Elektronik-Industri-1-Kertas-Penerangan

KERTAS PENERANGANTERHAD

TEKNOLOGI ELEKTRONIK
INDUSTRI

TERHAD

Cetakan Pertama Julai 2009
Institusi Latihan Jabatan Tenaga Manusia
http ://www.jtm.gov.my/kurikulum

Hak Cipta Terpelihara. Dokumen ini diklasifikasikan sebagai TERHAD. Tidak dibenarkan
mengeluar mana-mana bahagian dalam kandungan Bahan Pembelajaran Bertulis (WIM)
dalam apa jua bentuk tanpa keizinan daripada Jabatan Tenaga Manusia (JTM).

Bahan Pembelajaran SEMESTER SATU ini dibangunkan bagi kursus sepenuh masa di
Institusi Latihan Jabatan Tenaga Manusia (ILJTM) oleh Ahli Jawatankuasa
Pembangunan WIM dan disemak serta diluluskan oleh Jawatankuasa Pemandu
Kurikulum untuk tujuan gunapakai bagi semua ILJTM yang terlibat.

Kod Pengesahan WIM : WIM/B05/22010/S01/P1
Kod Pengesahan Silibus : SFB/B/12010/P1
Tarikh Pengesahan WIM : 11 MAC 2011

PENGESAHAN JAWATANKUASA PEMANDU KURIKULUM

KLUSTER ELEKTRONIK

Dengan ini adalah dimaklumkan bahawa Bahan Pembelajaran Bertulis (WIM) kluster
Elektronik bagi kursus peringkat Diploma Sijil Teknologi Elektronik Industri –
Semester Satu telah disemak dan DISAHKAN dalam Mesyuarat Jawatankuasa
Pemandu Kurikulum bil. ..1/2011........... yang diadakan pada .11 MAC 2011...........
Sehubungan itu, WIM ini hendaklah digunapakai bermula ......JULAI 2011........... di
seluruh Institut Latihan Jabatan Tenaga Manusia (ILJTM).

.................................................... ....................................................
Pengerusi Kluster Pengerusi Mesyuarat
Jawatankuasa Pemandu Kurikulum

KANDUNGAN

SENARAI AHLI JAWATANKUASA PEMBANGUNAN WIM ................................................1

SENARAI SINGKATAN .......................................................................................................2

KERTAS PENERANGAN MODUL 1 ..................................................................................3

BO5-01-01 MEASUREMENT INSTRUMENT .................................................................3

GROUP CLUSTERING MODULE 1 ...............................................................................1

LE1 OPERATE MEASUREMENT EQUIPMENT 2

KERTAS PENERANGAN MODUL 2 ................................................................................25

B05-01-02 ELECTRONIC FUNDAMENTAL .................................................................25

GROUP CLUSTERING MODULE 2 .............................................................................26

LE1 TEST OF PASSIVE COMPONENT 27

LE2 CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING

OF SYSTEM 132

LE3 TEST OF ACTIVE COMPONENT 141

KERTAS PENERANGAN MODUL 3 ..............................................................................236

B05-01-03 ELECTRONIC PROJECT .........................................................................236

GROUP CLUSTERING MODULE 3 ...........................................................................237

LE1 PRODUCE ELECTTRONIC SCHEMATIC DIAGRAM 238

LE2 PRODUCE MECHANI CAL DRAWING 252

LE 3 PERFORM SOLDERING TECHNIQUE 266

KERTAS PENERANGAN MODUL 4 ..............................................................................292

B05-01-04 FAULT FINDING .......................................................................................292

GROUP CLUSTERING MODULE 4 ...........................................................................293

LE1 PRODUCE BLOCK DIAGRAM 294

LE2 VISUAL CHECK ON DEFECT DIAGRAM 301

LE3 CHECK FOR FAULTY HARDWARE 317

KERTAS PENERANGAN MODUL 5 ..............................................................................335

B05-01-05 BASIC PLC ...............................................................................................335

GROUP CLUSTERING MODULE 5 ...........................................................................336

LE1 PRODUCE ELECTRICAL SCHEMATIC DIAGRAM 337
LE 2 : USE CONTROL CIRCUIT DEVICE 343
LE 3 CHECK INPUT/OUTPUT SIGNAL OF A PLC UNIT/ELECTRICAL
357
SYSTEM

SENARAI AHLI JAWATANKUASA PEMBANGUNAN WIM

KURSUS SIJIL TEKNOLOGI ELEKTRONIK INDUSTRI

Ahli Jawatankuasa : JMTI

1. Mohd Zaibidi Bin Nordin ADTEC Batu Pahat
(Pengerusi Kluster Elektronik)
ILP Kangar
2. Shamsiah Bt Sarkawi
(Penolong Pengerusi Kluster Elektronik) ILP Pasir Gudang

