^{{l i,i5,4 }.r*J:-ifi"{jI

*4,{ Ft t, } ;; fi ,;'l u{ &'ii

.'.-:; i:]fll:l:iiiJliila

, .l ;:' ::, ,,;l;li$:*ii]
, i: l,ji{i ;r $l.j {jr i tt:'i l::i:i

.1,- ,....., 1,;irr-l11
.- .,r..i-. l,:.
ir.i{'.3i:}i-:
r'1J:ir
r' i r;r t-i*!]rlti

"i i -1i: {i i i,r;ti$ir,,i:
, 1'.r"'ll-" '1,'i..:r\r':,
j i,iii :l1rj.] ri;.:ij'li i;::i
"
.i.ri 'l '- , ,t,ir 1,<.r I '
r.' ,;-':i ..q
jl': ;ji il.iir, t., ll.l iiq.i:r",r
iiiiir.r':: j .'' :i'i iii ,,. ..,ti"

Ll'. lij i'r .:''if.l_.;+1'-'i ,.,1 'f..;'i.:'lj 'i'i.iii

. ..- i. , -... rl

:.,;:;.r'i: ii'ii,:.; : liiiril.l.; i:-1:..;l-, I ;-.',rlt ji,r i.r j:'
.',,.:,,i

-l
1i..tl-,i'rir:.1

L61

;.-

2s.rSTil-AH NU pATALt JEUNG TATANGKATTN/
DANGDAUNAN

A. lstilah Husus palapah daun kalapa/kawung

Balukang daun kaiapa nu geus garing dina tangkalna
Baralakl bagian tangkal kalapa/cau nu panghandapna
barangbang (tempat bijilna akar:)
Bogol tangkal kainu geus ngagoler (garing) lantaran
runtuh atawa dituar
Catang anak awinu mangrupa boros keneh (sok dida-
har: diseupan, diangeun)
lwung daun nu geus garing (nu geus murag ka ta-
'neuh)
Kalakay
sesebutan husus pikeun daun cau nu geus ga-
Kararas ring

Koleang daun nu geus garing, nlngetcaqg murag tina
tangkalna (samemeh tepi ka taneuh)
Pancar tangkal awi nu geus garing (sok dipake suluh)
Pangpung bagian dina tangkal kai, dahan, nu paeh/garing
Petet bibit tutuwuhan nu leutik keneh, nu jadi sorang_
an atawa beunang ngahaja melak
Ruyung/bogor bagian anu teuas dina tangkal kawung
Sirung pidahaneun atawa pitangkaleun nu kakara jadi,

Tunggul melentis

762 bagian tangkal sesa nuar

B. Ngaran-ngaranPentit

Pentil Buah pakel
PentilJagong
PentilKalapa semi
Pentil Nangka caruluk
tongtolang

C. Ngaran Buah Ngora jeung Sipatna

Buah = . pakel meujeuhna rumangu

Cau meujeuhna rumegang

Gedang = keceprek ... ..... meujeuhna gumading
Hiris =- meujeuhnarumangu
Jengkol meujeuhna lunriat
Hul = cengkir meujeuhna sumagol
l(alapa

Kalapa = dewegan meujeuhna lumeho
Nangka = ketewel

Tangkil meujeuhna dumewegan

D. Ngaran Buah kamal
jebug
Buah Asem
Buah jambe caruluk
BUah Kawung langgoko
Buah Kiray benda
Buah Teureup

163

26. ISTILAH NU PATALI JEUNG SASATOAN

A: lstitah Husus dina Sasatoan

Badot = offib€ jalu nu meujeuhna beger, kaambeu bau
Bajir/majk = munding, domba, embe nu teu daekeun anak-

Bibit an, jadi lintuh loba gajihna

Camani. - ingon-ingon indungna nu (bakal) diarah anak-

Dongkol na: lauk emas, dornba, embe, munding

Jago = hayanr camani, hayam nu hideung nepika tu-
Jajangkar
Jarah langtulangna, sok dipake ubar atawa tumbal

Kumahkar = munding dongkol, munding nu tandukna dua-
Pancawarna
nana ngeluk (ngulapesi ka handap
Pelen
Pelung = hayam jaluna
= hiyam jalu nu mangkat beger
Ranggah = munding jarah, munding nu teu diurus, diantep

sakarepna di sampalan, dileuwung

= hayam bikang nu kokotak rek ngendog
= manuk titiran/purukutut nu sorana pohara alus-

na, langka tur hese ngalana

= munding jalu nu mangkat beger
= hayam pelung, hayam nu tarik sarta lambat

kongkorongokna, kadenge ka jauh

= tanduk ranggah, t anduk munding nu melung

Rintit ' ka luhur; tanduk uncal nu ranggakgak

Sasapihan = hayam rintit, hayam nu tungtung buluna caren-
Tumang
Tutul tik

= dodk hayam nu geus disapih ku indungna
= anjing nu buluna hideung meles
= rTlaung tutul, maung nu buluna koneng totol-

totolhideung

t&

Sora Sasatoan ngagogog, nyungungung, babaung
sesegrok
Anjing ngaberele
Bagong ngawekwek
Domba/embe ngelak
Entog/meri kongkorongok (ago), kokotak (bikang)
Gagak ngahiem
Hayam recet/ricit (manuk laleutik)
Kuda ngagerem, ngagaur
Manuk ngahieng
Maung ngantuk (disada terus-terusan)
Reungit
Tikukur/titiran

C. "Pakarang" Sasatoan

Badak boga pakarang cula
Bagong boga pakarang sihung
Banteng boga pakarang tanduk
Buhaya boga pakarang buntut (seuseu keutan)
Embe/domba. . boga pakarang
Gajah boga pakarang .
boga pakarang
Hayamjago"... boga pakarang tanduk
gading & tulale
Kalajengking . . . boga pakaraii! siih
boga pakarang panyeureud
Kamarang...... boga pakarang
boga pakarang panyeureud
Kapiting boga pakarang panyapit
boga pakarang cucuk (bulu)
Landak..:.... boga pakarang pamatil
boga pakarang
Lele . . boga pakarang kuku & sihung
Maung boga pakarang tanduk
Munding boga pakarang panyeureud
Nyiruan boga pakarang sihung (peurahan)
Oray,.. boga pakarang tanduk
Sapi , . kuku & sihung
Singa. panyeureud
Tawon/tiwuan. .
Ucing . kuku
tanduk
Uncal .

165

27. PAKAKAS NU DIPAKE NGAWULUKU

1. Pasangan, nyaeta parabot paranti ngahijikeun murding anu rek

digawekeun, dijieun tina kai, dipasangna dinapunduk murding.

Babagian pasangan:

a. :Sambilan kai nu ngahapit kana beuheung munding.
b. :Sawdltalisawed talianu meulit kana beuheung munding.

Dina sesebutan waktu urang Sunda, aya nu disebut "pecat
sawed" (kira-kira pukul i0.00), dicokot tina waktu dipecat-

keunana tali sawed tina beuheung munding tea (pikeun

c. :ngareureuhkeun munding) nu ilahama kira-kira pukul 10.00.

Tinggar manuk paseuk anu ditancebkeun dina pasangan,

d. :paranti ngaitkeun konali.

Konali tali anu nyambungkeun pasangan jeung cacadan

singkalatawa garu.

nnggar Tati Saured

Cacadan Sarnbrtan
Pasa4gan Sarued.

