12. Jurudemung
Palanggeran Jurudemung: 8-a, 8-u, 6-i, B-a,8-u.
Conto:
Badan anu katempuhan
da bongan ngalajur napsu
peurihna kapanggih
rek bongan-bongan ka saha
ayeuna bati kaduhung.
j
13. Balakbak
Palanggaran Balakbak: 12-a, 3:e, 12-a, 3-e, 12-a, 3-e.
Conto:
Nanggung tolok pinuh barang bubututan
rarombeng
Wantu kabeh ape kiran rorombotan
garoreng
leumpangna teh rada ngigir ngalieukan,
Mendeleng.
14. Gambuh
Palanggeran Gambuh: 7-u, 10-u, 12-i, 8-u,8-o.
Conto:
Ngahuleng banget bingung
henteu terang ka mana ngajugjug
turug-turug harita teh enggeus burit
panon poe geus rek surup
keueung sieun aya meong.
15. Gurisa
Palanggeran Gurisa: 8-a, 8-a, 8,a, 8-a, 8-a, B-a, 8-a, 8-a.
Conto:
Hayang teuing geura beurang
. geus beurang rek ka Sumedang
nagih ka nu boga hutang
' mun meunang rek meulisoang
tapinajan henteu meunang
?,frl
teu rek buru-buru mulang
rek tuluy guguru ternbang
ieung diaiar nabeuh gambang.
16. Lambang
Palanggeran Lambang: 8-a, 8-a, 8-a, 8-a'
Conto: j
Nawu kubang sisitegal
nyiar bogo meunang kadal
atuh teu PaYu diiual
rek didahar da teu halal.
17. Ladrang
Palanggeratl Ladrang: 10-i, 8-a, 8-i, 12-a.
Conto:
Aki Dartam leumpangna ngagidig
gancang pisan gancang Pisan
bariaya nu diiingjing
mawa'kisa eusina ucing anakan.
w2
92. BABASAN JEUNG PARIBASA
1. :Atah anjang langlra silih anjangan.
Z :Adrgung adiguna takabur, sombong.
3. :Ambek nyedek tanaga mljek napsu gede tapi tanaga euweuh.
4. :Anjing ngagogogan kalong mikahaYang nu lain-lain.
5. :Adat kakurung ku ign lampah goreng hese leunghna.
6. :Alak paul jauh pisan.
7. :Aki-akitujuh mulud geus kolot pisan.
8. :Ayem tengtrem tenang taya kasieun.
9. :Asa teu beungeutan awahing ku era.
10. Anu
bcoirloakkdairo.ro.iok nu titeuleum disimbeuhari = mupuas ka nu
keur
11. :Amis br.rdi hade paroman. '"
12. :Aya jurig tumpak kuda aya milik nu teu disangka-sangka.
13. :Aya jalan komo meuntas aya kahayang, tambah aya nu
ngaiak.
14. :Awewe dulang tinande awewe nurutkeun kumaha salaki.
15. :Amis daging tntnri katerap panyakit.
16. :Abong letah teu tulangan sagala dicaritakeun sanaian
pikanyerieun batur.
17. :Ari umur tunggang gunung, angen-angen pecat sawed ari
umur geus kolot tapiari kahayang siiga budak ngorEt.
18. :Agul ku payung butut agul kuturunan.
19. :Aya pikir kdtn leutik aya kahayang.
20. :Asa ditoniok congcot ngarasa bungah pisan.
21. :Mean ku kuda beurueum ginding ku pakean meunang
nginjeum.
2- :Biritaseupan tenrdd€kdcing.
23. Biwir nyiru rcnrberqeun = r€s€p nyariakeun rusiah atawa
24. kasahfen batur.
Bengkung rgariurE, borgkok ngaronyok = sauyunan, ngarlung
babarengran.
:25. Beurat birit hese dititah.
:26. Baligeusan ngaJadi lernah caikalahiran.
:27. Balungbang timur nr.duhlieun hate beresih.
:28. Bobo sapanon cararg sapakan aya kakurangan.
:29. Bilatung ninggang dage bungah pisan.
:30. Batok bulu eusi rnadu ninggang lain pitempateunana.
31. Badak Cihea = degrg-
-32. Bonteng ngala*"an kadu nu hengker ngalawan nu bedas.
:33. Babalik pikir insap
:34. Balik fpeh nu gering teu daek cicing.
35. Bdk ka teilrer: - asal hrryd jadi pasea.
:36. Buntut kasiran r*edit.
:37. Bodo alewoh trodotapi daektatanya.
:38. Bodo kawas kebCI b&o kacida.
:39. Beia mah beie beia dah riaka dipercaya.
:40. Barrcang paksruh pikasusaheun.
:41. Budak ketr meufrryfrn bflatung d ulang keur meujeu hna beu ki
dahar.
:42. BrJu kaparf krbduua kutatur.
:43. Bdabar lqryat beb nu snrnebar.
:&. Beak dwrglrak sagnta ilrtiar geus diusahakeun tapi teu hasil
bae.
45. :Bafan kapok ldah gawok htan eureun kalah maceuh.
46. :Buruklxm.*papanlni Megorengdulursorangan.
47.
48. Cuq:t l€ hareup: t€reh qraot.
49.
-Deuka*dendnretanaktaleus deukeuttapi taya nu nyahoeun.
Dtsakorpetdaur*am :disamanrtkeun.
50- Dlbeierbeaskem:diientrekeun,dieceskeun.
51. :Dogdogpargfe$rong acalapanambah.
52- :Dbabdddayt<eun dlbatxrk ngenca ngatuhu.
53. :Dagang oiloorn rancdan ernas teu saimbang.
il. :Dihinphasfianyarplnangg;1 pnpasten geus.ditangtukeun ku
Gusti A[otL
XA
55. :Dug hulu pet nyawa uusaha satekah polah.
56. Elmu ajug = bisa mapatahan batur, ari sorangan.teu bisa
s7 :58.
59.
3GGietn"ddfeifngig1unkluie*nkggepmeapniasn:mggagesiinuhdhidanengdet:anpsbieosegauaknaunnadekloasnopnegd. ahbogadulur
60. beunghar.
61.
62. :Garo mengmengan taya kasabaran.
63.
64. Galegeh gado = sagala dicaritakeun
:Garo singsat pagawean awewe dina aya ka teu panuju.
:Gurat batu pageuh kana janji atawa mawa karep sorangan.
:Goong saba karia nonjolkeun maneh sangkan kapake ku
65. dunungan.
66.
67. :Goong nabeuh maneh ngagulkeun dirisorangan.
68. :Getas harupateun gancang napsu.
69. :Gindi pikir belang bayah goreng hate.
70. :Hampang birit daekan kana gawe.
71. :Hambur congcot murah bacot Goreng carek tapi berehan.
72. :Heuras genggerong omonganana sugal.
73. :Hade gogog hade tagog jalma sopan.
:Hutang salaput hulu hutangna ka ditu ka dieu.
Hurung nangtung siang leumpang = nu beunghar pa-
74. ngabogana dipake.
75.
76. :Hejo tihang sok pundah-pifrdah pagawean.
77. :Harigu manukeun dadana nyohcor ka hareup.
78. :Haripeut ku teuteureuyeun gancang kapincut ku pangbibita.
79. :Harewos bojong ngaharewos tapi kadenge ku batur.
:Handap lanyap omongdnana lemes tapi ngahina.
:Flalodo sataun lantis ku hujan sapoe kahadean mangtaun-
80. :taun leungit ku kagorengan sakali.
81.
82. Heureut pakeun kurang kaboga.
83.
84. :Hampang leungeun gancang tunggalteunggeui.
85. :lwak nangtang sujen ngadeukeutan pibahayaeun.
86. :tnggis batan maut hinis paur pisan.
87. :Jalma atah warah teu narima didikan sacukupna.
:Jati kasilih ku junti pribumi kaelehkeun ku semah.
:Jauh-jauh panjang gagang = jauh-jauh teu beubeunangan.
Kawas anjing tutung buntut teu daek cicing.
n5
88. tGwas anjing kadempet lincar = gogoroviokan menta tulung.
89. l(awas bueuk meunang mabuk = ngeluk taya tangan pa-
ngawasa atawa iempe teu nyarita.
90. :Kurang batok tara indh-indilan jauh.
91. :lGwas beusi atah beuleum beungeutna beureum awahing
ambek.
92. Kokolot begog = budak pipilueun ngomong kana urusan kolot.
93. :Kawas nu dipupul bayu leuleus taya tangan pangav/asa.
94. :Kumaha geletuk batuna, kecebur cdina kumaha behna.
95. :Kejot borosot gan€ng nyokot kaputusan teu dipikir heula.
96. Kabawa ku sakaba-kaba = kabawa ku nuieu puguh.
97. :lGhieuman bangkong jiga beunghar pedah katitipan barang
98. :batur.
Katempuhan buntut maung batur nu boga dosana urang nu
katempuhanana.
99. :Kawas caidina daun taleus taya tapakna.
100. :Kawas iogjog rnondok teu daek repeh.
101. :Kelek jalan deukeut, tapi jalanna taya nu lempeng.
:1A2. Kawas jeler kasaatan teu daek cicing.
103. :Kawas gaang katincak iempe.
104. :Kawas hayam panyambungan lumbang-limbung teu puguh
cabak.
106.105. .l(awas kuda leupas ti gedogan = ngarasa bebas.
Kaciwit kulfi kabawa daging = drik anu boga dosana kolot
kababawa.
107. :108. Kandel kulit beungeLt = euwetrh kaera.
Kujang dua pangadekna pagawean nu maksudna dua
cabak.
109. :Kokoro manggih mulud makmak-mekmek.
110. :Kawas kedok bakal goreng patut pisan.
11. :1 Kaliung kasiput loba baraya beunghar.
112. :Kawas kapuk kaibunan leuleus taya tangan pangawasa.
113. Kalapa bijil ti cungap = rusiah dicaritakeun ku sorangan.
114. :Kawas kacang,ninggang kajang nyaritana capetang tur gan
cang.
115. :Kawas nyoso malarat rosa sangsara pisan.
116. :Kulak canggeurn milik nu geus ditangtukeun ku Gusti Alloh.
117. :Kembang buruan budak nu keur resep.ulin.
118. :lGwas leungeun palld uyup ayap teu daek cicing.
26
119. Kawas lauk asup kana bubu = hese rek ka luar.
ftA. :Kawas merak beukikana cengek
121. :Kawas cucurut kaibudn goreng patut pisan, kulimis.
122. :Ka caijadisaleuwi, ka darat jadisalogak sauyunan.
123. :Leuleusawak daekan.
124. Leuleus jeujeur liat tali = gede tinimbangan.
125. :l-aer gado tara daek repeh: resep barangpenta; kabitaan.
126. :Leutikleutik ngagalatik awakna leutik tapi gede kawani.
127. Landung kandungan laer aisan = gede tinimbangan.
128. Lalaki langit, lalanang jagat = gagah perkasa.
129. l-auk buruk milu mijah = marok-marokkeun maneh.
130. :Lesang kuras ieu bisa nyekelduit.
131. :Leumpeuh yuni teu kuat nenjo nu cilaka.
132. :Lodong kosong ngelentrung jalma loba omong, pangartina
kosongisaeutik.
133. Loba luang jeung daluang = lotra pangaweruhna.
134. :Leutik ringkang gede bugang manusa awakna leutik jiwana
gede.
135. :Legok tapak genteng kadek loba pangalaman.
136. :Meungpeun carang ku ayakan api-api teu nyaho padahal
nyaho.
:137. Murag bulu bitis teu betah cicing diimah.
138. :Mindingan beungeut ku saweuy ngarusiahkeun hiji perkara
padahal batur geus nyahoeun...
139. :Miyunikembang loba nu mikaresep.
:14A. Miyunitai loba nu mikangewa.
141. :Miyuni kohkol nasibna diteunggeulan wae batur.
142. :Monyet dibere sesengked nu rek jahat dibere parabot.
143. :Mipit teu amit, ngala teu menta cocorokot kana barang batur.
144. :Monyet ngagugulung kalapa boga elmu teu nyaho maksudna"
145. Mopo merneh nanggung : - ngarasa hoream memeh digawe.
146. Maut nyere ka congona = sangmra ka kolotnakeun.
147. :Malengpeng pakel ku munding migawe nu rnoal hasil.
148. Nu asih dipulang sengit = kahadean dibales ku kagorengan.
149. :Nete taraje nincak hambalan tafiib mapay ti handap.
150. :Nyeri beuheung sosonggeteun ngalieukan nu rek datang tapi
teu jol bae.
151. Ngajul bentang ku asiwung = pagawean nu moal kahontal
hasilna.
?n7
:152- Ngabuntut bargkong teu puguh tuluyna.
:15i1.
:154.
:155-
Nyctlong Lde banguri bageurtapiiahat.
Nyeungeut darnardisuhunan barangbere hayang kapuji.
Nyaah duhrq lca budak ngurus daharna wungkul, pen-
dkJikanana teu dipirosea.
:156. Nge$ekjawer tayawErwanen.
:157-
:158-
Ngadaun figorzr iadirame.
Nyoogado ngunghak
:15S- Nyalindung ka$dung nuteu boga kawin ka awewe beunghar.
: paalus=alus_160- Ngadu geulis
:161. Ngarepngarep kalangkang heulang ngare-ngarep rejekibarii
teu usaha.
:162- Neurdeun piheuleut ngAiak goreng.
:163- Nirggang kana kekecrek nya goreng rupa nya goreng lam-
pah.
ltr- :Ngalungkann kuya ka leurri nitah balik ka lemburna.
165. :Ngawur kasintu nyieuhkeun hayam ari ka batur bageur, ari ka
166. :ddur rnedit.
Ngaboretekeun liang tai di pasar nembongkeun wiwirang
',6V- :sorErngan.
Ngadeupaan lincar api-apingaliwat hayang diaku; ngareup-
rylarup palnere.
168- :Nyirluh ka langit sahardapeun mapatahan ka saluhureun.
169- :Ngeupeul ngahuapan rnaneh ngaluskeun hiji perkara pikeun
170- :kauntungan $badi.
Nangkeup mawd eunyeuh ditulungan ahirna nyilakakeun ka
nu nulungan.
17t- :Ngadek sacekm nilas sap{asrn nyarita sajalantrahna.
172. :Nyreun pueuktigirang miheutaan nyieun pipaseaeun.
173- :Ngageuingkeun rnacahturu ngahudang piambekeun batur.
:1'F4- Nutak cangkeng dina kdek ngarasa iuhur.diri.
175. :Oray nyampeurkeun paneunggeul nyampeurkeun pibahaya-
eun.
176. :Paanteur - anteur iulang silih anteurkeun.
177. :PanianE leungeun daek pmk-paok.
1;t8- :Paniang lengkah jauh panyabaanana; loba pangalamanana.
179- :Pirdah plleumprEan roba adat.
t&- :Paeh tzu hos, hirupteu neut gering ngalanglayung.
m
181. Pacikrak ngalawan msrak = talma hina ngalawan nu mulya.
182. :Piit ngeundeuk-ngeurdeuk pasir jalma leniah ngalawan nu
kuat.
183. :Pupulur memeh mantun menta buruhan memeh dlgawe.
184. Puraga tamba kadenda = dignwe tamba lumayan.
185. :Pagiri-giri calik; pagirang-girang tampian pakia-kia teu daek
sauyunan.
186. :Rea ketan rea keton taya kakurang.
187. ::'188.
silih jenggut jeung nu dugul silih tulungan jeung nu teu boga.
Saciduh metu saucap nyata sakti, ucapanana tara nyalahan.
189. :Sisit kadal goreng milik.
190. Sibanyo laleur = ngan saliwat geus beak deui.
191. :Saur manuk ngajawab bareng.
192. : :193. Sieun meubeut meulit sieun kabawa.
Teu gedag bulu salambar taya kasieun,
194. :Titip dirisangsang badan mihapekeun maneh.
195. Teu beunang dikoet ku nu keked = medit pisan.
196. :Ti kikirik nepi ka iadianjing ti bubudak nepi ka sawawa.
:197. Ti ngongkoak nepi ka ngungkueuk ti ngora nepi ka kolot.
198. Teng manuk teng anak merak kukuncungan = kalakuan kolot
199. :nurun ka anakna.
2OO. Tuturut munding jwsaawgaulah rupa nurutkeun batur.
Wawuh munding ngan saliwat.
26
A 33.KECAP.KECAP TINA BASA KAWI
Agni
Aii = SeUneU
Amba
Angga = ratu/nia
Angkara = kuring
Ardi
Arga = EWOk
Aris
Arsa = hawek
Asthi = gunung
Astha = gunung
Atma = halon,laun
Atmaja = hareup
= gajah
B = dalapdn
Basuki
Birawa = , d[3k
Brama = 8[dk
Bratha
= salamet
c
=. gagah
Cakra
Candra = S€UIOU
Caraka = ilSOk
Gatur
Cipta = Ioda
= bulan
Citn = titahan
= opat
2L0 = pikir
= gambaran
(D = beureum
Dadu : seuneu
Dahana = buta
Danawa = sapuluh
Dasa
Dirgantara = dwan9-dwan9
QIUa = btrta
Driya = hate
DUta = utusan
, Dwi = dua
= hiji
E = guludug
Eka = laut
Erawati = hiji
Ernawa = karep
Esa = lawang agung
Esthi = gunung
= kembang
G = dewa
Gapura = batur
Giri = res€p
Gita = leungeun
Guruh = gunung
= devtla
H = tn€98
Hamba = gunung
Harsa = handap
Hasta = karep
Himawan
Hyang
I
lma
lmalaya
lna
lndriya
21L
J = cai
Jala = mega pihujaneun
Jaladara = laut, sagara
Jaladri = lalaki
Jalu = manysa
. Janma = meunang, UnggUl
Jaya
K = hate
Kalbu = katuhu
lGnan .==
l(arta aman
l(artika bentang
Karya = gawe
Kencana
Kresna = 9lTl€lS
=. hideung
L = peuting
l-astri = siga
Lir = kackjq suburna
Loh jinawi = jagat
Loka = getih
Ludira = luhur
Luhur = lumaku
Lumaksana
M = tengah
Madya = migawe
Makarya = kuring
Mami = gegeden
Manggala = asup
Manjing = jafan
Marga = panah
Margana - sabar
Marta = angin
Maruta = kaluar
M'jil = kanca
Mttra
2L2
Mudha = ng0ra
Musna = llang,leungit
= hate
N = prabU
Nala = ratu
Nalendra = fatu
Narya = panOn
Nata = kabeh
Netra = pUlO
Niskara
Nusa
P = lirna
Panca = F€raQO
Pancakarya = pepeEngan
Palagan = paeh, maot.
Palastra = imah
Panti = p?ngArnpUr0
Pangaksama = luhur
Paramarta = gedong
Patra
Payudara = StlSti
Pita
Praja = koneng
Pralaya = nagar€l
Pramuka = fil€tot, ruksak
Pratala
Pratiwi gegeden
Priya
Purwa = lemah
Puspita
bumi
= lalaki
= wiwitan
= kembang
R = raden
Radyan = salamet
Rahayu = awak
Raga = ibu
Rena = gmEfs
Rukmi
213
s = digiaya, kuat
= laut
Sakti = papan
Samudra = bulan
Sasana = tanda
Sasangka = tulisan
Sasmita = sato
Sastra = putih
Sato = leungit, ilang
Seta = murid
sirna
Siswa = 8ll3k
Siwi
Sudarma = bapa
Sudarsana = conto
Sungkawa
Sura = SUSSh
Surya = W?tli
Suta = panOnpOe
= 8ll8k
T
Taruna = ngorEl
Tirta
Turangga = cai
Tyas = kuda
= hate
U
= taman
Udayana
Upaya = tdr9kdh
Utama
Utara = utarna
= kaler
w
= WdltlS
Waluya
Wanara = rhonyet
Wardaya
Warsa = . hate
Wibawa
= taun
wibi = luhur (budi)
= ibu
2r4
Wicara = gunemsn
Widi = Nu Maha Agung
= pandita, ahlitapa
Widya = hejo
= atikan, pangajaran
Wiku = prajurit
Wilis = nyaba
Winaya
Wira jiret
Wisata
Wisaya r imah
Wisma = angkat
Wisuda
= anak
Y
perang
Yoga
Yuda
BILANGAN DINA BASA KAWI
1 = eka 6f==sps-taadsastrsaa=tsaareb=u saratus
2-dwi
3 - tri I = astha :ssaalkeektshai
4 = catur I = ndw? = sEpuluh rebu
5 = panca 10 = dasa = Saratus rebu
Sayuta = Sayuta
215
34. NGARAN BABAGIAN AWAK
-,",, ='iF
{
taktak
dada
angen
leungeun
gigir
bujal
2t6
punduk kelek
taktak dada
walikat harigu/iga
tonggong
i .nr"n
tulang tonggong -_
I
I
hulu angen
kekemplong
bujal
beuteung
tetepokan
tarang baga
llrl \
\
,,,,rllll
i,l
zLi
lar&g cmbun{mbunan
lrung panon
pipl pdipis
kumts
sungul cauli
godeg
- grdo punduk
carahem
lenggot
gondok lrld
l-l*"-"*"' (\
p€up€utoul,in cukang irung
tians iruns \
tungtung hung -------\tr*z,t
-{
indung leungeung
dampal leungeun
curuk
jaiangkung
jariii
cinggi.
218
rurunca-no ,------+F-J I
9ugusi
hlangit
genggerong
irdung suku
kacaiuri
mumuncangan
l(.umung
219
a
DAFTAR PUSTAI(A
Djajawiguna, R.H.l. Buldan & U. lGdarisman, Kumpulan Babasan ieung
ParibasaSunda, Bandung, Pustaka Buana, 1983.
Faturohman, Drs. Taufik, Ulikan Sastra, Bandung, Djatnika, 1984.
Gandasudirdia, R. Maskar, 700.Paribasa Sunda, Bandung, Ekonomi.
1986.
Lembaga Basa ieung Sastra Sunda, Kamus Umum Sunda, Bandung,
Tarate, 1977.
Prawirasumantri, Drs. Abud, spk., Kamekaran, Adegan, ieung Kandaga
KecapBasa Sunda, Bandung, Jurusan Pendidikan Bahasa Daerah
FPBS lKlP Bandung, 1989.
Rusyana, Drs. Yus, Penuntun Pengaiaran Saslra di Sekolah Dasar,
Bandung, P.T. Pelita Masa, 1982.
Salmun, M.A., Kandaga lGsusastraan Sunda, Bandung, Ganaco, N.V.,
1963.
Satjadibrata, R., Karnus Basa Sunda, Jakarta, Perpustakaan Perguruan
Kementerian P.P. Dan K., 1954 (Citakan ka'2).
Sumarna, Akub, Warna -wama Kaulinan, Bandung, Tarate, 1987.
Sumarsono, Drs. Tatang, Pedaran Sastra Sunda, Bandung, Medal
Agung,1984.
-Ors.
Suryalaia, R. Hidayat, spk., Gapura Basa2,Bandung Geger Sunten,
1990 (Citakan ka-S).
-,* Gapura Basa 3, Bandung, Geger"Sunten, 1990 (Citakan ka-s).
Yudibrata, Kama, spk., Eagbagan Makena Easa Sunda, Bandung,
Rahmat Ciiulang, 1990 (Citakan ka-3).
Koran Galura, Minggu ll & Minggu lll Februari 1988.
Koran Mitra Desa, Minggu V Juli 1987.
Maialah Katumbiri No. 07, 1986.
- -: No. 10, 1987.
m