3. Mohammad Hafizuddin Bin Ahmad Sabri ILP Pasir Gudang
(Ketua Penyelaras) ILP Kuantan
ILP Kota Bharu
4. Wan Zateel Aqmaer Bt. Wan Abd Halim ILP Kepala Batas
(Penolong Ketua Penyelaras) ILP Kuantan

5. Azura Hani Bt. Hamdan BKT, Ibu Pejabat
6. Norhayati Bt. Abdul Samad BKT, Ibu Pejabat
7. Nor Zaidah Bt. Che Hassan BKT, Ibu Pejabat
8. Mohd. Fadli B. Sulaiman BKT, Ibu Pejabat
9. Shafrul Afzam B. Abd Rahman BKT, Ibu Pejabat

Urusetia :

1. Cik Norida binti Othman
2. Pn. Norpisah binti Jumin
3. En. Norhasni bin Dakie
4. Cik Sazurani Binti Abd Zabil
5. En. Ismail Bin Mohd Tahar

Tarikh dibangunkan : 06 – 09 Julai 2010
ADTEC Taiping
Tempat :

SENARAI SINGKATAN KOD KURSUS
SEMESTER
IS INFORMATION SHEET NO. MODUL
WS WORK SHEET NO. LE
AS ASSIGNMENT SHEET JENIS WIM

B05-01-01-LE1-IS

KERTAS
PENERANGAN

MODUL 1

BO5-01-01 MEASUREMENT INSTRUMENT

GROUP CLUSTERING MODULE 1

B05-01-01-LE1 MEASUREMENT INSTRUMENT
02.01 Operate Analogue Digital multimeter
02.02 Operate Signal/Function Generator
02.03 Operate Oscilloscope
02.04 Operate Tacho Generator
02.04a Operate Tachometer

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 1

INSTITUSI LATIHAN
JABATAN TENAGA MANUSIA
KEMENTERIAN SUMBER MANUSIA

MALAYSIA

KOD DAN NAMA KERTAS PENERANGAN
KURSUS
ELEKTRONIK INDUSTRI – TAHAP 1 (SEMESTER 1)

KOD DAN NAMA MODUL B05-01-01 MEASUREMENT INSTRUMENT

PENGALAMAN LE1 OPERATE MEASUREMENT EQUIPMENT
PEMBELAJARAN
02.01 Operate Analogue Digital Multimeter
NO. TUGASAN 02.02 Operate Signal/Function Generator
BERKAITAN 02.03 Operate Oscilloscope
02.04 Operate Tacho Generator
02.04a Operate Tachometer

OBJEKTIF PRESTASI OPERATE MEASUREMENT EQUIPMENT BY USING ANALOGUE
AKHIRAN (TPO) AND DIGITAL MULTIMETER,FREQUENCY COUNTER CALIBRATOR
SET, OSCILLOSCOPE REFERENCE UNIT TEST KIT, TACHOMETER
AND SERVICE MANUAL SO THAT IT IS FUNCTIONING AND
OPERATION OF MEASUREMENT INSTRUMENT ARE FOLLOWED AS
SPECIFICATION.

OBJEKTIF MEMBOLEH DIAKHIR PEMBELAJARAN PELAJAR MESTI BOLEH :-
(EO) Operate measurement equipment by using analogue and digital
multimeter, frequency counter calibrator set, oscilloscope reference unit
test kit, tachometer and service manual so that it is functioning and
operation of measurement instrument are followed as specification.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 2

1. MULTIMETER

Meter pelbagai atau multimeter adalah satu alat yang amat berguna dalam kerja-
kerja elektrik dan elektronik seperti mengukur bacaan voltan arus terus (AT), voltan arus
ulangalik (AU), mengukur nilai rintangan dan juga mengukur arus di dalam sesuatu litar
Ia juga digunakan untuk tujuan pengukuran dan pengujian sesuatu alat atau komponen.
Di samping itu ia dapat menentukan samada komponen itu berada dalam keadaan baik
atau tidak sebelum digunakan dan dapat mengesan kerosakkan apabila digunakan
untuk mengesan kerosakan di dalam litar. Ia terbahagi kepada 2 jenis iaitu:

i. jenis analog

ii. jenis digital

1.1. Jenis analog

Jenis ini adalah banyak sekali digunakan tetapi bacaan yang diperolehi
kurang tepat kerana ianya adalah bergantung kepada kemahiran seseorang itu
mengendalikannya. Kemahiran dalam menentukan bacaan dan cara memegang
amat penting kerana semua ini akan mempengaruhi bacaan yang diperolehi.
Salah satu contoh multimeter analog.