Konati

166

2. Singkal, nyaeta parabot paranti nyungkalkeun taneuh (paranti

ngawuluku). Babagian singkal:

:a. Babantal bagian handap singkal, tempat napelna lanjam.
:b. Lanjam seuseukeut singkal, bahanna tina beusi.
:c. bubuntut kai anu napel kana babantal nu biasa dicekel ku nu

keur ngawuluku.

:Cacadan ruyung atawa awi anu dipake panyered singkal

(garu) anu ngahubungkeun wuluku jeung munding.

:Paseuk aya dua rupa: 1) paranti muntangna cacadan kana

bubuntut, 2) paranti nungkulkeun atawa nanggahkeun kabantal,
ngatur jerodeetna tapak singkal.

t. :Panarat tambang paranti narik hulu. munding lamun di-

piderkeun.

Bubuntut

Cacadan

Leryam

3. Garu, nyaela pakakas paranti ngalembutkeun taneuh beunang

maculatawa beunang ngawuluku. Babagian garu:

a. :Huntu garu dijieun tina ruyung atawa beusianu nyocod dina

garu, wangunna kawas sisir.

b. :Cagak panahan cacadan anu luhur, paranti diuk tukang

munding.

:c. Kokoleceran kai anu dipake mageuhan cacadan anu luhur.
:d. Cacadan owianu nyodor ka hareup, anu dipake narik garu.
:e. Pamelet awi paranti ngaratakeun taneuh lamun geus lembut;

Sesebutan nu sejenna:

Ka munding anu beulah kenca.

Pamider mundin! anu beulah katuhu.
Kakalen
Pecut taneuh anu ngajalur-jalur urut jalanna singkat.
Simpay parabot para,nti ngagitik munding.
Gender tali nu aya dina pecut.

Kolotok :tali dina pecut anu dibeulit-beulit dikurilingkeun (biasana

tina lulub tali beunang ngeueum).
sarupa loceng, wangunna gepeng, dijieun tina kai
nangka, jsb. sok dipakekeun dina beuheung munding,
sorana kokolotokan.

Sesebutan nu sejenna dina tatanen:

Ayeuh pare anu rarebah lantaran ngecrek teuing hujan

atawa tarik teuing angin, kacaahah, jsb.

168

Bebecek kotakan leutik (kotakan sawah).
Bebedahan
Ecek sawah anyar (kakara meunang ngabedah).
melakkeun binih pare (dina tardur atawa ngaseuk)
Ombol saeutik teuing.
Gacong
sabalikna tina ecek, loba teuing melakkeun binih
Heucak
(wancahan tina sasangga ieung sagacong)
l-andayan
buburuh dibuat, ngala pare.
Longlongan pare anu teu gemdeng ranggeuyanana, atawa rin-
cian nu maruragan tina ranggeuyanana lain dihaja.
Mopok
Nebar papalang nu dijieun tina awi, paranti ngagan-
tungkeun pare beungkeutan (boh di huma boh di
Ngangler
Nyami sawah).
Pamijahan
Sungapan ngaran sarupa lelembut nu (cek kapercayaan) sok
malingan pare atawa beas.
nambahan atawa ngomean galeng disawah.

ngawurkeun siki pare (bangsal) dina pabinihan

sangkan jadi binih.

macul ngaduakalian (mindo), macul ngasakkeun.
ngababad larami (di huma) pikeun melak patawija.
balong husus tempat ngerdogkeun lauk.
tempat ngocorkeun cai tiwalungan atawa ti susukan

ka sawah *"*".:" balong.

169

2S.SISINDIRAN

A. Rarakitan
'1. Silih asih

Daek soteh ka Cinangka,
ka Cisitu mah teu Purun.
Daek soteh ka manehna,
ka nu itu mah teu purun.

Hayang teuing buah muris,
teu biia ngasakanana.
Hayang teuing ka nu geulis,
teu bisa ngakalanana.

Ka mana nya nyiar kulit,
hayang seubeuh sesewiran.
Ka mana nya nyiar duit,
hayang seubeuh pelesiran.

Lain bangban lain pacing-,
lain kananga kuduna.
Lain babad lain tanding,
lain ka dinya kuduna.

Mihape sisir jeung minyak,
kade kaancloman leungeun.

170

Cau ambon dikorangan,
Kanyere ka pipir-pipir.
Lalaki ambon sonngan,
Awewe teu mikir-mikir.

Dengkleung dengdek,
buah kopi raranggeuyan.
lngkeun anu dewek,
ulah patidiheureuyan.

Kapinis ulah disumpit,
tangkal muncang ngarangrangan.
leu nulis bade pamit,
du'akeun ti kaanggangan.

lGrinding palapah kawung,
ditiup ku nu paranti.
Nu ginding ulah mangpaung,
sing emut ka diriabdi.

Kaso pondok kaso paniang,
kaso ngaroyom ka ialan.
Sono mondok sono nganjang,
sono patepang dijalan.

Kembang goyang jeung ermawar,
pacampur Jeung kacapiring.
Hariwang rea kakelar,
tagiwur teu ngeunah cicing.

Lampuyang nu cocongoan,
bawaeun ka Rajagaluh.
Ku hayang nya sosonoan,
isuk mah urang pajauh.

Leuleupeutan leuleumeungan,
ngarah kekejoanana.
Deudeukeutan reureuieungan,
ngarah tetenioanana.

t71

Majar maneh nganyam samak,
neuk:teukan bari motongan
Majar maneh neang anak,
ngadeukeutan popotongan.

Ngala antanan ka jamr,
cau emas tengah huma.
Kahayang uiarr rek iami,
geura unjukan ka Ama.

Ngalantung rnuiungan tanlung,
bari metik nagasari.
Baringung pik!r mangpaung.
ati ngerik jeung rarisi.

Pucuk tiwu akar bangban,
amis mata di susukan.
Mun rek milu geura dangdan,
cimata geura susutan.

Rayagung tanggal sapuluh,
kasungka reuieung, malela.
Abdi burung mun teu tulus,
kasuka da ti baheula.

Reundeu beureum reundeu hideung,
reundeu kayas sr:lempangan,
Beuki heubeul beuki nineung,
beukilawas kaedanan.

Samping trideung dina bilik,
kumaha nuhurkeunana.
Abdi nineung ka nu balik,
kumaha nuturkeunana.

Sayang kaak diarengan,
diasupkeun kana peti.
Hayang angkat sasrengan,
bati gegetun nya ati.

L72

Mihape pikir jeung niat,
kade kaangsonan deungeun,

Mun teu tulus ka paseukna,
ka pacirna oge hade.
Mun teu tulus ka lanceukna,
ka adina oge hade" .

Sapanjang jalan Soreang,
moalweleh diaspalan"
Sapanjang tacan kasorang,
modweleh diakalan.

2. Piwuruk

Lamun urang ka Cikole,
moal hese tumpak kahar.
Lamun urang boga Eawe,
moal hese baranghadar-

Lamun urang ninun kanteh,
ulah resep make poleng.
Lamun urang leutik keneh,
ulah resep ngomong goreng.

Meugeus diangir ku jeungjincil
geura gantiku kihiang.
Meugeus pelesir tipeuting,
geura ganti ku sambeang-

Sing getol nginum jaiamu,
nu guna nguatkeun urat.
Sing getol neangan dmu,
nu guna dunya aherat.

3. Sesebred

Majar maneh cengkeh koneng,
kulit peuteuy dina nyiru.
Majar maneh lengkeh koneng,
kulit beuteung mani nambru.

tT3

Rarasaan melak cau,
teu nyaho mun melak jahe.
Rarasaan matak lucu,
teu nyaho mun matak rehe.

