ตำรา การจัดการธุรกิจชุมชน

241 การจัดการธุรกิจชุมชน ขจรศักดิ์วงศวิราช คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง ตำราวิชา

242 การจัดการธุรกิจชุมชน ขจรศักดิ์ วงศ3วิราช บธ.ม. (การจัดการทั่วไป) คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง 2562

ก คำนำ การประกอบธุรกิจในป2จจุบันจำเป6นต8องวิเคราะห=ความต8องการและพฤติกรรมผู8บริโภค เพื่อให8สอดคล8องกับกลุKมลูกค8าเปLาหมายและมีความก8าวทันกับการแขKงขันและเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น โดยเฉพาะอยKางยิ่งการเปลี่ยนแปลงของสภาพเศรษฐกิจและสังคมทั้งในระดับประเทศและระดับโลก เชKนเดียวกันการประกอบการธุรกิจชุมชนจำเป6นต8องมีการปรับตัวตามบริบทที่เปลี่ยนแปลงโดยอาศัย การบูรณาการทรัพยากรที่มีอยูKของชุมชนให8มีคุณคKาเพิ่มผKานการจัดการธุรกิจชุมชนเพื่อสร8างความ มั่นคงและยั่งยืนให8แกKสมาชิกและคนภายในชุมชนให8มีรายได8เพิ่มในการกระตุ8นระบบเศรษฐกิจชุมชน ตำราการจัดการธุรกิจชุมชนเลKมนี้ได8รวบรวมหลักการ แนวคิดเกี่ยวกับการจัดการธุรกิจชุมชน รวมทั้งรูปแบบ แนวทาง องค=ประกอบ และกระบวนการในการจัดการธุรกิจชุมชน กรณีตัวอยKางและ กรณีศึกษา เพื่อใช8ประกอบการเรียนการสอนในหลักสูตรบริหารธุรกิจบัณฑิต สาขาวิชาการจัดการ คณะวิทยาการจัดการ มหาวิทยาลัยราชภัฏลำปาง รวมทั้งสามารถนำไปประกอบการเรียนการสอน ทางด8านธุรกิจชุมชน สำหรับนักศึกษาหลักสูตรปริญญาตรีในมหาวิทยาลัยหรือสถาบันอุดมศึกษาตKางๆ ผู8เขียนหวังวKาตำราเลKมนี้จะเกิดประโยชน=ในเชิงวิชาการแกKนักศึกษาหรือผู8ที่สนใจ รวมทั้งขอขอบคุณ ผู8แตKงหนังสือ ตำรา เอกสารทางวิชาการที่ผู8เขียนได8ศึกษาและอ8างอิงดังรายนามในบรรณานุกรม ตลอดจน ผู8เชี่ยวชาญที่ให8คำแนะนำในการเรียบเรียงตำราฉบับนี้ ขจรศักดิ์ วงศ=วิราช สิงหาคม 2562

ข สารบัญ หน8า คำนำ (ก) สารบัญ (ข) สารบัญภาพ (ช) สารบัญตาราง (ญ) บทที่ 1 ความรู;ทั่วไปเกี่ยวกับการจัดการธุรกิจชุมชน 1 ความนำ 1 ความหมายของการจัดการ 1 หน8าที่ของการจัดการ 2 ธุรกิจชุมชน 4 ความหมายของธุรกิจชุมชน 5 ความสำคัญของธุรกิจชุมชน 6 ลักษณะและประเภทของธุรกิจชุมชน 9 แนวโน8มการจัดการธุรกิจชุมชน 14 เทคโนโลยีสารสนเทศกับการจัดการธุรกิจชุมชน 15 สรุป 17 คำถามท8ายบท 18 เอกสารอ8างอิง 19 บทที่ 2 รูปแบบของธุรกิจชุมชน 21 ความนำ 21 ความหมายของรูปแบบธุรกิจ 21 รูปแบบธุรกิจชุมชนที่เป6นทางการ 22 รูปแบบธุรกิจชุมชนที่ไมKเป6นทางการ 31 สรุป 34 คำถามท8ายบท 35 เอกสารอ8างอิง 36

ค สารบัญ (ต-อ) หน8า บทที่ 3 สภาพแวดล;อมทางธุรกิจของธุรกิจชุมชน 37 ความนำ 37 ความหมายของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ 37 การวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ 38 เครื่องมือในการการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ 46 สรุป 56 คำถามท8ายบท 57 เอกสารอ8างอิง 58 บทที่ 4 จริยธรรมทางธุรกิจและความรับผิดชอบตMอสังคมของธุรกิจชุมชน 59 ความนำ 59 ความหมายของจริยธรรมทางธุรกิจ 59 จริยธรรมกับการประกอบธุรกิจชุมชน 62 ความสำคัญของจริยธรรมทางธุรกิจ 64 ประโยชน=ของจริยธรรมทางธุรกิจ 65 การจัดการจริยธรรมทางธุรกิจ 67 ความรับผิดชอบตKอสังคม 71 ความหมายของความรับผิดชอบตKอสังคม 72 ความสำคัญของความรับผิดชอบตKอสังคม 73 ระดับของความรับผิดชอบตKอสังคม 75 มาตรฐานความรับผิดชอบตKอสังคม 80 สรุป 81 คำถามท8ายบท 82 เอกสารอ8างอิง 83 บทที่ 5 การจัดการการผลิต 85 ความนำ 85 ความหมายของการผลิต 85

ง สารบัญ (ต-อ) หน8า ความสำคัญของการจัดการด8านการผลิต 86 ระบบการผลิต 87 กระบวนการผลิต 89 การออกแบบผลิตภัณฑ= 92 การวิเคราะห=และวางแผนกำลังการผลิต 93 การจัดการวัสดุและการควบคุมสินค8าคงคลัง 96 การควบคุมคุณภาพมาตรฐานสินค8า 98 นวัตกรรมกับการจัดการด8านการผลิต 104 สรุป 107 คำถามท8ายบท 108 เอกสารอ8างอิง 109 บทที่ 6 การจัดการด;านการตลาด 111 ความนำ 111 ความหมายของการตลาด 111 ตลาดเปLาหมายและการแบKงสKวนตลาด 114 สKวนประสมทางการตลาด 116 การตลาดสำหรับการบริการ 120 การวิเคราะห=และวางแผนการตลาด 122 เทคโนโลยีสารสนเทศกับการตลาด 125 สรุป 128 คำถามท8ายบท 130 เอกสารอ8างอิง 131 บทที่ 7 การจัดการด;านการเงินและบัญชี 133 ความนำ 133 ความหมายของการบัญชี 133 ความสำคัญของการบัญชี 133

จ สารบัญ (ต-อ) หน8า หน8าที่การจัดทำบัญชีตามกฎหมาย 135 เครื่องมือทางการบัญชี 137 งบการเงิน 143 แหลKงเงินทุน 147 สถาบันการเงินที่สำคัญของประเทศไทย 148 สรุป 151 คำถามท8ายบท 153 เอกสารอ8างอิง 154 บทที่ 8 การจัดการทรัพยากรมนุษยSของธุรกิจชุมชน 155 ความนำ 155 ความหมายของการบริหารทรัพยากรมนุษย= 155 กระบวนการจัดการทรัพยากรมนุษย= 159 ประโยชน=ของการจัดการทรัพยากรมนุษย=สำหรับธุรกิจชุมชน 166 การฝiกอบรมและพัฒนา 167 การจKายคKาตอบแทน 170 การประเมินผลการปฏิบัติงาน 171 การจัดการแบบมีสKวนรKวม 173 สรุป 174 คำถามท8ายบท 176 เอกสารอ8างอิง 177 บทที่ 9 แผนธุรกิจของธุรกิจชุมชน 179 ความนำ 179 ความหมายของแผนธุรกิจ 179 ความสำคัญของแผนธุรกิจ 180 วัตถุประสงค=ของแผนธุรกิจ 181 ประโยชน=ของแผนธุรกิจ 182

ฉ สารบัญ (ต-อ) หน8า คุณสมบัติของแผนธุรกิจที่เหมาะสม 183 องค=ประกอบของแผนธุรกิจ 185 สรุป 196 คำถามท8ายบท 198 เอกสารอ8างอิง 199 บรรณานุกรม 217 ภาคผนวก แผนธุรกิจสำหรับธุรกิจชุมชน 228

ช สารบัญภาพ หน8า ภาพที่ 1.1 หน8าที่ของการจัดการ 4 ภาพที่1.2 ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนนำเสนอค8าออกจำหนKายในแหลKงทKองเที่ยว 7 ชKวงเทศกาลและในห8างสรรพสินค8าของงาน OTOP หรืองานแสดงสินค8า ผลิตภัณฑ=ชุมชน ภาพที่ 1.3 สถานที่ผลิตและจัดจำหนKายผลิตภัณฑ=สิ่งทอของชุมชนบ8านไหลKหิน 7 อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง ภาพที่1.4 การผลิตผลิตภัณฑ=กะลามะพร8าวและผลิตภัณฑ=ลำไยอบแห8ง 12 เป6นธุรกิจชุมชนประเภทการผลิตสินค8าเพื่อนำเสนอให8แกKผู8บริโภค ภาพที่ 1.5 ผลิตภัณฑ=ที่จำหนKายให8ผู8บริโภคโดยตรงของกลุKมเกษตรกร 13 แมKบ8านตำบลแมKหลKาย จ.แพรK และภายในร8านค8าประชารัฐภายใน สถานีบริการน้ำมัน ปตท. จ.แพรK ภาพที่ 1.6 การประกอบการธุรกิจนวดแผนไทยของกลุKมแมKบ8านบ8านโปoงร8อน 14 ภายในแหลKงทKองเที่ยวโปoงน้ำร8อนเกาะคา ในหมูKบ8านโปoงร8อน ต.ใหมKพัฒนา อ.เกาะคา จ.ลำปาง ภาพที่2.1 ผลิตภัณฑ=น้ำผึ้งของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ= 25 จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย ภาพที่2.2 การออกร8านแสดงสินค8าและจำหนKายของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ= 26 จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย ภาพที่2.3 สถานีบริการน้ำมันและร8านสะดวกซื้อภายในสถานีบริการน้ำมัน 30 ของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร จำกัด จ.ลำปาง ภาพที่ 2.4 ผลิตภัณฑ=ข8าวของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร จำกัด จ.ลำปาง 30 ภาพที่2.5 ศูนย=แสดงสินค8าและจำหนKายของชมรมผู8สูงอายุ 33 บ8านสบปาน อ.เมืองปาน จ.ลำปาง ภาพที่ 3.1 องค=ประกอบของสภาพแวดล8อมภายในองค=การ 39 ภาพที่ 3.2 องค=ประกอบของสภาพแวดล8อมในการแขKงขัน 41 ภาพที่ 3.3 ป2จจัยของสภาพแวดล8อมโดยทั่วไป 43

ซ สารบัญภาพ (ต-อ) หน8า ภาพที่ 3.4 สภาพแวดล8อมทางธุรกิจของธุรกิจชุมชน 45 ภาพที่ 3.5 กลไกขับเคลื่อนไทยแลนด= 4.0 46 ภาพที่ 3.6 หKวงโซKแหKงคุณคKา (value chain) 47 ภาพที่ 3.7 โมเดล 7’s 49 ภาพที่ 3.8 Porter’s Five Force Model 52 ภาพที่ 3.9 การวิเคราะห= SWOT 54 ภาพที่ 3.10 แหลKงข8อมูลเพื่อใช8ในการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ 55 ภาพที่4.1 ความหมายและลักษณะของการศึกษาด8านจริยธรรม 61 ภาพที่4.2 โรงอบข8าวแตpนน้ำแตงโมเพื่อควบคุมคุณภาพ 67 และการปนเปáàอนละอองฝุoน ภาพที่4.3 โลกาภิวัตน=และผลกระทบตKอจริยธรรมทางธุรกิจ 69 ภาพที่4.4 แผนงานด8านจริยธรรมในองค=กร 69 ภาพที่4.5 ผู8มีสKวนเกี่ยวข8องในธุรกิจ 73 ภาพที่4.6 ปâรามิดความรับผิดชอบของคาร=โรลล=(Carroll’s Pyramid) 75 ภาพที่4.7 ความรับผิดชอบตKอผู8มีสKวนได8สKวนเสียในสังคม 78 ภาพที่ 5.1 ระบบของการผลิต 87 ภาพที่ 5.2 การผลิตไขKเค็มพอกดินภูเขาไฟของกลุKมวิสาหกิจชุมชน 90 ไขKเค็มพอกดินภูเขาไฟ ภาพที่ 5.3 แสดงกระบวนการผลิตไขKเค็มพอกดินภูเขาไฟ 91 ภาพที่ 5.4 ผลิตภัณฑ=แคบหมูที่ได8รับการพัฒนาบรรจุภัณฑ= 93 ภาพที่ 5.5 หน8าที่และความสัมพันธ=ในการจัดการวัสดุขององค=กรธุรกิจ 98 ภาพที่ 5.6 เครื่องหมายมาตรฐานในรูปแบบตKาง ๆ 99 ภาพที่ 5.7 ผลิตภัณฑ=ของธุรกิจชุมชนที่ได8รับมาตรฐาน มผช. 99 ภาพที่ 5.8 เครื่องหมายหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ= (OTOP) 101 ภาพที่ 5.9 เครื่องหมายมาตรฐานสินค8าเกษตรและอาหาร (Q) 102 ภาพที่ 5.10 สินค8าที่ได8รับการรับรองเครื่องหมาย 103 มาตรฐานสินค8าเกษตรและอาหาร (Q) ภาพที่ 5.11 เครื่องหมายมาตรฐานผลิตภัณฑ=ชุมชน 103

ฌ สารบัญภาพ (ต-อ) หน8า ภาพที่ 6.1 การตอบสนองความต8องการของลูกค8า 113 ภาพที่ 6.2 การนำเสนอผลิตภัณฑ=ตKอตลาดผู8บริโภคของกลุKมวิสาหกิจชุมชน 114 ภาพที่ 6.3 ความสัมพันธ=ของตลาดกับการผลิตสินค8า/บริการ 116 ภาพที่ 6.4 4Ps ในสKวนประสมทางการตลาด 117 ภาพที่ 6.5 ผลิตภัณฑ=โคมไฟจากกะลาของกลุKมกะลาทรายทอง 119 ภาพที่ 6.6 ความคาดหวังในคุณภาพบริการ 122 ภาพที่ 6.7 ระบบสารสนเทศทางการตลาด 123 ภาพที่ 7.1 สมการทางบัญชี 140 ภาพที่ 7.2 หลักการบันทึกบัญชีรูปตัวที 142 ภาพที่ 7.3 สมการบัญชีและหลักการบันทึกบัญชี 143 ภาพที่ 7.4 แสดงตัวอยKางแสดงฐานะทางการเงิน 144 ภาพที่ 7.5 แสดงตัวอยKางงบกำไรขาดทุนแบบรายงาน 146 ภาพที่ 7.6 แสดงตัวอยKางงบกำไรขาดทุนแบบบัญชี 146 ภาพที่ 8.1 ผังโครงสร8างองค=การวิสาหกิจชุมชนกลุKมแมKบ8านเกษตรกรหนองช8างน้ำ 158 ภาพที่ 8.2 กระบวนการบริหารทรัพยากรมนุษย=ของธุรกิจชุมชน 159 ภาพที่ 8.3 วิธีการพัฒนาบุคคล 162 ภาพที่ 8.4 โครงสร8างการบริหารของศูนย=สาธิตร8านค8าชุมชนประชารัฐบ8านผึ้ง 165

ญ สารบัญตาราง หน8า ตารางที่ 1.1 แสดงความสำคัญของธุรกิจชุมชนในระดับชุมชน ท8องถิ่นและ 8 การขับเคลื่อนการพัฒนาระดับประเทศ ตารางที่1.2 ลักษณะของธุรกิจชุมชนกับธุรกิจอื่น ๆ 11 ตารางที่ 7.1 สมุดรายวันทั่วไป 138 ตารางที่ 7.2 สมุดเงินสด 139 ตารางที่ 7.3 บัญชีแยกประเภท 140

1 บทที่ 1 ความรู-ทั่วไปเกี่ยวกับการจัดการธุรกิจชุมชน ความนำ การดำเนินธุรกิจในป2จจุบันต8องอาศัยทรัพยากรทั้งภายในได8แกK ทุนในการประกอบการ ที่ดิน แรงงาน ทีมมงาน ทรัพยากรหรือวัตถุดิบ อุปกรณ=เครื่องมือ การจัดการและประสบการณ=ของ ผู8ประกอบการ รวมทั้งทรัพยากรภายนอก ได8แกK เครือขKาย สถาบันการเงิน ผู8จัดหาวัตถุดิบ เพื่อให8กิจการ บรรลุเปLาหมายที่กำหนดไว8โดยผู8ประกอบการสามารถวิเคราะห=ศักยภาพ และความต8องการ ของผู8บริโภคและผู8มีสKวนเกี่ยวข8องทั้งภายในและภายนอก เพื่อนำไปสูKการสร8างธุรกิจของตนเองให8 มีความสามารถในการสร8างกำไร โดยธุรกิจขนาดใดก็ตาม มักถูกกำหนดและจัดตั้งขึ้น ภายใต8ศักยภาพ และความสามารถของผู8ประกอบการเอง เชKนเดียวกับธุรกิจชุมชน เป6นอีกธุรกิจลักษณะหนึ่งที่กำลังได8รับ ความสนใจภายใต8นโยบายรัฐบาลที่มุKงเน8นการพัฒนาเศรษฐกิจฐานรากเนื่องจากมีสKวนทำให8เกิดการพัฒนา และสร8างความสามารถทางการแขKงขันในระดับจุลภาคไปสูKมหภาค โดยเฉพาะธุรกิจชุมชนนั้นเน8น การจัดการโดยคนในชุมชน ใช8ภูมิป2ญญาท8องถิ่น ทรัพยากรและเครือขKายในชุมชน ในการแปรรูปสินค8า หรือบริการให8เกิดคุณคKาหรือนำมาตKอยอด ให8ธุรกิจมีขีดความสามารถในการแขKงขัน ซึ่งข8อมูลในบทนี้ มุKงนำเสนอให8เห็นถึงความหมาย สำคัญและลักษณะของการจัดการธุรกิจชุมชนเป6นหลัก โดยในบทนี้จะ นำเสนอความหมายของการจัดการ หน8าที่ของการจัดการ ความหมายของธุรกิจชุมชน ความสำคัญ ของธุรกิจชุมชน รวมทั้งลักษณะและประเภทของธุรกิจชุมชน แนวโน8มการจัดการธุรกิจชุมชน เทคโนโลยีสารสนเทศกับการจัดการธุรกิจชุมชนเพื่อให8ผู8อKานได8เข8าใจถึงบริบททั่วไปของการจัดการ ธุรกิจชุมชน และการดำเนินการทางด8านการจัดการธุรกิจชุมชน ความหมายของการจัดการ การจัดการ (Management) เป6นทฤษฎีหนึ่งที่มีการนำเสนอและถูกพัฒนามาอยKางตKอเนื่อง โดยมีทั้งนักวิชาการชาวตKางประเทศที่มีชื่อเสียงได8นำเสนอนิยาม ความหมายและแนวทางการดำเนินการ อาทิเชKน อองรี ฟาโยล= (Henry Fayol), เฟดเดอริก วินสโลว= เทย=เลอร= (Frederick Winslow Taylor), เฮนรี่แกนท= (Henry Gantt), จอร=จ อี. เมโย (George E. Mayo) เป6นต8น ซึ่งล8วนแล8วแตKเป6นนักวิชาการ และผู8นำเสนอแนวคิด ทฤษฎีทางด8านการจัดการที่ได8รับการยอมรับและอ8างอิง ทั้งในเชิงการศึกษาวิจัย และการปฏิบัติจริง ทั้งนี้การนำเสนอแนวคิดทางด8านการจัดการมักถูกนำเสนอผKานนักวิชาการและ นักวิจัยออกเป6น 5 กลุKม คือ แนวคิดการจัดการเชิงวิทยาศาสตร= (Science Management Approach) แนวคิดการจัดการเชิงบริหาร (Administrative Management Approach) แนวคิดการจัดการ เชิงพฤติกรรม (Behavioral Management Approach) แนวคิดการจัดการเชิงปริมาณ (Quatitative