1.2. Jenis Digital

Jenis ini adalah amat sesuai digunakan untuk memperolehi bacaan yang
tepat kerana ianya dalam bentuk digital atau berdigit yng dipamerkan pada skrin.
Bacaan yang diperolehi adalah setepat bacaan sebenar.Memandangkan harganya
yang lebih mahal, maka penggunaan multimeter jenis ini amat jarang digunakan.
Salah satu contoh multimeter digital.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 3

1.3. Bahagian-bahagian utama sesuatu multimeter

1.3.1. Skala bacaan

Menunjukkan skala bacaan yang akan diukur iaitu pengukuran voltan
arus terus, voltan arus ulang alik, arus elektrik dan nilai rintangan.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 4

1.3.2. Julat pemilih

Julat pemilih adalah satu tombol di mana tempat untuk memilih unit
sukatan yang dikehendaki.

1.3.3. Terminal keluaran

Pada sesebuah multimeter mempunyai 2 keluaran iaitu terminal positif
dan negatif di mana ianya akan disambungkan pada litar atau kaki
komponen yang akan disukat. Ia adalah sebagai punca untuk menyukat
sesuatu kuantiti atau nilai.

1.3.4. Pelaras 0 ohm

Merupakan satu tombol yang membolehkan pelarasan dibuat untuk
mendapatkan bacaan yang tepat dan jarum penunjuk akan berada tepat
pada kedudukan 0 sebelum sesuatu pengukuran dilakukan. Kedudukan 0 ini
bermaksud 0 pada bahagian sebelah kanan skala bacaan. Pelarasan 0 ohm
ini mesti dilakukan setiap kali julat pemilih menukar unit sukatan ohm pada
julat pemilih.

1.3.5. Pelarasan sifar

Ianya untuk memastikan kedudukan berada betul-betul pada
kedudukan 0 iaitu pada keadaan asal untuk mendapatkan bacaan yang
tepat. Kedudukan 0 ini bermaksud 0 pada bahagian sebelah kiri skala
bacaan.

1.4. CARA MENGUKUR PADA MULTIMETER

Meter pelbagai mempunyai pelbagai fungsi yang tersendiri untuk mengukur
dan membuat pengujian terhadap komponen atau peralatan. Antaranya adalah:-

a. Menyukat nilai rintangan (Ω)

b. Menyukat voltan arus terus ( DCV)

c. Menyukat voltan arus ulangalik (ACV)

d. Menyukat arus terus (DCmA)

1.4.1. Menyukat rintangan (Ω)

Garisan atas sekali digunakan untuk menyukat nilai rintangan dalam
ohm. Untuk mendapatkan bacaan yang tepat dan pelarasan pada julat
pemilih yang sesuai adalah penting. Julat ini ditandakan dengan julat 0
hingga infiniti (∞). Setiap kali pengukuran hendak dilakukan, pelarasan sifar
perlu dilakukan iaitu untuk memastikan kedudukan jarum penunjuk berada
betul-betul pada kedudukan kosong atau sifar. Setkan julat pemilih pada
kedudukan julat yang paling tinggi dan tentukan nilainya. Jika bacaan yang
ditunjukkan besar, setkan juga julat pemilih pada julat yang sesuai iaitu pada
nilai yang lebih besar.Pelarasan sifar perlu dilakukan sekali lagi bagi
mendapatkan bacaan yang tepat. Bacaan yang diambil adalah dari kanan ke
kiri skala bacaan.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 5

1.4.2. Menyukat voltan arus terus

Garisan skala yang kedua digunakan untuk menyukat voltan DC iaitu
yang ditandakan dengan DCV. Skala ini ditandakan dengan beberapa angka
iaitu 0.1, 0.25, 2.5, 10, 50, 250 dan 1000. Julat ini diplotkan bagi membuat
pengukuran untuk julat yang disetkan pada unit kawalan. Setkan julat
pemilih pada kedudukan DCViaitu pada julat yang paling tinggi untuk
mengelakkan bacaan yang diperolehi melebihi skala yang telah ditetapkan.
Sekiranya bacaan yang diperolehi kecil dan tidak dapat dibaca dengan tepat,
laraskan julat pemilih kepada julat yang kecil sedikit. Bacaan yang diambil
adalah dari kiri kanan pada skala bacaan.