Rarasaan ngala mayang,
teu nyaho cangkeuteuk leuWeung.
Rarasaan koneng umyang,
teu nyaho cakeutreuk hideung.

Sok hayang nyaba ka Bandung,
sok hayang nyaho nanjakna.
Sok hayang nanya nu pundung,
sok hayang nyaho nyentakna.

Paparikan

1. Silih asih

Aya meri dina rakit,
boboko wadah bakatul.
Lain nyeri ku panyakit,
kabogoh direbut batur.

Baju hideung kancing tangan,
,

dikaput ku merang awi,
Nu hideung matak teu nangan,
sing emut ka diri abdi.

Baju soeh tatambalan,
kaput gede jarumatna.
Daek soteh ngawulaan,
lamun hade rumawatna.

Carulang dipahpal kuda,
hejo deui hejo deui.

Rek mulang smar kaduga,

nenjo deui nenjo deui.

fl4

Seungit kembang sumarsana ;
bawa angin ngadalingding.
Nu laip kieu rasana,
nandang nyeri tanpa tanding.

Talingtung talina benang,
mobil beureum diguratan.
Satungtung teu acan beunang,
moal eureun disuratan.

Tangkal manjah sisi lamping,
tangkal putat kaibunan.
Hate bungah tanpa tanding,
nampi serat kikintunan.

2. Piwuruk

Baju kutud heureut pola,
dikelin teu dijalujur.
Mun teu cucud ti sakola,
arisin balik ka lembur.

Ka kulah nyiar kapiting,
ngocok lobak bobodasna.
Ulah sok liar tipeuting ,
osok loba gogodana.

Susuru opat ngajajar,
katinggang ku daun jati.
Guguru kapalang ajar,
cara kembang burung jadi.

Sesebred

Cau naon cau naon,
cau kulutuk dijuru.
Bau naon bau naon,
bau hitut nu dijuru.

L75

Cikur jangkung jahe koneng ,
lampuyang pamura beuteung.
Rarasaan jangkung koneng,
puguh mah bureuleu hideung.

Daun jarak dibeungkeutan,
dibawa ka jalan gede.
Anu harak nqadeukeutan,
hayangeun dibawa hade.

Kihrang nu meunang nuar,
disugu pikeun iualeun.
Kahayang rneunang nu beunghar,
puguh mah jalma kuuleun

Poe Saptu poe Kemis,
Salasa heuleut-heuleutan .
Saha itu muril kumis,
leumpangna eundeuk-eundeukan.

C. Wawangsalan
:Abdi mah caruluk Arab, henteu tarima teh teuing korma.
Abdi teh sok ngembang kawung, inggis teu ngareunah teuing :

pengis.

:Abditeh kapiring leutik, kaisinan ku gamput6n pisrn-
:Abditi menak ka soman. gamparan mah ieu aing umaing.
:Ajag desa basa Jawa, lesuna teu aya tanding ?s{J.
:Alag lembur lndramayu, naha bet kalangsu teuing asu.
:Aiag lembur lamun engkang. eniing henteu wangsul deui aniing.
:Alun-alun paleuweungan, gagaltemen mun teu jadi fega/.
:Anak beurit dina katr-rng, kapan enden mundut encit buncit.

Anak munding masih nyusu, aduh eneng buah ati' = €tt€t19.

:Anu siram kokojayan, abdi pamoyokan badis ngoYok.
:Angeun somah pakampungah, Xaleun bedo ti kawari boda.
:Areuy leuweung merang daun, uiah sok iapilus galih pulus.
Aringgis sok nyatang bolang, kapongpongan siang wengi : lom-

pong.

r76

:Asal hijijadidua, temah matak sesah ati walimah,-
:Awi ngora leh iaradi, temah matak jadi liwung iwurtg.
:Aya nu dianjing cai, aya nu diheroyan sero.
:Ayii mesin bisa ngapung, kapidara diri abdi kapat udara.
:Ayeuna ge sereh tegal, engkang mah sok matak peurih eurih.

Baku sok ngalebu badag, reueus keur sareng ieung istri = 8tQt19,

:Balandongan ngujur jalan, sok hayang geura los indit elos"
:Bale direka masjid, nya pikir bati rumaniug taiug-
:Bangkong lodor meuntas jalan, titis tulis bagia awak baYawak'
:Bango hejo herang jangjang, piraku engkang kaabdi tTt€tdk'
:Bango leutik bodas hulu, mo samar ka diriabdi camar"
:Bareto ge batur pirus, juragan geuning pelekik akik-
:Batuk eungap hese damang, sae sumping bae wengi mengi.
:Beas ditutuan deui, iraha atuh patepung tiFung.
:Bedil langit handaruan, engkang sapertos kalinglap gelap.
:Bedog urang Darmaraja, kawantu abdirnah miskin sekrn.
:Belut sisit saba darat, kapiraray siang wengi oraY.
:Bendi paniang roda opat, ulah kalah ka carita kareta.
:Bentang baranang diimah, samar bisa tepung deui damar.
:Bedug wedalan Eropa, abditeu asa dipuii tanii

Beulit cinggir simpay tangan, ulah lalika sirn aMi = afi"

:Beunying leutik sisicai, ari ras sok cimataan amismata.
:Beusi bodas cingcin kecrik, cumah bae dipicainla timah.
:Biasa ngadodol gula, abdi henteti dipaduli gutali.
:Bibika tipung tarigu, ku engkang tacan kaharti roti.
:Cacahgkir bahanna beling, masing welas lahir batin gelas.
: toke.Cakcak gede kadal bilik, ulah dipake mokaha
:

:Careuh beureum pasawahan, nu dusun leuwih ti misti lasun.
:Cariang beureum beutina, nya pikir batiarewuh
:Catetan bulan jeung taun, juragan menak utami alamenak.
:Cau gede ngan sasikat, taya teuing bagja diri cQU bagia-
:Cek lemek Jawa sumuhun, hayang teh ulah kapanggih enqqih.
:Cukur: jangkung pamuraan, kapalay siang ieung wengi panglay.
:Cisusu kentel dimasak, ulah tega-tega teuing nantega.
:Cucuk basa malayuna, duriat henteu laksana duri.

Dadampar di pagulingan, alim ka nu kairManirgnasuht'tai l=imA:a.sluer.n
Dagangan pangrapet surat, mun kitu
:Daun kasap kosok meja, tobat ulah nolas teuing hampelas.

177

Daun tuhur na tangkalna, sok rus-ras ka nu teu eya'= karaias.

:Desember tangtu ditema, geulisna lir widadari Januari.
:Deukeutdeukeut anak taleus, nyangkewok teu kanyahoan tewok.
:Di Cikajang aya gunung, asa paturay jasmani Cikway.
:Dodol gula digolongan, nuJrina kaluli-luli gulali.
:Dr.dukuy panjang gagangna, pikir bati ngalanglayung pafune.
:Dukun tukang ngemat hewan, abdi mah ku alim teuing malim.
:Ekek lembtrt pupuntiran, tingseredet kana ati cecendet.
:Enggeus kapalupuh nangtung, ayeuna geus kapimilik bitik.
:Engkang teh ngajukut laut, seger mun tepung jeung nyai ager.

Gagang caruluk karadak, pantes mun rek dinyenyeri = langari.

Gamparan mah sangu atah, keur menak kawuwuh sugih = gigrh.

:Gedang atah keur lumayung, bngkang mah jelema ginding

gumading.

