185 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 2 บัดสี นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : ตบมือทั้ง 2 ข้าง ระดับปาก เท้า : ก้าวเท้าซ้าย ลากเท้าขวา มาชิด แล้วยุบเข่า พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
186 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 3 อะไรนี่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา มองพระปิ่นทอง ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบ หงายตรงสะดื้อ เท้า : ก้าวเท้าขวา ลากเท้าซ้าย มาชิด พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
187 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 4 ค่อนว่า นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา มองพระปิ่นทอง ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายซี้นิ้ว ที่ปากตัวเอง เท้า : ก้าวเท้าซ้าย ลากเท้าขวา มาชิด แล้วยุบเข่า พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
188 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 5 น่าหัว นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงซ้าย พร้อมกับก้ม หน้าลง ตา : มองมือซ้าย มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบคว่ำ ที่ปากตัวเอง เท้า : ก้าวเท้าขวา ลากเท้าซ้าย มาชิด แล้วย่อเข่าลง พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
189 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 6 ทำเขา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา มองพระปิ่นทอง ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายตบที่ หน้าอกตัวเอง เท้า : ก้าวเท้าขวาไปหน้า แล้วเดิน ไปหาพระปิ่นทอง พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย มองนางแก้ว หน้าม้า ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาวางหน้าขาซ้าย มือซ้ายเท้าสะเอว เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าขวา ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
190 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 7 มีลูก นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายลูบที่ลูก เท้า : ก้าวเท้าซ้าย ลากเท้าขวา มาชิด แล้วยุบเข่า พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ตรง หันหน้าไปทางขวา มองนางแก้วหน้าม้า ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือทั้ง 2 ผลักที่แขนซ้ายของ นางแก้วหน้าม้า เท้า : ถอนเท้าซ้ายไปด้านข้าง ลำตัวหนักหลัง
191 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 8 เกรงผูกตัว นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบ ลำตัว (ท่าภมรเคล้า) เท้า : ก้าวเท้าซ้ายไปหน้า เท้าขวา วางหลัง พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
192 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 9 เห็นรูปชั่ว นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายชี้ที่หน้า ของตัวเอง เท้า : ก้าวเท้าซ้ายลากเท้าขวา มาชิด แล้วยุบเข่า พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาวางหน้าขาซ้าย มือซ้ายเท้าสะเอว เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าขวา ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
193 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 10 ไม่รับ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองไปทางขวา มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายตั้งวง แขนตึงแล้วส่ายปลายนิ้วมือ เท้า : ก้าวเท้าขวา ลากเท้าซ้าย มาชิด พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
194 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 11 กลับกลาย นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย ตา : ใช้หางตาด้านขวา มองพระ ปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบคว่ำ ระดับอกแล้วปล่อยจีบออก ข้างลำตัว เท้า : ก้าวเท้าซ้ายไปหน้า เท้าขวา วางหลัง พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
195 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 12 วันนี้ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบ หงายตรงสะดื้อ เท้า : ก้าวเท้าซ้าย ลากเท้าขวา มาชิด พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา มองทางซ้าย ตา : มองไปทางซ้าย มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย วางหน้าขาซ้าย เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าซ้าย ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