1.4.3. Menyukat voltan arus ulang alik

Garisan skala yang ketiga digunakan untuk menyukat voltan AC yang
ditandakan dengan ACV. Seperti juga skala DCV. Skala ini juga ditandakan
dengan angka yang serupa untuk membuat pengukuran dan ia juga
mempunyai beberapa julat iaitu 10, 50, 250 dan 1000. Setkan julat pemilih
pada keadaan kedudukan ACV dan setkan julat ke nilai yang paling tinggi.
Ini adalah untuk memastikan multimeter tidak rosak akibat voltan lampau.
Jika bacaan yang diperolehi kecil dan tidak dapat dibaca, laraskan julat
pemilih pada julat yang sesuai. Bacaan yang diambil adalah dari kiri ke
kanan skala bacaan.

1.4.4. Menyukat arus terus

Garisan skala yang kedua digunakan untuk menyukat arus terus
(DcmA). Bacaan yang diambil adalah sama dengan skala voltan arus terus
(DCV) dan menggunakan julat 10, 50 dan 250. Semasa membuat
pengukuran arus litar perlu dipisahkan dari punca bekalan bagi
membolehkan bacaan diperoleh adalah tepat. Setkan julat pemilih pada
kedudukan DcmA iaitu pada nilai yang paling tinggi. Putuskan litar dari
punca bekalan dan ambil bacaan yang telah ditunjukkan pada skala
penunjuk. Jika nilai yang diperolehi kecil, laraskan julat pemilih pada julat
yang sesuai untuk mendapatkan bacaan yang tepat. Bacaan yang diambil
adalah dari kiri ke kanan skala bacaan.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 6

2. FUNCTION GENERATOR

Function generators merupakan salah satu peralatan penjana gelombang yang
umum. Peralatan ini digunakan secara meluas bagi mendapatkan bentuk-bentuk
gelombang yang diperlukan untuk kerja-kerja pengujian. Function generator berupaya
membekalkan gelombang seperti gelombang segiempat (square waves), gelombang
segitiga (triangle wave) dan juga gelombang sinus (sine waves).

Gelombang segiempat di hasilkan oleh pengayun (osilattor), manakala gelombang
segitiga pula terhasil daripada picuan gelombang segiempat yang melalui litar pengamir
(intergrator circuit). Gelombang sinus pula terhasil daripada gelombang segitiga yang
melalui litar pembentuk gelombang (waveshapping circuit / sine shaper). Bentuk
gelombang yang di kehendaki di pilih, dikuatkan dan di keluarkan pada litar variable
attenuator. Selaras dengan peningkatan teknologi, function generator kini telah
menggantikan peralatan yang hanya boleh menjanakan gelombang sinus berikutan
keupayaannya mengeluarkan bukan hanya gelombang sinus bahkan gelombang-
gelombang yang lain.

Galangan keluaran bagi function generator kebiasaannya antara 50 atau 600
ohms dengan 600 ohms lebih terkenal bagi keluaran frekuensi rendah manakala 50
ohms bagi keluaran yang melebihi atau mencapai 1 Mhz. Function generator biasanya
menyediakan pelaras DC offset (DC offset adjustment) yang membolehkan pengguna
menambah arus terus positif atau negative pada keluaran function generator.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 7

Gambarajah ringkas bagi punca gelombang sinus
Gambarajah Function generator berupaya menjanakan frekuensi hingga 1 Mhz.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 8

2.1. Petunjuk dan kawalan :

2.1.1. POWER SWITCH
Suis yang membekalkan kuasa kepada function generator.

2.1.2. POWER ON INDICATOR
LED yang digunakan bagi menunjukkan function generator telah

dibekalkan bekalan.

2.1.3. RANGE SWITCH
Tujuh julat frekuensi tetap di sediakan pada suis tekan yang di setkan

secara interlocked iaitu hanya satu suis sahaja yang boleh di tekan pada
satu-satu masa.

2.1.4. FUNCTION SWITCH
Tiga suis tekan interlock yang membolehkan pemilihan bentuk

gelombang keluaran yang dikehendaki.

2.1.5. MULTIPLIER
Multiplier ialah potentiometer boleh laras yang membolehkan frekuensi

di laraskan di antara julat yang tetap. Walau bagaimanapun tombol ini di
calibrate dari 0.2 hingga 2.0

2.1.6. DUTY CONTROL
Masa simetri bagi gelombang keluaran dan juga keluaran TTL PULSE,

di kawal pada DUTY control. Bila kawalan ini di set pada kedudukan CAL,
masa semetri bagi gelombang keluaran ialah 50/50 atau 100% simetri.
Simetri yang boleh ubah ini membolehkan masa bagi separuh kitar
gelombang di ubah manakala separuh kitar gelombang lagi adalah tetap.
Seperti yang disetkan pada RANGE dan MULTIPLIER.