:Gedong luhur panenjoan, narah keur saheuladoon mrJnara.
:Gedong ngambang disagara, kapalang geus bela pati kapal.

Gedong tempat nu titirah, ulah sok reueus binangkit = rumaksakit.

:Geulang leutik munggang tangan, siang wengi henteu lali ali.

Geus tangtu ngajukut laut, seer teuing pipikiran = ager. dadar.

:Goreng endog rencang sangu, wayahna geus kadar diri
:Gunting pameulahan jebug, kacipta salalamina kacip.
:Hayam cempa lalayaran, matak teuing nyeriati meri.
:Hayam sawah dipiara, abong ka nu apes diri meri.

Hayam tukung saba gunung, uyuhan teuing nya diri = puyuh.

:Hiris ngora deungeun sangun, abdi mah kapok teh teuing kapokan.
:Hui bulu rea akar, bongan sok rayungan teuing kamayung.

lmah leutik tempat ngaji, teu asa ngalanggar cegah = langgar.

:lmah ngambang disagara, ulah kapalang nya bela kapal.
:lndung kuar hama sirah, nu kitu ulah digugu kutu.
:lnsuting ngadaun tuhur, ari ras ka diriaMi kararas.
:lsuk basa malayuna, tangtos abdi rek sayagi pagi.

Jagong tuhur beunang ngunun, dunungan bagea sumping = emping.

:Jalaran bibit kalapa, isin da aMi mah istri kitn.
:Jampana bugang dadakan, panasaran diri kuring pasaran.
:Jati leutik jagong ngora, dodolog kirang utami serni.
:Jawadah tutung biritna, sacarana-sacattaitl?, c?.rd.

Jukut jangkung pipir gunung, hate abdi panas peurih = €urih.

:lGcang panjang disayuran, bati ngageremet ati eilflrat
:l(acang panjang gegebengan, sakieu darajat kuring jaat.

n8

.n

Kacang jangkung leutik daun, engkang mah satrh raris = hrhb.'

:lGdal gede saba darat, pareng alus bagja awak fuyawak.
:Kadeuleu langgir caina, kayap-keyep anu geulis keuyeup.
:Kalapa babakal minyak, nu ampuh titis raspati cipati.
:Kalong leutik saba gedang, sumedot rasaning ati cocodot
:Kararas daun kalapa, teu aya nu ngabangbrangkeun barangbang.

Kasintu disisisitu, nu hayang kawanti-wanti = hayam.

:Kauntun tipung katambang beas, laksana meunang ijasah /aksa.
:Kebon pare dicaian, siwah niat jalir jangji sawah.
:Kembang biru di astana, abot pisah jeung kakasih sa/asrh.
:Kembang bodas buah bunder, ngaheruk nya pipikiran jeruk.
:Kembang jambe kara beukah, kumayangyang pikir ?bdi mayang.
:Kendang gede pakauman, dagdigdug rasaning ati bdug.
:Kertas kabur kaanginan, kumalayang pipikiran Ianglayangan.
:Ketuk leutik panayagan, ka aMi mah ningnang teuing bonarrg.
:Keuyeup gede saba laut, teu hade liar tipeuting kapiting.
:Koja awi dihuaan, sageuy lamun teu kasorang korang.
:Kokotor saluar awak, da sanes dek hiri dengki daki.
:Kota kuloneun Lampegan, purah-purah tunggu bumi Sukabumi.
:Kulit teuas tungtung ramo, baku osok nganyenyen kuhu.
:Kuring teh kamenyan koneng, rurnaos kawiwirangan warirang.
:Kutu baju kuar sinjang, moalweleh tumarima fiima.
:Lahang baridibotolan, ningalanu suka galih cuka.

Laleur hideung panyeureudan, kilarlgbara ulang iadi = bangbara.

-l-aleur leutik hama raga, ngliarisakolong langit reungit.
:Lampu leutik tengah imah, aMi samar mere idin damar.
:l-amun kapalupuh nangtung, lamun jadi kapimilik bilik.
:l*ancah caidiwalungan, engkang teu emut ka abdi

engkang-engkang

:Laiggiicai l6urfr ng ngijing, kadedff kayap-keyep na keuyeup.
:Lauk panjang dina parung, ariemut merod pikir borod.
:Lauk rebing saba laut, karikarijalir jangji pari.
:Manuk apung saba eurih, hate asa didudutan dudut.
:Manuk hawuk beureum suku, katingal keur imut leutik galatik.
:Manuk lindeuk di buruan, kuring batipanas 4i japati.
:Manuk lisung anu jalu, dagoan dipasampangan lago.
:Manuk rengge saba ulam, hayang tepika ngajadi caladi.

Manuk tukung saba reuma, uyuhan daek ka aMi = puryh.
Maung tutul saba kasur, did teu ngareunah cicing = ucing-

r79

:Melak bangsal di kotakan, wayahna dek sabar dui nebar. .
-Mencek leutik saba alas, abdidaek ngarencangan peucdnQ.
:Meri pendek ngojay hayam, henteu negtog pikir aMi entog.

Monyet hideung sisi leuweung, susah teu aya tungtungna = lutung.

:Mun inget mangsi malayu. anleun teh cinta ka kuring tinta.
:Mun Jagan kadadar tipung, upami kagungan rabi surabi.
:Nu dahar taya sesana, ngan asa dipoyok badis /edrs'.
:Nu gering geus rampus dahar, kuring mah mo payu deui mamayu.

Nu nutu miceun huutna. mun awon moalditampi :napi.

:' Nya buah ngacung ka luhur, kuring mah sok panas ati ganas.
:Nya hujan taya eureunna, abdi mah kalangkunQ ajrih ngijih.
:Nyeupan sangu tacan timus, teu sanggup manggihan deui gigih
:Nyiar pare tutukeuran, teu pantes hayang ka abdi nguyang.
:Nyiru gede wadah bangsal, anjeun mah sok sindir-sampir tampir.
:Nyiruan genteng cangkengna, masing mindeng pulang anting

papanting.

:Pangcalikan tonggong kuda, kudu satia bumela se/a.
:Paparem ngawuran ketan, mokaha atuh da wargi ragi.
:Paribasa petis Cina, hayang nepi ka cacapna kecap.
:Peso pangot ninggang lontar, acan katuliskeun diri nutis.
:Peso patok kewung tungtung, hayang kapiajang teuing reiang.
:Peso raut Cibarusa, sugan welas ka nu miskin sekin.
:Pileuleuyan kebo gunung, ngadadak tineung nya pikir badak"

Piunjuk dumeh rek wangsul, sanes abdi rek cilimit = pamit.

:Puguh mah ubar muriang, nu hina leuwih ti misti kina.
:Puter putih saba lembur, kuring seja bela pati iapati.

Rante ngait kana baju, memang geus cumantel ati = cantel.

:Rasa seuneu mun kacabak, hate abdi panas peurih panas.
:Heregan sabuder imah, kasangsara siang wengi kasang.
:Rebab jangkung di pandopo, nalangsa kabina-bina tarawangsa.

Rimbas panjang pameulahan, kagembang sijangkung leutik = patik

:Ruas awi dirorekan, pikir asa selang-seling suling.
:Salendro di papanggungan, ngomong kalepasan teuing koromong.

Santri miskin geus mareman, tangtu tiis pikir a54i = pakir.
Sangrayan peupeus meueusan, ulah jadi rengat galih = rengat.
Sapikul katian Cina, malah kumplit sareng cingcin = dacin.

:Sendok batok digagangan, geus lawas abdi ngalayune eafune.