196 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 13 อีแก้ว นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายจีบตรง ชายพก เท้า : ก้าวเท้าซ้าย ลากเท้าขวา มาชิด แล้วยุบเข่า พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาวางหน้าขาซ้าย มือซ้ายท้าวสะเอว เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าขวา ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
197 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 14 มันหน้าม้า นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : ตรง แล้วเชิดปลายคางขึ้น ตา : มองมือซ้าย มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายกำมือ งอแขนขึ้นระดับศีรษะ เท้า : ยกเท้าซ้ายไปด้านหน้า พร้อมกับแอนตัวไปด้านหลัง พระปิ่นทอง ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : ตรง มองนางแก้วหน้าม้า ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : กำมือทั้ง 2 ข้าง ไว้ข้างลำตัว เท้า : เดินไปทางทิศขวา เริ่มจาก ก้าวเท้าขวา ตามด้วยก้าวเท้า ซ้ายสลับกัน
198 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 15 จึงองค์ภัสดา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : เอียงขวา มองพระปิ่นทอง ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายเท้า สะเอว เท้า : ก้าวเท้าขวา ลากเท้าซ้าย มาชิด พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองไปทางขวา มือ : มือขวาวางหน้าขาซ้าย มือซ้ายเท้าสะเอว เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าขวา ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
199 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 16 ว่าเสียหาย นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา มองตามมือซ้าย ตา : มองตามมือไปที่มือซ้าย มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายตั้งมือ ระดับอกแล้วปาดลงข้างลำตัว เท้า : ก้าวเท้าขวาไปหน้า เท้าซ้าย เปิดส้นเท้าขึ้น พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย มองทางซ้าย ตา : มองไปทางขวา มือ : มือขวาวางหน้าขาซ้าย มือซ้ายท้าวสะเอว เท้า : ยืนขาตรงเหลื่อมเท้าขวา ไปด้านข้าง เปิดจมูกเท้าขึ้น
200 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 17 อีกหน่อย เถอะจะ หมอบมอบ กาย นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : เอียงซ้าย มองพระปิ่นทอง ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูกระดับหน้าอก มือซ้ายสวมกอดพระปิ่นทอง เท้า : ซอยเท้าเข้าไปหาพระปิ่นทอง แล้วก้าวเท้าขวาไปข้างหน้า เท้าซ้ายเปิดส้นเท้าขึ้น พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือทั้ง 2 ผลักที่หัวไหล่ขวา ของนางแก้วหน้าม้า เท้า : เท้าขวาก้าวข้าง
201 ตารางที่5 กระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 18 เสียดาย ถ้อยคำ จำนรรจา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองพระปิ่นทอง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายซี้ที่ปาก ด้านขวาของพระปิ่นทอง เท้า : ซอยเท้าเข้าไปหาพระปิ่นทอง แล้วก้าวเท้าซ้าย ลาก เท้าขวามาชิด พระปิ่นทอง ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาท้าวสะเอว มือซ้าย ผลักที่ข้อมือซ้ายของ นางแก้วหน้าม้า เท้า : ก้าวเท้าซ้ายไปด้านข้าง ที่มา: ผู้วิจัย
202 จากตารางการอธิบายกระบวนท่ารำในการแสดงอารมณ์น้อยใจ ดังกล่าวข้างต้น จะเห็นได้ว่า กระบวนท่ารำบทบาทนางแก้วหน้าม้า ของอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์ในเพลงตะลุ่มโปง มีกระบวน ท่ารำทั้งสิ้น 18 ท่า ซึ่งเป็นลักษณะการรำตีบทตามคำร้อง โดยเป็นกระบวนท่ารำที่มาจาก ท่ามาตรฐาน 9 ท่า เป็นกระบวนท่าที่ ปรับปรุงจากท่าธรรมชาติ 8 ท่า และเป็นท่าที่ประดิษฐ์ขึ้น 1 ท่า การเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในกระบวนการรำบทบาทของนางแก้วหน้าม้า มีการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ดังนี้ ส่วนศีรษะ และลำคอ พบว่า ในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้ จะมีลักษณะ ของการเอียงพร้อมพยักหน้า และลักคอในการรำ ซึ่งเป็นจริตเฉพาะของการรำในบทบาทนางตลาด จึงไม่ต้องมีความประณีตในการหันมาก เน้นความชัดเจนในการใช้หน้าเพื่อให้สอดคล้องกับบทบาท