2.1.7. RAMP / PULSE INVERT
Suis butang tekan ini berfungsi untuk menyongsangkan masa simetri

yang dihasilkan oleh DUTY control.

2.1.8. DC OFFSET (PULL ADJ)
Kawalan DC OFFSET di sediakan bagi membolehkan aras keluaran

DC di laras mengikut nilai yang di kehendaki.

2.1.9. AMPLITUDE
Kawalan AMPLITUDE memberikan pengecilan sebanyak 20db pada

gelombang keluaran yang dipilih pada suis FUNCTION.

2.1.10.ATT
Bila suis ditekan, tambahan sebanyak 20db di hasilkan oleh kawalan

amplitude, pengecilan maksimum 40db akan terjadi pada keluaran.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 9

OUTPUT
Amplitude 20 Vp-p bagi gelombang segiempat, segitiga, sinus,
songsang (ramp) dan pulse dihasilkan pada keluaran (bila butang ATT di
tarik).Masukkan VCF dan keluaran pulse menggunakan sambungan BNC.

2.1.11.VCF INPUT

Masukkan VCF (voltage-controlled frequency) disediakan untuk
frekuensi sapuan luaran

3. OSILOSKOP

Osiloskop adalah alat uji terpenting yang digunakan didalam bengkel elektronik. Ia
digunakan sebagai penayang bentuk gelombang voltan elektrik. Bentuk gelombang ini
ditayangkan pada permukaan skrin tiub pancaran katod. Rekaan tiub yang digunakan
adalah seperti tiub gambar televisyen , tetapi system pemesongannya berlainan sedikit
daripada tiub gambar televisyen kerana osiloskop menggunakan system pesongan
elektrostatik , manakala tiub gambar televisyen menggunakan sistem pesongan
elektromagnet. Elektron didalam tiub pancaran katod akan dipancar dari bahagian katod
dalam alur ke permukaan skrin. Alur elektron ini akan menghasilkan titik cahaya pada
permukaan skrin.Walau bagaimana pun , alur ini boleh dipesongkan dengan membentuk
berbagai-bagai bentuk gelombang voltan elektrik yang diukur Rajah 1 menunjukkan
contoh sebuah osiloskop .

Pada permukaan tiub pancaran katod, tempat tertayangnya bentuk-bentuk
gelombang, ditapiskan pula dengan lapisan lutsinar yang mempunyai bentuk petak-
petak segiempat yang kecil. Petak-petak ini merupakan graf yang disebut gratikul.
Segala bacaan dan ukuran yang dilakukan ke atas bentuk gelombang dirujuk pada
gratikul ini. Gratikul terdiri daripada paksi Y dan paksi X. Bentuk gratikul ini ditunjukkan
pada Rajah 1.2.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 10

Paksi X dilaraskan untuk masa dan paksi Y dilaraskan untuk voltan. Segala graf
dalam bentuk gelombang elektrik ditayangkan pada permukaan skrin. Dengan ini bentuk
gelombang ini digunakan untuk mengukur voltan elektrik, frekuensi dan sebagainya.
Selain daripada itu, osiloskop juga merupakan alat bantu bagi mempelajari dan
mengenali bentuk-bentuk gelombang dalam memahami fungsi litar atau bagi mengesan
kerosakan semasa membaiki alat-alat elektrik atau alat-alat elektronik. Rajah 1.3
menunjukkan bentukbentuk gelombang yang ditayangkan pada permukaan skrin
osiloskop.

3.1. BINAAN OSILOSKOP

Rajah 1.4 menunjukkan binaan asas osiloskop dalam bentuk gambarajah
blok. Merujuk gambarajah blok ini, binaan osiloskop boleh dibahagikan kepada
beberapa bahagian litar asas seperti tiub pancaran katod bersama kawalannya,
litar penjana pesongan dan litar penguat Y serta pemilih

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 11

3.2. Kawalan Anjakan.

Tiub pancaran katod yang digunakan dalam osiloskop menggunakan sistem
pesongan elektrostatik. Terdapat dua pasang plat logam didalam tiub ini.
Sepasang daripadanya disebut plat Y dan yang sepasang lagi plat X. Kedua-dua
pasang plat ini disambung pada punca beza upaya yang tetap. Nilai beza
keupayaan yang dikenakan pada plat ini akan menentukan kedudukan alur
elektron dan kedudukan titik cahaya pada skrin. Secara praktik plat X akan
mempunyai keupayaan yang membolehkan titik cahaya berada pada sebelah kiri
permukaan skrin. Plat Y pula akan menentukan kedudukan titik cahaya di
pertengahan satah pugak.Oleh yang demikian kawalan anjakan ini digunakan
untuk menentukan awal garis surih di permukaan skrin tiub pancaran katod.