Sereh leuwung turub saung, hate abdi panas peurih = curih.
Sanggal hideung saba ranca, tembong lelewa nu manis = lele.

1_80

:Sekin alus tuturunan, kaduhung datang pandeuri duhung'
:Sieun teu kapancar kawung, kabiruyungan ku eulis ruYun€.
:Simeut rungkang diwaiungan. ulah niat ngawiwirang hurang.
:Simpay rema beulit cinggir, ulah lali ka sim abdi ail.

Sinjang panjang lepit sisi, tobat sanes miwulangan = kebat'

:Sireum mungguhing cek Jawa, sing emut ka diriabdi sernur'
:Sirop nyegak nu ngabudah, ulah sok resep ngalan':un limttn.
:Sok hayang kapancar panday, kaparengkeun ka nu geulis areng'

Sok rajeun ngabuah kawung, nyuruluk cipanon btiil = caruluk
Sok reueus nu ngejo atah, reueus jadi menak sugih,: g;gth.

:Sok sieun disupir kahar, sok sieun aMidiusir kusir.
:Sorog beusi pamukaan, sae enden ngajak saksi sosl'
:Srangenge bijil peuting, rek sabulan rek sataun butan.

Suuk anu keur melentung, tadioge abdijangii = foge.

:Sumur deet ulah nyangka, belang bayah gindi pikir balong.
:Tegaltengah sagara, laun-laun sugan hasil alun-alun.
:Teu beunang dihurang sawah, teti beunang dipikameumeut sirneur.
:Teu beunang dijambe hapa, teu beunang digomeng-gomeng

komeng.

:Teu beunang dikehkel poleng, teu beunang dibangbalerLsun feler.

Teu beunang diopak kembung, teu beunang diontong-ontong =
kolontong.

Teu beunang dipiring leutik, teu beunang dipikaisin = pisin,

:Teu beunang dirangkong kolong, teu beunang dipikahayang hayam.
:Teu beunang disihung tipung, teu beunang dipapagonan s?s€9on.
:Teu beunang disitu lembur, teu beunang diulah-ulah kulah.
:Teu beunang disupa dulang, teu beunang dibebeniokeun keio.

Teu beunang ditihang pondok, teu beunang dideudeuleukeun =
deudeul.

:Teu beunang ditiwu leuweung, teu beunang dipikasono kaso.
:Teu beunang diwaru leuweung, teu beunang diboro-bcro bisoro.
:Teu puguh monyet hideungna, asa teu puguh tungtungna lutung'
:Walanda hideung soldadu, umambon'engkang ka nyai urang

Ambon.

:Warisan sekin pusaka, haturan nyai pribadi badi.

181

29.KAULINAN BARUDAK

1. AMBIL.AMBILAN

Kaulinan ambil-ambilan merlukeun batur tru loba. Dua urang
pahareup-hareup, tuluy leungeunna masing-masing pacekel-cekel
bari radd dikaluhurkeun. Barudak nu sejenna ngantay barisilih cekel
taktak (nu ditukang nyekeltaktak nu di hareupeunana, jst.). Barudak
nu ngantay tea arasup ka sela-sela nu duaan, nu leungeunna geus
pacekel-cekel. Kituna teh bari kakawihan:

Ambil-ambilan turuktuk hayam samanti
saha nu diambil
kamimah budak pahatu
purah nutu purah ngejo
purah ngasakan baligo
purah tunggu bale gede
nyerieun sukuna kacugak ku kaliage
aya ubarna urat gunting sampurage
iiguling nyocolan dage

Barang nu pandeuri geus aya di hareupeun nu duaan, terus di
kurungan (ku leungeun nu dikaluhurkeun tea) bariterus ditanya ,,Rek
milih mana? Bulan atawa bentang?" cek nu duaan. Lamun nembal
milih bulan kudu terus ngaleos (nyalingker) ka beulah katuhu, lamun
rnilih bentang ka beulah kenca. Lamun nu ngantay geus kabeh
marilih (naha ka kenca atawa ka katuhu), gundukan kenca jeung
gundukan katuhu teh terus silih cekel, silih betot. Nu eleh nya eta nu
kabetot sarta sok terus dibawa lumpat. Di sawatara tempat kaulinan
model kieu sok disebut oge "Bulan Bentang".

Lg2

2. CONGKAK

Kaulinan congkak, anu digunakeun nyaeta pakakas nu disebut
Congkak (dijieun tina kai, panjangna leuwih kurang 40 cm, lebarna
leuwing kurang 15 cm, luhurna make logak sababaraha hi.ii). Unggal

logak dieusian ku kewuk, siki salak, jsb. lobana tujuh siki. Cara

maenna piligenti, tepi ka siki congkak teh beak (arasup kana logak
indung).

3. ctNGctRrPrT
Kaulinan cingciripit atawa sok aya nu nyebut dingding kiripik

mangrupa. kaulinan anu basajan. Ngan merelukeun batur tiluan
atawa opatan. Carana, nu saurang namprakkeun leungeun, ari nu
sejenna ngasupkeun curuk kana dampal leungeun nu ditamprak-

keun tea. Anu namprakkeun leungeun nu purah ngawih:

Cingcrripit
tulang bajing kacapit
kacapit ku bulu pare
bulu pare seuseukeutna
jol Pa Dalang
mawa wayang jek-iek nong. . . .

Waktu ny'ebutkeun -"jek-jek nong" dampal leungeunna di-

keupeulkeun. pikeun nyapit curuk-tea,

4. ENCRAK

Encrak kaulinan husus barudak awewe. Parabot anu diguna-
keunana bal leutik jeung kewuk atawa tutup limun sababaraha siki.
Carana, kewuk diawurkeun ka luhur bari ngalungkeun bal. Kewuk nu
acak-acakan teh kudu dicokotan hiji-hiji. Nyokotna henteu saga-
wayah, tapi kudu bari ngalungkeun deui bal. Waku bal di luhur,
kewuk kudu geus kacokot. Lian ti eta, dina hiji bagian, kewuk kudu
diawurkeun sina pindah kana tonggongdampal leungeun, dikaluhur-
keun saeutik, terus dicakep. lGulinan encrak biasana merlukeun
batur, duaan atawa tiluan.

5. ENGKLE

Engkle nyaeta kaulinan nu ngagunakeun batu. Biasana baladan
(duaan atawa tiluan sewang). Carana, mimiti nyieun heula tanda dina

183

taneuh (rnake rokak, cangkang kerang, atawa ttrtup limun). Lhn ti

nyieun tanda, oge deuih kudu nyieun gtnat sababaraha rneter jauhna

tina tanda. leu gurat teh tempat caricing mun rek ngalungkeun batu.
Ari batu dialungkeunana teh padeukeutdeukeut kana tanda.

Sabaraha unr€ nu pangdeukeutna kana tanda, sabaraha uatng anu

idijauh. Anu deukeut balad, tur pangheuhha rnaen. Cara rnaenna

nlaeta batu disirnpen dina tonggong dampal suku, dijungjung

saeutik ka luhur, terus engHecngklean diba,va ka hareup grikeun

diadukeun f ditemhkkeun') kana batu musuh nu geus dipasang.