2 Management Approach) และแนวคิดการจัดการรKวมสมัย (Contemporary Management Approach) ซึ่งแนวคิดทุกกลุKมจะมีวิวัฒนาการและความสัมพันธ=เชื่อมโยงตKอกันดังรายละเอียดตKอไปนี้ วิเชียร วิทยอุดม (2554) กลKาววKา การจัดการ เป6นกระบวนการในการจัดระเบียบการใช8ทรัพยากร ที่องค=การมีอยูKโดยใช8ระบบการจัดการที่เหมาะสม ใช8ระเบียบปฏิบัติงานที่มีประสิทธิผล และประสิทธิภาพ เพื่อให8บรรลุวัตถุประสงค=ขององค=การที่ตั้งไว8 สาคร สุขศรีวงค= (2555) ให8ความหมายของการจัดการ หมายถึง การทำงานให8สำเร็จ ตามวัตถุประสงค=ขององค=การผKานกิจกรรมทางการจัดการ ซึ่งรวมถึงกิจกรรมหลัก ประกอบด8วย การวางแผน การจัดองค=การ การชี้นำและการควบคุม อนิวัช แก8วจำนง (2557) ได8นำเสนอการจัดการ หมายถึง กระบวนการในการทำงานเป6นขั้น เป6นตอน โดยใช8การวางแผน การจัดองค=การ การจัดการทรัพยากรมนุษย= การชี้นำ และการควบคุม รวมถึงการประสานการทำงาน ทั้งภายในและภายนอกองค=การเพื่อให8การทำงานบรรลุเปLาหมายและ วัตถุประสงค= William (1998) ชี้ให8เห็นถึงความหมายของการจัดการวKา คือ การทำงานเพื่อให8สำเร็จได8 โดยผู8อื่น Drucker (2006) ได8ให8คำนิยามของการจัดการ คือ การทำงานเพื่อให8สำเร็จลุลKวง โดยอยูKบน พื้นฐานของการใช8คน หรือการทำงานให8เสร็จผKานผู8อื่น โดยจะเป6นได8วKาเป6นมุมมองที่พิจารณาในสKวนของ การเลือกใช8คนเป6นองค=ประกอบหลักในการ ดำเนินการหรือปฏิบัติงาน ดังนั้น ผู8เรียบเรียงสรุปได8วKา การจัดการหมายถึง การดำเนินงานให8สำเร็จตามวัตถุประสงค= ต8องคำนึงถึงทรัพยากรในองค=การ คำนึงถึงบุคลากรหรือทรัพยากรมนุษย= (คน) ในองค=การ และวิธีการ กระบวนการในการดำเนินงาน ผKานกระบวนการของการจัดการที่ต8องอาศัย การดำเนินการของสมาชิก ภายในองค=การ การพิจารณาเพื่อให8ได8มาและเลือกใช8ทรัพยากรที่มีอยูKอยKางจำกัดขององค=การ ผKานกระบวนการอันนำไปสูKความสำเร็จตามที่องค=การตั้งเปLาหมายไว8 หน;าที่ของการจัดการ องค=การทุกองค=การไมKวKาจะเป6นองค=การที่แสวงหาผลกำไรหรือไมKแสวงหาผลกำไรตKางต8องมี จุดมุKงหมายหรือเปLาหมายในการดำเนินงานขององค=การ เพื่อให8ประสบความสำเร็จลุลKวงไปด8วยดี อยKางมีประสิทธิภาพและมีประสิทธิผล แตKจะดำเนินการให8สำเร็จได8มากน8อยเพียงใดนั้น ขึ้นอยูKกับ กระบวนการในการจัดการทรัพยากรที่องค=การมีอยูKหรือจำเป6นต8องหาเพิ่ม ด8านวิธีการ แนวทาง ในการดำเนินงาน ดังนั้นในการสร8างความสำเร็จให8เกิดขึ้นกับองค=การหรือการดำเนินการเพื่อให8องค=การ บรรลุวัตถุประสงค=หรือเปLาหมายได8นั้น องค=การต8องมีการคำนึงถึงหน8าที่ของการจัดการ เพื่อนำไปสูK การปฏิบัติตามที่กำหนดไว8 วิเชียร วิทยอุดม (2554) นำเสนอหน8าที่ของการจัดการโดยแบKงออกเป6น 2 ยุค คือ หน8าที่ดั้งเดิม ของการจัดการ ประกอบด8วยการวางแผน (planning) การจัดองค=การ (organizing) การบริหารงานบุคคล

3 (staffing) การอำนวยการ (directing) และการควบคุม (controlling) และหน8าที่ใหมKของการจัดการ ที่จัดอยูKในยุคของการจัดการสมัยใหมK ซึ่งจะเกี่ยวข8องกับงานหลัก คือ หน8าที่การบริหารงานและองค=การ หน8าที่การบริหารทรัพยากรมนุษย= และหน8าที่การบริหารการผลิตและการปฏิบัติการ ในขณะที่อนิวัช แก8วจำนง (2557) ได8นำเสนอแนวคิดหน8าที่ของการจัดการประกอบด8วยการวางแผน (planning) การจัดองค=การ (organizing) การจัดการทรัพยากรมนุษย= (human resource management) การนำ (leading) และการควบคุม (controlling) ซึ่งสอดคล8องกับสาคร สุขศรีวงศ=(2555) ได8นำเสนอถึง กิจกรรมหลักทางการจัดการ ประกอบด8วย การวางแผน (planning) การจัดองค=การ (organizing) การชี้นำ (leading) และการควบคุม (controlling) ดังนั้น หากพิจารณาถึงหน8าที่ของการจัดการสามารถแบKงออกเป6น 4 ประการ ประกอบด8วย (1) การวางแผน (planning) (2)การจัดองค=การ (organizing) (3)การชี้นำ (leading) และ(4) การควบคุม (controlling) ดังรายละเอียดตKอไปนี้ 1. การวางแผน (planning) เป6นการกำหนดรูปแบบ แนวทาง วิธีการ กระบวนการ เปLาหมาย วัตถุประสงค=ขององค=การต8องการในการดำเนินการอยKางใดอยKางหนึ่งภายใต8ขอบขอบเขตของระยะเวลา และทรัพยากรมีองค=การมีอยูK หรือการแสวงหาเพื่อให8ได8มาตามที่องค=การ ต8องการ การวางแผนที่ขึ้นอยูKกับ ผู8บริหารองค=การและคณะทำงานวKาจะใช8ระยะเวลาเทKาใด มีการใช8ทรัพยากรหรือต8องแสวงหาทรัพยากร ที่มีอยูKหรือที่ต8องการอยKางไร เพื่อให8บรรลุวัตถุประสงค=และเปLาหมายที่องค=การตั้งไว8 และหากมีการ เปลี่ยนแปลงอยKางหนึ่งอยKางใดเกิดขึ้นภายในสภาพแวดล8อมที่มีการเปลี่ยนแปลงขององค=การ ผู8บริหาร และคณะทำงานจะมีการดำเนินการอยKางไร ดังนั้นในการวางแผนจึงมักมีการกำหนดแผนระยะสั้น แผนระยะกลาง แผนระยะยาว แผนฉุกเฉิน เพื่อให8การดำเนินการขององค=การบรรลุวัตถุประสงค=หรือ เปLาหมายที่ตั้งไว8อยKางมีประสิทธิ ภาพและประสิทธิผล 2. การจัดองคSการ (organizing) เป6นสKวนของการที่องค=การจะกำหนดรูปแบบและโครงสร8าง ขององค=การเพื่อให8เหมะสมกับการดำเนินงานภายใต8การวางแผนที่กำหนดขึ้นมา ทั้งนี้ในการกำหนด รูปแบบและโครงสร8างขององค=การมักเกี่ยวพันกับการดำเนินการด8านทรัพยากรขององค=การ โดยเฉพาะ อยKางยิ่งทรัพยากรมนุษย= ซึ่งองค=การต8องมีการจัดบุคลากร สายงาน สายการบังคับบัญชา อำนาจ บทบาทหน8าที่ให8แกKทรัพยากรมนุษย=ที่อยูKภายในองค=การหรือที่องค=การ แสวงหาเพื่อให8สอดคล8อง เหมาะสมกับการดำเนินงานภายใต8การวางแผนที่กำหนดขึ้น ทั้งนี้นอกจาก เกี่ยวพันกับทรัพยากรมนุษย= แล8วการจัดองค=การยังเกี่ยวกับทรัพยากรอื่นๆ ที่จะสKงผลตKอการบรรลุ วัตถุประสงค=หรือเปLาหมาย ที่องค=การตั้งไว8 เชKน ทรัพยากรทางด8านการเงิน (money) ทรัพยากรทางด8านเครื่องมืออุปกรณ= (matherial) และทรัพยากรทางด8านวิธีการ กระบวนการ (method) 3. การชี้นำ (leading) เป6นหน8าที่ของการจัดการที่มุKงให8เกิดประสิทธิภาพและประสิทธิผล โดยให8ความสำคัญไปที่ทรัพยากรมนุษย= แบKงเป6นด8านของการเป6นผู8นำ (leadership) ของผู8บริหาร องค=การ และการสร8างแรงจูงใจ (motivation) ให8เกิดขึ้นกับบุคลากรภายในองค=การ เนื่องจากการชี้นำ หรือการชักนำนั้นมักขึ้นอยูKกับภาวะของผู8บริหารขององค=การวKามีภาวะความเป6นผู8นำที่สามารถแก8ป2ญหา

4 เป6นต8นแบบหรือสร8างความเชื่อมั่น ความเชื่อใจให8เกิดขึ้นกับผู8ใต8บังคับบัญชา ได8หรือไมKอยKางไร และ ในขณะเดียวกันกระบวนการและวิธีการในการสร8างแรงจูงใจให8เกิดขึ้นกับ พนักงานหรือบุคลากร ขององค=การมีความเหมาะสมเพียงพอที่จะทำให8พนักงานหรือบุคลากรที่เป6นทรัพยากรมนุษย=สามารถ แสดงความสามารถและความทุKมเทในการทำงานเพื่อให8บรรลุ วัตถุประสงค=และเปLาหมายที่องค=การ ตั้งไว8 4. การควบคุม (controlling) คือหน8าที่ที่เกี่ยวข8องกับการกำกับ ดูแล วิเคราะห= ประเมิน และแก8ป2ญหาในกระบวนการดำเนินงานภายใต8แผนที่กำหนดไว8 ซึ่งการควบคุมไมKได8 เป6นเพียงการควบคุม เพียงแตKการปฏิบัติงานของพนักงานหรือบุคลากรเทKานั้น อาจเป6นการ ควบคุมภายใต8คุณภาพและ มาตรฐานที่กำหนดไว8ในแตKละกระบวนการของการดำเนินงาน รวมทั้งการควบคุมภายใต8ป2จจัยเสี่ยงตKางๆ ที่อาจเกิดขึ้น เชKน การเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หรือการเกิดเหตุการณ=ของสภาพแวดล8อม ทางธรรมชาติที่อาจสKงผลกระทบตKอ การดำเนินงานขององค=การ เป6นต8น ดังนั้นจึงสรุปได8วKาหน8าที่ของการจัดการคือสิ่งที่ผู8บริหารธุรกิจจำเป6นต8องเข8าใจและประยุกต=ใช8 ในการบริหารจัดการองค=การเพื่อให8องค=การประสบความสำเร็จตามที่กำหนดไว8โดยมีองค=ประกอบ คือ การวางแผน การจัดองค=การ การชี้นำ และการควบคุม โดยทั้ง 4 องค=ประกอบจะมีการเชื่อมโยง ซึ่งกันและกันภายใต8การขับเคลื่อนการดำเนินงานของผู8บริหารและคณะทำงานขององค=การ ดังภาพที่ 1.1 ตKอไปนี้ ภาพที่ 1.1 หน8าที่ของการจัดการ ที่มา : สาคร สุขศรีวงค=(2555) ธุรกิจชุมชน ป2จจุบันการพัฒนาประเทศโดยเฉพาะอยKางยิ่งประเทศที่กำลังพัฒนาอยKางประเทศไทย ได8ให8ความสำคัญกับการพัฒนาประเทศสKวนหนึ่งอาศัยความมั่นคง มั่งคั่งทางเศรษฐกิจฐานราก ของประเทศ โดยเฉพาะอยKางยิ่งในชุมชนและท8องถิ่นทั้งในสKวนกลางและภูมิภาค โดยเฉพาะอยKางยิ่ง การนำธุรกิจชุมชนไปใช8เป6นเครื่องมือในการสร8างงาน สร8างรายได8ให8เกิดกับคนในชุมชน โดยมักมีการสKงเสริม ศักยภาพในการใช8และพัฒนาทรัพยากรในชุมชน เพื่อนำมาสูKการสร8างมูลคKาเพิ่ม การประกอบการทั้งในการผลิต การจำหนKายสินค8าหรือการบริการ โดยผKานรูปแบบของการจัดโครงการสKงเสริมและพัฒนา โดยเฉพาะ อยKางยิ่งผKานการดำเนินงานของหนKวยงานภาครัฐ เอกชนหรือองค=กรปกครองสKวนท8องถิ่น การประกอบการ การวางแผน การจัดองค=การ การชี้นำ การควบคุม

5 ธุรกิจชุมชนมักมีองค=ประกอบในการขับเคลื่อนที่สำคัญคือ การประกอบการจะเกิดจากคนในชุมชนนั้นๆ เล็งเห็นถึงศักยภาพของตนเองและทรัพยากรในชุมชน พร8อมทั้งการเล็งเห็นโอกาสในการนำทรัพยากร ที่มีอยูKเหลKานั้นมาเข8าสูKกระบวนการตKาง ๆ เพื่อให8ได8ผลิตภัณฑ=หรือบริการและพิจารณาถึงความต8องการ ทั้งทางด8านเศรษฐกิจและสังคม การจัดการธุรกิจชุมชนจะต8องมีการบริหารจัดการอยKางมีประสิทธิภาพ และประสิทธิผลโดยคนในชุมชนแล8ว อีกป2จจัยหนึ่ง คือ การหนุนเสริมจากองค=กร หนKวยงานภายนอก หรือภาคีเครือขKายตKาง ๆ เชKน หนKวยงานภาครัฐ องค=กรภาคเอกชน การดำเนินงานของโครงการหลวง (อภิชัย พันธเสน และคณะ, 2545) ความหมายของธุรกิจชุมชน จากการให8นิยามความหมายของธุรกิจชุมชนซึ่งมีนักวิชาการและนักวิจัยได8ทำการศึกษาและ ให8ความหมายของคำวKา ธุรกิจชุมชน ไว8อยKางหลากหลาย เชKน ปาริชาติ วลัยเสถียร (2540) กลKาววKา ธุรกิจชุมชน หมายถึง กิจกรรมที่บุคคลหรือองค=กร ในชุมชนรKวมเป6นเจ8าของ ซึ่งมีสKวนในการดำเนินงานทั้งหมดหรือบางสKวน ภายใต8การจัดการ การผลิต การแปรรูป การค8าและการบริการรKวมกันอันนำไปสูKการพัฒนาเศรษฐกิจของชุมชน สร8างความเป6นอยูKที่ดี และการพัฒนาที่ยั่งยืน อภิชัย พันธเสน และคณะ (2545) นำเสนอธุรกิจชุมชนวKา หมายถึง ธุรกิจที่เป6นของชุมชน เพื่อชุมชนและมีการบริหารจัดการโดยชุมชน มุKงเน8นการบริหารที่มีลักษณะเชิงธุรกิจผKานการชKวยเหลือ เกื้อกูลซึ่งกันและกันในชุมชน โดยมีวัตถุประสงค=เพื่อแสวงหากำไรเชKนเดียวกับการประกอบธุรกิจทั่วไป แตKที่ต8องจัดทำเป6นชุมชน เนื่องจากมีข8อจำกัดทางด8านเงินทุนและความสามารถที่จะแขKงขัน และ ความพร8อมในด8านเทคโนโลยี เอนก เหลาโชติ (2547) กลKาววKา ธุรกิจชุมชน หมายถึง กิจการที่บุคคลในชุมชนมีสKวนรKวม ในการเป6นเจ8าของเพื่อดำเนินการผลิตการค8าการบริการการบริหารจัดการและการได8รับสิทธิประโยชน= จากการดำเนินการอันนำไปสูKความเป6นอยูKของชุมชนที่ดี ไลลา บุญพิศ และฮัมเดีย มูดอ (2556) กลKาววKา ธุรกิจชุมชนหมายถึง การรวมตัวกันของ ชาวบ8านเพื่อลงทุนทำธุรกิจในชุมชน เชKน กลุKมสหกรณ= กลุKมแมKบ8าน กลุKมออมทรัพย= เพื่อมุKงพัฒนา เศรษฐกิจชุมชนและเพื่อรKวมกันจัดการทั้งด8านการแปรรูปและการตลาด โดยมีการกำหนดทิศทางและ การบริหารจัดการจากคนในชุมชนและใช8ทรัพยากรท8องถิ่นในการผลิตและจัดการกลุKม Gore, Powell and Wells (2004) ได8นิยามวKา ธุรกิจชุมชนคือ องค=กรที่มีคนในชุมชน รKวมกันเป6นเจ8าของซึ่งรKวมกันในการผลิตสินค8าและบริการเพื่อตอบสนองความต8องการของชุมชนและ ท8องถิ่น รวมทั้งเป6นการสร8างรายได8ให8เกิดขึ้นกับคนในชุมชนและระบบเศรษฐกิจฐานรากโดยมีคนในชุมชน รKวมเป6นเจ8าของ

6 Quintero and Hunt (2010) นำเสนอวKาความหมายของธุรกิจชุมชน กิจกรรมที่เป6นการ ดำเนินงานทางธุรกิจซึ่งเป6นสKวนหนึ่งของการประกอบการทางสังคม โดยมุKงให8เกิดการเปลี่ยนแปลง ทางด8านเศรษฐกิจและสังคมของสมาชิกที่อยูKในชุมชน ดังนั้น จากนิยามความหมายของธุรกิจชุมชนที่เชื่อมโยงกับบริบททางสังคม วัฒนธรรม ทรัพยากรของชุมชน ท8องถิ่น รวมถึงเชื่อมโยงกับการประกอบการและเศรษฐกิจ ผู8เขียนสรุปความหมาย ของธุรกิจชุมชน หมายถึง การประกอบการทางธุรกิจที่เกิดขึ้นในชุมชน โดยมีองค=กรหรือคนใน ชุมชนรKวมกันเป6นเจ8าของเป6นผู8ดำเนินกิจกรรมและการบริหารจัดการภายใต8วัตถุประสงค=รKวมกัน เพื่อให8ได8มาซึ่งผลจากการประกอบการทั้งเชิงเศรษฐกิจและสังคม รวมถึงการพัฒนาตนเองอยKาง ตKอเนื่องและยั่งยืน ความสำคัญของธุรกิจชุมชน ธุรกิจชุมชนเกิดขึ้นจากแนวทางความต8องการในการแก8ไขป2ญหาไมKวKาจะเป6นวัตถุดิบล8นตลาด ราคาผลผลิตทางการเกษตรตกต่ำ หรือแม8กระทั่งแนวคิดในการนำทรัพยากรในชุมชนมาสร8าง มูลคKาเพิ่มผKานการระดมทุนจากสมาชิกภายในชุมชนและนำไปสูKการประกอบการธุรกิจชุมชน ซึ่งนอกเหนือจากผลกำไรที่เกิดขึ้นจากการประกอบการของธุรกิจชุมชน ซึ่งสามารถนำผลกำไรไป จัดสรรตามข8อตกลงรKวมกันของสมาชิกที่ได8มีสKวนรKวมในการดำเนินกิจกรรมทางธุรกิจแล8ว ธุรกิจชุมชน ยังมีสKวนในการสนับสนุนกลไกการดำเนินงานให8เกิดขึ้นกับชุมชน ท8องถิ่น สังคมหรือประเทศ ในด8านตKางๆซึ่งอภิชัย พันธเสน และคณะ(2545) ได8นำเสนอความสำคัญของธุรกิจชุมชนวKามีความสำคัญ ดังนี้ 1. การเปâดโอกาสให8มีการประกอบการ โดยธุรกิจชุมชนเป6นชKองทางและโอกาสสำหรับสมาชิก ในชุมชนที่มีความต8องการในการประกอบการ สามารถรวมตัวกันเพื่อเป6นเจ8าของธุรกิจหรือผู8ประกอบการ และใช8ความรู8ทักษะ ความสามารถ ความคิดริเริ่มสร8างสรรค= การสะสมทุนรKวมกันในการประกอบการ ทางธุรกิจ ซึ่งสามารถพัฒนาตนเองจากความรู8และประสบการณ=ไปสูKการประกอบการที่มีขนาดเล็ก หรือขนาดกลาง จนนำไปสูKการจัดจำหนKายสินค8าได8อยKางเป6นรูปธรรม ดังภาพที่ 1.2 2. กKอให8เกิดการจ8างงาน เมื่อมีการดำเนินธุรกิจชุมชนเกิดขึ้นในแตKละพื้นที่ ความต8องการ ทางด8านแรงงานจึงเกิดขึ้นเพื่อสนองตKอกำลังการผลิตและความต8องการคุณภาพมาตรฐานในการผลิต การบริการ หรือการจัดจำหนKาย ดังนั้น การพัฒนาฝ¢มือแรงงานของคนในชุมชนจากฐานของการเป6น สKวนหนึ่งของการประกอบธุรกิจชุมชน สามารถนำไปสูKการจ8างงาน การสร8างรายได8ขยายไปสูKการเป6น ธุรกิจต8นน้ำของธุรกิจหรืออุตสาหกรรมอื่นๆ และสามารถนำไปจำหนKายในห8างสรรพสินค8าและ จัดแสดงสินค8าภายในกิจกรรมตKางๆ ที่หนKวยงานภาครัฐและเอกชนจัดขึ้น ดังภาพที่ 1.2

7 ภาพที่ 1.2 การจัดแสดงและจำหนKายสินค8าผลิตภัณฑ=ชุมชน 3. สKงเสริมพัฒนาธุรกิจอุตสาหกรรม จากการประกอบการอุตสาหกรรมขนาดใหญK หรือ การประกอบการวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดยKอม มักมีการเชื่อมโยงของอุตสาหกรรมต8นน้ำหรือ แหลKงผลิต จัดหาวัตถุดิบเพื่อนำไปเป6นป2จจัยในการผลิตตKอ ซึ่งอุตสาหกรรมขนาดใหญK หรือวิสาหกิจ ขนาดกลางและขนาดยKอม (SMEs) จำเป6นต8องพึ่งพาอาศัยผู8ประกอบการธุรกิจอื่นๆ ที่สามารถนำป2จจัย ในการผลิตเข8าสูKกระบวนการได8 ดังนั้นธุรกิจชุมชนจึงเป6นหนึ่งทางเลือกของสายการผลิตที่สามารถ ปLอนป2จจัยในการผลิตเข8าสูK SMEs หรืออุตสาหกรรมขนาดใหญKได8 4. สร8างความเข8มแข็งให8แกKชุมชน โดยชุมชนใดมีการประกอบการธุรกิจชุมชนอยูKไมKวKาจะเป6น ธุรกิจในรูปแบบใดก็ตาม หรือมีจำนวนมากน8อยเพียงใดก็ตาม ในชุมชนนั้นจะมีการจ8างงาน มีการจัดสรร ทรัพยากรที่มีอยูKในชุมชน ท8องถิ่นนำมาสร8างรายได8ให8คนในชุมชนเกิดขึ้นและเกิดการหมุนเวียน ของเศรษฐกิจในชุมชน เกิดการกระจายรายได8และยังชKวยลดป2ญหาทางสังคมอื่นๆ เชKน ป2ญหาการ วKางงาน หรือลดป2ญหาอาชญากรรม เป6นต8น ดังภาพที่ 1.3 5. ลดป2ญหาสังคมที่เป6นภัยคุกคามของประเทศ เนื่องด8วยการพัฒนาความเป6นอยูKให8คนในชุมชน ได8อยูKดีกินดี การลดป2ญหาการวKางงาน การมีระบบเศรษฐกิจครัวเรือนที่มั่นคงสามารถใช8เครื่องมือของ การแก8ป2ญหาและการพัฒนาด8วยการสKงเสริมให8มีการประกอบการธุรกิจชุมชนเกิดขึ้นในชุมชนตKางๆ ดังนั้นหากมีการพัฒนาเศรษฐกิจโดยมีกลไกของการสKงเสริมและพัฒนาการประกอบการธุรกิจชุมชน เนื่องจากมีรายได8จุนเจือครอบครัว สKงผลให8เกิดคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นซึ่งจะทำให8ป2ญหาทางสังคม เชKน การวKางงาน อาชญากรรม ความแตกแยกในครอบครัวลดลง ภาพที่ 1.3 สถานที่ผลิตและจัดจำหนKายผลิตภัณฑ=สิ่งทอของชุมชนบ8านไหลKหิน อำเภอเกาะคา จังหวัดลำปาง

8 การประกอบการของธุรกิจชุมชนทำให8เกิดการจ8างงาน การสร8างโอกาสในการเป6น ผู8ประกอบการและการพัฒนาไปสูKผู8ประกอบการที่มีขนาดใหญKขึ้นรKวมทั้งการสนับสนุนการ ประกอบการในภาคอุตสาหกรรมขนาดใหญKจากการเป6นแหลKงจัดหาวัตถุดิบ รวมทั้งยังเป6นเครื่องมือ และกลไกในการสร8างรายได8ให8ชุมชนและลดป2ญหาตKางๆ ทั้งทางด8านเศรษฐกิจและสังคม ล8วนแล8วแตK เป6นความสำคัญของการประกอบการธุรกิจชุมชนทั้งสิ้น ซึ่งเป6นประเด็นที่ภาครัฐให8ความสำคัญและ ดำเนินการสKงเสริม สนับสนุนผKานกิจกรรมและโครงการตKางๆ รวมทั้งการผลักดันเชิงนโยบายเพื่อให8 เกิดการดำเนินการและประกอบการอยKางตKอเนื่อง จากความสำคัญของธุรกิจชุมชนมีทั้งในสKวนของเชิงสังคมและเศรษฐกิจ ซึ่งธุรกิจชุมชน ยังมีความสำคัญตKอการพัฒนาเชิงโครงสร8างในระบบเศรษฐกิจฐานรากที่เชื่อมโยงไปสูKการพัฒนา เศรษฐกิจระดับมหภาค รวมทั้งทางด8านการเมืองและสังคม การสร8างโอกาสให8คนในชุมชน ท8องถิ่น เกิดการรวมตัวกันและนำความรู8ความสามารถมารKวมพัฒนาหรือแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกันจนสามารถ ตKอยอดและขยายตัวไปสูKการประกอบการด8วยรูปแบบอื่นๆ ที่มีขนาดใหญKขึ้นตามความเหมาะสมและ เปLาหมายของชุมชนหรือบุคคล รวมทั้งการพัฒนาทักษะฝ¢มือคนในชุมชน ท8องถิ่นให8มีความสามารถจน ผKานบทเรียนและประสบการณ=เป6นแรงงานที่มีฝ¢มือรองรับการขยายตัวของการตลาดและอุตสาหกรรม ขนาดใหญK หรือแม8กระทั่งการขยายขอบเขตของธุรกิจชุมชนที่อาจผลิตหรือแปรรูปเฉพาะในชุมชนไปสูK การประกอบการธุรกิจระหวKางประเทศภายใต8โอกาสของการเป6นสังคมดิจิตอลหรือการพัฒนาระบบ เศรษฐกิจเชิงสร8างสรรค= โดยมีการนำเสนอความสำคัญของธุรกิจชุมชนซึ่งสKงผลตKอระดับชุมชน ท8องถิ่น และสKงผลตKอการพัฒนาประเทศในภาพรวมดังตารางที่ 1.1 ตKอไปนี้ ตารางที่ 1.1 แสดงความสำคัญของธุรกิจชุมชนในระดับชุมชน ท8องถิ่นและการขับเคลื่อนการพัฒนา ระดับประเทศ ความสำคัญที่มีในชุมชน/ท;องถิ่น ความสำคัญที่มีในระดับประเทศ สมาชิกในชุมชนมีงานและมีรายได8 เป6นแหลKงวัตถุดิบสำหรับนำเข8าสูKการผลิตใน ภาคอุตสาหกรรม มีรายได8ทั้งประจำหรือรายได8เสริม ลดป2ญหาทางสังคม มีการพบปะพูดคุย รKวมกิจกรรมกับคนในชุมชน สร8างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ เกิดความสัมพันธ=อันดีภายในชุมชน เป6นหนKวยในการขับเคลื่อนนโยบายของภาครัฐ สร8างชื่อเสียงให8แกKชุมชนและท8องถิ่น เกิดการกระจายรายได8อยKางทั่วถึง ชุมชนเข8มแข็งและพึ่งพาตนเอง การพัฒนาทางนวัตกรรมและความคิดสร8างสรรค= ที่มา : ปรับปรุงโดยผู8เขียน จากตารางที่ 1.1 สรุปได8วKาธุรกิจชุมชนมีความสำคัญตKอชุมชนและท8องถิ่น คือ ในชุมชนและ ท8องถิ่น โดยสามารถสร8างงานสร8างรายได8ให8แกKสมาชิกที่อยูKในชุมชนและท8องถิ่นตKางๆ และเมื่อเกิด

9 กิจกรรมทางธุรกิจภายในชุมชนแล8วทำให8สมาชิกได8มีโอกาสในการเข8ารKวมกิจกรรมตKางๆ มีการพบปะ พูดคุย สร8างความสัมพันธ=อันดีให8เกิดขึ้นภายในชุมชน รวมทั้งการผลิตสินค8าและบริการตKางๆ ที่มาจาก ภูมิป2ญญาท8องถิ่น ทรัพยากรภายในชุมชนและการดำเนินการโดยคนในชุมชนสามารถสร8างชื่อเสียง ให8เกิดขึ้นกับชุมชนและท8องถิ่นของตนเอง รวมทั้งการสร8างความเข8มแข็งให8เกิดขึ้นกับชุมชนที่เกิดจาก คนภายในชุมชน นอกจากนี้ความสำคัญในระดับประเทศนั้น ธุรกิจชุมชนยังมีความสำคัญในบทบาท การเป6นแหลKงวัตถุดิบของกิจการขนาดกลางและขนาดยKอม หรืออุตสาหกรรมขนาดใหญK รวมทั้งการลด ป2ญหาทางสังคมตKางๆ อาทิ การวKางงาน อาชญากรรม เป6นต8น เป6นการกระจายรายได8ไปสูKชุมชน เป6นหนKวยในการขับเคลื่อนนโยบายภาครัฐในการแก8ป2ญหาทางด8านเศรษฐกิจฐานรากภายในประเทศ รวมทั้งการพัฒนานวัตกรรมและความคิดสร8างสรรค=ในระดับเศรษฐกิจฐานรากของประเทศ ลักษณะและประเภทของธุรกิจชุมชน การเริ่มต8นประกอบการธุรกิจชุมชน จากนิยามความหมายที่กลKาวมาข8างต8น จะเห็นได8วKา องค=ประกอบหลักในการประกอบการธุรกิจชุมชนมาจากความเป6นชุมชนหรือคนในชุมชนรKวมเป6นเจ8าของ โดยมุKงใช8ทรัพยากรองค=ความรู8ความสามารถที่มีอยูKภายในชุมชนมารKวมกันสร8างมูลคKาเพิ่ม เพื่อนำเสนอ ผลิตภัณฑ=หรือบริการให8แกKตลาดหรือผู8บริโภคซึ่งอาจจะแตกตKางจากการประกอบธุรกิจอื่นๆ ที่สKวนใหญK มักแสวงหาทรัพยากรที่ใช8ในการดำเนินงานจากแหลKงตKางๆรวมถึงบางธุรกิจที่กKอตั้งในชุมชนอาจจะไมKได8 มีสKวนเกี่ยวข8องใดๆกับชุมชน รวมทั้งการประกอบธุรกิจชุมชนถึงแม8วKาจะมีเปLาหมายของการดำเนินการ ทางด8านผลกำไรจากการประกอบการเชKนเดียวกับธุรกิจอื่นๆ ก็ตาม แตKลักษณะของธุรกิจชุมชนกับ ธุรกิจอื่นๆ ยังคงมีความแตกตKางกันอยูKบ8างซึ่งโดยทั่วไปลักษณะของธุรกิจชุมชนมักจะประกอบด8วย องค=ประกอบดังตKอไปนี้ (อภิชัย พันธเสน และคณะ, 2545) 1. เป6นธุรกิจขนาดเล็ก มีความคลKองตัวในการบริหาร เนื่องจากธุรกิจชุมชนเป6นการรวมตัว ของคนในชุมชนเดียวกันหรือใกล8เคียงกันและมีความสัมพันธ=เชิงสังคมรKวมกัน ดังนั้นการรวมตัวกัน ในกลุKมหรือจำนวนของการรวมตัวที่ไมKมากนัก และผู8บริหารสKวนใหญKมักถูกเลือกจากผู8ที่เป6นผู8นำชุมชน ผู8นำทางความคิดในชุมชน ผู8ที่มีประสบการณ=มีความรู8ความสามารถหรือผู8ที่คนในชุมชนให8การยอมรับ ให8มาเป6นผู8บริหารธุรกิจชุมชนนั้นๆดังนั้น การบริหารจัดการการสั่งการการตัดสินใจจึงเป6นไปอยKางรวดเร็ว ทั้งด8วยขนาดของกิจการ ความนKาเชื่อถือของผู8บริหาร โครงสร8างองค=กรที่ไมKซับซ8อน และที่สำคัญคือ ความสัมพันธ=ของคนในชุมชนทำให8การบริหารจัดการเป6นไปอยKางคลKองตัวและสามารถปรับตัวกับ การเปลี่ยนแปลงตKางๆ ได8อยKางรวดเร็ว 2. รายได8จากยอดขายในระยะเริ่มต8นไมKมากนัก ธุรกิจชุมชนมักดำเนินกิจการโดยการผลิต สินค8าหรือบริการโดยนำเอาทรัพยากรที่มีอยูKในชุมชนมาใช8ซึ่งอาจมีข8อจำกัดทางด8านเงินทุนที่ไมKมาก ดังนั้น ในการประกอบการธุรกิจชุมชนถึงแม8วKาต8องการกำไร เชKนเดียวกับการประกอบธุรกิจอื่นแตKด8วย เงินทุนที่มีไมKมากเหมือนธุรกิจอื่นทำให8ผลการประกอบการหรือกำไรที่ได8ไมKมากนักโดยเฉพาะอยKางยิ่ง ในระยะเริ่มต8นของการประกอบการ

10 3. ต8นทุนในการดำเนินกิจการต่ำจากแนวทางในการประกอบการธุรกิจชุมชนที่เน8นการดำเนินงาน ของคนในชุมชนและทรัพยากรในชุมชนเป6นหลัก ผสมผสานกับการสKงเสริม สนับสนุนการดำเนินงาน จากองค=กรภาครัฐ เอกชน มูลนิธิโครงการหลวง การมุKงใช8แรงงานจากคนในชุมชน และเปLาหมาย ที่มุKงพัฒนาและแก8ป2ญหาเศรษฐกิจและสังคมของชุมชนเป6นหลักการลงทุนเพื่อประกอบการธุรกิจชุมชน จึงไมKมีการลงทุนที่มากจนเกินศักยภาพและความสามารถของคนในชุมชน ทำให8ต8นทุนในการประกอบการ ธุรกิจชุมชนต่ำกวKาการประกอบการธุรกิจจากภาคเอกชนอื่นๆ แตKทั้งนี้จากสภาพการแขKงขันทางธุรกิจ และการตลาด ความก8าวหน8าทางเทคโนโลยีสารสนเทศและการศึกษาของประเทศไทย ทำให8บางชุมชน มุKงประกอบการธุรกิจชุมชนที่สามารถแขKงขันเชิงธุรกิจกับคูKแขKงขันรายอื่นได8และพร8อมที่จะลงทุนด8วย เงินทุนจำนวนมากเพื่อสร8างศักยภาพในการแขKงขันในตลาดได8 4. การติดตKอและการให8บริการกับลูกค8าเป6นไปอยKางใกล8ชิดด8วยลักษณะของธุรกิจชุมชนที่ยึดโยง กับชุมชนและท8องถิ่นทั้งทางด8านการผลิตการบริการและการตลาด และมีกลุKมลูกค8าซึ่งเป6นทั้งคนที่อยูK ภายในชุมชนหรือใกล8เคียงที่มีฐานของวัฒนธรรมคล8ายคลึงกัน เชKน ภาษา วัฒนธรรมและความเป6นอยูK ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนซึ่งเป6นคนในชุมชนยKอมทราบความต8องการของลูกค8าและสัมผัสถึงผลตอบรับ จากลูกค8าได8เป6นอยKางดีประกอบกับในป2จจุบันความก8าวหน8าของเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร เป6นไปอยKางรวดเร็วการเดินทางคมนาคมสะดวกการเคลื่อนย8ายถิ่นที่อยูKและการทKองเที่ยวมีความสะดวก และรวดเร็วทำให8ธุรกิจชุมชนได8รับความสนใจในการสKงเสริมและพัฒนาโดยนำโอกาสตKางๆไปเชื่อมโยง เข8าด8วยกัน เชKน การพัฒนาแหลKงทKองเที่ยวควบคูKกับการพัฒนาธุรกิจชุมชน ดังจะเห็นได8จากการสKงเสริม การทKองเที่ยวทางธรรมชาติการทKองเที่ยวเชิงนิเวศการทKองเที่ยวเชิงวัฒนธรรม วิถีชีวิตและการทKองเที่ยว เชิงเกษตรที่เชื่อมโยงกับการประกอบการธุรกิจชุมชนเข8าไปด8วย อาทิกลุKมอาชีพนวด สปา โฮมสเตย= ที่นักทKองเที่ยวกับผู8ประกอบการธุรกิจชุมชน หมายถึงคนในชุมชนได8มีโอกาสใกล8ชิดและพบกันโดยตรง 5. การเริ่มต8นธุรกิจทำได8งKายการประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถดำเนินการจัดตั้งได8โดยงKาย จากการอาศัยความสัมพันธ=ของคนในท8องถิ่นทั้งที่เป6นหรือไมKได8เป6นเครือญาติกัน โดยทุกคนที่รวมตัว เพื่อประกอบการธุรกิจชุมชนรKวมกันอาจเล็งเห็นเปLาหมายเดียวกันและตกลงรKวมดำเนินกิจการด8วยกัน ประกอบกับการสKงเสริมและสนับสนุนกิจกรรมทางด8านอาชีพและรายได8ของภาครัฐ และการรKวมลงทุน ที่ไมKมากนักทำให8การกKอตั้งธุรกิจชุมชนมีความสะดวกและรวดเร็วเพิ่มขึ้น ทั้งนี้ในการเริ่มต8นของธุรกิจ ชุมชนและการดำเนินการอยKางตKอเนื่องและยั่งยืนนั้นธุรกิจชุมชนต8องมีการพัฒนาตนเองอยKางตKอเนื่อง ภายใต8สภาพแวดล8อมทางธุรกิจที่มีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา รวมทั้งจำเป6นต8องได8รับการสKงเสริม สนับสนุนจากองค=กรภาครัฐ เอกชนหรือองค=กรปกครองสKวนท8องถิ่น หรือการสนับสนุนองค=ความรู8 จากสถาบันการศึกษาอยKางตKอเนื่องในระยะเริ่มต8นเพื่อความมั่นคงของประกอบการธุรกิจชุมชน ดังนั้น จะเห็นได8วKาการประกอบการธุรกิจชุมชนมีลักษณะที่ไมKแตกตKางไปจากธุรกิจทั่วไปมากนัก ซึ่งนอกจากลักษณะที่นำเสนอทั้ง 5 ประการดังกลKาวแล8ว ธุรกิจชุมชนยังมีลักษณะเฉพาะที่อาจแตกตKางไป จากธุรกิจอื่นๆ ดังตารางที่ 1.2 ตKอไปนี้

11 ตารางที่ 1.2 ลักษณะของธุรกิจชุมชนกับธุรกิจอื่น ๆ ประเด็นพิจารณา ธุรกิจชุมชน ธุรกิจอื่น ๆ 1. การบริหาร จัดการ - มี2 รูปแบบ ได8แกK (1) เป6นทางการ คือ มีการจดทะเบียน และ (2) ไมKเป6น ทางการคือไมKได8ดำเนินการจดทะเบียน เชKน กลุKมอาชีพ กลุKมวิสาหกิจชุมชน สหกรณ= - ลำดับชั้นในการบริหารงานสั้นและ บริหารแบบพึ่งพาอาศัยกันเป6นหลัก - มีการกำหนดรูปแบบที่ชัดเจน เชKน บริษัทจำกัด ห8างหุ8นสKวนจำกัด - ผู8นำใช8อำนาจและการสั่งการ ตาม สายบังคัญบัญชาที่ซับซ8อน หลาย ชKวงชั้น - มีโครงสร8างและกำหนด บทบาท หน8าที่ หนKวยงานยKอย อยKางชัดเจน ตารางที่ 2 (ตKอ) ประเด็นพิจารณา ธุรกิจชุมชน ธุรกิจอื่น ๆ 1. การบริหาร จัดการ - อาศัยทรัพยากรในการดำเนินการ ที่มีอยูKในชุมชนท8องถิ่นเป6นหลัก - ผู8นำหรือผู8บริหารมักมาจากผู8นำ ทางความคิด ผู8นำชุมชนหรือข8าราชการ ที่เกษียณอายุราชการ - การตรวจสอบ ควบคุมติดตาม ดำเนินการ โดยมีชุมชนเข8ามามีสKวนรKวม - ผู8บริหารมาจากผู8ที่มีความ เชี่ยวชาญ หรือความสามารถ ที่ถูกเลือกมาให8 บริหารงาน โดยได8รับคKาตอบแทน - ชุมชน ท8องถิ่นมักไมKมีสKวนในการ ตรวจสอบ ติดตามการประกอบการ 2. กรรมสิทธิ์ - กรรมสิทธิ์เป6นของคนในชุมชนหรือ ของชุมชน ที่รKวมกันจัดตั้งขึ้น - ผูกพันกับวิถีชีวิต ความเป6นอยูKของ คนในชุมชนและท8องถิ่นนั้นๆ - คนในชุมชนหรือท8องถิ่นสามารถ มีโอกาสเข8าไปรKวม ในการบริหารจัดการ ได8งKาย - กรรมสิทธิ์เป6นของเจ8าของหรือผู8ถือ หุ8นที่ลงทุนในการประกอบ ธุรกิจนั้น ๆ - คนในชุมชน ท8องถิ่นที่เป6นที่ตั้งของ กิจการหากไมKได8เป6น เจ8าของหรือ ผู8ถือหุ8นจะไมKมีสิทธิ์ หรือโอกาส ในการเข8าไปรKวมในการดำเนินกิจการ 3. เปLาหมาย และวัตถุประสงค= - มุKงเน8นประกอบการโดยมุKงหวังให8เกิด การแก8ป2ญหา การสร8างงาน สร8างรายได8 โอกาสในการพัฒนา คุณภาพชีวิต หรือ เปLาหมายทาง เศรษฐกิจและสังคม ของคนในชุมชน เป6นหลัก - มีเปLาหมายทางด8านกำไรหรือผล ประกอบการ หรือเปLาหมายจากการ ลงทุนในธุรกิจเป6นหลัก ที่มา : ปรับปรุงจาก เพ็ญจันทร= สังแก8ว และคณะ (2551)

12 ประเภทของธุรกิจชุมชน การดำเนินการประกอบธุรกิจชุมชนซึ่งมีสามารถนำเอาทรัพยากรในชุมชนมาสร8างสรรค= เป6นสินค8า การนำองค=ความรู8และภูมิป2ญญาของคนในชุมชนมาบูรณาการเพื่อนำไปสูKการนำเสนอเป6น การบริการให8แกKผู8บริโภคนั้นล8วนแล8วแตKเป6นสิ่งที่คนในชุมชนสามารถเลือกดำเนินการได8ภายใต8 ศักยภาพและความต8องการรKวมกันของคนในชุมชน ดังนั้นในการประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถ เลือกประกอบกิจการในประเภทตKางๆ ซึ่งมีการแบKงประเภทของกิจการดังนี้ 1. ธุรกิจการผลิต เป6นการนำเอาวัตถุดิบหรือทรัพยากรที่ใช8ในการผลิตภายในชุมชน ท8องถิ่น หรือใกล8เคียงมาเข8าสูKกระบวนการการแปรรูปให8เป6นสินค8าในรูปแบบใหมK มีการกำหนดลักษณะของ สินค8าหรือผลิตภัณฑ=ที่เชื่อมโยงกับความเป6นเอกลักษณ=ของชุมชนหรือท8องถิ่น เชKน ผลิตภัณฑ=ข8าวแตpน น้ำแตงโม ผลิตภัณฑ=แคบหมู เป6นต8น ซึ่งในรูปแบบของธุรกิจประเภทการผลิตนั้นผู8ประกอบการธุรกิจ ชุมชนจะมีการนำวัตถุดิบหรือป2จจัยในการผลิตที่มีอยูKแล8วภายในชุมชนหรือมีการนำมาจากชุมชนตKางๆ มาเข8าสูKกระบวนการแปรรูปและผลิตออกมาเป6นผลิตภัณฑ=เพื่อจัดจำหนKายไปยังผู8บริโภคโดยตรงหรือ ผKานพKอค8าคนกลาง รวมทั้งการผลิตวัตถุดิบเพื่อเป6นป2จจัยในการผลิตของผู8ประกอบการรายอื่นๆ ตKอไป ดังภาพที่ 1.4 ภาพที่ 1.4 การผลิตผลิตภัณฑ=กะลามะพร8าว (ซ8าย) และผลิตภัณฑ=ลำไยอบแห8ง (ขวา) เป6นธุรกิจ ชุมชนประเภทการผลิตสินค8าเพื่อนำเสนอให8แกKผู8บริโภค จากภาพที่ 1.4 เป6นภาพของกิจกรรมการผลิตและแปรรูปผลิตภัณฑ=โคมไฟจากกะลามะพร8าว ซึ่งมีกลุKมวิสาหกิจชุมชนกะลาดีไซน= อำเภอห8างฉัตร จังหวัดลำปาง เป6นผู8ผลิตและจำหนKายผลิตภัณฑ= ที่มีชื่อเสียงของจังหวัดลำปางเนื่องจากมีรูปรKางและการออกแบบที่สวยงามและแปลกตา สKวนผลิตภัณฑ=แปรรูปลำไย เป6นผลิตภัณฑ=ที่กลุKมวิสาหกิจชุมชนกลุKมแมKบ8านริมรKอง ตำบลมะเขือแจ8 อำเภอเมือง จังหวัดลำพูนเป6นผู8ผลิตและจำหนKาย โดยเป6นการนำผลไม8ท8องถิ่นคือลำไยมาทำการแปรรูปและ จำหนKายเป6นผลิตภัณฑ=ของชุมชนเพื่อลดป2ญหาสินค8าภาคการเกษตรล8นตลาดและการสร8างมูลคKาเพิ่ม ให8แกKสินค8าทางการเกษตร 2. ธุรกิจค8าปลีก/ค8าสKง เป6นอีกรูปแบบหนึ่งที่ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถเลือกดำเนิน กิจการได8 โดยเป6นลักษณะของการรับสินค8าอุปโภคบริโภคจากแหลKงผลิตมาจำหนKาย ซึ่งในรูปแบบ

13 ของธุรกิจค8าปลีกคือการนำสินค8าตKางๆ มาจัดจำหนKายภายในชุมชนซึ่งสินค8า สKวนใหญKเป6นสินค8า เพื่อการอุปโภคและบริโภคในชีวิตประจำวัน และสินค8าที่นำมาจำหนKายมีทั้งที่เป6นสินค8าที่มาจากแหลKง ผลิตหรือผู8ประกอบการร8านค8าสKงรวมทั้งสินค8าที่ผลิตขึ้นเองภายในชุมชน อาทิ ผู8ประกอบธุรกิจชุมชน หรือผู8ประกอบการธุรกิจสKวนตัว โดยมีการแบKงจำหนKายแยกชิ้นเพื่อให8ผู8บริโภคในชุมชนสามารถเลือก ซื้อในปริมาณไมKมากได8ซึ่งกลุKมเปLาหมายหลักมักจะเป6นประชาชนทั่วไปที่เป6นผู8บริโภค นอกจากนี้การประกอบธุรกิจชุมชนรูปแบบการค8าสKง เป6นรูปแบบที่ผู8ประกอบการจะนำสินค8า และผลิตภัณฑ=จากผู8ผลิตมาจำหนKายไปยังกลุKมลูกค8าที่เป6นผู8ประกอบการรายยKอยอื่นๆ เพื่อนำสินค8าไป จำหนKายตKอหรือนำไปใช8ในการประกอบการอื่นๆตKอไป อาทิ ผู8ประกอบการร8านอาหาร ผู8ประกอบการ โรงแรมและที่พัก เป6นต8น ทั้งนี้การประกอบการธุรกิจชุมชนรูปแบบของธุรกิจค8าปลีก/ค8าสKง โดยสKวนใหญK มักมีวัตถุประสงค=เพื่อให8สมาชิกในชุมชนมีโอกาสในการใช8สินค8าที่ดี มีคุณภาพและมีราคาที่ถูกกวKา ท8องตลาดเนื่องจากไมKต8องผKานพKอค8าคนกลาง ดังภาพที่ 1.5 ภาพที่ 1.5 ผลิตภัณฑ=ที่จำหนKายให8ผู8บริโภคโดยตรงของกลุKมเกษตรกรแมKบ8านตำบลแมKหลKาย จ.แพรK และภายในร8านค8าประชารัฐภายในสถานีบริการน้ำมัน ปตท. จ.แพรK 3. ธุรกิจบริการ เป6นการดำเนินกิจการที่ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนมุKงนำเสนอบริการให8แกK ลูกค8าหรือกลุKมเปLาหมาย โดยการให8บริการนั้นมักใช8ศักยภาพหรือโอกาสของบริบทชุมชนรKวมด8วย เชKน ภายในชุมชนมีสถานที่ทKองเที่ยวทางธรรมชาติ คนในชุมชนนั้นเล็งเห็นถึงโอกาสที่มีนักทKองเที่ยว เข8ามาเที่ยวจำนวนมากจึงมีการจัดตั้งกิจการโฮมสเตย=เพื่อให8บริการที่พักแกKนักทKองเที่ยว การให8บริการ นวดสปา กิจกรรมทKองเที่ยวเชิงนิเวศ ดังภาพที่ 1.6 หรือแม8กระทั่งการสร8างธุรกิจบริการขึ้นมาเพื่อ แก8ป2ญหาที่เกิดขึ้นภายในชุมชน เชKน ชุมชนในพื้นที่หKางไกลไมKมีสถานีบริการน้ำมัน ดังนั้นจึงมีการ รวมตัวกันและประกอบการธุรกิจป2§มน้ำมัน หรือแม8กระทั่งป2ญหาทางด8านหนี้สินของคนภายในชุมชน ซึ่งมาจากการกู8ยืมเงินหนี้นอกระบบ ดังนั้นคนในชุมชนจึงมีการรวมตัวกันจัดตั้งธนาคารชุมชนเพื่อ แก8ป2ญหาหนี้นอกระบบแกKสมาชิกที่อยูKภายในชุมชน เป6นต8น

14 ภาพที่ 1.6 การประกอบการธุรกิจนวดแผนไทยของกลุKมแมKบ8านบ8านโปoงร8อนภายในแหลKงทKองเที่ยว โปoงน้ำร8อน อ.เกาะคา จ.ลำปาง ดังนั้นการประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถดำเนินการในแตKละประเภททั้งการผลิต การค8า สKง/ค8าปลีก หรือการบริการซึ่งขึ้นอยูKกับทุนทางทรัพยากรที่มีอยูKในพื้นที่และชุมชน รวมทั้งสอดคล8อง กับศักยภาพและความต8องการของคนในชุมชนนั้นๆ เพื่อให8การประกอบการสามารถดำเนินการได8 อยKางตKอเนื่อง แนวโน;มการจัดการธุรกิจชุมชน การเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร8างของระบบเศรษฐกิจภายในประเทศซึ่งไมKจำกัดเฉพาะ การสKงเสริมและสนับสนุนการประกอบการของอุตสาหกรรมขนาดใหญK หรือการประกอบการเพื่อ การสKงออกที่สามารถสร8างรายได8ให8กับประเทศไทยจำนวนมาก การสKงเสริมและสนับสนุนการสร8าง ความเข8มแข็งจากภายในโดยเฉพาะอยKางยิ่งเศรษฐกิจฐานรากเป6นประเด็นสำคัญในการขับเคลื่อนและ พัฒนาประเทศ รวมทั้งยังเป6นประเด็นสำคัญทั้งในสKวนของรัฐบาลและภาควิชาการให8ความสนใจ ในการสKงเสริมและสนับสนุนผKานกลไกตKางๆ อาทิ โครงการหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ=ซึ่งเป6นโครงการ ที่สKงเสริมการพัฒนาผลิตภัณฑ=ในชุมชนและสKงเสริมผู8ประกอบการผลิตภัณฑ=ชุมชน โครงการกองทุน หมูKบ8านและชุมชนเมือง ซึ่งสนับสนุนงบประมาณให8กับชุมชนและท8องถิ่นในการนำไปเป6นทุนเพื่อการ ประกอบการธุรกิจชุมชน สร8างงาน สร8างรายได8ให8เกิดขึ้นกับชุมชนและท8องถิ่น รวมทั้งการดำเนินการ ในการวิจัยและพัฒนาของมหาวิทยาลัยหรือหนKวยงานด8านการวิจัยและพัฒนานวัตกรรมที่ลงพื้นที่ ในการวิจัยและพัฒนาผลิตภัณฑ=และการประกอบการของธุรกิจชุมชนที่สามารถพัฒนาศักยภาพและ ความสามารถในการประกอบการของผู8ประกอบการธุรกิจชุมชน ทั้งนี้ การพัฒนาธุรกิจชุมชนยังเป6นกลไกในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจของประเทศซึ่งแผนพัฒนา เศรษฐกิจและสังคมแหKงชาติ ฉบับที่ 12 ได8ระบุเปLาหมายการพัฒนาระหวKางการใช8แผนพัฒนา เศรษฐกิจและสังคมแหKงชาติ ฉบับที่ 12 โดยกำหนดในเปLาหมายรวมในประเด็นความเหลื่อมล้ำ ทางด8านรายได8และความยากจน และประเด็นระบบเศรษฐกิจมีความเข8มแข็งและแขKงขันได8มี องค=ประกอบสำคัญ ของการพัฒนาคือ การทำให8เศรษฐกิจฐานรากมีความเข8มแข็ง ประชาชนมีโอกาส

15 ในการเข8าถึงทรัพยากร การประกอบอาชีพ และบริการทางสังคมที่มีคุณภาพ และรายได8ประชาชน สามารถเพิ่มขึ้นอยKางน8อยร8อยละ 15 รวมทั้งการดำเนินการด8านโครงสร8างเศรษฐกิจปรับสูKเศรษฐกิจ ฐานบริการและดิจิทัล และสามารถเกิดผู8ประกอบการรุKนใหมKและเป6นสังคมผู8ประกอบการ รวมทั้งการ นำเทคโนโลยีและนวัตกรรมมาใช8ในการประกอบการ (สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจและ สังคมแหKงชาติ, 2559) ทั้งนี้อนุชา พิมาย และภควรรณ ลุนสำโรง (2558) ซึ่งได8ทำการวิจัยและ ชี้ให8เห็นถึงความสำคัญของการพัฒนาชุมชนโดยป2จจัยหลากหลายประการที่มีความสำคัญตKอการ พัฒนาชุมชน แตKทวKาป2จจัยที่สำคัญป2จจัยหนึ่งคือป2จจัยภายในชุมชนที่มีการสร8างและรวมตัวกันเพื่อ ดำเนินกิจกรรมที่เกี่ยวข8องกับการมีสKวนรKวมในการสมทบทุนเพื่อนำมาใช8ในการดำเนินกิจกรรมในการ พัฒนาอาชีพ การสร8างเครือขKายภายในชุมชนเพื่อการประกอบอาชีพรKวมกันซึ่งเป6นฐานของการพัฒนา ชุมชนอันเกิดจากดำเนินการและการจัดการธุรกิจชุมชน จะเห็นได8วKาแนวโน8มของการจัดการธุรกิจชุมชนนั้นมีทิศทางและแนวโน8มที่ภาครัฐ จะให8ความสำคัญเป6นอยKางมาก ทั้งยังเป6นกลไกในการขับเคลื่อนและพัฒนาเศรษฐกิจฐานราก ที่สามารถสร8างงาน สร8างรายได8ให8คนในชุมชนและท8องถิ่น รวมทั้งยังเป6นหนKวยขับเคลื่อนของระบบ เศรษฐกิจภายในประเทศ และเป6นฐานในการสร8างผู8ประกอบการรุKนใหมK ผู8ประกอบการวิสาหกิจ ขนาดกลางและขนาดยKอม และสามารถเชื่อมโยงเครือขKายธุรกิจตั้งแตKต8นน้ำไปจนถึงปลายน้ำ รวมทั้ง ความก8าวหน8าของเทคโนโลยีสารสนเทศซึ่งมีการพัฒนาอยKางรวดเร็ว โดยเฉพาะอยKางยิ่งเทคโนโลยี การสื่อสารที่ชKวยให8ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถนำมาใช8เพื่อการพัฒนาการประกอบการ ที่นำไปสูKศักยภาพและความสามารถในการแขKงขันทางธุรกิจได8อีกด8วย เทคโนโลยีสารสนเทศกับการจัดการธุรกิจชุมชน การประกอบการธุรกิจไมKวKาจะเป6นรูปแบบ ลักษณะ หรือประเภทใดก็ตามมักให8ความสำคัญ ตKอการพัฒนาเทคโนโลยีสารสนเทศ เนื่องจากการประกอบการที่ประสบความสำเร็จป2จจัยหนึ่งมาจาก การประยุกต=และนำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช8ในการดำเนินงาน เชKนเดียวกับธุรกิจชุมชนซึ่งหาก ละเลยการประยุกต=และปรับใช8เทคโนโลยีสารสนเทศที่เหมาะสมกับการประกอบการธุรกิจแล8ว อาจสKงผลกระทบตKอการดำเนินการของธุรกิจชุมชน โดยทั่วไปแล8วเทคโนโลยีสารสนเทศมักใช8รKวมกับ คำวKา เทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร (Information and Communication Technology : ICT) เป6นเทคโนโลยีที่เกี่ยวข8องกับระบบการสื่อสารหรือการสKงผKานข8อมูลด8วยเครื่องมือทางอิเล็กทรอนิกส= ทั้งที่มีสายและไร8สาย อาทิ คอมพิวเตอร= โทรศัพท= ระบบสื่อสารข8อมูล ดาวเทียม หรือเครื่องมือสื่อสาร ตKางๆ (เอกภูมิ จันทรขันตี, 2558) ในป2จจุบันองค=การตKางๆ ทั้งภาครัฐและเอกชนมักมีการนำเทคโนโลยีสารสนเทศและ การสื่อสารในใช8ในการดำเนินงานขององค=กรโดยเฉพาะอยKางยิ่งภาคธุรกิจที่มักมีการนำมาใช8เพื่อ การติดตKอสื่อสารระหวKางภายในองค=การ หรือระหวKางธุรกิจกับลูกค8าหรือผู8บริโภค โดยสาริยา นุชอนงค= (2558) ได8ชี้ให8เห็นถึงความสำคัญของเทคโนโลยีสารสนเทศมีมีบทบาทสำคัญในการดำเนิน

16 ธุรกิจ ซึ่งในป2จจุบันองค=การตKางๆ ต8องอาศัยข8อมูลในโลกไซเบอร=หรือข8อมูลอิเล็กทรอนิกส=เพื่อความ สะดวกรวดเร็วและมีประสิทธิภาพในการทำงานทั้งในระดับของการวางแผนและปฏิบัติการของ องค=การ ทั้งนี้การนำเทคโนโลยีสารสนเทศในใช8ในการจัดการธุรกิจชุมชนนั้นสามารถพิจารณาประเด็น ในการใช8ใน 2ด8าน คือ ประเด็นด8านการวางแผนและการจัดการ และประเด็นด8านการปฏิบัติการและ การดำเนินงาน ดังนี้ 1. ประเด็นด8านการวางแผนและการจัดการ ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนหรือผู8บริหารสามารถ นำเทคโนโลยีสารสนเทศมาใช8เพื่อประกอบการวางแผนและการจัดการโดยการใช8ข8อมูลตKางๆ ที่นำเสนอและรายงานผKานระบบออนไลน=และแบบเรียลไทม=ที่หนKวยงานตKางๆ นำเสนอผKานระบบ อินเทอร=เน็ตมาใช8ในการวางแผนการประกอบการ รวมทั้งการใช8ตัวเทคโนโลยีมาดำเนินการในการ วิเคราะห=ข8อมูล การศึกษาความต8องการหรือพฤติกรรมของผู8บริโภคเพื่อนำข8อมูลสารสนเทศนั้นๆ มาใช8ในการวางแผนการจัดการธุรกิจชุมชน และการใช8ระบบสารสนเทศในการจัดเก็บ สืบค8นและ วิเคราะห=ผลการดำเนินงานของธุรกิจชุมชนเพื่อใช8ในการพัฒนาและวางแผนเชิงกลยุทธ=ตKอไป 2. ประเด็นด8านการปฏิบัติการและการดำเนินงาน เป6นที่ทราบกันดีวKาการพัฒนาเทคโนโลยี สารสนเทศและการสื่อสารทำให8ชKองวKางระหวKางผู8ประกอบการและผู8บริโภคลดลง กลKาวคือ ผู8บริโภค สามารถเข8าถึงสินค8าที่หลากหลายและจำนวนมหาศาลได8โดยงKายจากผู8ผลิตหรือผู8ประกอบการ หลายราย หรือแม8กระทั่งผู8ผลิตหรือผู8ประกอบการสามารถนำเสนอสินค8าหรือผลิตภัณฑ=โดยตรง ไปยังผู8บริโภคผKานชKองทางทางการตลาดออนไลน= ทำให8เกิดกิจกรรมทางการตลาดระหวKางผู8ผลิตหรือ ผู8ประกอบการกับผู8บริโภคได8รวดเร็วและงKายขึ้น ซึ่งกิจกรรมทางการตลาดดังกลKาวคือ การพาณิชย= อิเล็กทรอนิกส= รวมทั้งการพัฒนาการสื่อสารและความปลอดภัยทางการเงินของสถาบันการเงิน ในประเทศและนำเข8าไปเชื่อมโยงกับระบบออนไลน=ทำให8สามารถทำธุรกรรมทางการเงินผKานระบบ ออนไลน=หรือที่เรียกวKา E-banking เกิดขึ้น ซึ่งผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถประยุกต=และ นำเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารไปใช8ในการดำเนินงานด8านการตลาดและการค8าออนไลน= ควบคูKกับการทำการตลาดทั่วไป และการสร8างความสะดวกให8แกKผู8บริโภคด8วยการนำระบบ E-banking มาใช8เพื่อให8กระบวนการซื้อขายเกิดความสะดวกตKอผู8บริโภคเพิ่มมากขึ้น ดังนั้นจะเห็นได8วKาการเลือกประกอบการธุรกิจชุมชนประเภทไหนนั้นขึ้นอยูKกับป2จจัยทางด8าน ความพร8อมของทรัพยากรที่มีอยูKภายในชุมชน รวมทั้งการเล็งเห็นถึงโอกาสในการสร8างสรรค= หรือนำทรัพยากรที่มีอยูKภายในชุมชนมาสร8างมูลคKาเพิ่มและนำเสนอตKอผู8บริโภคผKานการประกอบการ ในประเภทตKางๆ ซึ่งคนในชุมชนตKางรKวมกันในการลงทุน ลงแรงและความรKวมมือกันในการ ประกอบการธุรกิจชุมชนโดยมีการดำเนินงานและบริหารจัดการด8วยตนเอง รวมทั้งการพิจารณาถึง ความสำคัญของการประยุกต=ใช8เทคโนโลยีสารสนเทศมาชKวยในการจัดการและการดำเนินงานของ การประกอบการธุรกิจชุมชนที่สามารถสร8างความสามารถในการประกอบการด8วย

17 สรุป การจัดการธุรกิจชุมชน เป6นการดำเนินการภายใต8กระบวนการแบบมีสKวนรKวมของคน ในชุมชนโดยกำหนดให8มีการประกอบกิจการที่สามารถเชื่อมโยงและใช8ศักยภาพของทรัพยากรภายใน ชุมชนของตนเองนำไปสูKการสร8างงาน สร8างรายได8 ลดภาระคKาใช8จKาย ลดป2ญหาที่อาจเกิดขึ้นกับชุมชน และสังคม หรืออาจกลKาวได8วKาเป6นการตอบสนองความต8องการของคนในชุมชนในการดำเนินการ เพื่อแก8ป2ญหาและสร8างความเข8มแข็งของชุมชนทั้งในด8านของเศรษฐกิจและสังคม ซึ่งการเลือกประกอบการ ธุรกิจชุมชนนั้น คนในชุมชนจะมีการพิจารณาถึงความพร8อมของตนเอง ทรัพยากรที่มีอยูKและสามารถ นำมาใช8ในการประกอบการ หรือแสวงหาทรัพยากรที่จำเป6นเชKนความรู8ความสามารถหรืออื่น ๆ เพื่อนำมา ซึ่งความสามารถในการดำเนินการอยKางตKอเนื่องและยั่งยืน โดยสKวนใหญKการประกอบการธุรกิจชุมชน มักเป6นการประกอบการในขนาดเล็ก และสามารถขยายขนาดขึ้นไปได8ภายใต8ศักยภาพและการพัฒนา ของตนเอง และภายใต8การพัฒนาของเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสารที่ก8าวหน8าทำให8เป6นโอกาส ของการประกอบการธุรกิจชุมชนที่สามารถนำเทคโนโลยีเหลKานั้นมาปรับใช8กับการประกอบการเพื่อ สร8างศักยภาพและความสามารถในการดำเนินงานของธุรกิจชุมชนได8

18 คำถามท;ายบท 1. จงให8ความหมายของการจัดการและระบุหน8าที่ทางการจัดการ 2. จงอธิบายความหมายและความสำคัญของธุรกิจชุมชน 3. จงบอกถึงความแตกตKางระหวKางธุรกิจชุมชนกับธุรกิจอื่น ๆ 4. ให8อธิบายถึงประเภทของธุรกิจชุมชนวKามีอะไรบ8าง และในแตKละประเภทเป6นอยKางไร พร8อมยกตัวอยKาง 5. จงบอกถึงลักษณะของการประกอบการธุรกิจชุมชน พร8อมอธิบายพอสังเขป 6. จงอธิบายถึงการมีสKวนรKวมของคนในชุมชนกับการประกอบการธุรกิจชุมชน 7. การประกอบการธุรกิจชุมชนมีสKวนขับเคลื่อนนโยบายการพัฒนาประเทศอยKางไรบ8าง 8. จงอธิบายการประกอบการธุรกิจชุมชนกับความเชื่อมโยงของทรัพยากรภายในชุมชนวKามี ความเกี่ยวข8องกันอยKางไร

19 เอกสารอ;างอิง ปาริชาติ วลัยเสถียร. (2540). โครงการสำรวจสถานะความรู;เกี่ยวกับธุรกิจชุมชน. กรุงเทพฯ : สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย. เพ็ญจันทร= สังข=แก8ว. (2551). การพัฒนารูปแบบการจัดการธุรกิจชุมชนเพื่อการพึ่งตนเองตามแนว เศรษฐกิจพอเพียง ประเภทธุรกิจเกษตรของเกษตรกรปลูกมะขามหวานเพื่อการค;า จังหวัดเพชรบูรณS. เพชรบูรณ= : มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบูรณ=. ไลลา บุญพิศ และฮัมเดีย มูดอ. (2556). เส;นทางการพัฒนาธุรกิจชุมชนอยMางยั่งยืน. นนทบุรี : วัชรินทร= พี.พี. วิเชียร วิทยอุดม. (2554). การจัดการสมัยใหมM. กรุงเทพฯ : ธนรัช. สาคร สุขศรีวงศ=. (2555). การจัดการ : จากมุมมองนักบริหาร. พิมพ=ครั้งที่ 9. กรุงเทพฯ : จี. พี. ไซเบอร=พริ้นท=. สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแหKงชาติ. (2559). แผนพัฒนาเศรษฐกิจและ สังคมแหMงชาติ ฉบับที่ 12. (ออนไลน=). เข8าถึงได8จาก https://www.nesdb.go.th/ ewt_dl_link.php?nid=6422. สืบค8นเมื่อวันที่ 20 มีนาคม 2559. อนุชา พิมาย และภควรรณ ลุนสำโรง. (2558). ป2จจัยที่เอื้อตKอความสำเร็จในการพัฒนาชุมชนตาม แนวทางปรัชญาเศรษฐกิตพอเพียงของชุมชนบ8านน้ำซับ ตำบลวังน้ำเขียว อำเภอวังน้ำเขียว จังหวัดนครราชสีมา. วารสารการประชุมวิชาการและเสนอผลงานวิจัยระดับชาติ “สร;างสรรคSและพัฒนาเพื่อก;าวหน;าสูMประชาคมอาเซียน” ครั้งที่ 2 วันที่ 18-19 มิถุนายน 2558. หน8า 579-590. อนิวัช แก8วจำนง. (2557). หลักการจัดการ. (พิมพ=ครั้งที่ 5). สงขลา. นำศิลป´โฆษณา. อภิชัย พันธเสน และคนอื่นๆ. (2545). การจัดการธุรกิจชุมชน. สำนักมาตรฐานการศึกษา สำนักงาน สภาสถาบันราชภัฏ. กรุงเทพฯ : กระทรวงศึกษาธิการ. เอนก เหลาโชติ. (2547). การบริหารจัดการธุรกิจชุมชน : กรณีศึกษากลุMมหัตถกรรมตุxกตา. วิทยานิพนธ= ศ.ม. เพชรบุรี : มหาวิทยาลัยศิปลากร. Drucker, P. (2006). Classic Drucker. New York : Harvard Business. Gore, T.A., Powell, R.C. and Wells, P.E. (2004). The Contribution of Rural Community Businesses to Integrated Rural Development. Sheffield : Centre for Regional Economic and Social Research. Quintero O. A. and Hunt D. I. (2010). Community-based enterprises and the common: The case of San Juan Nuevo Parangaricutiro, Mexico. International Journal of the Common, 4(1), pp. 8-35.

20 Williams, Richard S. (1998). Performance Management : Perspectives on Employee Performance. London : International Thomson Business Press.

21 บทที่ 2 รูปแบบของธุรกิจชุมชน ความนำ การประกอบกิจการธุรกิจชุมชนได8มีการศึกษาค8นคว8าและพัฒนาแนวคิด วิธีการ กระบวนการ และองค=ประกอบมาอยKางตKอเนื่อง ตั้งแตKอดีตจนถึงป2จจุบัน โดยเฉพาะอยKางยิ่ง การพิจารณากำหนด รูปแบบของการประกอบกิจการนั้น ต8องมีการพิจารณาถึงศักยภาพความพร8อมและความสามารถ ในการประกอบการเป6นสำคัญ เนื่องจากการเลือกรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง โดยไมKพิจารณาศักยภาพ ของตนเองหรือองค=ประกอบด8านอื่น อาจทำให8การประกอบกิจการไมKเป6นไปอยKางตKอเนื่องและยั่งยืน ทั้งนี้การประกอบกิจการธุรกิจชุมชนมักถูกมองวKาเป6นการประกอบการขนาดจิ๋ว (microenterprises) เนื่องจากมีจำนวนแรงงานหรือทุนที่ใช8ในการประกอบการที่ไมKมากนัก หากเทียบกับการประกอบการ วิสาหกิจขนาดกลางและขนาดยKอม (small and medium enterprises : SMEs) รวมทั้งด8วยลักษณะ ของการประกอบกิจการมักจะเกี่ยวข8อง เชื่อมโยงกับการแก8ไขป2ญหาและสร8างความเข8มแข็งของชุมชน ทั้งในด8านเศรษฐกิจและสังคม อาทิ ป2ญหาความยากจน ป2ญหาการวKางงาน เป6นต8น ซึ่งการกำหนดรูปแบบ ของธุรกิจชุมชนมักมีความหลากหลายภายใต8พื้นฐานของการมีสKวนรKวมของสมาชิกในชุมชน ท8องถิ่น อาจจะทั้งหมดหรือบางสKวนที่เล็งเห็นถึงความสำคัญและใช8แนวทางการจัดตั้งองค=กรทางธุรกิจ เพื่อใช8ในการดำเนินกิจกรรมทางธุรกิจภายในชุมชน ซึ่งมีหลากหลายรูปแบบเชKน วิสาหกิจชุมชน สหกรณ= กลุKมอาชีพ ธนาคารหมูKบ8าน กลุKมสัจจะออมทรัพย=ร8านค8าชุมชน เป6นต8น ซึ่งในบทนี้ผู8เขียน ได8นำเสนอเนื้อหาเกี่ยวกับความหมายของรูปแบบธุรกิจ รูปแบบของธุรกิจชุมชนซึ่งประกอบด8วย รูปแบบที่เป6นทางการและรูปแบบที่ไมKเป6นทางการ เพื่อให8ผู8อKานได8เข8าใจเกี่ยวกับรูปแบบของ การประกอบการธุรกิจชุมชนที่สามารถเลือกประกอบการ รวมทั้งข8อดีและข8อจำกัดของการประกอบการ ในรูปแบบตKางๆ ความหมายของรูปแบบธุรกิจชุมชน การกำหนดรูปแบบเพื่อการประกอบกิจการธุรกิจชุมชนให8เหมาะสมกับศักยภาพและความสามารถ ของตนเองเพื่อนำไปสูKความสำเร็จตามเปLาหมายและวัตถุประสงค=นั้น สามารถพิจารณาองค=ประกอบ ตKางๆ เชKน เงินทุน จำนวนสมาชิกหรือผู8รKวมลงทุน ความรู8ความสามารถของการบริหารจัดการและ การดำเนินการในด8านตKางๆเชKน การผลิต การตลาด การตรวจสอบควบคุม การจัดจำหนKาย การพัฒนา สินค8าหรือบริการ การดำเนินการประกอบการธุรกิจชุมชนจำเป6นต8องพิจารณาถึงทรัพยากรที่มีอยูKในท8องถิ่น ซึ่งอาจจะมีทั้งทรัพยากรที่มีตัวตน เชKน ทรัพยากรทางธรรมชาติ พืชผลสินค8าทางการเกษตร เป6นต8น ที่เป6นสิ่งที่สามารถจับต8องได8 และทรัพยากรที่ไมKมีตัวตน เชKน ภูมิป2ญญา ประสบการณ=ของคนในชุมชน

22 เครือขKายการทำงานที่เป6นสิ่งที่ไมKสามารถจับต8องได8 โดยสามารถนำมาประยุกต=ใช8ในการดำเนินงาน ตามความเหมาะสมกับบริบทของแตKละแหลKงที่ตั้งการเลือกรูปแบบการดำเนินการที่สอดคล8องกับเปLาหมาย กระบวนการ ความต8องการของผู8บริโภค และขั้นตอนของการประกอบการของธุรกิจชุมชน มักไมKแตกตKางไปจากการประกอบการธุรกิจอื่นๆ เทKาใดนัก หากจะการพิจารณารูปแบบและแนวทาง ในการประกอบการเพื่อให8การดำเนินกิจการเป6นไปด8วยความมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล ภายใต8 ความเห็นรKวมกันของสมาชิกภายในชุมชน ดังนั้นการเลือกประกอบการธุรกิจชุมชนในรูปแบบใด รูปแบบหนึ่งอาจต8องมีการพิจารณาและวิเคราะห=ถึงความพร8อม ศักยภาพทั้งทางด8านทุน ทรัพยากร กำลังคนหรือองค=ประกอบอื่น ๆ ที่สำคัญเป6นหลัก นอกจากนี้พยอม วงศ=สารศรี(2545) กลKาววKา รูปแบบของธุรกิจชุมชนประกอบด8วยรูปแบบ ที่เป6นธุรกิจทั่วไป รูปแบบที่เป6นทางการและรูปแบบไมKเป6นทางการ ซึ่งจะเห็นวKาธุรกิจชุมชนเป6นรูปแบบ การตKอสู8ทางเศรษฐกิจของชุมชนซึ่งมีรูปแบบการจัดตั้งที่หลากหลายแตKมีหลักการสำคัญเดียวกัน คือ การเป6นของสมาชิกในชุมชนเพื่อผลทางเศรษฐกิจและสังคมในชุมชน รวมทั้งในการดำเนินการธุรกิจ ชุมชนในรูปแบบตKางๆ มักมีลักษณะรKวมกันคือการมีวัตถุประสงค=เพื่อสร8างผลทั้งรายได8และการจ8างงาน ภายในชุมชนการที่มีสมาชิกภายในชุมชนเป6นตัวแทนและดำเนินการบริหารจัดการ และรายได8ของ ธุรกิจชุมชนมาจากการดำเนินการทางด8านการตลาด ซึ่งเป6นกิจกรรมทางเศรษฐกิจที่มีการลงทุนและ ผลกำไร ณรงค= เพ็ชรประเสริฐ (2550) ได8นำเสนอถึงรูปแบบของธุรกิจชุมชนซึ่งมีการดำเนินการอยูK ใน ป2จจุบันนั้น สามารถแบKงออกเป6น 2 กลุKมใหญKๆ คือกลุKมที่ไมKเป6นทางการ คือมีการดำเนินการ แตKการดำเนินการนั้นไมKได8มีการจดทะเบียน ไมKอยูKในกรอบของกฎหมายใดกฎหมายหนึ่งโดยเฉพาะ แตKการดำเนินการนั้นๆ ไมKได8ขัดตKอศิลธรรม ความสงบเรียบร8อยของบ8านเมือง สKวนอีกกลุKมหนึ่งคือ กลุKมที่ดำเนินการภายใต8กรอบของกฎหมายใดกฎหมายหนึ่ง รวมทั้งการจดทะเบียนภายใต8ระเบียบ ข8อบังคับและกฎหมายการประกอบการ จากความหมายของรูปแบบธุรกิจชุมชนข8างต8นผู8เขียนสรุปได8วKา หมายถึงลักษณะของ การประกอบการของธุรกิจชุมชนที่เลือกประกอบการภายใต8การพิจารณาศักยภาพ ความสามารถ ในการประกอบการโดยมีการจัดตั้งขึ้นมาใน 2 รูปแบบคือรูปแบบที่เป6นทางการ และรูปแบบที่ไมKเป6น ทางการโดยการประกอบการทั้ง 2 รูปแบบมีลักษณะที่แตกตKางกับออกไป ทั้งนี้การเลือกประกอบการ ธุรกิจชุมชนสามารถเลือกประกอบการในรูปแบบธุรกิจชุมชนที่เป6นทางการ และรูปแบบธุรกิจชุมชน ที่ไมKเป6นทางการดังรายละเอียดตKอไปนี้ รูปแบบธุรกิจชุมชนที่เปNนทางการ รูปแบบธุรกิจชุมชนที่เป6นทางการเป6นรูปแบบที่มีการรวมตัวจดจัดตั้งองค=กรทางธุรกิจ ซึ่งมีรูปแบบองค=กรที่ชัดเจน เป6นรูปธรรม รวมทั้งสถานการณ=จัดตั้งองค=กรยังมีการรับรองจาก หนKวยงานภาครัฐซึ่งทำให8เกิดความนKาเชื่อถือในการประกอบการ โดยรูปแบบธุรกิจชุมชนที่เป6น ทางการประกอบด8วยกลุKมวิสาหกิจชุมชน และสหกรณ= โดยมีรายละเอียดดังนี้

23 1. กลุMมวิสาหกิจชุมชน (micro and small community enterprises : MSCEs) วิสาหกิจชุมชนเป6นการประกอบการของธุรกิจชุมชนรูปแบบหนึ่งที่มักได8รับความสนใจจากนักวิจัย ทางด8านเศรษฐกิจชุมชน บริหารธุรกิจ การจัดการ พัฒนาชุมชน และอี่นๆ เข8าไปศึกษาและนำเสนอ ผลการวิจัยอยKางหลากหลาย ซึ่งโดยความหมายของวิสาหกิจชุมชนที่ พ.ร.บ.สKงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548 (กระทรวงเกษตรและสหกรณ=, 2559) ได8ให8ไว8 หมายถึง กิจการของชุมชนเกี่ยวกับ การผลิตสินค8า การให8บริการหรือการอื่นๆ ที่ดำเนินการโดยคณะบุคคลที่มีความผูกพัน มีวิถีชีวิต รKวมกันและรวมตัวกันประกอบกิจการดังกลKาวไมKวKาจะเป6นนิติบุคคลในรูปแบบใดหรือไมKเป6นนิติบุคคล เพื่อสร8างรายได8และเพื่อการพึ่งพาตนเองและครอบครัว ชุมชนและระหวKางชุมชน โดยการดำเนินการ วิสาหกิจชุมชนต8องมีการแจ8งจดทะเบียนเพื่อประกอบการตKอกรมสKงเสริมการเกษตรผKานสำนักงาน เกษตรอำเภอและต8องได8รับการรับรองและออกใบสำคัญแสดงการจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน ตาม พ.ร.บ.สKงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548 การประกอบการธุรกิจชุมชนในรูปแบบวิสาหกิจชุมชนจะต8องขอจดทะเบียนกับกรมสKงเสริม การเกษตรโดยต8องระบุข8อมูลตKาง ๆ ดังนี้ 1. ชื่อและที่ตั้ง 2. ชื่อและที่อยูKของผู8มีอำนาจทำการแทน 3. ชื่อและที่อยูKของสมาชิกทั้งหมด 4. กิจการที่มีความประสงค=จะดำเนินการหรือประกอบการ การประกอบการของวิสาหกิจชุมชนจะต8องมีการดำเนินการอยKางตKอเนื่อง และแจ8งการดำเนินการ อยKางตKอเนื่องในแตKละป¢ภายหลังสิ้นป¢ปฏิทินภายใน 30 วัน และหากไมKแจ8งความประสงค=ประกอบการ ติดตKอกัน 2 ป¢ ทางกรมสKงเสริมการเกษตรจะดำเนินการแจ8งเตือนเพื่อให8วิสาหกิจชุมชนแจ8งความประสงค= ดำเนินการในระยะเวลาที่กำหนด ซึ่งหากพ8นระยะเวลาที่กำหนดให8แจ8งความประสงค=เพื่อประกอบการ วิสาหกิจชุมชนนั้น ๆ จะถูกถอนชื่อออกจากทะเบียน รวมทั้งหากวิสาหกิจชุมชนประสงค=จะเลิกประกอบการ จะต8องแจ8งยกเลิกการประกอบการภายใน 30 วัน หลังจากเลิกกิจการตKอกรมสKงเสริมการเกษตร การจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน ในการดำเนินการเพื่อประกอบการวิสาหกิจชุมชนนั้น วิสาหกิจชุมชนที่ได8รับการจดทะเบียน จะได8รับการสKงเสริม สนับสนุนจากองค=กร หนKวยงาน หรือจากคณะกรรมการสKงเสริมวิสาหกิจชุมชน ตาม พ.ร.บ.สKงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548 ทั้งในด8านขององค=ความรู8 การจัดตั้ง ความรKวมมือ ในด8านตKางๆ เชKน การศึกษาวิจัย รวมทั้งการสนับสนุนสKงเสริมผKานกลไกของหนKวยงานทั้งภาครัฐและ เอกชน ทั้งนี้การขอจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชนต8องเป6นการดำเนินการโดยสมาชิกที่อยูKรKวมกันในชุมชน ไมKน8อยกวKา 7คน และต8องไมKเป6นบุคคลที่อยูKในครอบครัวเดียวกัน โดยการรวมตัวกันนั้นเป6นการรวมตัว เพื่อประกอบกิจการที่เกี่ยวกับการผลิตสินค8า การให8บริการหรือการอื่นๆ ที่ทำให8เกิดการพัฒนาและ การแก8ไขป2ญหาชุมชน มีวัตถุประสงค=เพื่อสร8างรายได8 เพื่อการพึ่งพาตนเองและเพื่อประโยชน= ของคนในชุมชน และไมKเป6นกิจการที่ขัดตKอกฎหมาย ความสงบเรียบร8อย และศีลธรรมอันดีของประชาชน

24 ขั้นตอนการจดทะเบียน 1. การยื่นขอจดทะเบียน ณ สำนักงานรับจดทะเบียนในพื้นที่ ซึ่งมีเกษตรอำเภอทำหน8าที่ นายทะเบียน โดยมีเอกสารหลักฐานประกอบคำขอจดทะเบียนดังนี้ 1.1 คำขอจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน 1.2 เอกสารแสดงวัตถุประสงค= ระเบียบหรือข8อบังคับของวิสาหกิจชุมชนที่จดทะเบียน 1.3 เอกสารและรายชื่อคณะกรรมการดำเนินการป2จจุบัน 1.4 เอกสารมติของคณะกรรมการดำเนินการหรือมติที่ประชุมใหญK 1.5 ชื่อ ที่อยูKของวิสาหกิจชุมชนที่จดทะเบียน 1.6 ชื่อ ที่อยูKผู8มีอำนาจแทน 1.7 ชื่อ ที่อยูKสมาชิกวิสาหกิจชุมชนทุกคน 1.8 กิจการที่วิสาหกิจชุมชนประสงค=จะดำเนินการ 2. นายทะเบียนจะพิจารณาคำขอจดทะเบียนภายใน 7 วันนับจากวันรับคำขอจดทะเบียน และปâดประกาศรายชื่อวิสาหกิจชุมชนที่ขอจดทะเบียน โดยภายใน 7 วันของการปâดประกาศรายชื่อ หากไมKมีการคัดค8าน นายทะเบียนจะออกหนังสือสำคัญการรับจดทะเบียนให8โดยจะมีคำวKา วิสาหกิจชุมชน อยูKด8านหน8าชื่อการประกอบการ ซึ่งข8อดีของการจดทะเบียนประกอบการเป6นวิสาหกิจชุมชน ประกอบด8วย (1) การบริหารจัดการมีความรวดเร็ว (2) มีโอกาสในการได8รับการสนับสนุนจากหนKวยงาน ตKางๆ (3)สามารถเข8าถึงทรัพยากรตKางๆ ในชุมชน ท8องถิ่นได8งKายและ (4)ต8นทุนในการประกอบการต่ำ สKวนข8อเสียของการประกอบการรูปแบบวิสาหกิจชุมชนอาจมีข8อจำกัดดังนี้ (1) มีข8อจำกัดทางด8านการขยายตัว เนื่องจากต8นทุนต่ำ (2) มักมีป2จจัยทางด8านอื่นๆ ที่มีผลตKอการดำเนินการเชKน การเมืองท8องถิ่น นโยบาย รัฐบาลหรือนโยบายองค=กรปกครองสKวนท8องถิ่น (3) ความสามารถในการบริหารจัดการหากมีผู8นำที่ไมKมี ประสบการณ=ทางธุรกิจ และ (4) การสืบทอดธุรกิจและความยั่งยืนต่ำหากไมKมีการเตรียมความพร8อม ดังนั้นจะเห็นได8วKาการประกอบการธุรกิจชุมชนด8วยรูปแบบของกลุKมวิสาหกิจชุมชนนั้น จำเป6น อยKางยิ่งที่สมาชิกในชุมชนต8องมีการรวมตัวที่หนาแนKนเพื่อพัฒนาการรวมตัวดังกลKาวไปสูKการจดทะเบียน จัดตั้งเป6นกลุKมวิสาหกิจชุมชน ทั้งนี้ในการขอรับการจดทะเบียนจัดตั้งเป6นกลุKมวิสาหกิจชุมชนจะเป6นไปตาม ข8อกำหนดของพระราชบัญญัติสKงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ. 2548 โดยการเลือกประกอบการรูปแบบ วิสาหกิจชุมชนที่ทั้งข8อดีและข8อจำกัดซึ่งขึ้นอยูKกับความสามารถในการจัดการและการดำเนินงานของ ทั้งผู8บริหารและสมาชิกกลุKมวิสาหกิจชุมชน กรณีตัวอยMาง : วิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑSจากผึ้งปçากéอย วิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย เป6นกลุKมวิสาหกิจชุมชนที่ตั้งขึ้นภายใต8พระราชบัญญัติ สKงเสริมวิสาหกิจชุมชน 2548โดยตั้งอยูKหมูK 8 บ8านปoากpอย ตำบลบ8านด8าย อำเภอแมKสาย จังหวัดเชียงราย การดำเนินกิจกรรมของวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย เกิดจากการรวมตัวของผู8เลี้ยงผึ้งในชุมชน เพื่อลดป2ญหาทางด8านการตลาดที่จำเป6นต8องนำน้ำผึ้งไปจำหนKายยังโรงงานที่จังหวัดเชียงใหมK ดังนั้น

25 ผู8เลี้ยงผึ้งในชุมชนจึงรวมตัวกันและขอจดทะเบียนเป6นวิสาหกิจชุมชนเมื่อวันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2553 และดำเนินการในการผลิตน้ำผึ้งคุณภาพและจำแปรรูปเป6นผลิตภัณฑ=ตKางๆ ภายใต8ตราสินค8า บุษราคัม ฮันนี่ โดยมีผลิตภัณฑ=ที่ผลิตและจำหนKายหลากหลายรูปแบบ อาทิ ผลิตภัณฑ=น้ำผึ้งดอกลำไย ผลิตภัณฑ= น้ำผึ้งดอกลิ้นจี่ ผลิตภัณฑ=น้ำผึ้งจากดอกไม8เบญจพรรณ ผลิตภัณฑ=บำรุงผิวจากสKวนผสมของน้ำผึ้ง ผลิตภัณฑ=เกสรผึ้ง ผลิตภัณฑ=ผมผึ้ง และผลิตภัณฑ=อาหารแปรรูปจากผึ้ง เชKน รวงผึ้ง มะมKวงอบน้ำผึ้ง และข8าวซอยตัดรสน้ำผึ้ง ดังภาพที่ 2.1 ภาพที่ 2.1 ผลิตภัณฑ=น้ำผึ้งของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย ที่มา : กลุKมวิสาหกิจชุมชนบุษราคัม (2559) การประกอบการของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย มีจุดมุKงหมาย ในการรวมกลุKมและดำเนินการของสมาชิกผู8เลี้ยงผึ้งในชุมชนโดยมีวัตถุประสงค=เพื่อสKงเสริมอาชีพ และ เพิ่มรายได8ให8กับสมาชิก เป6นแหลKงเรียนรู8 พัฒนาสิ่งใหมKๆ ให8เกิดขึ้นในชุมชน เพื่อใช8ทรัพยากรที่มี ในชุมชนให8เกิดประโยชน=มากที่สุดและเพื่อสร8างความสามัคคีให8เกิดขึ้นในกลุKมสมาชิก โดยมีการเชื่อมโยง การดำเนินงานกับชุมชนคือการใช8ฝ¢มือ แรงงานที่มาจากชุมชน และทรัพยากรที่มีอยูKในชุมชน รวมทั้ง การเป6นฐานการเรียนรู8ทางด8านการเลี้ยงผึ้งและผลิตภัณฑ=จากผึ้งให8แกKคนในชุมชน นักเรียน นักศึกษา หรือผู8สนใจทั่วไป รวมทั้งการสKงเสริมความผูกพันกับคนในครอบครัวจากการสร8างงาน สร8างรายได8 ภายในชุมชนเพื่อลดป2ญหาการทิ้งถิ่นที่อยูKไปทำงานตKางจังหวัด ทำให8ครอบครัวได8มีโอกาสอยูKด8วยกัน และใกล8ชิดกันเพิ่มมากขึ้น นอกจากนี้การประกอบการธุรกิจของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย ที่ผKานมาได8รับการรับการดำเนินงานในการเป6นผู8ประกอบการมาตรฐานฟาร=มผึ้ง กรมปศุสัตว= กระทรวง เกษตรและสหกรณ= การรับรองใบอนุญาตผลิตอาหาร (อย.) และการตรวจคุณภาพน้ำผึ้งจากกรม วิทยาศาสตร=การแพทย=

26 ภาพที่ 2.2 การออกร8านแสดงสินค8าและจำหนKาย ของกลุKมวิสาหกิจชุมชนผลิตภัณฑ=จากผึ้งปoากpอย จ.เชียงราย ที่มา : http://www.budsarakam.com 2. สหกรณS (co-operative) สหกรณ=เป6นการประกอบการอีกรูปแบบหนึ่งที่ชุมชนเลือกที่จะประกอบการ ซึ่งโดยทั่วไป การประกอบการสหกรณ=เป6นการประกอบการที่เกิดจากการรวมตัวของคนในชุมชนที่เป6นคณะบุคคล หรือกลุKมคนรKวมกันเพื่อดำเนินกิจการอันจะสร8างประโยชน=ทางด8านเศรษฐกิจและสังคม ภายใต8แนวทาง การชKวยเหลือซึ่งกันและกัน โดยจะต8องดำเนินการจดทะเบียนภายใต8ข8อกำหนดของ พ.ร.บ.สหกรณ= พ.ศ. 2542 (กระทรวงเกษตรและสหกรณ=, 2559) การจดทะเบียนเพื่อประกอบกิจการสหกรณ=จะทำขึ้น ณ พื้นที่ที่คณะบุคคลหรือกลุKมประชาชนในชุมชนรวมตัวกันและประกอบกิจการ โดยมีอธิบดีกรมสKงเสริม สหกรณ=เป6นนายทะเบียนรับจดทะเบียนเพื่อประกอบกิจการรูปแบบสหกรณ= ซึ่งข8อกำหนดของ การจดทะเบียนเพื่อประกอบกิจการสหกรณ=ได8นั้นต8องเป6นกิจการที่ดำเนินการตามประเภทของ สหกรณ=ที่กำหนดในกฎกระทรวง และผู8ที่จะขอจดทะเบียนเพื่อประกอบกิจการได8นั้นต8องเป6นคณะ บุคคลที่เป6นบุคคลธรรมดาและบรรลุนิติภาวะ โดยกำหนดให8มีการแบKงหุ8นที่มีมูลคKาเทKาๆ กันและสมาชิก ทุกคนต8องมีหุ8นอยKางน8อยหนึ่งหุ8น แตKต8องไมKเกินหนึ่งในห8าของหุ8นที่ชำระแล8วทั้งหมด รวมทั้งต8องมี คุณสมบัติที่เป6นไปตาม พ.ร.บ.สหกรณ= พ.ศ. 2542กำหนด การดำเนินงานของสหกรณ=สามารถดำเนินการธุรกิจ การผลิต การค8า การบริการ และอุตสาหกรรม เพื่อประโยชน=ของสมาชิก รวมทั้งการให8สวัสดิการหรือการสงเคราะห= การให8ความชKวยเหลือทางวิชาการ แกKสมาชิกหรือการขอความชKวยหลือทางวิชาการจากหนKวยงานอื่นๆ ของรัฐ กิจการทางด8านธุรกรรม ทางการเงิน เชKน การรับฝากเงิน สมาคมฌาปนกิจสงเคราะห= การให8กู8 การให8สินเชื่อ ให8ยืม ให8เชKา รับจำนำได8 ซึ่งการเลือกประกอบกิจการใดๆ จะต8องคำนึงถึงความต8องการรKวมกันของคนในชุมชน หรือคณะบุคคลที่รKวมกันในการประกอบกิจการ และต8องดำเนินการภายใต8ข8อกำหนดตKางๆ หรือกฎหมาย ที่เกี่ยวข8องอื่นๆ เชKน การรายงานข8อมูลทางบัญชีเพื่อการตรวจสอบ ข8อกำหนดในการแตKงตั้งประธาน คณะกรรมการสหกรณ= การให8เงินป2นผลหรือผลประโยชน=อันพึงได8ของสมาชิก เป6นต8น การจดทะเบียนเพื่อจัดตั้งสหกรณS

27 การดำเนินการเพื่อขอจัดตั้งสหกรณ=ของคนในชุมชนหรือคณะบุคคลต8องมีการดำเนินการ รวมทั้ง มีเอกสารประกอบการขอจัดตั้งดังนี้ 1. จัดให8มีการประชุมรKวมกันของคณะผู8จัดตั้งและคัดเลือกผู8ที่มาประชุมเป6นคณะบุคคลผู8ขอจัดตั้ง สหกรณ=จำนวนไมKน8อยกวKา 10 คน 2. กำหนดประเภทของสหกรณ=ที่จัดตั้งตามกฎกระทรวงและกำหนดวัตถุประสงค=ของการจัดตั้ง 3. กำหนดแผนการดำเนินงานเกี่ยวกับธุรกิจหรือกิจการของสหกรณ= 4. จัดทำบัญชีรายชื่อผู8จะเป6นสมาชิกพร8อมจำนวนหุ8นที่แตKละคนถือเมื่อมีการจัดตั้งสหกรณ=แล8ว 5. รKางข8อบังคับของสหกรณ=และเสนอให8ที่ประชุมของสมาชิกทั้งหมดพิจารณา 6. ยื่นหนังสือขอจดทะเบียนพร8อมเอกสารแนบตามที่กำหนด ณ สำนักงานรับจดทะเบียนในพื้นที่ ที่จะประกอบกิจการ 7. นายทะเบียนพิจารณาและรับจดทะเบียน รวมทั้งออกใบสำคัญการจดทะเบียนแกKสหกรณ= และสหกรณ=ที่จดทะเบียนแล8วจะมีสถานะเป6นนิติบุคคล ประเภทของสหกรณS การประกอบกิจการสหกรณ=คณะบุคคลหรือคนในชุมชนที่รKวมกันในการจัดตั้งต8องกำหนด ประเภทกิจการสหกรณ=ที่เหมาะสมกับการประกอบการ โดยประเภทของสหกรณ=แบKงออกเป6น 7 ประเภท ดังนี้ 1. สหกรณ=การเกษตร เป6นสหกรณ=ที่จัดตั้งขึ้นโดยมีฐานของกิจกรรมทางการเกษตร คือ สมาชิก สKวนใหญKประกอบอาชีพทางด8านเกษตรกรรม มุKงรวมตัวเพื่อประกอบกิจการสหกรณ=โดยมีจุดมุKงหมาย สำคัญ คือการชKวยเหลือซึ่งกันและกันของสมาชิกเพื่อสร8างความสามารถและศักยภาพ รวมทั้งการแก8ป2ญหา ที่เกิดจากการประกอบอาชีพเกษตรกรรม โดยสKวนใหญKมักดำเนินกิจการ 2 สKวน คือ กิจการที่เกี่ยวกับ ป2จจัยในการผลิตและกิจการ เพื่อการสKงเสริมหรือเสริมสร8างศักยภาพทางด8านการจำหนKายสินค8า ทางการเกษตรของสมาชิก เพื่อเป6นการลดต8นทุนและการแก8ป2ญหาราคาสินค8าตกต่ำอันเกิดจากป2จจัย ตKางๆ เชKน การกดราคาจากพKอค8าคนกลาง เป6นต8น 2. สหกรณ=ออมทรัพย= การดำเนินการของสหกรณ=ออมทรัพย=เป6นลักษณะของการประกอบ กิจการที่เกี่ยวกับสถาบันการเงิน โดยเกิดจากการรวมตัวของกลุKมคนที่ประกอบอาชีพเดียวกันหรือ อยูKในพื้นที่ชุมชน ท8องถิ่นเดียวกันเพื่อประกอบกิจการสหกรณ=ออมทรัพย=เพื่อมุKงหวังให8เกิดประโยชน= ทางด8านเศรษฐกิจของสมาชิกของสหกรณ= โดยสKวนใหญKมักเป6นกิจกรรมของการออมทรัพย=หรือการให8 กู8ยืมเงินของสมาชิกสหกรณ=เป6นหลัก โดยผู8ที่มีสิทธิ์ในประโยชน=ที่พึงได8หรือการเข8ารKวมกิจกรรมตKางๆ ต8องเป6นสมาชิกของสหกรณ= เชKน การออมเงิน การกู8ยืมเงิน การได8รับผลประโยชน=จากการประกอบการ หรือสวัสดิการตKางๆ ทั้งนี้เปLาหมายหลักของสหกรณ=ออมทรัพย=มุKงให8สมาชิกรู8จักการออมและ ไมKกู8เงินนอกระบบที่อาจนำมาสูKป2ญหาตKางๆ 3. สหกรณ=ประมง เป6นสหกรณ=ที่ถูกจัดตั้งขึ้นโดยผู8ประกอบอาชีพประมง โดยมีจุดมุKงหมาย ที่ใกล8เคียงกับสหกรณ=การเกษตร คือ เพื่อแก8ป2ญหาที่อาจเกิดขึ้นจากการประกอบอาชีพประมง

28 ทั้งในสKวนของป2ญหาที่เกิดจากภัยธรรมชาติ การถูกเอารัดเอาเปรียบจากพKอค8าคนกลาง การพัฒนา ศักยภาพผู8ประกอบอาชีพประมงเพื่อการสร8างมูลคKาเพิ่มของสินค8าประมง รวมทั้งการเป6นแหลKงเงินทุน ให8แกKสมาชิกที่กู8ยืมเงินในอัตราดอกเบี้ยที่ถูกเพื่อเป6นการชKวยเหลือสมาชิกในการประกอบอาชีพ ประมง 4. สหกรณ=ร8านค8า เป6นการประกอบกิจการทางด8านการค8า ซึ่งมีทั้งในรูปแบบของการค8าสKง การค8าปลีก โดยมีจุดมุKงหมายเพื่อลดป2ญหาทางด8านราคาสินค8า คุณภาพสินค8า และความหลากหลาย และการเข8าถึงสินค8าที่ต8องการเพื่อการอุปโภคบริโภคของคนในชุมชน ท8องถิ่นหรือผู8ที่ประกอบอาชีพ เดียวกัน รวมทั้งเพื่อการผูกขาดตลาดของร8านค8าหรือห8างสรรพสินค8าในชุมชน ซึ่งสหกรณ=ร8านค8า ยังมีบทบาทในการเป6นแหลKงกระจายสินค8าและสKงเสริมสินค8าผลิตภัณฑ=ชุมชนไปสูKผู8บริโภคได8โดยตรง ซึ่งผลประโยชน=ที่สมาชิกจะได8รับมักออกมาในรูปแบบเงินป2นผลที่ได8จากการประกอบกิจการและการได8ซื้อ สินค8าอุปโภคบริโภคในราคาที่ถูกกวKาท8องตลาด เสมือนวKาเป6นการซื้อสินค8าในราคาที่ถูกและการซื้อ สินค8านั้นยังสKงผลตKอการให8ผลตอบแทนจากการเป6นสมาชิกในภายหลังอีกด8วย 5. สหกรณ=นิคม เป6นสหกรณ=ที่มีการดำเนินการในรูปแบบของการจัดสรรที่กินทำกิน การสร8าง และตอบสนองความต8องการในป2จจัยพื้นฐานเพื่อรองรับความเป6นอยูKที่ดีของคนในชุมชน รวมทั้ง ยังมีการดำเนินการจัดหาสินเชื่อ ป2จจัยในการผลิต และสKงของอันเป6นป2จจัยพื้นฐานในการดำรงชีวิตของ คนในชุมชน การประกอบอาชีพหรือกิจกรรมการให8บริการสาธารณูปโภคตKางๆ 6. สหกรณ=บริการ เป6นการรวมตัวกันของคนในชุมชนหรือที่ประกอบอาชีพเดียวกันเพื่อรKวมกัน แก8ป2ญหาที่เกิดขึ้นภายใต8รูปแบบและการดำเนินกิจกรรมสหกรณ= โดยอาจมีกิจกรรมที่เกี่ยวกับการสKงเสริม สวัสดิการแกKสมาชิก ครอบครัวสมาชิก การแสวงหาความรKวมมือกับองค=กร หนKวยงานหรือสหกรณ=อื่นๆ เพื่อพัฒนาศักยภาพของสหกรณ=หรือสมาชิก เชKน การสร8างแหลKงรวมสินค8าทางการเกษตรเพื่อเป6นแหลKง ซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค8าของคนในชุมชนหรือตKางชุมชน 7. สหกรณ=เครดิตยูเนี่ยน มีลักษณะของการประกอบการที่ชKวยเหลือซึ่งกันและกันในรูปแบบ ของกิจกรรมทางด8านการเงิน ซึ่งสหกรณ=เครดิตยูเนี่ยนมุKงให8สมาชิกรู8จักและตระหนักถึงการประหยัด การอดออมและการพึ่งพาตนเองบนพื้นฐานของความมั่นคงทางด8านการเงิน และสKวนใหญKการรวมตัวกัน มักเกิดขึ้นทั้งในกลุKมคนที่ประกอบอาชีพเดียวกันหรือมีชุมชน ท8องถิ่นเดียวกันและมักมีกิจกรรมทางด8าน การเงิน เชKน การออมทรัพย= การกู8ยืมเงินของสมาชิกสหกรณ= ทั้งนี้ในการเลือกดำเนินการด8วยรูปแบบของสหกรณ=นั้นมีข8อดีอยูKหลายประการ ประกอบด8วย (1) สามารถขยายขนาดของการประกอบการได8งKายเนื่องจากการระดมทุนจากสมาชิกทำได8งKาย (2) มีโครงสร8างการบริหารจัดการที่ชัดเจน (3) มีระเบียบปฏิบัติทั้งของสหกรณ=และของหนKวยงาน ที่กำกับดูแลที่เป6นรูปธรรม (4) มีความนKาเชื่อถือสูง และ (5) สามารถเข8าถึงทรัพยากรและใช8ศักยภาพ ของคนในชุมชน ท8องถิ่นหรือรKวมอาชีพเดียวกันได8สKวนข8อข8อเสียหรือข8อจำกัดในการประกอบการ ธุรกิจชุมชนรูปแบบสหกรณ=อาจมีข8อจำกัดดังนี้ (1) มีกฎระเบียบในการตรวจสอบ ควบคุมที่เครKงครัด

29 (2) อาจมีความเสี่ยงสูงหากนำเงินทุนหรือเงินสะสมจำนวนมากไปลงทุนตKอกับธุรกิจที่มีความเสี่ยง และ (3) การยกเลิกกิจการเป6นไปได8ยาก การดำเนินการในรูปแบบของสหกรณ= ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนสามารถเลือกประกอบการ โดยพิจารณาลักษณะของการประกอบการวKาดำเนินการในลักษณะใดซึ่งสามารถรูปแบบกิจการสหกรณ= ตามลักษณะของการดำเนินการ ทั้งนี้ในการดำเนินการรูปแบบกิจการสหกรณ=มีทั้งข8อดีและข8อจำกัด ซึ่งผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนจะต8องพิจารณาถึงความสามารถในการประกอบการ รวมทั้งข8อจำกัด ในการดำเนินงานเพื่อให8เหมาะสมกับบริบทของสมาชิก สภาพแวดล8อมในการประกอบการและ การแขKงขันทางธุรกิจ กรณีตัวอยMาง สหกรณSการเกษตรห;างฉัตร จำกัด จ.ลำปาง รูปแบบของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร เป6นรูปแบบธุรกิจชุมชนที่ทางการ เนื่องจากจดทะเบียน เป6นนิติบุคคล จดทะเบียนตามพระราชบัญญัติสหกรณS พ.ศ. 2511 วันที่ 1 กุมภาพันธSพ.ศ. 2513 เลขทะเบียนที่ 69/11366 เริ่มดำเนินการตั้งแตMบัดนั้นเปèนต;นมา โดยมีนายบุญชูจินะใจหาญ เป6น ประธานกรรมการคนแรกและมีนายสวัสดิ์ ใหมKสุยะ เป6นประธานกรรมการคนป2จจุบัน และมีการ ดำเนินธุรกิจซื้อมาขายไป แปรรูปเกี่ยวกับผลิตภัณฑ=ทางการเกษตร รวมถึงการบริการตKางๆ ให8กับ สมาชิกในสหกรณ=โดยการดำเนินงานของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตรมีทุนสหกรณ=เมื่อป¢ พ.ศ. 2558 กวKา 67 ล8านบาท และมีกำไรสุทธิในป¢เดียวกันกวKา 4 ล8านบาท มีวิสัยทัศน=ในการดำเนินงานคือ เป6นองค=กรของประชาชน มากล8นบริการ บริหารงานยอดเยี่ยม ก8าวทันเทคโนโลยี เอื้ออาทรตKอ ชุมชน และมีวัตถุประสงค=ในการดำเนินงาน คือ เพื่อสKงเสริมผลประโยชน=ทางเศรษฐกิจและสังคม ของบรรดาสมาชิก โดยวิธีชKวยตนเองและชKวยเหลือซึ่งกันและกันตามหลักสหกรณ=รวมทั้งมี วัตถุประสงค=ในการจัดตั้ง ดังตKอไปนี้ 1. สหกรณ=ให8สินเชื่อหรือการให8เงินกู8แกKสมาชิก เพื่อใช8จKายในการประกอบอาชีพและใช8จKาย ตามความเป6นจริง 2. จัดหาป2จจัยการผลิต วัสดุการเกษตร เครื่องอุปโภคบริโภคที่จำเป6นกับชีวิตประจำวัน และ ครอบครัว มาจำหนKายให8แกKสมาชิกในราคายุติธรรมภายในร8านค8าสหกรณ=ดังภาพที่ 2.3 3. รวบรวมผลผลิตทางการเกษตร โดยเฉพาะข8าวเปลือกมาจำหนKายหรือแปรรูปเพิ่มมูลคKา ให8แกKสมาชิกในราคาที่เป6นธรรมซึ่งวางจำหนKายภายในร8านค8าสหกรณ=ดังภาพที่ 2.4

30 ภาพที่ 2.3 สถานีบริการน้ำมันและร8านสะดวกซื้อภายในสถานีบริการน้ำมัน ของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร จำกัด จ.ลำปาง 4. บริการและสKงเสริมอาชีพการเกษตรแกKสมาชิกหรือสKงเสริมอาชีพอุตสาหกรรมในครัวเรือน สKงเสริมการประกอบอาชีพการเกษตรที่ปลอดภัยตKอสารเคมีรณรงค=ให8สมาชิกลด ละ เลิก การใช8เคมี เกษตร เพื่อเข8าสูKการเป6นเกษตรกรรมอินทรีย=อยKางสมบูรณ=แบบ 5. รับฝากเงิน เพื่อสKงเสริมให8สมาชิกรู8จักออมทรัพย=ซึ่งสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร รับฝากเงิน ทั้งประเภทออมทรัพย=และออมทรัพย=พิเศษในอัตราดอกเบี้ยที่เป6นธรรมแกKสมาชิก ภาพที่ 2.4 ผลิตภัณฑ=ข8าวของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร จำกัด จ.ลำปาง การดำเนินกิจกรรมของสหกรณ=การเกษตรห8างฉัตร จำกัด ยังดำเนินการโดยมีกิจกรรม การให8เงินกู8ยืมแกKสมาชิกสหกรณ=โดยให8เงินกู82 ประเภท คือ (1) เงินกู8ระยะสั้น เป6นเงินกู8เพื่อใช8ในการเกษตร สำหรับฤดูการผลิตหรือชำระภายใน 1 ป¢และ (2) เงินกู8ระยะปานกลาง เป6นเงินกู8เพื่อใช8ลงทุน การเกษตร ซึ่งโดยปกติใช8เกินกวKาหนึ่งฤดูกาลเพาะปลูก ชำระ 3 – 5 ป¢ กิจกรรมด8านการจัดหาสินค8ามาจำหนKาย ซึ่งสKวนใหญKเป6นป2จจัยการผลิตภาคการเกษตร เชKน ปุµย เคมีภัณฑ=การเกษตร อาหารสัตว=เมล็ดพันธุ=พืช รวมทั้งสินค8าอุปโภค – บริโภค เครื่องจักรกล การเกษตร การให8บริการสถานีน้ำมัน กิจกรรมการรวบรวมและแปรรูปข8าวเปลือกเพื่อเพิ่มมูลคKา การจำหนKายข8าวสาร รวบรวมผลิตผลอื่นๆ เชKน มันสำปะหลัง ข8าวโพด และพืชผลอีกมากมาย กิจกรรมด8านการบริการและสKงเสริมอาชีพแกKสมาชิก ทั้งด8านพืชและสัตว=และกิจกรรมด8านบริการรับ ฝากเงิน ทั้งประเภทออมทรัพย=และออมทรัพย=พิเศษ

31 การประกอบการธุรกิจชุมชนในรูปแบบที่เป6นทางการซึ่งประกอบด8วยกลุKมวิสาหกิจชุมชน และสหกรณ=เป6นรูปแบบที่มีการประกอบการภายใต8การจดทะเบียนตามที่กฎหมายกำหนดโดยจะมี หนKวยงานภาครัฐเข8าไปกำกับและติดตามการประกอบการที่เป6นไปตามที่กฎหมายกำหนด ซึ่งการ ประกอบการของทั้งกลุKมวิสาหกิจชุมชนและสหกรณ=นั้นจะมีกระบวนการ ขั้นตอนตKางๆ ในการจดทะเบียน จัดตั้ง ซึ่งเมื่อมีการอนุมัติและอนุญาตในการประกอบการแล8วสามารถรับการสKงเสริมและสนับสนุน จากหนKวยงานภาครัฐได8ตามที่กฎหมายกำหนดและตามนโยบายของแตKละหนKวยงานที่มักให8การสKงเสริม และสนับสนุนผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนได8งKายขึ้น รูปแบบธุรกิจชุมชนที่ไม-เปNนทางการ การประกอบกิจการธุรกิจชุมชนในรูปแบบที่ไมKเป6นทางการ คือ เป6นการรวมกลุKมหรือรวมตัว ของคนในชุมชนเพื่อรKวมมือกันในการประกอบกิจการอยKางใดอยKางหนึ่งตามที่ได8ตกลงรKวมกัน โดยการรวมตัว หรือการจัดตั้งกลุKมที่เกิดขึ้นนั้นไมKได8มีการดำเนินการในการจดทะเบียนเพื่อประกอบกิจการภายใต8 ข8อกำหนดหรือกฎหมายที่เกี่ยวข8อง เชKน สหกรณ= วิสาหกิจชุมชน หรือรูปแบบของธุรกิจรูปแบบใด รูปแบบหนึ่ง หากแตKเป6นเพียงการรวมตัวกันอยKางหลวมๆ ของคนในชุมชนซึ่งอาจมีข8อกำหนดในการรวมตัว โดยอาศัยบรรทัดฐานทางสังคม วิถีชุมชน วัฒนธรรมทางสังคม จารีต ประเพณีของแตKละชุมชน เป6นตัวกำหนดในการกKอตั้งหรือการดำรงอยูKของการรวมตัว ซึ่งรูปแบบของการรวมตัวอยKางไมKเป6น ทางการของการประกอบกิจการธุรกิจชุมชน ประกอบด8วย กลุKมอาชีพ กลุKมแมKบ8าน กลุKมสัจจะออมทรัพย= กลุKมเกษตรกร โดยมีรายละเอียดดังนี้ 1. กลุMมสัจจะออมทรัพยSหรือสัจจะสะสมทรัพยS กลุKมสัจจะออมทรัพย=หรือสัจจะสะสมทรัพย=เป6นกลุKมที่กKอตั้งขึ้นจากคนในชุมชนที่ตกลงรKวมกัน ในการสร8างความเข8มแข็งให8เกิดขึ้นกับคนในชุมชนภายใต8การชKวยเหลือซึ่งกันและกันโดยมุKงให8คน ในชุมชนหรือสมาชิกได8เกิดการเรียนรู8และปฏิบัติในเรื่องของการออมเงิน โดยมีการกำหนดรูปแบบ วิธีการและการจัดการ รวมทั้งกฎระเบียบ กติกาในการออมเงินหรือกิจกรรมภายในกลุKมเชKน การให8กู8ยืมเงิน การคืนเงินกู8 การให8ดอกเบี้ยเงินกู8 การให8ผลประโยชน=หรือดอกเบี้ยเงินที่ออม เป6นต8น ซึ่งสKวนใหญK มักมีการตกลงและกำหนดรKวมกันของคนในชุมชน ซึ่งการดำเนินงานของกลุKมสัจจะออมทรัพย=ในหลายๆ แหKง ที่มีการบริหารจัดการที่ดี มีการรวมตัวกันอยKางเข8มแข็งและสมาชิกกลุKมมีความสามัคคีและรKวมพัฒนา ตนเองและความยั่งยืนของกลุKม กลุKมสัจจะออมทรัพย=ก็สามารถพัฒนาเป6นสถาบันการเงินภายในชุมชน ที่ใหญKขึ้นหรือสามารถรับสมาชิกจากชุมชน ท8องถิ่นเดียวกันเพิ่มขึ้นได8 การดำเนินการรวมกลุKมและจัดตั้งเป6นกลุKมสัจจะออมทรัพย=นั้นมีข8อดีในการดำเนินการคือ (1)ความรวดเร็วในการทำธุรกรรมทางการเงินเนื่องจากมีจำนวนที่ไมKมากนัก (2)ความคลKองตัวในการจัดการ (3) มีความยืดหยุKนในการดำเนินงาน และ (4) การคืนผลประกอบการที่ชัดเจน สKวนข8อจำกัดในการ ประกอบการ คือ (1) ความเสี่ยงสูงหากผู8บริหารไมKมีประสบการณ= (2) มูลคKาทรัพย=สินมักขึ้นอยูKกับ ศักยภาพของสมาชิกในชุมชน และ (3) มักถูกกำหนดทิศทางโดยผู8นำชุมชนเป6นหลัก

32 2. กลุMมอาชีพ/กลุMมเกษตรกร กลุKมอาชีพ/กลุKมเกษตรกร คือ กลุKมที่เกิดจากการรวมตัวของผู8ที่ประกอบอาชีพเดียวกันและ อยูKในชุมชน ท8องถิ่นเดียวกันหรือใกล8เคียงกัน เชKน กลุKมแมKบ8านผู8ผลิตแคบหมู กลุKมอาชีพปลูกผัก ปลอดสารพิษ กลุKมผู8สูงอายุผู8ผลิตเครื่องจักรสาน กลุKมเกษตรกรลุKมน้ำแมKปาน เป6นต8น โดยการรวมกลุKม ของผู8ประกอบอาชีพเดียวกันของคนในชุมชน ท8องถิ่นนั้นเป6นเพียงการรวมกลุKมแบบหลวมๆ ไมKมี การจดทะเบียน เพื่อขอประกอบกิจการตามกฎหมายหรือประกาศตKางๆ จากหนKวยงานราชการ เป6นเพียงการรวมกลุKมที่เกิดขึ้นและยุติลงในชKวงระยะเวลาหนึ่งหรืออาจมีการดำเนินการอยKางตKอเนื่อง ซึ่งเปLาหมายสำคัญโดยทั่วไปของกลุKมดังกลKาวมักเพื่อรักษาผลประโยชน= สร8างโอกาสทางการตลาด สร8างความเข8มแข็งหรืออำนาจในการตKอรองในการจัดหาวัตถุดิบหรือการจำหนKายสินค8าของตนเอง โดยอาศัยการดำเนินงานและเครือขKายสมาชิกที่รวมตัวกันเป6นกลุKม ทั้งนี้ในสKวนของกลุKมเกษตรกรที่ไมKได8จัดตั้งเป6นองค=กรที่เป6นทางการในรูปแบบของสหกรณ=นั้น หากการดำเนินงานของกลุKมมีความเข8มแข็งและมีจุดมุKงหมายที่ชัดเจนในการดำเนินงาน กลุKมเกษตรกร สามารถจัดตั้งกลุKมตาม พ.ร.บ.สหกรณ= พ.ศ. 2542 เพื่อเป6นกลุKมเกษตรกรที่เป6นนิติบุคคลได8หรือหาก ต8องการได8รับการสKงเสริมหรือสนับสนุนการดำเนินงานสามารถนำรายชื่อสมาชิกและชื่อกลุKมไปแจ8ง การดำเนินงานตKอองค=กรปกครองสKวนท8องถิ่นในพื้นที่ที่ชุมชนอยูKเพื่อสร8างโอกาสในการพัฒนาศักยภาพ จากการสKงเสริม สนับสนุนจากหนKวยงานภาครัฐ การประกอบการธุรกิจชุมชนโดยเลือกรูปแบบกลุKมอาชีพหรือกลุKมเกษตรกรนั้นมีข8อดีคือ (1) จัดตั้งงKายและไมKยุKงยาก (2) มีการบริหารจัดการที่รวดเร็ว (3) สามารถล8มเลิกหรือยกเลิกการ ดำเนินการได8งKาย และ (4) สมาชิกในชุมชนสามารถเข8ารKวมได8งKาย ในขณะเดียวกันมีข8อจำกัด คือ (1) ไมKมีความชัดเจนและเป6นรูปธรรม (2)ขาดความนKาเชื่อถือหากไมKมีการนำรายชื่อไปแจ8งตKอหนKวยงาน ภาครัฐ และ (3) ความไมKยั่งยืนมีสูงหากสมาชิกไมKมีความสามัคคีหรือผู8นำขาดความรู8ในการจัดการและ มีจิตอาสา กรณีตัวอยMาง กลุMมอาชีพที่ถูกจัดตั้งโดยชมรมผู;สูงอายุบ;านสบปาน กลุMมผลิตเครื่องจักสาน จากไม;ไผM กลุKมผู8สูงอายุ หรือชมรมผู8สูงอายุบ8านสบปาน ตำบลเมืองปาน อำเภอเมืองปาน จังหวัดลำปาง เป6นกลุKมที่เกิดจากการรวมตัวกันของผู8สูงอายุในชุมชนหมูKที่ 7 ตำบลเมืองปาน โดยจัดตั้งรวมกลุKมกัน อยKางเป6นทางการตั้งแตKป¢ พ.ศ. 2552 แตKการรวมกลุKมทำกิจกรรมตKางๆ เกิดขึ้นมากKอนหน8านั้น โดยการรวมกลุKมนอกเหนือจากการทำกิจกรรมตKางๆที่เกี่ยวข8องกับผู8สูงอายุแล8ว กิจกรรมหนึ่งที่เป6น จุดมุKงหมายสำคัญ คือ การสร8างงาน สร8างรายได8จากภูมิป2ญญาของตนเอง คือ การทำเครื่องจักสาน จากไม8ไผK และด8วยการที่บ8านสบปาน ตำบลเมืองปาน อำเภอเมืองปาน เป6นพื้นที่ทางผKานไปยังสถานที่ ทKองเที่ยวสำคัญของจังหวัดคือ อุทยานแหKงชาติแจ8ซ8อน ดังนั้นคนในชุมชนโดยเฉพาะผู8สูงอายุจึงเกิด แนวคิดในการรวมกลุKมและจัดทำเครื่องจักสานจากไม8ไผKมาวางจำหนKายเป6นของที่ระลึก โดยขอรับ

33 การสนับสนุนจากหนKวยงานในท8องถิ่นและผู8นำชุมชนในการสร8างอาคารแสดงและจำหนKายสินค8าเพื่อให8 นักทKองเที่ยวได8จับจKายซื้อสินค8าของสมาชิกในกลุKม ดังภาพที่ 2.5 ภาพที่ 2.5 ศูนย=แสดงสินค8าและจำหนKายของชมรมผู8สูงอายุบ8านสบปาน อ.เมืองปาน จ.ลำปาง นอกจากเปLาหมายของการรวมกลุKมของผู8สูงอายุในพื้นที่บ8านสบปาน ต.สบปาน อ.เมืองปาน จ.ลำปาง เพื่อนำความรู8และความสามารถในการจักสานมาผลิตเป6นสินค8าเพื่อจำหนKายให8แกKนักทKองเที่ยว และผู8สนใจทั่วไปแล8ว การสร8างเป6นศูนย=เรียนรู8ให8แกKเยาวชนในงานหัตถกรรมจากไม8ไผKเป6นอีก เปLาหมายหนึ่งของกลุKมผู8สูงอายุเพื่อให8เกิดการสืบทอดศิลปะหัตถกรรมพื้นบ8าน และยังเป6นการสร8าง งานสร8างรายได8ให8แกKเด็กและเยาวชนในพื้นที่ โดยรายได8อันเกิดจากการดำเนินงานของชมรมผู8สูงอายุ บ8านสบปาน ในการจำหนKายผลิตภัณฑ=จักสานจากไม8ไผK เป6นรายได8เสริมเนื่องจากผู8สูงอายุสKวนใหญKมักอยูKกับ บุตรหลานและได8รับเบี้ยยังชีพตามสวัสดิการของรัฐ จะเห็นได8วKาการประกอบการธุรกิจชุมชนที่ดำเนินการภายใต8รูปแบบไมKเป6นทางการทั้งในสKวนของ กลุKมสัจจะออมทรัพย= หรือกลุKมอาชีพจะเป6นการประกอบการที่ไมKได8มีการดำเนินการจดทะเบียน เพื่อขอจัดตั้งเหมือนกับการประกอบการในรูปแบบที่เป6นทางการ เนื่องจากการดำเนินงานของชุมชน อาจเป6นเพียงการประกอบการขนาดจิ๋วที่มีเงินทุนไมKมากนัก รวมทั้งความไมKต8องการดำเนินการ ที่ยุKงยาก สลับซับซ8อนของการจัดตั้งและการบริหารจัดการ ทำให8สมาชิกในชุมชนดำเนินการ ในรูปแบบที่ไมKเป6นทางการ นอกจากนี้ถึงแม8วKาการดำเนินการในรูปแบบไมKเป6นทางการของธุรกิจ ชุมชนจะใช8ฐานในการดำเนินการจากทุนทางสังคม ทุนทางทรัพยากรของชุมชนและท8องถิ่น เชKนเดียวกับรูปแบบที่เป6นทางการ แตKการบริหารจัดการ โครงสร8างองค=การ การดำเนินการตKางๆ มักจะไมKเครKงครัดเหมือนกับการประกอบการในรูปแบบที่เป6นทางการ แตKทวKาเปLาหมายของ การประกอบการของทั้ง 2 รูปแบบมักจะมีเปLาหมายเดียวกันคือการสร8างความเข8มแข็งให8เกิดขึ้น กับชุมชนและท8องถิ่นผKานกิจกรรมของธุรกิจชุมชนทั้งการสร8างโอกาสในการประกอบการจากทุน ทางทรัพยากรในพื้นที่การสร8างงานสร8างรายได8ให8คนในชุมชน และการปLองกัน การลด หรือการแก8ไข ป2ญหาที่เกิดขึ้นภายในชุมชนโดยใช8กลไกของการประกอบการธุรกิจชุมชนเป6นตัวขับเคลื่อน

34 สรุป รูปแบบของการประกอบการธุรกิจชุมชนนั้นเป6นสิ่งสำคัญที่ผู8ประกอบการซึ่งสKวนใหญK คือ คนในชุมชน ท8องถิ่นต8องตระหนักรKวมกันถึงความเหมาะสมของการกำหนดรูปแบบที่สอดคล8องกับ การดำเนินงาน โครงสร8างการบริหาร ความสามารถในการดำเนินงานและจุดมุKงหมายของการประกอบการ ซึ่งรูปแบบที่สามารถจัดตั้งได8มีหลากหลายรูปแบบ ประกอบด8วยรูปแบบที่เป6นทางการ คือ มีการ ดำเนินงานที่ชัดเจนทั้งในสKวนของโครงสร8างองค=กร จุดมุKงหมาย วิธีการดำเนินการ การบริหารจัดการ รวมทั้งมีกฎหมายที่รองรับการกำหนดรูปแบบนั้นๆ เชKน สหกรณ= กลุKมวิสาหกิจชุมชน กลุKมเกษตร และรูปแบบที่ไมKเป6นทางการ คือ การดำเนินการรวมกลุKมที่ไมKได8มีการจดทะเบียนภายใต8กฎหมาย ที่กำหนด เชKน กลุKมอาชีพ กลุKมสัจจะออมทรัพย= กลุKมแมKบ8าน/กลุKมผู8สูงอายุที่ประกอบกิจการหรือ ดำเนินการที่มีกิจการผลิต การค8า การให8บริการเข8ามาเกี่ยวข8อง ทั้งนี้ในการขอจัดตั้งเพื่อประกอบกิจการธุรกิจชุมชนในรูปแบบตKางๆ จำเป6นอยKางยิ่งที่จะต8อง มีการดำเนินการตามขั้นตอนและระเบียบข8อบังคับหรือกฎหมายที่เกี่ยวข8องและเกี่ยวเนื่องอยKางเครKงครัด ทั้งในสKวนของการดำเนินการเพื่อขอจัดตั้งและการดำเนินการภายหลังมีการจัดตั้งเป6นที่เรียบร8อยแล8ว

35 คำถามท;ายบท 1. จงอธิบายรูปแบบของธุรกิจชุมชนที่เป6นทางการและไมKเป6นทางการ 2. จงชี้ให8เห็นถึงกระบวนการในการจัดตั้งและจดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน 3. จงยกตัวอยKางรูปแบบของกิจการธุรกิจชุมชนที่จัดได8วKาเป6นรูปแบบที่ไมKเป6นทางการ 4. ให8แสดงกระบวนการในการขอจดทะเบียนกิจการในรูปแบบห8างหุ8นสKวน สหกรณ=และ วิสาหกิจชุมชน 5. จงนำเสนอข8อดี ข8อจำกัดของการประกอบการธุรกิจชุมชนรูปแบบวิสาหกิจชุมชน 6. จงอธิบายถึงประเภทของการประกอบการรูปแบบสหกรณ=วKาสามารถประกอบได8ใน ประเภทใดได8บ8าง 7. จงนำเสนอถึงการดำเนินการของกลุKมสัจจะออมทรัพย=วKาเป6นการประกอบการธุรกิจชุมชน รูปแบบใด 8. ให8นักศึกษานำเสนอรูปแบบของธุรกิจชุมชนวKาในแตKละรูปแบบมีความเหมือนหรือแตกตKาง กันอยKางไร

36 เอกสารอ;างอิง กฎกระทรวง กำหนดประเภทสหกรณ=ที่จะรับจดทะเบียน พ.ศ.2548. (2548). ราชกิจจานุเบกษา. 122(ตอน 63 ก). 1-2. กรมสKงเสริมสหกรณ=. (2559). ประเภทสหกรณS. (ออนไลน=). เข8าถึงได8จาก http://cpd.go.th/rio/ group.html. สืบค8นเมื่อ 3 มิถุนายน 2559 กระทรวงเกษตรและสหกรณ=. (2559).พระราชบัญญัติสหกรณSพ.ศ.2542. (ออนไลน=). เข8าถึงได8จาก https://www.moac.go.th/law_agri-files-391991791823. สืบค8นเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ= 2559 _____________________. (2559).พระราชบัญญัติสMงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ.2548. (ออนไลน=). เข8าถึงได8จาก https://www2.moac.go.th/ewt_news.php?nid=4062 &filename=index .สืบค8นเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ= 2559 กลุKมวิสาหกิจชุมชนบุษราคัม. (2559). การประกอบการบุษราคัม ฮันนี่. (ออนไลน=). เข8าถึงได8จาก http://www.budsarakam.com/ สืบค8นเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ= 2559 ณรงค=เพ็ชรประเสริฐ. (2550). ธุรกิจชุมชน เส;นทางที่เปèนไปได;. กรุงเทพฯ: เอ็กซเปอร=เน็ท. พระราชบัญญัติสหกรณ= พ.ศ.2542. (2542). ราชกิจจานุเบกษา. 116(ตอนที่ 30 ก). 1-27. พระราชบัญญัติสKงเสริมวิสาหกิจชุมชน พ.ศ.2548. (2548). ราชกิจจานุเบกษา. 122(ตอนที่ 6 ก). 1-13. พยอม วงศ=สารศรี. (2545). ชุดวิชาการจัดการธุรกิจชุมชน. กรุงเทพมหานคร : สำนักงานมาตรฐาน อุดมศึกษา.

37 บทที่ 3 สภาพแวดล-อมทางธุรกิจของธุรกิจชุมชน ความนำ การศึกษาข8อมูลและวิเคราะห=สภาพแวดล8อมด8านตKางๆ ที่สKงผลกระทบตKอการประกอบการ ทางธุรกิจชุมชนจำเป6นอยKางยิ่งที่ผู8ประกอบการต8องศึกษา และติดตามการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น อยKางตKอเนื่อง เพื่อรองรับการเปลี่ยนแปลงหรือเพื่อกำหนดรูปแบบ แนวทางในการประกอบการ จากผลกระทบที่เกิดขึ้นจากสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ ดังนั้นในบทนี้จะกลKาวถึงองค=ประกอบของ สภาพแวดล8อมทางธุรกิจและการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจเพื่อให8ผู8ประกอบการได8ตระหนักถึง ความสำคัญของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจในด8านตKางๆ รวมทั้งสามารถวิเคราะห=ผลกระทบที่มีตKอ การประกอบการเพื่อนำพาสถานประกอบการหรือองค=การให8ประสบความสำเร็จตามจุดมุKงหมาย ที่ตั้งไว8ได8ทั้งนี้ภายหลังจากที่ผู8ประกอบการธุรกิจชุมชนได8มีการวิเคราะห=และทบทวนสถานการณ= ของสภาพแวดล8อมได8แล8วจะสามารถกำหนดกลยุทธ=เพื่อการประกอบการเพื่อให8สอดรับกับ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น รวมทั้งสามารถพัฒนาศักยภาพและความสามารถในการดำเนินงานภายใต8 การแขKงขันที่เกิดขึ้นได8อีกด8วย ในบทนี้ผู8เขียนได8นำเสนอถึงความหมายของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ การวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ เครื่องมือที่ใช8ในการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ เพื่อให8 ผู8อKานได8ทำความเข8าในเกี่ยวกับสภาพแวดล8อมทางธุรกิจและการดำเนินการจัดการกับสถานการณ= ตKางๆ ที่เกี่ยวข8องกับสภาพแวดล8อมทางธุรกิจในแตKละประเภทที่แตกตKางกันออกไป ความหมายของสภาพแวดล;อมทางธุรกิจ สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ (business environment) ที่อยูKรอบองค=การตKางมีผลกระทบ ทั้งในเชิงบวกที่เป6นประโยชน=ตKอการดำเนินการในมิติตKางๆ ขององค=การ หรือมีผลกระทบเชิงลบที่เป6น อุปสรรคหรือบั่นทอนการดำเนินงานขององค=การ โดยองค=การจะต8องมีการประเมินหรือวิเคราะห= เพื่อพิจารณาสภาพแวดล8อมที่กำลังเกิดขึ้นอยKางสม่ำเสมอและตKอเนื่องเพื่อองค=การจะได8ทราบวKา สิ่งที่เกิดขึ้นนั้นสKงผลตKอองค=การอยKางไรบ8าง ซึ่งการติดตามการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล8อม ทางธุรกิจมีความสำคัญตKอการประกอบการธุรกิจเป6นอยKางมาก เชKนเดียวกันกับการประกอบการธุรกิจ ชุมชนก็ต8องมีการวิเคราะห=และประเมินผลกระทบที่เกิดขึ้นเพื่อกำหนดแนวทางการดำเนินงานหรือ กลยุทธ=ทางธุรกิจขององค=การ และหากองค=การมีการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมอยKางมีประสิทธิภาพ มักสKงผลที่ดีตKอการประกอบการขององค=การ (ภักดี มานะหิรัญเวท, 2556, หน8า 40) และองค=การควร รู8จักการปรับตัวให8เหมาะสมตKอสภาพแวดล8อมทางธุรกิจที่เกิดขึ้น ไมKวKาจะเป6นการปรับสภาพแวดล8อม ภายในองค=การเองหรือการปรับตัวรองรับสภาพแวดล8อมภายนอกองค=การ ซึ่งสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ มีทั้งที่สามารถควบคุม กำหนดหรือจัดการได8กับสภาพแวดล8อมที่ไมKสามารถควบคุมหรือกำหนดได8

38 ด8วยตัวขององค=การเอง ซึ่งองค=การทำได8เพียงการปรับตัวให8สอดรับกับสภาพแวดล8อมที่เกิดขึ้นเทKานั้น (สุวัฒน= ศิรินิรันดร=, 2551:12-13) จินตนา บุญบงการ (2542 : 11-12) กลKาววKา สภาพแวดล8อมขององค=การธุรกิจประกอบด8วย ป2จจัยหลากหลายประการทั้งป2จจัยภายในองค=การและป2จจัยภายนอกองค=การ ซึ่งล8วนแล8วแตKมีอิทธิพล ตKอองค=การทั้งสิ้น ทิพวรรณ หลKอสุวรรณรัตน= (2550 : 122) กลKาววKา สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หมายถึง ป2จจัย รอบๆ องค=การที่สามารถสKงผลกระทบตKอการทำงานและการเข8าถึงทรัพยากรโดยเฉพาะอยKางยิ่งทรัพยากร ที่หายากเพื่อนำมาใช8ในการดำเนินงาน ณัฎฐพันธ= เขจรนันทน= (2552 : 37) ให8ความหมายของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หมายถึง ป2จจัยที่มีอิทธิพลตKอการดำเนินงานขององค=การ ซึ่งมีผลทั้งในเชิงบวกและเชิงลบ กKอให8เกิดจุดแข็ง จุดอKอน โอกาส และอุปสรรคตKอองค=การ ซึ่งสามารถแบKงได8 2 ลักษณะคือ สภาพแวดล8อมภายในและ สภาพแวดล8อมภายนอก ชัยยุทธ เลิศพาชิน (2555 : 46) ให8นิยามของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หมายถึง ป2จจัยในด8าน ตKางๆ ทั้งภายในและภายนอกองค=การ ที่มีผลกระทบตKอการบริหารจัดการองค=การธุรกิจ ซึ่งผู8นำ องค=การต8องให8ความสำคัญและมีการพิจารณาอยKางรอบคอบ เพื่อนำไปสูKการกำหนดนโยบาย การกำหนดวิสัยทัศน=ขององค=การ ภักดี มานะหิรัญเวท (2556 : 40) ให8ทัศนะตKอสภาพแวดล8อมวKา กKอนที่จะเริ่มต8นกำหนด กลยุทธ=ทางธุรกิจนั้น องค=การควรมีการศึกษาสภาพแวดล8อมภายนอกและสภาพแวดล8อมภายใน เพื่อทราบถึง โอกาส ภัยคุกคามและจุดแข็ง จุดอKอน ซึ่งการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมจะเป6นเครื่องมือทางการจัดการ ที่ลดความเสี่ยงและสร8างความมั่นคงในระยะยาวของธุรกิจ บุญฑวรรณ วิงวอน (2556 : 255) ได8สรุปความหมายของสภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หมายถึง ป2จจัยตKางๆ ทั้งภายในและภายนอกองค=การที่มีผลกระทบตKอการบริหารจัดการองค=การธุรกิจซึ่งผู8บริหาร จะต8องมีการวิเคราะห=เพื่อนำไปสูKการจัดการเชิงกลยุทธ=ขององค=การ จากนิยามที่นักวิชาการได8ให8ไว8อยKางหลากหลายในมุมมองของผู8เขียนสามารถสรุปได8วKา สภาพแวดล8อมทางธุรกิจ หมายถึง องค=ประกอบแหKงป2จจัยแวดล8อมองค=การซึ่งมีทั้งป2จจัยภายในและ ป2จจัยภายนอกองค=การที่มีอิทธิพลทั้งทางตรงและทางอ8อม ทั้งที่สKงผลเชิงบวกและสKงผลเชิงลบตKอ การประกอบการหรือการดำเนินงานขององค=การซึ่งผู8บริหารจำเป6นอยKางยิ่งที่จะต8องเข8าใจและสามารถ วิเคราะห=ปรากฏการณ=ที่เกิดขึ้นของสภาพแวดล8อมเพื่อนำไปสูKการวางแผนเชิงกลยุทธ=ของธุรกิจชุมชน การวิเคราะหPสภาพแวดล;อมทางธุรกิจ สภาพแวดล8อมทางธุรกิจประกอบด8วย สภาพแวดล8อมภายใน (internal environment) และ สภาพแวดล8อมภายนอก (external environment) ซึ่งในการวิเคราะห=สภาพแวดล8อมสภาพแวดล8อม ทางธุรกิจได8นั้น ผู8ประกอบการหรือผู8บริหารจำเป6นต8องเข8าใจถึงลักษณะและประเภทของสภาพแวดล8อม