3.3. Litar Penjana Pesongan

Litar pada peringkat ini biasanya boleh menghasilkan keluaran bentuk
gelombang gerigi. Keluaran ini dibekalkan kepada plat X dan bukannya kepada
kawalan anjakan. Gelombang gerigi ini dapat member tindakan kepada titik
cahaya supaya bergerak dari bahagian kiri skrin ke bahagian kanan skrin . Dengan
kadar pergerakan yang laju apa yang dapat kita lihat hanyalah jalur cahaya
melintang pada skrin. Jalur cahaya atau garisan ini dikenali sebagai garis surih.
Frekuensi kelajuan gerakan titik boleh berubah-ubah dengan melaraskan kawalan
pesongan.

3.4. Penguat Y

Setiap isyarat elektrik yang hendak diuji ukur dengan osiloskop disalurkan
kepada plat Y. Jika isyarat yang hendak diuji, ukur didapati terlalu lemah atau
kecil, isyarat ini akan diperbesarkan pada penguat Y. Sebaliknya pula jika isyarat
tersebut terlalu kuat atau terlalu besar nilainya yang boleh menyebabkan osiloskop
terlampau beban, ia boleh dikurangkan oleh pengecil Y jika plat Y dikenakan pada

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 12

punca isyarat ini, titik cahaya akan bergerak dari atas ke bawah dan alur cahaya
dalam keadaan memugak dapat dilihat pada skrin.

3.5. KENDALIAN TIUB PANCARAN KATOD

Litar penjana pesongan berfungsi menggerakkan titik cahaya merentas
permukaan skrin. Pada masa yang sama juga isyarat yang dimaksudkan ke tiub
pancaran katod akan menyebabkan pergerakkan titik cahaya dalam keadaan
memugak. Kombinasi kedua-dua tindakan ini akan menghasilkan bentuk sebenar
gelombang isyarat yang diuji ukur.Dengan adanya tiub pancaran katod ini, kita
dapat mempelajari bentuk-bentuk gelombang dan ukurannya didalam sesuatu litar.
Oleh itu osiloskop amat penting dalam kaedah mengesan kerosakan alat-alat
elektrik atau elektronik. Bentuk gelombang hendaklah diwujudkan terlebih dahulu
di atas skrin sebelum menguji sesuatu litar tanpa bentuk gelombang diatas layar
,pengujian tidak boleh dilakukan.

3.6. KEGUNAAN OSILOSKOP

3.6.1. Titik-titik praktik

Kawalan kecerahan termasuk juga suis ON / OFF sepatutnya
dilaraskan serendah yang mungkin apabila terdapat hanya suatu titik sahaja
pada layar, jika tidak layar akan terbakar dan boleh menyebabkan kerosakan
posfar. Jika dapat, eloklah keluarkan titik dari fokus atau jadikan ia satu garis
dengan melarikan asas masa.

3.6.2. Pengukuran voltan

Setiap osiloskop mempunyai galangan yang tinggi dan boleh
digunakan sebagai meter volt A.T / A.U, jika bezaupaya yang hendak diukur
dikenakan merentasi pangkalan-pangkalan masukan Y. Dengan A.T. , titik (
asas masa dimatikan ) atau garis ( asas masa dihidupkan ) akan
dipesongkan menegak, rujuk rajah 2.1 ( a ) dan ( b ). Dengan A.U ( asas
masa dimatikan ) titik tersebut bergerak ke atas dan ke bawah menghasilkan
satu garis menegak jika gerakannya cukup deras ( rajah 2.1c ).

Apabila kawalan gandaan bagi penguat Y dihidupkan, contohnya 1V /
div, pesongkan sebanyak 1 bahagian pada layar akan memberi 1V voltan
arus terus. pada kedudukan 0.5V / div pula, masukan Y sebanyak 0.05V
akan menghasilkan pesongan sebenar 1 div. Osiloskop juga mempunyai
kebolehan mengukur beza upaya ulang-alik pada frekuensi-frekuensi mega
hertz yang lebih tinggi.