EMPET.ETIPETAN

Empet-empetan mangrupa kaulinan husus barudak lalakidina
uaktu panen. Empet-empetan bahanna dijieun tina jarami. Aya nu
tungtungna disatmbung ku daun kalapa; aya oge nu henteu. Jarami

teh dipotong diarah saruas. Deukeut bukuna disopak saeutik

,'ninangkaangkup {nu engkena bisa disada}. Bagian sejennadiliang-

an kauas suling. Samemeh ditiup, sangkan disadana alus, sok

diroroiok heula rnake tungtung jarami nu leutik bari dikawihan:

Ojok-oiok ami-ami
diroroiok ku jarami

oid(-oiok uat-uat
rqgarorqok nu dihrat

oiok-oiokauqg.aung 'l
ngaroqok nu di saurg

T. GAT.AH

lGr.dinan galah medukeun batur nu loba (paling saeutik dalapan
uftrrlg: dtn regueun). Kitu deui kaulinan galah merlukeun tempat
. (bunnn) anu lega. Samemeh prung maen, salahsaurang nyieun

heula gurat pasagi opat anu lega, biasana sok rnake rokrak nu

diguratkzun lcana taneuh, atawa lebu diawurkeun. Gurat pasagi opat

teh tengahna drgurat dzui tepi ka ngajanggdek opat iot"f. Cuo

masnna, regu nU hijijagn di unggal gurat (kalang), sedeng regu nu

hiji deui maen, nyae*a ngumpd dihijikotak, terus lumpat ka kotak

seien bad teu katod, teu katepak, atawa teu katangkep ku regu nu

jaga. lamunsalahsauraqg katepak, maennateu bisa terus sarta kudu
jst lamun
dipasrqhkeun ka regu nu iaga, tar katepak ku nu iaga tur
sarta bisa batik Oenri koAk asal
blsa asup lca iOa* selenna ka

184

(pangbalikan) disebutna'asin', hartina neunang hiji {hgi+nol} ti regu
lawan, jst.

8. GAIAH BANDUNG

Beda jeung gatah bhsa galah hrdung teu rnerlukeun tempat

anu lega. Kitu deui prak-prakan rnaenna oge estu beda. Nu maenna
cukuptiluan (biasana bundakawenre). Lamun SiArnaen, Si Ba jeunhg
Si C ngajaga. Cara ngajagana, nyaeta: Si B jeung Si C diuk pahareup-
hareup bari ngalonjorkeun suku dtnnana. Diukna,rada ngadayagdag
ka tukang ditunjel ku dua leungeun. Suku anu dilonjorkeun tea,
dampalna dipatumpangkeun ka luhur. Ari Si A nu rnaenna, ngalun-
catan dampal nu patumpang tea. l-ahun ngajlengna lancar, diterus-
keun kana babak kadua. Dina babak kadua suku nu ngajaga rada

ngaiegang ka luhur (adi leurih hese diluncatanana). Lamun dina
babak kahiji SiA teu lancar rqaluncatna, uparnana nyanggut kana
suku nu ngajaga, lasut disebutna sarta Si B nu kudu maen. Dina
babak katilu, nu maen l<udu cirEOgo di luareun kalang, geus kitu
sabisa-bisa kudu bisa ngagoler di jero kalang. Awak teu kaci antel

atawa ngagaris kana suku nu ngaiaga.

9. GATRIK

Gatrikteh kaulinan banrdak lalaki. Parabot nu dipakena kaiatawa
awi (nu panjangna kira-kira sajeurgkal) jeung kai paneunggeul. Gara
maenna, kai nu sajeungkalt€ dipasangkeun kana logak (nu meu-

nang nyieun dina taneuh). Geus kitu tuluy ditenggeul ambeh

ngacleng sok diteunggeul deui sina ka jauh. Lamun geus rnurag ka

hiji tempat, kai nu sajeungkal teh dipake ngukur (dijeungkal-

jeungkalkeun kana taneuh) tepi kana logak tea. Jadi ukuran meu-
nang jeung eleh teh ditangtukeun ku jumlah jeungkalan.

IO. GUGUNUNGAN

Anu sok nyieun gugunungan ilahama barudak lalaki.Tempatna

di buruan nu taneuhna lembut (taneuh ngebul). Nu nyarieunna

naragog atawa dariuk dina taneuh. Mimitina nyiduh heula, terus
dipurulukan taneuh. Kituna teh sok bari ngarawih:

Paluhur-luhur gunung
pahardap-handap gobang

paluhur-luhur gunung l

pahandap-hadap gobang

(kitu bae sababaraha balikan)

Lila-lila taneuh nu dipuruluk-purulukeun teh maruncung, marun-
cunghul. Mun geus anggeus nyieun gugununganana sok terus
patempo-tempo, nu saha nu pangluhurna.

11. HAHAYAMAN

Hahayaman nyaeta kaulinan nu merlukeun jalma rea" Carana
nguriling nyieun bunderan bari pacekel-cekel. Saurang aya nu jadi
hayam, jeung saurang deuiaya nu jadi careuhna. Nu jadi careuh
salawasna boga tugas ngudag-ngudag hayam tepi ka beunangna.
Nu jadi hayam dibere kalonggaran pikeun kaluar-asup tina bunderan.
Sedeng nu jadi careuh mah teu dibere jalan. Nu matak nu jadi hayam
teh sok lila katewakna ku nu jadicareuh. Mun geus katewak, nu jadi
hayam jeung nu jadi careuhna diganti ku nu sejen.

12. HONG.HONGAN

Hong-hongan meh sarua jeung ucing surnput. Bedana teh hong-

hongan mah make tihang, minangkg tempat cicingna nu neangan.
SiA upamana kagiliran purah neangan. Cicingnateh deukeuttihang
tea, bari ngajaga sangkan tihang ulah kacampa ku nu nyarumput.

Nu nyarumput poma ulah katentpo ku nuiagatihang. Mun katempo,
nu jaga geuwat ngagorowok "Hong SiAnu .". .!" cenah. Mun geus
dihongkeun kitu teu meunang nyumput deui. Aya kalana nu jaga
tihang teh kokorelengan neangan nu nyumput ka ditu ka dieu. Tah
lamun keur balangah kana tihang kitu, tihang teh sok rikat diburu ku
nu nyumput (dicampa) baringagorowok "Cambal . . .!" cenah. Mun
geus dicambalkeun kitu, nu geus dihongkeun teh kaci nyarumput
deui. Sedeng lamun nu nyarumput bisa kahongkeun kabeh turtihang
taya nu nyampa, nu jaga tihang bisa milu nyumput bari masrahkeun
tihang jaga ka jalma nu pangheulana dihongkeun.

13. I.AI.ANDAKAN

Lalandakan nyaeta kaulinan nu niron-niron landak. Sangkan
salahsaurang "iadi landak", memeh prung teh ngarawih heula,

ngawihan jalma nu rek diiieun landak tea.

186

l-andak-landak sonari
kop cau kop tiwu
hakaneun sia janari
bekel miang ka batawi
kop jurig jarian

. kop jurig tangkod

kop jurig pacilingan

kopjurigonom....

' Rengse dikawihan, landak teh sebrut ngudag ka ditu ka dieu. Nu

diudag tingalacir lalumpat bari tingcerewet "Aya landak . . .! Aya

landak. . .!" cenah.

14. ORAY-ORAYAN

Barudak nu rek arulin oray-orayan samemehna silih cekeltaktak
heula. Nu tukang nyekeltaktak nu hareupeunana, jst. Geus kitu tuluy
maju ka kenca ka katuhu, katempona ngaleor siga oray. Bari luar-leor
kitu teh ngarawih:

Oray-orayan
luar-leor mapay sawah
tong ka sawah
parena keur sedeng beukah
Oray-orayan
luarieor mapay leuwi
tong ka leuwi

dileuwiloba nu mandi
Oray-orayan
oray naon
oray bungka
bungka naon
bungka laut
laut naon
laut dipa
dipa naon
di pandeuri, ri. . . ri. . . ri
(Huluna tuluy nguda!-ngudag buntutna bari disada ,,Kok, kok,
kok, kok. . .")

L87

15. PACIWT-CIWIT LUTUNG

lGulinan paciwit-ciwit lutung sok dilakukeun ku tiluan atawa
opatan. Carana silihciwit tonggong dampal leungeun, nyusun ka
luhur. Barisilihciwit kitu teh sok kakawihan:

Paciwit-ciwit lutung
si lutung pindah ka tungtung
paciwit-ciwit lutung
si lutung pindah ka tungtung

15. PACUBLEK.CUBLEKUANG :

Kaulinan pacublek-cublek uang sok dipilampah ku barudak
awewe, duaan atawa tiluan. Carana, masing-masing dampal leu-

ngeun dikeupeulkeun, tuluy disimpen di handap. Salahsaurang jadi
indung, anu purah mepegan (neungeulan peureup nu duaan deui),
kituna teh bari peureupna nu kenca mah sarua dikahandapkeun. Bari
mepegan peureup, siindung ngawih:

pacublek-cublek uang
SiUang maung lenter
matata-mutiti
SiTitimau kawin
pa emh, pa emh elmh. . . .

Nu peureupna kapepeg pangpandeurina (bareng jeung pa-
nungtungan kawih), rikat disimputkeun ka tukang. Tuluy indung
mepegan peureup nu sejenna deui, bari angger ngawih, tepi ka

anggeus (peureup sarerea geus aya di tukang). Saha nu peureupna
pangheulana dikatukangkeun, eta nu kagiliran mepegan fiadi in-
dung) dina balenan anu kadua.

17. PEPERANGAN
Peperangan sok dilakukeun ku barudak lalaki. Tempatna di

tegalan atawa di sampalan. Parabot nu dipakena nyaeta bebedilan
tina awi nu dieusidn buah kanyere. Memeh prung dibagi heula. Regu
kahijijadi musuh regu kadua. Dina derna perang, anu katembak (ku
bedil kanyere) kudu ngagolepak, api-apitiwas. Atawa mun sukuna
nu katembak, kapaksa leumpangna kudu ingkud-ingkudan, jsb.

. Lamun geus rea nu palastra, pamingpinna sok ngaiak mundur atawa

188

ngaiak dame bari mawa bandera tina daun tepqs atawa daun

kakayon sejenna.

18. PRIS-PRISAN

. lGulinan pris-prisan diwangun ku drn regu. Unggal regu pada-

pada nincak batu, cangkang kerang, atawa tutup limun nu disimpen

dina taneuh. Anggota. regu lalumpat ka hareup "ngeupahan"
sangkan diuda! {ditepak} ku regu lawan. Lamun katepak, kudu
jadianggota regu lawan. Lamun batu regu lawan katincak, disebr.tna
"pris", hartiru meunang hiji-enol.
J

19. SONDAH

SoMah mangrupa kaulinan barudak awewe. Carana, unggai
jalma nyekel talawengkar terus dialungkeun kana kotak-kotak nu
geus disadiakeun (meunang ngaguratan dina taneuh). Eta kotak-

- kotak teh lian ti dialungan talawengkar, oge sok diajlengan. Ngan nu
aya talawengkaran nu teu meunang ditincak. Dina sondah aya nu
disebut mi-hi.!i, midua, mi-rilu, jst.

20. SORODOTGAPLOK

lGulinan sorodot gaplok meh sarua ieung engkle. Bedana teh
sorodot gaplok mah batuna,henteu dibawa bari engkle-engklean,
tapidialungkeun ku suku anu disorodotkeun (pikeun nembak batu
lawan nu dipasang di hareup).

21. SURUNG MUNOING

Surung munding mangrupa kaulinan barudak lalaki. Dina surung
munding anu diutamakeun teh tanaga (kakuatan). Carana, duaan
pahareup-hareup, terus jogol, silihsurung pakuat-kuat tanaga. Nu
ngarariung ngalalajoanana sok bari ngawih:

Gere tong gere tong
.nu eleh dipotong
gere tong gere tong
nu eleh dipotong

22. UC|NG-UC|NGAN

Ucing-ucingan bisa dilakukeun ku baruCak lalaki atawa barudak

avyewe. Samemeh prung sok ngarariung heula bari dikawilnn ku
saurang:

Cing cangkeling
rnanuk cingHeung cindeten
plos ka kolong
bapa Satar buleneng
Nu ngawih teh Ourukna bariacir-aciran, nuduh ka unggaljalma.
Lamun paleban "buleneng" curukna nunjuk ka SiA, nya SiA nu jadi

ucingna, kudu ngudag-ngudag nu sejen. $nu katewak, eta nu

kagiliran iadi ucing.

190

30. I(AwlH MURANGIGLIH

AYANSAYA'TGGUNG

Ayangayang gung
gung goongna rame
menak KiWastanu
nu jadiwadana
naha maneh kitu
tukang olo-olo
loba anu giruk
ruket jeung kompeni
niat jadipangkat
katon kagorengan
ngantos Kangjeng Dalem
lempa-lempi lempong
ngadu pipijeung nu ompong
jalan ka Batawi ngemplong

BULANTOK

i. -
={ulantok-bulantok
bulai- e"ecie bule n montok
m on co ro n glEgiqq e baiok

b. Bulantok-bulantok

aya bulan sagede batok

i91

bulanting-bulenting
aya bulan oagede piring

CII{GCANGKF!.ING

0ingcangkelirlg
mauk cingkleung cindeten
plos ka kolong
!:apa satar buleneng

EUNAHUK"EtINEtrI,'KAN

a. Eundeuk-eundeUkan i,ri.: : a:l * q f:

taraju bawang :..
skaalisnnagckipea, ylaoe ulae
cabok cinde, mende ijr.i-:.r,., : . i'lii'.;:'r'r.'.llr "

dodomoyo

Er,*Ceuk-eu,tcieukan . : :' .l,i-,'i1.. , i

jairiparing pegat talina

aleut-aleutan

nu kawin euweuh walina

e*leung euy euleung i:arudak urang ka jami :. j,-.'.1 ,.

*mhung eily embung sieun badak nu karnari

euweufi er:Y euweuh

Eeus dibeclil kir si$edet i),'1,"';';1..
rieto:'lg, det detung
:'ii':' :'r:i :l;' lr
Si $edet karisapotons

d. .,iung jae

na!akatanji.ing jae

plicl-.ri< mefiyan

mangsnyi g'*lang rnalati, riri
riri ny;rndung tca fiutra da!*rn
tuifienggunS Bandung :"'"':;r1 '-r;i-''isir::-

sar*iung_'iiprng1relsngpang-- - -----4ii"fi "''';' '
--sdunda-saendo poho

pr:h* ?adi laiajo teu rnawa simbut, butut! .li',i: ir..{ ir"'.
.:.,.,

r9-2 , -:-' /

EUNDEUK-EUNDEUKAN [AGONI
Eundeukcundeukan lagoni
meunang peucang sahiii
leupas deui ku nini
beunang deui ku aki
Eundeuk-eundeukan cangkuang
bale bandung paseban
meunang peucang pa ujang
leupas deui ku akang

JALEULEU
Jaleuleu ja
tulak tujaeman gog
seureuh leuweung bay
jambe kolot bug
ucing katinggang songsong
ngekl

KALI.KALI KONENG
Kali.kali koneng
naha koneng aing dikali?
piubareun budak
naon budakna?
hulu lisung
naon pangasuhna?
jurig beureum dikukuncung

KALONGKING

a. Kalongking-kalongking

bapa sia hudang ngising
dibura ku madu kucing
madu kucing meunang maling

t93

b. lGlongklng-kalongking

bapa sla ugh ngblng
beak samak beak samPing
teu cageur waktu sapeuting

MARGALUYU

Bang kalimalima gobang, bang
bangkong di tengah sawah, wah
wahey tukang baiigur, gur
guru sakola desa, sa
saban poe ngaiar, iar
jarum Paranti ngaput, Put
putri nu gareulis, lis
lisung kadua halu,lu
luhur kapal udara, ra
ragrag diJakarta, ta
taun opat hiii, ii
hajirek ka mekah, kah
kahartujuh rebu, bu
buah meunang ngala, la
lauk meunang nyobek, bek
beker meunang mtfier, ter
terus ka Cikpen, Pen
pena gagang kalam, lam
lampu eujeung damar, mar
marikueh hoho, ho
hotel pamandangan, ngan
ngantos kangje,ng dalem, lem
lempa-lempi lempong,
ngadu pipileung nu ompong.

PUNTEN

funten. . . mangga

ari ga, gatot gaca
arica, cau ambon
ari bon, bonteng asak
arisak, sakit Perut

ilx

ari rut, rujak asem
arisem, sempal-sempil
aripil, pilem rame
arime, meja makan
ari kan, kantong kosong
ari song, songsong lampu
ari pu, puak-paok
ariwok-wok candewok

OLE-OLE OGONG

Ole-ole ogong
melak cabe diTarogong
dihakan ku embe ompong
diteang karisapotong

Au-au eheng
beuleum cau tutung geheng
embe-embe domba
anak sapitutunggulan

Ema-ema rveya
SiSahikabuhulan
hayang geura diinuman
embe-ernbe dorna
anak sapitutunggulan
Ema-ema weya
Si Sahi pupundakan
ku baturna ditumbukan . . . .

RAT-RAT GURISAT

Rat-rat gurisat
nini ingrat paeh diselap
tiselap kana kuciat
dibura ku laja tuhur
laja tuhur rneunang ngunun
meunang ngunun tujuh taun
kadalapan diburakeun

nyeh prol . . nyeh prot. . . nyeh prot. . .!

195

RORO MANYORO
Roro manyoro
manyoro manjangan ngidul
anak sia jadi ratu
diketukan dikenongan
turunan apung
karunya ka anak sia

TIK-TIK TOLEKTAK
Tik-tik tolektak
aritak, taktak bareuh
ari reuh, reuhak cina
ari na, naya gengong
ari gong, gongseng panas
ari nas, nasi baso
ariso, sorangan bae yeuh . . ..

TOKECANG
Tokecang-tokecang
balagendil tosblong
angeun kacang angeun kacang
sapendil kosong

TRANG-TRANG KOLENTRANG
Tran g-tran g kol entran g
si londok paeh nundutan
mesat gobang kabuyutan
tikusruk kana durukan

TUKTUBRUNG
Tukukbrung tali tanjung
papagan nyamplung
pada leutik pada sempung
patulangtung patungtung brung. . .

19('

31. PUPUH

Dina sastra Sunda pupuh teh aya 17 rupa, nyaeta:
1. Kinanti

2. Sinom
3. Asmarandana
4. Dangdanggula
5. Magatru
6. Mijir
7. Durma
8. Pangkur
9. Maskumambang
10. Pucung
11. Wirangrong
12. Jurudemung
13. Balakbak
14. Gambuh
15. Gurisa
16. Lambang
17. Ladrang

1. Kinanti

Palanggeran Kinanti: 8-u, 8-i, 8-a, f-i. 8-a, 8-i.

Conta:

Budak leutik bisa ngapung
babaku ngapungna peuting

197

ngurilinE kakalayangan .

neangan nu arnis-amis

sarupaning bubuahan
naon waenu kapanggih.

2. Sinom

Palanggeran Sinom: 8-a, 8-i, 8-a, 8-i, 7-i, g-u, T-a, B-i,12-a.

Conto: ..

Aya hiji rupa kembang

rarangeuyan tapi leutik

rupana bodas kacida

matak lucu liwat saking

hanjakalna teu seungit

lamun ku urang diambung

kitu soteh ti beurang

ari seug mungguh tipeuting

sumeleber nyambuang sapakarangan

Asmarandana

Palanggeran Asmarandana: 8-i, 8-a, 8-eio, 8-a, 7-a, 8-u, &a

Conto:

Eling-eling murangkalih . .'
kudu apik jeung berseka

ulah odoh ka panganggo

mun kotor geuwat seuseuhan

soeh geuwat kaputan

ka nu buruk masing butuh

ka riu anyar masing lebar.

Dangdanggula
Palanggeran Dangdanggula: 10-i, 10-a, 8-e/o, 7-u, g-i, 7-a,6-u,

8-a,12-i,7-a.

Conto:

Keak kerak merak lir careurik,
heulang julang kalong ngalanglangan
geuri-geuri ting garero
maung batingahiung

198

kuwiwi mah bati ngecewis
sagala ngiring lara
ka sang putriwiku
ieung paa bijilalpukah

bumela ka nu lara.

5. Magatru
Palanggeran Magatru: 12-u,8-i, 8-u,8-i, 8-o

Conto:

Nun sumuhun nu ieu namina curuk,
nu ieu namijariji
nu tengah nami jajangkung
nu alit namina cinggir
indung leungeun anu pondok.

6. Miiil

Palanggeran Mijil: 10-i, 6-o, 10-e, 10-i, 6-1, 6-u.

Conto:

Beurang peuting tambah caPe ati
jeung tambah rar4popoy
wungkul inget ka salakibae
mugi aya kadar panggih.deui
mun teu panggih deui
anggur pondok umur.

7. Durma

Palanggeran Durma: 124,,7-i,6-a, 7-a, 8-i,5-a, 7-i.

Conto:

Kangjeng Ratu memeh dugi ka mangsana
teras mapatkeun aji
nagriteh dicipta
sina jaditalaga
dupi eta jimat encis
kersa Jeng Raja
ngajadihoe matih

r99

8. Pangkur
Palanggeran Pangkur: B-a, 11-1,8-u, Z€, l2-rj, g€, &i.

Conto:
Sakur duriana dursila
pada giris repeh teu wanijulig
ftNana tangtu karingkus

naJan kabur didag

tara weleh mun tacan datang ka tumpur
bengis keras ponggawana
ngaJaga ponggawa nagri.

9. Maskumambang
Palanggeran Maskumambang: 12-i,6.a, g-i, ga.

Conto:
He barudak kudu mikir ti leuleutik
maneh kahutangan
ku kolot ti barang lahir
nepi ka ayeuna pisan.

10. Pucung
Palanggran Pucung: l2-u, 6-a, g-e,li,12-a.

Conto:
Pupuh pucung ti tungtting nepi ka tungtung
ka tungitung babasan
babasan marepeh hate
silokana kumaha tungtunganana

11. Wirangrong
Palanggeran Wirangrong: 8-i, 8-o, g-u, g-i, g-a, g-a.

-Conto:
Barudak mangka kaharti
ulah rek kadalondalon
enggon-enggon nungftut elmu

5' mangka getol mangka tigin
pibekeleun sarerea

zffi


Click to View FlipBook Version