ของตัวละคร และบทละคร ส่วนตา พบว่ามีในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้จะมีการมองมือ มองตรง ที่ผู้ชม แต่ส่วนใหญ่จะมองพระปิ่นทองเพื่อให้พระปิ่นทองได้รับรู้อารมณ์ผ่านสายตาในความรู้สึกในใจ ของตน ส่วนแขน และมือ พบว่า ในบทนี้นางแก้วหน้าม้าจะมีการอุ้มลูกในบท จึงมีการำโดยใช้มือ เพียงข้างเดียว จะมีลักษณะการตบมือ การชี้นิ้ว การตั้งวง การจีบ การเท้าสะเอว การกำมือ มีการรำ ในบทร้อง และมีการรำโดยใช้การตีบท และท่าแบบแผนประกอบการรำในบทนี้ ส่วนลำตัว พบว่า ในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้า จะมีการกล่อมไหล่ไปมาประกอบ กับการตีบท ส่วนขา และเท้าพบว่า ในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้า ในบทนี้จะมีการใช้ลักษณะ การก้าวหน้า การผสมเท้า การวิ่งซอยเท้า การย่ำเท้าไปมาในการเคลื่อนที่ การใช้ใบหน้า และการแสดงอารมณ์ตามบทบาท พบว่า ในบทบาทนางตลาดของนางแก้ว หน้าม้า ในบทนี้นางแก้วหน้าม้าจะมีการใช้ใบหน้าแสดงอารมณ์โกรธ ขุ่นเคือง
203 2.2 กระบวนท่ารำกล่อมลูก 2.2.1 บทบาทการแสดง ในบทบาทของนางแก้วหน้าม้าในตอนนี้เป็นลักษณะการกล่อมลูก โดยนางแก้วหน้าม้า ออกมากล่อมลูกกลางท้องพระโรง และร้องกล่อมไปมา จนนางนันทาพระมารดาของพระปิ่นทอง ลงมากล่อมด้วย แล้วเย้ยเล่นกันไปมาจนนางนันทาลืมตัว 2.2.2 บทเจรจากล่อมลูก (เล่นตะโพน)แต่ ๆ ๆ เอ้าพ่อใครมา น้ำตาใครไหล เอ้า แต่ ๆ ๆ พ่อใครมา น้ำตา ใครไหล มเหสีไม่อยู่ ย่าดูไว้(ร้องสลับกันไปมา 2 - 3 ครั้ง) (เล่นตะโพน)แต่ ๆ ๆ เอ้าพ่อใครมา น้ำตาใครไหล เอ้า แต่ ๆ ๆ พ่อใครมา น้ำตา ใครไหล มเหสีไม่อยู่ พ่อดูไว้ (ร้องสลับกันไปมา 2 - 3 ครั้ง) จากการสัมภาษณ์อาจารย์ไชยยะ ทางมีศรีผู้บรรเลงคนตรี ของกรมศิลปากร ได้กล่าวว่าดนตรีและคำร้องในบทนี้อาจจะดูไม่มีอะไรมาก แต่เต็มไปด้วยการแสดงออกทางกลวิธีการ แสดงของนักแสดง ที่ทำให้ผู้ชมรู้สึกไปกับตัวละครทั้งของนางแก้วและนางนันทา ที่สื่อออกมาให้ เรารู้สึกเอ็นดูในตัวพระโอรส (ไชยยะ ทางมีศรี, 2562, 12 มีนาคม, สัมภาษณ์) 2.2.3 ลักษณะกระบวนท่ารำ การแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้าในบทนี้จะเป็นกลวิธีการเล่น อันเป็นเฉพาะของบทบาทนางตลาดตัวนางแก้วหน้าม้าในตอนนี้ พระมเหสีจะลงมาแสดงกับนางแก้ว หน้าม้าแล้วร้องกล่อมลูกสลับกันไปมา 2-3 ครั้ง เล่นกับตะโพน โดยอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์ เป็นผู้ประดิษฐ์ท่ารำขึ้นใหม่เพื่อให้เกิดความสมบูรณ์ในองค์ประกอบของกระบวนท่ารำ โดยมีท่ารำ ดังต่อไปนี้
204 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 1 แต่ชะแต่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย สบัดข้อมือระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย มอง นางแก้วหน้าม้า ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาเท้าแขนตึง มือซ้ายวางที่หน้าขาขวา เท้า : นั่งที่เตียง วางเท้าลงบน พื้น
205 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 2 พ่อใครมา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายซี้ นิ้วไปด้านข้าง เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือขวาเท้าสะเอว มือซ้ายจีบหงายตรง สะดือ เท้า : ยืนเท้าชิด ย่อเข่าลง
206 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 3 น้ำตาใครไหล นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย แตะที่หน้าลูก เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาเท้าสะเอว มือซ้าย จีบหงายตรงสะดือ เท้า : ยืนเท้าชิด ย่อเข่าลง
207 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 4 มเหสีจะไม่อยู่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : หันหน้าไปทางขวา แล้วพยักหน้า 3 ครั้ง ตามจังหวะตะโพน ตา : มองพระมเหสี มือ : มือทั้ง 2 อุ้มลูก เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : หันหน้าไปทางซ้าย แล้วพยักหน้า 3 ครั้ง ตามจังหวะตะโพน ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือขวาเท้าสะเอว มือซ้ายจีบหงายตรง สะดือ เท้า : ยืนเท้าชิด ย่อเข่าลง
208 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 5 แต่ชะแต่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองพระมเหสี มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย สะบัดข้อมือระดับหน้าอก เท้า : คลานเข่า ยกก้นขึ้น พระมเหสี ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : ลักคอสลับไปมา ตาม จังหวะ ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : ตบมือทั้ง 2 ตามจังหวะ ของเพลง เท้า : ยกก้นขึ้นแล้วคลานเข่า
209 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 6 พ่อใครมา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะ ตา : มองพระมเหสี มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย ชี้นิ้วไปด้านข้าง เท้า : นั่งคุกเข่า ยกก้นขึ้น พระมเหสี ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
210 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 7 น้ำตาใครไหล นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะ ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย แตะที่หน้าลูก เท้า : นั่งคุกเข่า ยกก้นขึ้น พระมเหสี ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะ ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
211 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 8 มเหสีจะไม่อยู่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะ ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย แตะที่หน้าอกตัวเอง เท้า : นั่งคุกเข่า ยกก้นขึ้น พระมเหสี ทิศ : ด้านซ้าย ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะ ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
212 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 9 นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : หันหน้าไปหาพระ มเหสีแล้วพยักหน้า 3 ครั้ง ตา : ใช้หางตาด้านซ้ายมองไป ที่พระมเหสี มือ : มือทั้ง 2 อุ้มลูก ยื่นลูกไป ทางมเหสี เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : หันหน้าไปหานางแก้ว หน้าม้าแล้วพยักหน้า 3 ครั้ง ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือทั้ง 2 เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
213 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 10 แต่ชะแต่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอสลับไปมาตาม จังหวะดนตรี ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย สบัดข้อมือระดับหน้า เท้า : คลานเข่าไปทางซ้าย พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย มอง นางแก้วหน้าม้า ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือ 2 ข้าง สะบัดข้อมือ ระดับหน้าอก เท้า : คลานเข่าไปทางซ้าย
214 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 11 พ่อใครมา น้ำตาใครไหล นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้ายชี้ นิ้วออกไปด้านข้าง เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางซ้าย ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือ 2 ข้าง เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
215 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 12 มเหสีจะไม่อยู่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียง ตา : ใช้หางตาด้านขวามองไป ที่พระมเหสี มือ : มือทั้ง 2 ข้าง อุ้มลูก เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : หันหน้าไปหานางแก้ว หน้าม้าแล้วพยักหน้า 3 ครั้ง ตา : มองนางแก้วหน้าม้า มือ : มือ 2 ข้าง เท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า
216 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 13 อีย่าดูไว้ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : ใช้หางตาด้านขวามองไป ที่พระมเหสี มือ : มือทั้ง 2 ข้าง โยนลูกให้ มเหสี แล้วเท้าสะเอว เท้า : นั่งคุกเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 ข้าง รับพระ กุมารแล้วอุ้มระดับ หน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า
217 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 14 นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา มอง ไปที่ลูก ตา : ใช้หางตาด้านขวามองไป ที่พระมเหสี มือ : มือซ้ายเท้าศีรษะ มือขวา วางไว้มี่สะโพก เท้า : นอนตะแคงข้างแล้วยืด เท้าออก พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงขวา ตา : หันหน้ามองนางแก้วหน้า ม้า มือ : มือทั้ง 2 ข้าง อุ้ม พระกุมารระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า
218 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 15 พ่อใครมา น้ำตาใครไหล นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ตรง ตา : มองตรง ไปด้านบน มือ : มือทั้ง 2 ข้างประสานไว้ ที่ต้นคอ เท้า : นอนหงายตัวแล้วยืดเท้า ออก พร้อมกับตีขา สลับกันไปมา พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 ข้าง อุ้ม พระกุมารระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า
219 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 16 มเหสีจะไม่อยู่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านซ้าย ขวา ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : ใช้หางตาด้านขวามองไป ที่พระมเหสี มือ : กำมือทั้ง 2 ไว้ที่หน้าอก เท้า : นอนตะแคง ยืดเท้าออก แล้วพลิกตัวไปมา พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 อุ้มพระกุมาร ระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า
220 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 17 พ่อใครมา น้ำตาใครไหล นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : ใช้หางตาด้านขวามองไป ที่พระมเหสี มือ : มือทั้ง 2 เท้าพื้นไป ด้านข้าง เท้า : นั่งพับเพียบ พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 อุ้ม พระกุมาร ระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า
221 ตารางที่ 6 กระบวนท่ารำกล่อมลูก (ต่อ) ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 18 มเหสีจะไม่อยู่ นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านขวา ศีรษะ : เอียงซ้าย ตา : มองไปที่ลูก มือ : มือขวาเท้าสะเอว มือ ซ้ายหยิบจีบอยู่ระดับปาก เท้า : ยืนเท้าชิดแล้วย่อเข่า พระมเหสี ทิศ : หน้าตรง ศีรษะ : ลักคอไปทางขวา ตา : มองไปที่พระกุมาร มือ : มือทั้ง 2 อุ้มพระกุมาร ระดับหน้าอก เท้า : นั่งคุกเข่า ที่มา: ผู้วิจัย
222 จากตารางการอธิบายกระบวนท่ารำกล่อมลูก ดังกล่าวข้างต้น จะเห็นได้ว่า กระบวนท่ารำ การแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้า ของอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์ในเพลงอัศวลีลา มีกระบวนท่ารำ ทั้งสิ้น 18 ท่า โดยเป็นกระบวนท่ารำที่มาจากท่ามาตรฐาน 1 ท่า เป็นกระบวนท่าทีปรับปรุงจากท่า ธรรมชาติ13 ท่า และเป็นท่าที่ประดิษฐ์ขึ้น 4 ท่า มีลักษณะและเอกลักษณ์อันเป็นเฉพาะ รวมไปถึง ลักษณะการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในกระบวนการเล่นของนางแก้วหน้าม้า โดยมีการ เคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ดังนี้ ส่วนศีรษะ และลำคอพบว่ามีในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้ จะมีการใช้ ลักษณะของการลักคอ การพยักหน้า และการลอยหน้าในการเล่น ซึ่งเป็นจริตเฉพาะในกระบวนการ เล่นของบทบาทนางตลาด และกระบวนการเล่นในช่วงนี้มีการโยนบทกันไปมาระหว่างนางแก้วหน้าม้า และนางนันทา ทำให้เห็นถึงกลวิธีการเล่นระหว่างตัวละครในอีกรูปแบบหนึ่ง ส่วนตา พบว่ามีในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้จะมีการมองมือ มองลูก ส่วนมากจะใช้หางตามองพระมเหสีส่วนใหญ่ เป็นการมองใช้สายตาเชื้อเชิญเพื่อให้พระมเหสีลงมา กล่อมลูกกับตน ส่วนแขน และมือพบว่ามีในบทบาทของนางแก้วหน้าม้า เนื่องด้วยในกลวิธีรการเล่นของนาง แก้วหน้าม้าในช่วงนี้จะอุ้มลูกไว้ข้างใดข้างหนึ่ง จึงใช้แขน และมือในการรำเพียงข้างเดียว ท่ารำที่สื่อ ออกมาจึงมีลักษณะท่าทางการรำแบบกำแบ ส่วนขา และเท้าพบว่าในบทบาทกลวิธีการแสดงของนางแก้วหน้าม้า ในช่วงนี้จะปรากฏ ลักษณะการนั่งรำทั้งหมด 4 ประเภท อันได้แก่ นั่งคุกเข่า นั่งชันเข่า นั่งคลานเข่า และนั่งแยกเข่า การใช้ใบหน้า และการแสดงอารมณ์ตามบทบาทพบว่า ในกลวิธีการแสดงบทบาทนางแก้ว หน้าม้า จะเห็นอารมณ์ผ่านใบหน้าได้อย่างเด่นชัดนั่นคือ อารมณ์มีความสุข ซึ่งเป็นช่วงของการขับ บทกล่อมลูก ระหว่างนางแก้วหน้าม้ากับลูก แล้วมีการส่งอารมณ์เยาะเย้ยไปถึงนางนันทาพระมารดา ของพระปิ่นทอง จนลงมานั่งขับกล่อมด้วยกัน จึงเกิดเป็นกลวิธีการแสดงเฉพาะของตัวนางแก้วหน้าม้า ในตอนถวายลูก หมายเหตุ การแสดงในช่วงกล่อมลูกจะมีการโยนลูกไปมากับตัวละครในเรื่อง ซึ่งปรากฏ เพียงแค่เรื่องเดียวนั่นคือ ละครนอก เรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก ซึ่งตามหลักความเป็นจริงของ บริบทการดำรงชีวิตของมนุษย์ ทารกมิสามารถโยนได้ แต่ในละครนอก เรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก
223 มีการโยนลูกในการแสดง เพียงเพื่อสร้างความบันเทิง และความเร้าใจให้กับผู้ชมในการแสดง จึงไม่มีผิด ไม่มีถูก เพียงแค่ใจหลักสำคัญของการแสดงละครนอกนั้น คือความสนุกสนานในการแสดง 2.3 กระบวนท่ารำในทำนองเพลง 2.3.1 บทบาทการแสดง ในการแสดงช่วงนี้เป็นช่วงสุดท้ายของการแสดงละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก โดยเป็นการแสดงหน้าม่าน 2.3.2 เพลงประกอบการแสดง จากการสัมภาษณ์อาจารย์ไชยยะ ทางมีศรีผู้บรรเลงคนตรี ของกรมศิลปากร ได้กล่าวว่า จะใช้เพลงอัศวลีลาในการแสดง เป็นเพลงเฉพาะที่ใช้กับผู้แสดงที่มีสัญชาตญาณความเป็นม้า ระนาดจะตีบรรเลงกระตุ้นจินตนาการด้วยทำนองที่สดใส กับจังหวะหยุดกระโดดอันเป็นพิเศษ สื่อถึงอากัปกิริยาที่คึกคัก คล่องแคล่ว ว่องไว เน้นความสนุกสนาน การแสดงจะเลียนแบบท่าทาง ธรรมชาติของม้าเป็นหลักบวกกับอารมณ์การแสดงของนักแสดง ใช้โทนตีกำกับหน้าทับตีคลุกไปกับ ทำนองเพลง คล้าย ๆ กับเสียงม้าวิ่ง มีความสอดคล้องกับท่ารำและจังหวะเต้น (ไชยยะ ทางมีศรี, 2562, 12 มีนาคม, สัมภาษณ์) 2.3.3 ลักษณะกระบวนท่ารำ การแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้าในเพลงนี้จะเป็นการรำเดี่ยวในทำนอง เพลงอัศวลีลา นางแก้วหน้าม้าจะรำจากกลางเวทีเข้าสู่ม่าน มือทั้ง 2ข้างจะอุ้มลูกตลอดจนจบการแสดง ปี่พาทย์ทำเพลงอัศวลีลา โดยมีท่ารำดังต่อไปนี้
224 ตารางที่ 7 กระบวนท่ารำในการแสดงทำนองเพลงอัศวลีลา ลำดับที่ ทำนองเพลง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 1 อัศวลีลา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงซ้ายแล้วเอียง ขวา สลับตาม จังหวะดนตรี ตา : มองตรง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย เท้าสะเอว เท้า : ยกเท้าซ้ายไป ด้านข้างแล้วเปิดส้น เท้าขึ้น หมายเหตุ ท่านี้อยู่กับที่ เคลื่อนไหว โดยการยกสะโพกขึ้นลง สลับกันพร้อมกับเอียง ศีรษะ ตามจังหวะของ ดนตรี
225 ตารางที่ 7 กระบวนท่ารำในการแสดงทำนองเพลง อัศวลีลา (ต่อ) ลำดับที่ ทำนองเพลง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 2 อัศวลีลา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เอียงขวา หน้ามอง มือบน ตา : มองตามมือ ไปที่มือ ซ้าย มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย กำมือออก งอแขน ยกขึ้นระดับศีรษะ เท้า : ยกเท้าซ้ายไป ด้านข้างแล้วเปิดส้น เท้าขึ้น หมายเหตุ ท่านี้ใช้เท้าวิ่งเคลื่อนไหว ไปข้างหน้า
226 ตารางที่ 7 กระบวนท่ารำในการแสดงทำนองเพลง อัศวลีลา (ต่อ) ลำดับที่ ทำนองเพลง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 3 อัศวลีลา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : เริ่มจากเอียงซ้าย แล้วเอียงขวาสลับ ตามจังหวะดนตรี ตา : เริ่มจากมองไป ทางขวา แล้วสลับมา มองไปทางซ้าย มือ : มือทั้ง 2 ข้าง อุ้มลูก ระดับหน้าอก เท้า : เริ่มจากยกเท้าขวา สลับเท้าซ้าย ตาม จังหวะ หมายเหตุ ท่านี้ คือ ท่าวิ่งกระโดด สลับกันไปมาตามจังหวะ
227 ตารางที่ 7 กระบวนท่ารำในการแสดงทำนองเพลง อัศวลีลา (ต่อ) ลำดับที่ ทำนองเพลง รูปภาพท่ารำ อธิบายท่ารำ 4 อัศวลีลา นางแก้วหน้าม้า ทิศ : ด้านหน้า ศีรษะ : ตรง ตา : มองตรง มือ : มือขวาอุ้มลูก มือซ้าย เท้าสะเอว เท้า : ก้าวเท้าไปข้างหน้า สลับกันตามจังหวะ หมายเหตุ ท่านี้ คือ ท่าเดินเข้าเวที โดยการส่ายสะโพกไปมา ตามจังหวะ ที่มา: ผู้วิจัย
228 จากตารางการอธิบายกระบวนท่ารำในการแสดงทำนองเพลง อัศวลีลา ดังกล่าวข้างต้น จะเห็นได้ว่า กระบวนท่ารำการแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้า ของอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์ ในเพลงอัศวลีลา มีกระบวนท่ารำ ทั้งสิ้น 4 ท่า มีลักษณะและเอกลักษณ์อันเป็นเฉพาะ รวมไปถึง ลักษณะการเคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกายในกระบวนการเล่นของนางแก้วหน้าม้า โดยมีการ เคลื่อนไหวส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย ดังนี้ ส่วนศีรษะ และลำคอพบว่ามีในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้ จะมีการใช้ ลักษณะของการเอียงศีรษะ ซึ่งเป็นนาฏยศัพท์พื้นฐานของตัวนาง บางท่าจะสลับเอียงเคลื่อนไหวอย่าง รวดเร็วตามจังหวะของเพลง ส่วนตา พบว่ามีในบทบาทนางตลาดของนางแก้วหน้าม้าในบทนี้จะมีการมองมือที่ยกขึ้นสูง เพียงท่าเดียว ส่วนมากจะเป็นการสื่อสารกับผู้ชมเป็นส่วนใหญ่ ส่วนแขน และมือพบว่าจะมีการเท้าสะเอว การกำมือ ซึ่งบ่งบอกความเป็นเท้าหน้าของม้า ได้อย่างชัดเจน ส่วนขา และเท้าพบว่าในบทบาทกลวิธีการแสดงของนางแก้วหน้าม้า ในช่วงนี้จะปรากฏ ลักษณะการเคลื่อนไหวของเท้าทั้งหมด 3 ประเภท อันได้แก่ การกางขาออกไปข้างใดข้างหนึ่งแล้วยก ส้นเท้าขึ้นเพื่อสื่อให้เห็นของการควบม้า การกระโดดเท้า การเดินซอยเท้า การใช้ใบหน้า และการแสดงอารมณ์ตามบทบาทพบว่า ในกลวิธีการแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้า จะเห็นอารมณ์ผ่านใบหน้าได้อย่างเด่นชัดนั่นคือ อารมณ์มีความสุข ดีใจ ที่ได้เยาะเย้ยพระปิ่นทอง จากที่กล่าวมาข้างต้นสรุปได้ว่ากระบวนท่ารำบทบาทนางแก้วหน้าม้าของอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์มีกระบวนท่ารำในบทร้องกล่อมลูก เพลงอัศวลีลา ทั้งสิ้น 86 ท่า ซึ่งเป็นลักษณะการรำ ตีบทตามคำร้อง โดยเป็นกระบวนท่ารำที่มาจากท่ามาตรฐาน 25 ท่า เป็นกระบวนท่าที่ปรับปรุงจาก ท่าธรรมชาติ 43 ท่า และเป็นท่าที่ประดิษฐ์ขึ้น 18 ท่า การแสดงบทบาทของนางแก้วหน้าม้า ได้แบ่งออกเป็น 3 รูปแบบ ได้แก่ กระบวนท่ารำในบทร้อง กระบวนท่ารำกล่อมลูก และกระบวนท่ารำ ในทำนองเพลง ดังนี้
229 ภาพที่ 27 การแสดงบทบาทของนางแก้วหน้าม้า ที่มา: ผู้วิจัย กระบวนท่ารำกล่อมลูก กระบวนท่ารำในทำนองเพลงอัศวลีลา การแสดงบทบาทของนางแก้วหน้า ม้า กระบวนท่ารำในบทร้อง ในช่วงกล่อมลูกจะมีการโยนลูกไปมากับตัวละครในเรื่อง ซึ่งตามหลักความ เป็นจริงทารกมิสามารถโยนได้ แต่ในละครนอก เรื่องแก้วหน้าม้า ตอน ถวายลูก มีการโยนลูกในการแสดง เพียงเพื่อสร้างความบันเทิง และความ เร้าใจให้กับผู้ชมในการแสดง จึงไม่มีผิดไม่มีถูก เพียงแค่ใจหลักสำคัญของ การแสดงละครนอกนั้น คือความสนุกสนานในการแสดง เป็นการรำปิดม่าน โดยการเต้นเลียนแบบท่าทางบุคลิกของม้า เพื่อให้คนดูรู้สึกสนุกสนาน ตื่นเต้นและประทับใจในการสิ้นสุดการแสดง ใช้พื้นฐานท่ารำเบื้องต้นของ ตัวนางผสมการรำนางตลาด ในลักษณะของการำตีบท แบ่งตามอารมณ์ของตัวละคร คือ อารมณ์ดีใจ อารมณ์ ประชดประชัน และอารมณ์ น้อยใจ
230 3. วิเคราะห์กลวิธีในการแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้า ในการแสดงละครนอก เรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก กลวิธีในการแสดงผู้วิจัยศึกษากระบวนท่ารำบทบาทนางแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก ตามที่ ผู้วิจัยได้วิเคราะห์จากบทละคร การสังเกต การลงภาคสนามเพื่อปฏิบัติท่ารำ และการสัมภาษณ์ จากอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์อดีตนักวิชาการละครและดนตรีทรงคุณวุฒิ (ผู้เชี่ยวชาญด้านโขน - ละคร) ดังที่ได้กล่าวในตารางกระบวนท่ารำข้างต้น นำมาสู่การวิเคราะห์กระบวนท่ารำได้ว่า การแสดง บทบาทนางแก้วหน้าม้า ในการแสดงละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก ได้นำรูปแบบของ การแสดงละครราษฎร์มาผสมกับรูปแบบการแสดงของละครนอกแบบหลวง ที่มีบทร้อง และการบรรจุ เพลงอย่างละคร จึงต้องมีการคิดประดิษฐ์ท่ารำแทนความหมายของคำร้อง เพื่อเป็นการสื่อ ความหมายของตัวละครไปสู่ผู้ชมให้รับรู้ถึงความรู้สึก ซึ่งผู้แสดงจะต้องมีความสามารถในการถ่ายทอด บทบาททางอารมณ์ให้ชัดเจน ซึ่งกระบวนท่ารำของนางแก้วหน้าม้านั้นจะยึดหลักของท่ารำมาตรฐาน ของตัวนางผสมกับนางตลาด เพราะเป็นหญิงสาวชาวบ้าน จะมีกิริยาที่ไม่เรียบร้อย ผู้แสดงจะต้องใช้ ทักษะและความสามารถในการรำเป็นอย่างดีการเคลื่อนไหวลีลาท่าทางจะกระฉับกระเฉง โลดโผน สามารถแสดงออกมาได้อย่างกลมกลืน ไม่ว่าอารมณ์ดีใจมีความสุข ประชดประชัน หรือเยาะเย้ย เมื่อวิเคราะห์กระบวนท่ารำสังเกตได้ว่า ลักษณะท่ารำที่เป็นการรำตีบท จะตีทุกคำ ซึ่งต่างจากการรำ จากการแสดงละครราษฎร์ที่ไม่มีการรำ เน้นเรื่องการพูดเจรจา การออกสีหน้าท่าทางเป็นส่วนใหญ่ จากการศึกษากระบวนท่ารำ พบว่าการแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก ของอาจารย์ชวลิต สุนทรานนท์อดีตนักวิชาการละครและดนตรีทรงคุณวุฒิ (ผู้เชี่ยวชาญด้านโขน -ละคร)สำนักการสังคีต กรมศิลปากร มีการแสดงทางอารมณ์ที่หลากหลาย กระบวนท่ารำนั้นมีรายละเอียดในการปฏิบัติ ซึ่งมีเทคนิคหรือกลวิธีในการแสดงเพื่อให้สามารถถ่ายทอดกระบวนท่ารำได้กระชับกระเฉง อีกทั้ง ยังถ่ายทอด อารมณ์ทางการแสดงได้อย่างสมบทบาท ซึ่งถือเป็นข้อมูลที่สำคัญอันเป็นประโยชน์ในการ นำไปปฏิบัติดังนั้นผู้วิจัยจะนำเสนอกลวิธีหรือเทคนิคในการแสดงบทบาทนางแก้วหน้าม้าที่ได้ศึกษา สามารถแบ่งเป็นหัวข้อต่าง ๆ ได้ดังนี้ 3.1 กลวิธีในการสื่ออารมณ์ จากการศึกษาบทละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก ของกรมศิลปากรนี้ในบทบาท ของนางแก้วหน้าม้า เมื่อวิเคราะห์อารมณ์ และพฤติกรรมของตัวละครจากบทละครแล้ว พบว่าบทละครเป็น ส่วนหนึ่งที่ทำให้ผู้แสดงนั้นสามารถถ่ายทอดอารมณ์ให้ผู้ชมนั้นสามารถเข้าถึงอารมณ์ในแต่ละบทบาทได้
231 ซึ่งบทบาทของแก้วหน้าม้าแบ่งออกตามอารมณ์ของบทได้3 ลักษณะ ได้แก่ อารมณ์ดีใจ อารมณ์ ประชดประชัน อารมณ์น้อยใจ และกลวิธีในการสื่ออารมณ์ความรู้สึกนั้นสามารถทำได้ 2 ลักษณะคือ การแสดงออกทางใบหน้า การแสดงออกทางกิริยาท่าทาง โดยวิเคราะห์ได้ดังนี้ 3.1.1 อารมณ์ดีใจ จากบทร้องเพลงสาริกาแก้วจนถึงร้องร่าย มีเนื้อหากล่าวถึง นางแก้วหน้าม้า ทราบข่าวรู้ว่าพระปิ่นทองเสด็จกลับมาพระราชวัง จึงเข้ามาเฝ้าด้วยความดีใจ พร้อมทั้งนำลูกมาถวายให้กับพระปิ่นทอง สอดคล้องกับกระบวนท่ารำซึ่งมีกลวิธี คือการใช้ใบหน้า และกิริยา ท่าทางเพื่อสื่ออารมณ์ ดังนี้ ตารางที่ 8 วิเคราะห์อารมณ์ดีใจ ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ กลวิธี แจ้งว่าพระสามี ร่วมชีวาน ใบหน้า - กลวิธีในการสื่ออารมณ์ใน บทนี้นางแก้วหน้าม้าจะมี ลักษณะการใช้สีหน้าที่ยิ้มแย้ม เบิกบานใช้แววตามีความสุข เพื่อแสดงอาการตื่นเต้น ดีใจ เพราะพระปิ่นทองเสด็จกลับมา โดยใช้สายตาถ่ายทอด อารมณ์ไปยังผู้ชม กิริยาท่าทาง - ในบทนี้นางแก้วหน้าม้า จะมีการรำประกอบเพลง ร้องซึ่งมีกิริยาท่าทางที่ใช้ใน รำโดยมีลักษณะการใช้ท่า ดังต่อไปนี้ - ท่าชี้ - ท่าไว้มือ - ท่ารัก ที่มา: ผู้วิจัย
232 3.1.2 อารมณ์ประชดประชัน จากบทร้องเพลงเขมรกำปอ มีเนื้อหากล่าวถึงพระปิ่นทองกล่อมลูกอยู่กับบิดา และ มารดา นางแก้วหน้าม้าจึงเข้ามากล่อมด้วย พระปิ่นทอง บิดา และมารดา ทั้งเหล่ากำนัลก็ตกใจอย่าง โกลาหน แล้วโยนลูกกันไปมาจึงทำให้นางแก้วหน้าม้าโกรธ และเกิดอารมณ์ประชดประชันใส่พระปิ่นทอง สอดคล้อง กับกระบวนท่ารำซึ่งมีกลวิธี คือการใช้ใบหน้า และกิริยาท่าทางเพื่อสื่ออารมณ์ ดังนี้ ตารางที่ 9 วิเคราะห์อารมณ์ประชดประชัน ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ กลวิธี 1 นี่ลูกเต้าเหล่าใคร อย่างไรนั่น ใบหน้า - ลักษณะการใช้ใบหน้า ในบทนี้นางแก้วหน้าม้าจะ มี ก า ร ใช้ อ าร ม ณ์ โก ร ธ ประชดประชัน ในการทำบท ใช้การขมวดคิ้วมีแววตาไม่พอใจ ยิ้มในหน้าเล็กน้อย สายตา มองอย่างเยาะเย้ยถากถาง ประกอบกับการพยักหน้า กิริยาท่าทาง - ในบทนี้นางแก้วหน้าม้า มีอารมณ์โกรธ และประชด ประชัน ลักษณะของท่ารำ จึงต้องมีการใช้น้ำหนัก หนัก- เบา เช่น ท่าชี้นิ้วกวาด ท่าตบหน้าขา ทำให้เห็นถึง น้ำหนักในการแสดงออก ของท่าทาง เพื่อสอดคล้อง กับจังหวะ และเพลงร้อง ที่มา: ผู้วิจัย
233 3.1.3 อารมณ์น้อยใจ จากบทร้องเพลงตะลุ่มโปง นางแก้วหน้าม้าโดนพระปิ่นทอง โดนไล่ให้ออกไปจากวัง และด่าทอเรื่องหน้าตา จึงทำให้นางแก้วหน้าม้าน้อยใจ สอดคล้องกับกระบวนท่ารำซึ่งมีกลวิธี คือการใช้ ใบหน้า และกิริยาท่าทางเพื่อสื่ออารมณ์ ดังนี้ ตารางที่ 10 วิเคราะห์อารมณ์น้อยใจ ลำดับที่ เนื้อร้อง/ทำนอง รูปภาพท่ารำ กลวิธี 1 เห็นรูปชั่วไม่รับ กลับกลาย ใบหน้า - ในบทนี้นางแก้วหน้าม้า จะใช้อารมณ์น้อยใจในการ ประกอบท่าทางในการรำ โดยมีลักษณะแววตาเศร้า เสียใจ สายตาละห้อย ไม่ยิ้ม เมื่อเวลามองพระปิ่นทอง กิริยาท่าทาง - ในการปฏิบัติท่าทางใน บทนี้ด้วยอารมณ์น้อยใจ จึงต้องมีท่าทางที่แสดงให้ ตัวละครฝ่ายตรงข้ามรับรู้ ถึงอารมณ์ เช่น ท่าชี้หน้า ท่ าไม่ ท่ าจี บ ค ล าย มื อ เข้ามาประกอบในการรำ ที่มา: ผู้วิจัย จากที่กล่าวมาข้างต้นสามารถสรุปได้ว่าในการแสดงละครนอกนั้น อีกอย่างหนึ่ง ซึ่งนอกจากกระบวนท่ารำที่ใช้ในการสื่อสารให้ผู้ชมเข้าใจ อารมณ์ที่ใช้ก็เป็นอีกองค์ประกอบที่ทำให้
234 การแสดงเกิดความสมบูรณ์ ละครนอกเรื่องแก้วหน้าม้า ตอนถวายลูก มีอารมณ์ดีใจ อารมณ์ประชดประชัน อารมณ์เยาะเย้ย อารมณ์น้อยใจ จะส่งให้ผู้ชมเข้าถึงรสของการแสดงละครนอกได้อย่างสมบูรณ์ 3.2 กลวิธีการมอง 3.2.1 การมองตามมือ เมื่อแสดงกิริยาท่าทางที่ใช้มือประกอบการแสดงเพื่อการสื่อสาร เช่น ท่าไว้มือ โดยจะใช้การมองตามมือเพื่อช่วยส่งอารมณ์ สีหน้า สายตา และท่ารำให้สอดคล้องกับ ความรู้สึกของผู้แสดงเพื่อสื่อสารอารมณ์ของผู้แสดงให้ชัดเจนยิ่งขึ้น ดังจะยกตัวอย่างการมองตามมือ ตารางที่ 11 วิเคราะห์กลวิธีการมองตามมือ ลำดับที่ เนื้อร้อง/ ทำนอง รูปภาพท่ารำ กลวิธี 1 พระสามี ใบหน้า - ในบทนี้นางแก้วหน้าม้า มีลักษณ ะการมองที่ใช้ สื่อสารความหมายระหว่าง ตัวละคร โดยการมองมือ เช่น ท่าไว้มือ ท่าปาดมือ ท่าม้า โดยจะใช้สายตามองไปตามมือ หรือตาม ทิศทางที่มือส่งไป เพื่อสื่ออารมณ์ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น กิริยาท่าทาง - ในบทนี้นางแก้วหน้าม้า จะปฏิบัติท่าตีบทตามคำร้อง โดยใช้สายตาในการมองมือ เพื่อสื่ออารมณ์ และการ เคลื่อนไหวของท่าจะมีการวิ่ง และก้าวไปมาตามจังหวะ ของเพลง 2 ว่าเสียหาย ที่มา: ผู้วิจัย