(a) Voltan A.T (b) Voltan A.T (c) Voltan A.U
(Asas masa dimatikan)
dimatikan) (Asas masa dihidupkan) (Asas masa

Rajah 2 : Pengukuran-pengukuran voltan A.T dan A.U

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 13

3.7. Pengukuran masa
Setiap osiloskop mesti mempunyai satu masa yang tertentukur. Contohnya

1ms/div - titik alur electron tersebut akan mengambil 1 millisaat untuk bergerak
dari kiri ke kanan sebayak 1 bahagian , dan jika ia bergerak sebanyak 10 bahagian
bermakna titik tersebut akan mengambil 10 milisaat. Kala dan frekuensi sesuatu
bentuk gelombang boleh dikirakan dengan cara yang tersebut tadi.

3.8. Paparan bentuk gelombang
Voltan arus ulang-alik yang bentuk gelombangnya dikehendaki dikenakan

pada masukan Y dengan asas masa dihidupkan. Apabila frekuensi asas masa
adalah sama dengan masukan, satu gelombang yang penuh dipaparkan, jika
hanya separuh daripada masukan dipaparkan dua gelombang akan dihasilkan.
Lihat rajah 2.2.

3.9. Hubungan Fasa
Jika dua gelombang sinus yang mempunyai frekuensi-frekuensi yang sama

dan amplitud-amplitudnya dikenakan terus ke masukan-masukan X dan Y ( asas
masa dimatikan ) bentuk-bentuk surihan seperti pada Rajah 2.3 akan diperolehi.
Kaedah tersebut dapat digunakan bagi menentukan hubungan fasa antara beza
upaya dan arus didalam litar-litar A.U.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 14

3.10. CRT circuit :

i. POWER ............................................ 3
Main power switch of the instrument. When this switch is turned on, the
LED 2 above the switch is also turned on.

ii. INTEN ............................................ 4
Control the brightness of the spot or trace.

iii. B INTEN ............................................ 15
Semi - fixed potentiometer for aadjusting trace intensity when in B
sweep mode.

iv. FOCUS ............................................ 6
For focusing the trace to the sharpest image.

v. ILLUM ............................................ 8
Graticule illumination adjustment

vi. TRACE ROTATION ............................................ 7
Semi-fixed potentiometer for aligning the horizontal trace in parallel
with garticule lines.

vii. Bezel ............................................ 35
For installing a camera mount in one - touch operation

viii. Filter ............................................ 36
Blue ilter for ease of waveform viewing. Can be removed in one- touch
operation
Vertivcal axis :

ix. CH1 (X) input ............................................ 11
Vertical input terminal of CH1. When in X-Y operation, X-axis
(abscissa) input terminal

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 15

x. CH2 (Y) input ............................................ 18

Vertical input terminal of CH2. When in X-Y operation ,Y-axis
(ordinated) input terminal.

xi. AC-GND-DC ............................................ 10 19

Switch for selecting connection mode between input signal and vertical
amplifier.

AC : AC coupling

GND : Vertical amplifier input is grounded and input terminals are
disconnected

DC : DC coupling

xii. VOLT/DIV ............................................ 12 16

Select the vertical axis sensitivity, from 5mV/DIV to 5V/DIV with 10
ranges

xiii. VARIABLE ............................................ 13 17

Fine adjustment of sensitivity, with a factor of 1 / 2.5 or over of
panel - indicated value. When in the CAL position, sensitivity is
calibrate to panel-indicate value. When this knob is pulled out (x5
MAG state), the amplifier sensitivity is mutliplied by 5 times.

xiv. POSITION ............................................ 9 20

Vertical positioning control of trace or spot.

VERT MODE

Selects operation modes of CH1 and CH2 amplifiers. Also select
internal triggering source signal.

CH1 : The osilloscope operates as a signal-channel instrumnet with
CH1 alone. The CH1 input signal is used as the internal triggering
source signal.

CH2 :The osilloscope operates as a signal - channel instrument with
CH2 alone. The CH2 signal is used as the internal triggering source.

TV V : 0.5 sec/DIV - 0.1 msec/DIV.

TV H : 50µsec/DIV - 0.2µsec/DIV.

SLOPE

Select the triggering slope + : Triggering occurs when the triggering
signal crosses the trriggering level in positive-going direction.- :
Triggering occurs when the triggering signal crosses the triggering
level in negative-going direction

xv. HOLDOFF ............................................ 21

xvi. LEVEL ............................................ 22

These double knob controls are for holdoff time adjustment and
triggering level adjustment. The holdoff time control is used when the
signal waveform is complex and stable triggering cannot be attained
with LEVEL knob 22 alone. The LEVEL knob is for displaying a
synchronized stationary waveform. As this knob is turned in “ → + “
direction, the triggering level moves upward on the displayed waveform
; as the knob is turned “ - ← “ the triggering level moves downward.
When set in the LOCK position, the triggering level is automatically
maintained at an optimum value irrespective of the signal amplitude
(from very small amplitude to large amplitude), requiring no manual
adjusment of triggering level.Time Base

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 16

xvii. TIME/DIV ............................................ 30

Select the sweep time

xviii. A. TIME/DIV AND DELAY TIME ............................................ 33

Selects the sweep time for the A sweep or the delay time when in the
delayed sweep mode.

xix. VARIABLE ............................................ 31

PULL x 10 MAG

Vernier control of sweep time. The sweep time can be made slower by
a factor of 2.5 or more of the panelindicated value.

The panel-indicated values are calibrated with this knob set in the CAL
position.The pulled out position of this knob is for the x10MAG state.

xx. POSITION ............................................ 32

Horizontal positioning control of the trace or spot.

xxi. DELAY TIME POSITION ............................................ 34

Vernier control of the delay time selected by the A TIME/DIV and
DELAY TIME switch ti finely select the portion of the A sweep
waveform to be magnified.

xxii. SWEEP MODE ............................................ 28

Select the desired sweep mode.

AUTO : When no triggering signal is applied or when triggering signal
frequency is less then 50Hz, sweep runs in the free run mode.

NORM : When no triggering signal is applied, sweep is in ready state
and the trace is blanked out. Used primarily for observation of signal of
50Hz or lower.

SINGLE : Used for single sweep.

PUSH : Operation (one-shot sweep operation), and in common as the
reset switch. When the TO three buttons are in the pushed out state,
the circuits is in the single sweep mode.

RESET The circuit is reset as this button is pressed. When the circuit is
reset, the READY lamp 27 turn on. The lamp goes off when the single
sweep operation is over.

xxiii. HORIZONTAL DISPLAY ............................................ 29

Select A and B sweep modes sa follow :

A : Main sweep (A sweep) mode for general waveform observation.

A INT : The sweep mode is used when selecting the section to be
magnified of the A sweep, in preparation for delayed sweep. The B
sweep section (delayed sweep) corresponding to the A sweep is
displayed with high brightness.

B : Display the delayed sweep (B sweep) alone.

B TRIGD : Select between continuous delay and triggering delay.

: For continuous delay. The B sweep starts immediately after the
sweep delay time set by DELAY TIME switch 30 and DELAY TIME
POSITION knob 34 has elapsed.: For triggered delay. The B sweep
starts when the triggering pulse is applied after the sweep delay time
set by DELAY TIME switch and DELAY TIME POSITION knob has
elapsed. (The triggering signal is used in common for both A sweep
and B sweep).Others

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 17

xxiv. CAL (Vp-p) ............................................ 1
This terminal delivers the calibration voltage of 2 Vp-p, approximately
1kHz, positive square wave. The output resistance is approximately
2kΩ
Explanation of Real Panel

xxv. GND ............................................ 32
Ground terminal of oscilloscope mainframe.

xxvi. Z AXIS INPUT ............................................ 37
Input terminals for external intensity modulation signal.

xxvii.CH1 SIGNAL OUTPUT ............................................ 38
Delives the CH1 signal with a voltage of approximately 100mV per 1
DIV of graticule. When terminated with 50 ohms, the signal is
attenuated to about a half. May be used frequency counting, etc.
AC Power Input Circuit

xxviii.AC Power Input Connector ............................................ 40
Input connector of the AC power of the instrument. Connect the AC
power cord (supplied) to this connector.

xxix. FUSE ............................................ 41
Fuse in the primary circuit of the power transformer.

xxx. STUDS ............................................ 39
Studs for laying the oscilloscope on its back to operate it in the upward
posture. Also used to take up the power cord.

4. TACHO GENARATOR DAN TACHOMETER

Di dalam kertas penerangan ini akan diterangkan berkaitan dengan meter
pengukuran iaitu tacho generator. Tacho generator digunakan bersama motor elektrik
untuk mengukur bacaan kelajuan dan daya kilas sesuatu motor. Daya kilas disini
bermaksud daya yang diperlukan untuk memulakan pergerakan bagi sesuatu motor.

Tacho generator ini digunakan bersama multi function machine dan 3 phase
pendulum machine untuk membolehkan ianya berfungsi. Tacho generator ini tidak boleh
berfungsi dengan sendirinya. Bacaan kelajuan sesuatu daya kilas itu akan diambil pada
tacho meter atau control unit. Segala bacaan kelajuan dan daya yang dihasilkan melalui
penggunaan tacho generator akan dipaparkan pada tacho meter ini.

Motor yang disambung bersama dengan tacho generator boleh berfungsi dalam
dua keadaan iaitu motor dan juga generator. