Peperenian - Kandaga, Unak-Anik, Rusiah Basa Sunda by PDF Reducer Demo version (z-lib.org)

KEMPIS

(Dijieun tina anyaman awi paranti wadah lauk lamun nguseup atawa ngecrik)

KENDI
(Djieun tina taneuhi paranti u/adah cai)

101

KOJA

(Dijieun tina anyaman hoe; paranti wawadahan mun indit-inditan ka leuweung)

KOLANDING

(Dijieun tina anyaman awi; paranti wawadahan lamun barangala,saperti buah

, kopi, ,ste.) '

ro2

KOI.ANDING

{Dijieun tina ruas awi nu aya bukuan; paranti wadah lahang mun lodong gede
geus leber)

KORANG

tina awi; paranti wadah lauk)

103

KT$(URAN

{Diikxrn rina kai make seng; paranti ngerok kalapa nu geus dibeulah)

I.EUKzuR

{Oieun tna awi lmwa sapt para; paranti nunda seeng, pariuk, jste'
sangil€n teteg)

t{14

LISUNG

(Dilieun tina kai; paranti nutu)

LODONG

(Oiieun tina ruas ari gombong; paranti lahang alawa cai)

105

LULUMPAT.IG

(Dijieun tina batu, kai, atawa bcusi; paranti nutuan kopi, sambara, jste')

NYlRU

(Dijieun tina awi; paranti napi bangsal, beas, jste.)

106-

PANGARIH

(Dijieun tina kai; paranti ngarih atawa ngakeul sangu)

PARAKO

(Dijieun tina palupuh make taneuh)
Tempat nyimpeun hawu sangkan ulah kahuruan)

107

PARUD

(Djieun tina kai make kawat; paranti marud kalapa)

PIPITI

{Dijieun tina anyaman awi; paranti wadah eangu jeung deungeunna

bagikquneun, biasena di nu kariaan)

108

PIRING

(Dijieun tina beling, kaleng, atawa poslen)
Paranti wadah sangu atawa kadaharan

FOCt

(Djieun tina taneuh, seng atawa boling; paranti nloduh cientoh)
r09

RAMPADAN

(Dijieun tina kuningan; paranti mawa susuguh)

{Dijieun tina awi; paranti kurung hayam)
110

RANTANG

tina kaleng atavra aluminium; paranti mawa sangu atawa kaolahan)

SAID (Boboko gede)
tina awi; paranti wadah sangu atawa beas)

111

SAIR

(Dijieun tina anyaman awi; paranti ngala

SA'I
(Dijieun tina awi; pardnti wadah
't12

SALANG

(Dijieun tina tambang, awi ata*a hoe; paranti nyimpen boboko sahgu atawa
paranti mawa barang make rancatan)

SAtlGRAYAtrl

(Dijieun tina taneuh; paranti nyangray suuk, l(acar€, isb.)

t13

SEENG

@iiieun tina ambaga, seng, atawa kaleng; paranti nyangu, nyeupan atawa
ngulub beubeutian jsb.)

SENDOK

(Diiieun tina kaieng atawa aluminium; paranti nyendokan dahareun)
114

SESEROK

(Dijieun tina seng atawa kaleng; paranti nyait gogorengan)

SINDUK

(Dijieun tina batok kalapa jeulg kai; paranti nyiuk sayur, jeung
dahareun. sejen nu ngandung cai)
115

SONGSONG

(Dijieun tina ruas mi; paranti niup sauneu <f,

TALE}.IAN

(Diiieun lina hai; paranri das tunHtsurout di dapu4

116

TAMPIR

ffampir = nyiru gede, dijieun tina anyaman awi; paranti napi,

moe opak, jste.)

TAMPOLONG

(Dijieun tina kaleng atawa kuningan; paranti wadah luah
nu keur nyeupah)

117

TEKO

(Dijieun tina kaleng atawa alumioium; paranti wadah cai)

TETENONG

(Djieun tina anyamen awi; paranti nyimpen deungeun sangu)
118

TOLOT(

(Paranti wadah dagargan sigatolombong makc soko jeung rurub)

.
TOLOMBONG

(Dijieun tina anyaman ewi; peranti wawadahan mun barangala)
119

TOMO Jeung PARIUK
(Djieun lina taneuh beuleum; Paranti ngangeun, mindang isb.)

UNDEM
(Diiieun tina batok; paranti naker beas/gabah)

1m

13. RUPA.RUPA NGALA SASATOAN

{r. Ngala Sasatoan di Leuweung

Mitapak ngala sato leuweung (pangpangna ngala
Moro maung) kalawan make parabot nu disebut
Morog
Muput landak pitapak.

Nangkeb neangan atawa ngudag-ngudag sato leuweung
(bagong, uncal, mencek, lsb.), moro biasana
Ngajerat dilakukeun ku jalma rea.

ngala sato leuweung (mencek atawa uncal)

(:kafawan make-parabot nu disebut porog tali

nu dianyam siga jaring tapi badag, sok

ditaheunkeun 9ina liliwatan sato nu keur diboro).
ngala landak nu aya dijero liang ku cara muput

liangna ti luar, mun landakna norojol kaluar sok

tuluy diteunggeul ku tangkal cau;

muput landak henteu sagawayah, kudu

diparancahan samemehna, ulah nyebut "lan-

dak" tapi kudu nyebut "pa.nganten" salila

muput, jsb.

: ngala manuk leuweung nu sok ngupuk di

tanzuh (manuk Paok atawa Puyuh) kalawan

make parabot nu disebuttangkeb 1: parabot

nu dijieun tina awinu dianyam).

ngala manuk kalawan make parabot nu disebut

ierat (- tataheunan nu dijieuntina kaiatawa awi

121

' nu ditancebkeun l€na taneuh, tuluytungtungna
.
ditarik make talitepi ka melengkung; tungitung
"
tali nu kana taneuh rnake seuseuit nu ditumpa-
Ngalanjak ngan ku nyere jsb., llan ti seuseuit, tungitung tali
Ngaleugeut
tea dikolowongkeun minangka pangeurad),
Ngancung
sangkan manuk daek nyampeurkeun, taneuh di
sabudeureun jerat teh'sok dhwuran ku parab
(pare, beas, jsb).

: ngala mencek atawa "uncal kalawan make
parabot nu disebut lanjak (sabangsa porog).
ngala manuk kalawan make leugeut ( : - dtjieun
tina geutah teureup, biasana sok dicampur
jeung geutah nangka, geutah karet, atawa
geutah sejenna sangkan leusih cepel; nga-
leugeut aya nu make jontrot (manuk pamikat)

: aya nu henteu.
ngala bajing kalawan rnake parabot nu disebut

kancung.

Nyenteg ngala beurit atawa ngala rnaung kalawan make
parabot nu disebut senteg (senteg keur ngala

beurit biasana dij ieuniina kawat, sedeng senteg
keur ngala maung leuwih tohaga, dijieun tina

beusi nu aya huntuan kawas ragaji, bisa
ngadadak "ngegel" (nyakup) suku atawa

beuheung lamun kaobahkeun.

B. Ngala i-auk

1. Ngata Lauk di Batong atawa diWatungan
Marak : ngala laukdisdokanatawadiwalungan ku

cara nyaatkeun caina'(biasana dipendet

atawa dipengkolkeun), geus saat kakara

Mi,et : laukna diala.
ff#,'f:T"ffiffd,j,ifi;,:mfi,tr1;
ngalingkdngkeun pilet ka tempat nu rek

Mosong diala laukna.

: ngala lauk (bhsana belut atawa lubang)

122

make posong (: saruPa $osog nu di-

berean eupan).
(:"tnagpiajelajerlanuak
Neger rnake teger sarupa useup
leurih pordok), neger biasana
frlua
tara ditungguan cara nEuseup, jejerna
Ngabedahk€un :
ditancebkeun kana taneuh, sanggeus

sawatara waktu kakara dileang.

(:ngala iauk {biasana di waft-lngan} makEr

racun tua tutUwuhan anu ngareuy nu

geutahna ngandung rac+:n).

ngala lauk di baiong ku cara nyaatkeirn

caina.

Ngabubu ngala lauk di soiokan atawa di walungan

Ngabungbur'r = (:make bubu dijieun tina nyere kawung

Ngagogo nu dianyam tur dikuluwungkeun, di hareup

jeung di tengahna make "anak" sangkarr

lauk teu bisa kaluar deui, ari tukangna nu
mencos sok ditutupan ku ruas awi atawa

kai), naheunkeun bubu di walungan

biasana disanghareupkeun ka hilir.

ngala lauk make balong leutik nu dijieun di
sisi walungan, maksudna sangkan lauk di

walungan arasup ka eta babalongan,

engkena disaatan.

ngala lauk (nu aya di lero liang) disasar
atawa di kodok ku leungeun, ngala lauk
sarupa kieu sok aya oge nu nyebut

"kokodok".

Ngaheurap ngala lauk make heurap (kecrik gede).
Ngarad
(:ngala lauk make arad sarupa jaringi.

NgareEreg ngala lauk di walungan (di cai nu deet)

Ngecrik rnake bedog atawa parang, nu ngaralana
Nguseup ngaregreg (ngajajar) duaan atawa tiltaan,
Nyair maju ka girangkeun.
Nyirib
ngala lauk make kecrik.
ngala lauk make useup
ngala lauk meke ayakan atawa sair.
ngala lauk make stib.

t23

Nyome ngala lauk make come (: ruas awi nu

disopak tungtungna, handapna aya buku-

an), ditaheunkpun di babantarwalungan ku
cara dibebeskeun kana keusik tepi ka nu
katenjona ngan luhurna bae nu meunang

nyopak tea, keusik hareupeun come diatur
sina rada mayat), nyome sok dilakukeun
dina usum halodo, lauk nu kaalana beun-
teur atawa paray.

2. Ngala Lauk di Laut

Ngajaring = ngala lauk make jaring (= sabangsa jala

iapi panjang aya kana puluhan deupana),

metakeunana tara dirungkupkeun tapi
tungtungna beulah dieu beulah ditu

ditalikeun kana parahu atawa parahu motor

Ngarawe anu engkena ditarik.

= ngala lauk make rawe (= sabangsa teger
anu dijadikeun ku sabhbaraha useup

(biasana aya puluhan) meunang nalian

parondok ( leuwih kurang satengah kaki)

diraweuykeun dina tali panjang nu mentang

Ngawaring = antara dua patok atawa dua ampul.
dilnEala_ lauk
bagan (tingali Ngaran-

ngaran Wangunan) make waring(= sa-
bangsa jaring) nu sisi-sisina didempet ku

awi, cara naheunkeunana diancrubkeun

(diulur ku tali) ka jero laut, engke geus

sawatara lila ditarik ka luhur (wangun

waring meh sarua jeung sirib).

Nguseup = ngala lauk make useup, sarua carana jeung

nguseup di balong atawa di wdlungan,

ngan nguseup di laut eupanna bisa ku bulu

hayam (biasana nguseup lauk bentong

atawa banya}.

124

3. Pakakas Paranti Ngala lauk

BUBU

COME

125

IRIG
126

e;w"*"

t

KECRII(HEURAP

SIHIB

127

RAWE

USEUP

18

14. NGARAN RUPA-RUPA IGSAKIT

Babareuhan kasakit (busung lapar), barareuh meh
saluar awak; kasakit bareuh di hijitempat
Balas bogo
Borok dina awak (semu muncunghul kawas bisul
Botoleun ngan taya mataan).
Budug
Bungkul kasakit kulit sabangsa hapur, warnana
Cacar
Cacingeun bodas, semu karadak.
Cenang
kasakit kulit sabangsa hapur, warnana
Conge
Daging jadi bodas, semu karadak.
kasakit dina dampal suku, liangan
Ewateun
kasakit kulit, barudus atawa carenang,

biasana ateul lantaran kuman.
sabangsa'bisul ngan leuwih teuas.
kuris, kasakit kulit nu babaritepa.

kasakit (budak) dina beuteuftg lantaran

cacing.

sarupa bisul ngan leutik, aya nanahan,
biasana lantaran ateul nu digaro, tuluy in-

feksi.

kasakit dijero ceuli (budak), kaluar nanah.
daging anu jadi teu samistina tur nEalan-
tarankeun ayana kasakit, daging jadi

biasana dina tikoro, jsb.

kasakit kulit, warnana semu beureum

ngagebleg (meh siga kulit ganas), karasana
ateul, renyem; ganaseun sok aya oge nu
nyebut "sekat".

129

Gelo burung, teu warass ingelan.
Geregesen
kasakh nyeri kiih, aya nu dilantarankeun ku
Gondok
ayana batu di jero rarangan aya oge nu
Gondongeun
henteu.
Hapur
Hapur beusi kaksakit dina beuheung, siga bareuh nepi
Hapur kembang
ka ngagondoy (melendung), turnerapna
Hileudeun
sok nahun.
Jengkoleun
kasakit bareuh dina beuheung bagian
Jangar
Kesrek a luhur, tumerapna henteu lila; gondongeun
Kokoloteun
sok disebut oge "kasakit anjing".
Kolera
kasakit kulit totol{otol barodas, karasana
Kotokeun
Kuhkul ateul mun kakesangan, babari tepa.
Kuris hapur nu leuwih kandel, hese leungitna.
Kutil
hapur nu bodas katempona, bisa diubaran
130 ku daun laja, jsb., leuwih ipis tibatan hapur

beusi.
kasakit lantaran infeksi dina ramo jeroeun

kuku, ngnadung nanah tur nyanyautan

karasana.

kasakit nyeri kiih nu dilantarankzun ku

racun nu aya dina buah jengkol; jengkoleun
biasana tumerap lamun ngadahar jengkol

rorosaan.
rieut,'hyeri sirah, jejeletetan
kasakit kulit saperti eksim garing.

kasakit kulit dina beungeut (semu ha-
rideung) lantaran mindeng kapanasan
atawa ku sabab sok make wedak murah;

kokoloteun biasana tumerap ka awewe'
kasakit nyeribeuteung nu babarinular, bisa
mateni; cirina utah- utahan jeung ngayer

terus.
kasakit panon, kurang awas nenjo, siga
hayarn teu awas upama geus peuting.
ewateun, kasakit kulit dina beungeut.

kkaassaakkititc-ascaabra. ngsa ewateun ngan leuwih
gede tur leuwih teuas, mun diantep sok

ngalobaan saperti nu anakan.

Leuncangeun kasakit dina sela-sela ramo suku, marentis
atawa bareulah, dilantarankdun ku kuman
Lilinieun cai, karasana ateul.
Lumpuh
leugeun jeung sirah ngadegdeg dilan-
Mata iwakeun
tarankeun ku kakolotan (aki-aki/nini-nini)
Mejen
M6nt6r awak leuleus teu bisa leumpang atawa
paeh sabeulah lantaran gangguan urat
Mengi
sarap.
Mimiseun
Muriang sarupa kutil, biasana dina ramo leungeun
Nyeri huntu atawa ramo suku, tumer,apna tara lila tur
Nyeri panon tara ngalobaan kawas kutil.
Peluh hese ngising, kabebeng, disentri.
Peuteuyeun kasakitdijero beUteung nu gede bahayana,

Reunghaseun sarta babari tepa lantaran cai atawa

Rieut kadaharan; menter sarua jeung tipes.
Rorombeheun asma, ampeg, kasakit hese ngambekan
pangpangna upama katiisan, bisa nepa
lam0n pacorok wadah kadaharan.
kalur getih tina irung lantaran sariawan, jste.

awak paranas-tiris lantaran katerap pa-

nyakit malaria, influensa, jste.
huntu karasa nyerialatan koropok, jsb.

panon karasa nyeri jeung peureus semu

ateul.
kasakit lalaki, nya eta upama raranganana
teu daekeun heuras.

kasakit nyeri kiih nu dilantarankeun ku
racun nu aya dina buah peuteuy; peu-
teuyeun sok tunrerap lamun ngadahar
peuteuy rorosaan; peuteuyeun leuwih

parna tibatan jengkoleun.
kasakit kulit, kulit semu tarutung tur semu
bareulah (kawas tangkal reunghas), reung-

haseun sok tumerap lamun kulit ka-

keunaan ku geutah reunghas.

nyerisirah.
kasakit dina dampalsuku pangpangna dina
keuneung, kulitna bareulah.

131

Sakalor kasakit sarap, nu boga kasakit sakalor teu
karana puguh sababna sok.ngadadak teu
Salatri eling, tuluy ngagolepak kapaehan sungut-

Salesma na ngabudah.
Sampar
Sarab kasakit anu timbul lantaran kosong beu-
Sariawan teung, karasa lieur, sebel, tur kaluar kesang
Sumbilangeun
tiis.
Tajam
kasakit dijero irung, lantaran katiisan (min-
Tampek deng beresin sarta lehoan).
Tibar kasakit kulit nu babdritepa.
Tuju
sarua kasakh kr.rlit, tumerapna ka budak.
-lu.luKunlrng kasakit nu ngalantarankeun barusuh atawa
kaluuar getih tina irung atawagugusi.
Tujulajer kasakit awewe, nyeri pianakan waktu keur
Turuwisen kotoran, nyerina meh sarua jeung dipatil
Uuseupeun sumbilang (lauk laut).
Wasir/bawasir meh sarua jeung disentri, kasakit beuteung
nu dilantarankeun ku baksil-baksil; nu tajam
sok ngayer (murus), sarta kokotorna sok
pacampur jeung getih atawa bubudur.
kasakit kulit, ateul semu panas, tumerapna

biasana ka budak.
kasakit sarupa bisul mat4na tujuh.
kasakit nyeri tuur atawa cangkeng, tume-
rapna ka jalma nu geus kolot.
kasakit lanjung (lieur anu pohara).
kasakit nu sok tumerap ka awewe lantaran
kaganggu sarapna, sok jengker.
kasakit sarupa cenang dina biwir panon.
kasakit dina tikoro, karasana nyeri neureuy,

asa aya useupan.
ambeyen, kasakit dina bool, nongtot bool.

132

i.

aa:

t

15. PANYARAMAN

A. Panyaraman Kalakuan Kurang Hade

Ulah heheotan bisi leungiteun beas/uyah.
Ulah heheotan tipeuting bisi disampeurkeun urang leuweung.
Ulah ditiung ranggap bisi kotokeun.
Ulah ngawur-ngawur uyah bisi nyerituur.
Ulah lalanggiran bisi paeh indung.
Ulah diuk dina nyiru bisi sakalor.
Ulah nyiduh sisi hawu bisi loba anak.
Ulah ngiihan ruhak bisi nyeri kiih.
Ulah diuk dina meja bisi loba hutang.
Ulah ngeusian cai pinuh ieuing bisi kawiwirangan
Ulah dahar pipindahan bisi boga salaki loba.
Ulah diangir sore-sore bisi maot di pangumbaraan.
Ulah ka cai n'ragrib bisi katerap panyakit.
Ulah nyeungseurikeun hitut bisi ompong.
Ulah ngadiukan bantal bisi bisul.
Ulah ngadahar cau sisina bisi kasingsal.
Ulah dahar dina piring kohok bisi jadi cacah kuricakan.
Ulah nyebut "apu" lamun meuli apu tipe,uting, bisi matak tutung kana
letah/biwir (lamun apuna dipake nyeupah kudu nyebut tai manuk).

B. Panyaraman keur nu Kakandungan

Ulah lila-lila di cai bisi kalenger.
Ulah mawa botoldicekel huiuna bisi budakna hulu peutleun.
Ulah ngalengkahan sonEsong bisi sungsang.

133

Ulah nenjo mayit bisibudakna sawan bangke.
Ulah mandi silanglang bisi ngalahirkeun budakna'irangkarak'
Ulah sare teu make bantal bisi hese ngalahirkeun.
Ulah ditiung baiu bisihese ngalahirkeun.

C. Panyaraman keur Awewe nu can Kawin

Ulah make baju ngaieleke bisi teu boga anak.
Ulah mangku wadah seureuh bisidicandung.
Ulah dahar make piring ngarangkep bisidicandung.
Ulah nyeupah bareng jeung semah bisi hed keur pangantenan.
Ulah nincak nyiru bisi remen labuh hareupeun mitoha.
Ulahdiukdinalawangpanto/bangbarungbisinongtotjodo.
Ulah nyokot beas nu keur ditutu bisi teu jadi papacangan.
Ulah teu babawaan lamun ka cai bisi teu dibawakeun nanaon ku
pisalakieun.
Ulah dahar dina coet bisi meunangkeun aki-aki.
Ulah nyoo beas bisi"dilaki kuda" (digadabah ku dahuan).

ty

16. CATURANGGA

caturangga, nyaeta pakeman atawa pangaweruh anu netelakeun
tanda- tanda (perwatekan) kuda, hade henteuna pikeun diingu. Geura
titenan ieu di handap:

1. Buaya ngangsar: aya kukurinciran dina beuteung beurah tukang;

watekna goreng, lamun dibawa meuntasdi cai nu ieet, kuda teh sok
depa, ari di nu jero sok palicJ.

2. Satria pinayungan (tinawngan): aya kukulinciran dina tonggong
lebah handapeun sela beulah katuhu; watekna hade, matak mulya
anu ngingu, mawa bagja ka nu bogja.

3. Seftar panggung: bulu sukuna, ti handap tepi kana tuurna, bodas;
watekna hade, mawa rahayu ka nu ngingu, mawa bagja ka nu boga.

4. lloybmaurrejbekain. dung: aya kukuliciran dina tarang; watekna hade, matak
5. Tumpur /udes: aya kukurinciran dina beuteung beulah hareup;

watekna goreng, matak mawa sangsara ka nu boga.

6. Turub tayuan: aya kukulinciran dina tonggong, lebah handapeun sela
beulah hareup;watekna kurang hade, matak pikasieuheun.

7. Wisnu murti: buluna hideung meles; watekna hade, mawa bagja ka
nu boga.

17. PANCAKAKI Ki Raga + Nyi Rasti

Ki Dipa + Nyi Samah

Ki Sarip + Nyi Esih Ki Rusdi + Nyi Emi Ki Madi + Nyi Sarmi

136

Katerangan:

Ki Dipa jeung NyiSamah ka KiSarip, KiRusdi, jeung nyiSartni : anak

(tingalitanda panah).

:Ki Raga jeung Nyi Rasti ka Nyi Emi anak. Sabalikna, NyiEmi ka Ki Raga
jeung NyiRasti : bapalindung.

Ki Dipa jeung Nyi Samah ka Ki Raga jeung Nyi Rasti =besan (katalian
ku pernikahan Ki Rusdijeung Nyi Emi).

:Ki Dipa jeung Nyi Samah ka Nyi Esih, Nyi Emi, jeung Ki Madi minantu.

Kitu deui Ki Raga jeung Nyi Rasti ka Ki Rusdi = minantu.
Nyi Esih, Nyi Emi, jeung Ki Madi ka Ki Dipa jeung N!,i Samah = mitoha.

:Kitu deui Ki Rusdi ka Ki Raga jeung Nyi Rasti mitoha.
KiSarip ka Nyi Emi = adibeuteuno. Kitu deuiKi Rusdi ka KiMadi : adi

beuteung.

:Ki Rusdi ka NyiEsih = dahuan. Kitu deuiNyiSarmika NyiEmi, atawa Ki

Madi ka Ki Rusdijeung Ki Sarip dahuan.

:Ki Dipa jeung Nyi Samah ka Marta, Rukmi, jeung Adung = incu. Kitu deui

Ki Raga jeung Nyi Rasti ka Nyi Rukmi incu. Ari Nyi Rukmi ka Ki

:Ragajeung Nyi Rasti, atawa ka Ki Dipa jeung Nyi Samah aki ieung nini.
Ki Dipa jeung nyi Samah ka SkUaadrKuwini,DgRi,pauAmtjaeanunng,g,jejNeuuyningSgaUmMnaidmhai:n=b:ubyubuyatu.ot..

Sabalikna, nu tulian bieu nyebut

Ki Dipa jeung Nyi Samah.ka
:Sabalikna, nu tiluan bieu nyebut ka Ki Dipa + Nyi Sarnah bao.
Ki Dipa + Nyi Samah ka Usman, Nani, jeung Maman

janggawarenglcanggahwareng. Satibtikna nu tiluan nyebut sesebutan

anu sarua ka Ki Dipa + NyiSamah.

Ki Dipa + Nyi Samah ka Dedi, Gina, jeung Nita : gantung siwurlkait

siwur. Sabalikna nu tiluan nyebut sesebutan anu sarua ka Ki Dipa + Nyi

Samah.
:Marta ka Ki Rusdijeung Ki Madi mamanglemang. Sabalikna, Ki Rusdi
:jeung KiMadika Marta alo.
:
Mafta ka Nyi Emijeung Nyi Sarmi bibi. Sabalikna, NyiEmijeung Nyi
Sarmi ka
Marta : a/o.
:Rukmijeung Adung ka Ki Sarip + Nyi Esih ua, Sabalikna, Kisarip +
:Nyi Esih ka Rukmijeung Adung suan. Kitu deuiAdung ka KiRusdi +
:Nyi Emi ua. Sabalikna, Ki Rusdi + Nyi Emi ka Adung = suan.

:Rukmi ka Marta = kapilanceukllanceuk sabraynalmisan.

Rukmi ka Adung kapiadiladi sabraynalmisan.

:Rukmi ka Sarwi, atawa Adung ka Ruman kapianak (kapialo).

137

Arl Sarwi ka Rukmi = kapibibi. Ruman ka Adung = kapiemang. .

Marta ka Ruman, atawa Rukmika Unda = kapianak (kapisuan).

:AriRuman ka Marta, atawa Unda ka Rukmi kapiua.
:Ruman ka Santvi kapilanceuk (lanceuk sabrayna mindolmisan mindo).
:Ruman kaUnda kapiadi (adi sabrayna mindolmisan mindo).
:Ruman ka KiSarip atawa ka Ki Madi akitigigir:
:Ruman ka Nyi Esih atawa Nyi Sarmi niniti gigir. Sabatikna, Ki Sarip +
:Nyi Esih atawa Ki Madi + Nyi Sarmi ka Ruman incu ti gigir
:Atang ka Ki Sarip + Nyi Esih atawa ka Ki Madi + Nyi Sarmi buyut ti
glgrr. Sabalikna, Ki Sarip + Esih atawa Ki Madi + Nyi Sarmi ka Atang
nyebut sesebutan anu sarua.
'

Nani ka Ki Sarip + Nyi Esih atawa ka Ki Madi + Nyi Sarmi = bao ti gigir.

+ :Gina ka Ki Sarip Nyi Esih atawa ka Ki Madi + Nyi Sarmi

j ang gawaren g I can gg ahwaren g ti g ig ir.

*Anakna Gina ka Ki Sarip + Nyi Esih atawa ka Ki Madi Nyisarmi =

gantung siwur ti gigir.

Udung ka Atang atawa Usman ka Maman, sanajan geus kaasup'tbaraya

laer" tapi tatali barayana tetep kuat sabab antara lalaki jeung lalaki. Udung

ka Atang atawa Usman ka Maman disebut sabah (silihsabahan).

138

Gamelan dipasieup disusurup sorana.
Hurang dipelas diparud dilembtrtkeun, marudna dicampur
jeung kalapa, tuluy dipais (diseupan atawa
Jagong diunun
Honje/jeruk dikalua digarang).
Jebug diubub digaringkeun di paraseuneu.
digodog ku cigula nepika bisa diawetkeun,
Kalapa disalumbat boh baseuh, boh dituhurkeun
Kalapa dibutik jebug sikina disimpen dina ruas awi, tuluy
Kaiapa dikeletik salahsahiji tungtungna dibeuleum. Jebug
Kasur digendelr diubub maksudna ambeh leuwih ngeunah
dipake nyeupahna.
Kawung ditinggur dipesek (dipiceun tapasna) make salum-

Keris ditepus bat.
Kulit diwidang dikadekan (dipiceun) batokna.
Kulit disamak
Lebu dituras diparud, diperes, tuluy digolakkeun diala

Munding didadung minyakna.

Munding dhendok ditepungkeun make bola kasur supaya
bagean handap jeung bagean luhur te-
1lm
pung, maksudna sangkan beungeut kasur
marecenEhul upama geus dikapukan.
leungeun carulukna diteunggeulan la-
launan make paninggur (paneunggeul nu
dijieun.tina kai) sangkan lahangna babari
bijil mun disadap.

dibilang elukna atawa dijeungkalan pikeun

nganyahokeun kasiatna.

dibeberkeun bari dipentang kana awi atawa
kai, tuluy dipoe sina garing.
dikokolakeun tepi ka jadi kulit asak pikeun
bahan sapatu, tas, jsb.

lebu panas diabruskeun kana cai (tiis),

tuluy ditamperkeun diarah caina (cilebu),
sok dipake pahinum, ngurut, jste.

dicangcang make dadung (= tambang
gede, biaisana tina areuy - areuyan

lerlreung nu kuat).
ditojos liang irungna ku awi panendok,

18. SESEBUTAN HUSUS MOLAH BARANG

Awidihua : dibeulah tepi ka aripis.
dideang (biasana make obor) baridilelem-
Awidileumpeuh
peng, ilaharna awi pikeun gantar atawa
Beas disosoh :
pikeun sosog.
Beas ditapi :
: (biasana beas atah) diberesihan ku cara
Beas digesoh ditutuan deui lalaunan atawa digiling deui.
Beas diisikan dipiceun kokotorna (bubuk, huut, jsb.)
dipisahkeun serahna ku cara nyoyag-nyo-
Bendungan diaram
yag nyiru bari semu diputer.
Buukdikepang/diuntun =:
dikumbah, diberesishan (biasana rek di-
Cau diempos
sangu).
Cau (peuyeum cau) dihalangan jalan caina.
diludang dibagi tilu tuluy dianyam
dipeuyeum kana lombang, samemehna,
Ciung dikeset
lombangna sok dipanasan heula make
Daun dileumpeuh = sapu pare (dibeuleum) aya oge nu make

apu atawa dangdaunan.

dikaluarkeun (dikakat) tina lombang em-

posan.

dikeureut letahna saeutik (cenah sok ku

emas) sangkan geura bisa ngomong.

dideang kana seuneu (biasana di hawu)
sangkan leuleus; daun nu dileumpeuh

ilaharna keur mungkus timbel.

139

Fakarang diasah tuluy diasupan tali kaluhan (: tdli nu
Pakean dijalujur
ngawet tina liang irung tepi kana hulu
Pakean dijarumat munding); munding dikaluhananambeh

Pare diirik lindeuk.
Picung dikelewek
digesrek-gesrekkeun kana batu asahan

(beulah dieu beulah ditu) ambeh seukeut.
dikaput saheulaanan samemeh dikaput ku

mesin.

dikaput ku leungeun kalawan kaputan nu
lemes sangkan teu karijut.
dileyekan, ditijekan sina jadi bangsal.
(sikina) dikubur dina lebu ngarah awet/
kuat lila.

Samping dilepei

Dilamban diiipet-lipet make panglepe (biasana sam-
ping kebat) sangkan alus katempona mun

dipake.

Samping digerus samping poleng nu warna beureum di-

gosok make kewuk gede supaya samping-

na herang - aya parabotna.

Suling disungging : digambaran (dikembangan) make beusi

atawa batok meunang meuleum.

Suluh dihurun ditumpukkeun, tuluy dibeungkeut.
Sumur dikuras disaatkeu tur diberesihan.
Tambakan dirucuk direumpeukan ku regang awi.
Walungan dihambaro dibendung pikeun ngocorkeun cai ka tem-
pat sejen.

Cat'etan: samping poleng, pakean has lalaki Sunda, samping
diSriLangka, lndia, jst.
polekat. umum, di lndonesia,

14',1

19. SESEBUTANKAJELEMA

Aki-aki lalaki nu gans kdot prisan.
Baleg tampele mangkat beger, wani di tukangeun, ari di
Bijil bulu mayang hareupeun era keneh.
Budak saharti jeung baleg tampele"
Budak gumelo
anakialrna nu ean baleg-
Budak kamalole
bLldak nu can boga ie{rie{.rhan (pikiran} lan-
Budak pahatu
Budak yatim taran bxlak keneh, kira- kira umur 2 - 4
Budak pahatu lalis
Eun.
Bujang
Bujang jengglengan br.dak nu nurutkeun kapercayaan baFeula
Bebeureuh
Bebene kudu diruat, lantaran aya ta*da wisnu
Cawene (tanda bodas) dina awakna, triasana ra-
Cetuk dawuk rungsing teu daek eieing bar! teu ka-
Duda
nyahoan naon sababna atawa lcasakitna.
142 budak nu geusteu boga indung (diringg@t-
keun mad)

budak nu geus teu @a bapa Sitinggal-

keun rnaot)-

budak nu gew teu @a indung teu @a

bapa-

lalaki nu geus hleg tapi can kawin.

jaiakatulen.

kabogoh {lalaki).

ka@oh (aware|.

paftIwan, aw€ rve anu can kawin.

jalrna nu geus kdot, buukna geus meh

kabeh bodas jdi huisr
lalaki nu kungsi hga pan*aiikan tur can

kawin deui.

Galak sinonEnong budak lalaki nu mimiti aya sir ka awewe

Kolot (sarua jeung baleg tampele,ngan geus rada

Kolot sapeuting aya kawani).
jalma nu geus cukup umur, leuwih titengah
Kokolot begog
Kontrong-kontrong tuwuh.

l-anjang jalma kolot nu euweuh. kanyaho (bodo),
Ngomboan diupamakeun ka orok nu kakara dijurukeun

Parawan sapeuting.
Parawan jekekan
Randairangda jalma nu nyanyahoanan kawas nu geus
Randa bengsrati
kulanjar geus kolot, nyeta-nyeta kalakuan kolot.
jalma nu geus kacida kolotna, leuwih tiaki-
Sengserang panon
Tengah tuwuh aki.
Turun amis cau
awewe nu can kawin.

lalaki nu mimiti beger ka awewe, sorana

ngagedean.
cawena, awewe nu can kawin'

moiang tulen.

awewe nu geus diserahkeun atawa di-

tinggalkeun maot ku salakina.
'randa nu saenyana parawan keneh, can
sapatemon jeung salaki memeh diserah-

keun.
parawan atawa buiang nu keur meujeuhna

resep nenjo, resep naksir.
ialma nu umurna kira-kira 40 - 45 taun'
parawan nu mimiti beger.

143

20. NQARAN RUPA-RUPA OMONGAFI

Ancad laer nEomongna anca pisan.
Cental, pacental-cental pasea, parea-rea omong.
Eur-eur/garap
kabiasaan ngomong nu harese rek
Galantang, ngagalantang pok/ ngornong arap-ap areup-eup.
Galecok/garecok
nyarita atawa pidato panjang tur tatag.
Garihal
nyarita (kalawan gumbira) teu eu-
Gebah, ngagebah
reun-eureun^
Gebes, ngagebes
Gedebul omongan kasar matak nyentug kana
Gelendeng, ngagelendeng
ati.
Gelendut, ngagelendut
ngomong tarik (biasana nyumput
Gentem
Gentra, ngagentraan heula) sangkan batur reuwaseun.
Gerentes, ngagerentes nyentak, ngahuit.
Gereyem, ngagereyem
rahul, gede omong, gede bohong.
Gero, ngagero ngomongan jalma (nu boga kasalah-
anlt mapatahan, biasana paduduaan.
Gonjak, ngagonjak
nyarita panjang (lila) barimapatahan ku
Gorocok lernah lembut.

144 omongan semu agern,
nyalukan, ngageroan.
ngomong" dijero hate.
ngomong laun ukur kadenge ku sora-
ngan.

nyorowok; ngaluarkeun sora tarik lan-
taran aya kareuwas atawa aya bahaya;

ngageroan: nyalukan.

ngaheureuyan ku ornongan (biasana
tina hal pikaseurieun).

beuki ngomong; ngagorocok = ngo-

mong rusuh.

Gundam, ngalindur : ngornong kalawan ieu sadar (biasana
Gunem catur
Guntreng keur sare).
Harewos, nfaharewos
ngawangkong, cacarita leuw-ih ti sa-
Harewos bojong
Hariweusweus urang.
Haroshos
Harung gampung cacariata lila duaan, sorana lalaunan.
Handap lanyap
Hoghag = nyartk laun pisan dttompokeun kana

Humandeuar ceuli batur sangkan ulah kadenge ku
nu lian.
Jejebris
Jejebir = caritaan nu diharewoskeun tapi ka-
Kah
iiecewis, ngecewis denge ku batur.
Kecewas'- kecewis
Koceak, ngoceak = haliwu, nyarita bari rada gugup (lan-
Kukulutus taran rnanggih kareuwas, jste.)
omongan anu meh teu kadenge (sora
Kulan jalma nu geus kurang napas).
Kunyam-kunyem sompral, ngomong sangeunahna.
Sosoak omongan lemes tapi eusina ngahina.
parea-rea omong sarta patarik-tarik
sorana (biasana nu pasea atawa nu
parebut bebeneran).

= ngomong (bari rumahuh), ngedalkeun

kasusah, kahoream, jste. (biasana

_ jalma nu ngarasula).

pannju barigoreng budi. ambek, jsb.

ngedalkeun kecap-kecap kateupanuju bari
goreng budi, ambek, jsb.

jawaban awewe mun dicalukan.

ngecebrek, ngomong teu eureun-eu-

reun.
ngomongkeun batur ka ditu ka dieu.
ngajerit, ngaljarkeun sora tarik lantaran
manggih kasieun, jsb.

gegelendeng, ngomong sorangan
(bariambek).

= jawaban lalaki, mun dicalukan.

ngomong laun pisan, biwir ukur ngun-

: tab.
ngomong tarik bariambek.

145

21. OBAHNA AI{GGOTA BADAl.l

A ObefwnSdru ngangkatkeun keuneung nepi ka napak ku
Jengke

Naiong narno suku

= ngeirnakeirn {ramo} suku kalawan ngagentak

Nalapqg kana barang, iste.
Nalipak
Neiefr = nyepk {bal, jse') ka luhur ku tonggong suku
Nincak
Srloker {sanggetrs dialungkzun heula)

= nyePak ku darnPal suku
fiyepak ku suku nu tukang fl{Lda, kalde, jste.)

naPai*€x-m suku

= ng€serkeun barang ku suku rada ka gigir atawa
l€rukang
Ngaiqi€k = nincakbarang rEagentak ku darnpal suku
=Ngar€rqil€s rEaMarqan lerEkah batur ku suku urang (sina
hh$tl
t{feak = rqgeunakeun suktl kalawan tanaga kana barang

{bd, iste'}

A. Obafrs N-erslgeun

=' Garo, gagaro ngeruk-rqerukkeun rarno leungeun (kuku)
kana lqditlebah nu ateul

GGaaorongwdripnr gE = gagarosalmrauak
Garo sirqs* gE{F o bari t€{l sadar, keur sare

gagaro bari nyingsat, lantaran geus teu sabar,

ffiara lantaran arnbek {arrewe}

!#

Garo-garo teu
ateul = gagaro tukangeun ceuli, nandakeun bingung

pay =Gupay, ngagu- . atawa keuheul

ngobahkeun leungeun tanda nitah nyampeur-
keun, nyalukan ku isarah leungeun

Gugupay = ngobahkeun leungeun tanda mileuleuyankeun

(nu indit atawa nu ditinggalkeun)

Maledog = ngalungkeun batu, jste. kalawan tarik, kana
Mencet = sato: anjing, jste.

neueulkeun atawa ngadempetkeun indung
leungeun jeung curuk kana barang, bagian

awak, jste.

Mencetan = neueul-neueulkeun indung leungeun kana

awak batur nu karasa carangkeul atawa nyareri,

sangkan cageur

MeureuP = ngeupeulkeun leungeun
Meureupan = ngeupeulkeun leungeun diacung-acung,

nangtang atawa ngajak gelut ka batur

Nakis = nahan paneunggeul baturkuleungeun, supaya

Nakol ulah keuna kana awak
='neunggeulkeunbarangteuaskuleungeunkana

arang sejen: nakol bedug, nakol goong, jste.

. =Naleukeum nempatkeun leungeun atawa siku duanana nu
dipake nahan awak, kana meja, kana barang nu

malang

=Nampiling neunggeul pipi batur ku dampal leungeun
Nanggeuy = 1l3wa barang dina dampal leungeun di-
talnprakkeun, leungeunna tina samet siku sina

ajeg (nanggeuy baki, jsb)
Nangkeup ngadekkeun barang jste. kana dada bari
,
ngeukeupkeun leungeun duanana (ilaharna

dilakukeun ka jelema)

il Nangkeup sirah = nyekel sirah beulah tukang ku leungeun

duanana nu ramona dipacorokkeun

=Itlangkeup hari- nempatkeun leungeun duanana sina julat-jalit
gu dina harigu

147

Neke ngetrok sirah atawa tarang batur ku tonggong
Neunggeul ramo nu ditikelkeun
Niniul ngeunakeun leungeun sakuat-kuatna supaya
Noel
Nepak batur nyerieun
Nonjok nekenkeun tungtung ramo kana awak batur,
Nunjuk biasana kana cangkeng'
Nungkup 'ngeunakeun tungiungiuruk kana awak batur,
Nuyun
NEajembel . maksudna mere beja atawa mere isarah
Ngaleng
Ngarameus ngeunakeun dampal leungeun atawa ku darn-
Ngarawu pal ramo opatanana
Ngarongkong ngeunakeun peureup kalawan tarik
nuduhkeun ku curuk
Ngelek nutupan nu molongo ku leungeun, nutupan su-
Ngepret ngut nu keur heuay

Ngeupeul nungtun, nyekelan leungeun budak, jste.
Nyabok
dibawa leumpang
nyiwit rosa ku indung leungeun jeung tengah-
tengah curuk
nyangkolkeun leungeun kana leungeun batur
nu aya di gigireunana palebah taKak

ngalembutkeun barang ku ramo limaanana

jeung dampal leungeun

nyokot barang (laleutik) ku dua dampal leu-
ngeun nu'direndengkeun sarta dikewungkeun
nyodorkeun leungeun (awak mitu obah) pikeun
nyokot barang nu rada anggang, teu katepi bari
diuk

barangbawa dina kelek didempet ku peupeu-
teuyan

ngobahkeun leungeun baseuh digentakkeun
supaya cai nu narapel ngardcleng; ngobahkeun
leungeun (ramo limaanana) ngagentak kana
awak batur (biasana kana beungeut) supaya

nyerieun
nyekel barang dina leungeun nu dikeupeulkeun
(barangna digenggem ku ramo limaanana)

nampiling, neunggeul pipi batur ku dampal

leungeun

148

Nyakar = ngoet tapi leuruih parna ku kukukabehanana
Nyawuk = nyokot barang (laleutik beas, keusik, isb") ku

ramo kabehanana jeung dampal leungeun

sakaligus

Nyewol = nyokot atawa ngalaan ku leungeun rada loba
(nyewd sangu, nyewd pais lauk, jsb.)
. -Nyintreuk ngabetrikkeuntungitungjaiangkungkanaawak

batur (biasana kana ceuli) supaya nyerieun;

kana sato leutik (sireum, laleur, jsb.) supaya
paeh
J

Nyiwit = ngeunakeun indung leungeun jeung tengah-

tengah curuk (nyapit) kana auriak batur supalra

t{yokot nyerieun

= mindahkeun barang tina tempatna, boh iauh

boh deukeut, ku leungeun pikeun dipake,

Nyokel didahar, jsb.
Nyolek
= mukakeun barang, peti, isb. anu teu bisa di-
buka, ku alat sapertiku linggis, obeng gede, jsb

= nyokot atawa ngalaan barang beyelleuleus

(sangu, jsb) ku ramo atawa ku parabot, sendok,

Nyolok jsb.

= ngasupkeun barang nu panjang kana liang;

ngasupkeun.curuk kana liang irung, jsb.

Nyomot = nyokot barang saeutik kutungtung ramo (beas,

Sidakep tipung, sangu, jsb.)
merenahkeun leungeun duanana kana dada

C. Obahna Sirah

Dangah = sirah rada ditanggahkeun

Gideug, gigi- ngobahkeun sirah ka kenca ka katuhu. sate-

deug

Godeg ngah muih, tanda embung

= ngobhhkeun sirah dina keur ngigel nurutkeun

Gogodeg wirahma gamelan, palebah softr goong
ngobahkeun sirah sababaraha kali, nardakeun

heran atawa embung

=Lieuk, ngalieuk ngobahkeun sirah ka kenca atawa ka katuhu
lantaran aya nu ditenjo, jsb.

149

Ngdettlelt sirah ngulahek, teu bisa ngajggkeun sirah lan-
Ngalinggek taran capeatawa gering ripuh
ngobahkeun (ngagilekkeun) sirah rada ka gigir,
Ngaheluk/nga-
heruk peta nu ngigel lamun rek malik. Lunggak-
Tanggah
Tungkul linggek = ngalinggek qababaraha kali, peta
Unggeuk
aweure nu gumeulis atawa ogo

sirah tungkul bae lantaran susah, bingung,

atawa era
Eenjo ka luhur bari ngagerakkeun sirah, supaya
beungeut nyanghareup ka nu ditenjo
sirah rada ngeluk bari nenjo ka handap
tungkul sakerdeung tuluy cengk'at deui, nan-
dakeun daek, panuju

D. Obahna Panon panon muka
Beunta
Kiceup, ngi- Ngagerakkeun biwir panon luhur sakeudeung
cep
sina antel kana biwir panon nu handap.
Meletet
Melong Ngiceupan = mer€ isarah ku kiceup
Mencrong beunta saeutik. Palatatpeletet = rarat-reret bari
Meureudeuy mere sem0'(lalaki ka awewe atawa sabalikna)
Molotot
nenjo lila ka batur lantaran resep atawa aEa-asa
Muncereng
Mureleng Wawuh
merong, nenjo lila ka batur bangun aya maksud
Nenjo
kurang hade
kikiceupan atawa kucap-kiceup (kerep) lan-
taran serab atawa kapareungpeunan, jsb.
ngabeuntakeun panon satakerna, nandakeun

ambek, sieun, jsb. Popolotot = ngomong tarik
(ambek) bari molotot ka batur
molototkeun panon bari ambek

1) mencrong nuturkeun gerak nu dipencrong,

2l panon nenjo ka luhur (meh kana halis) - nu

rek maot

1) ngagunakeun panon ditujukeun kana sa-

rupaning barang, ialma,

150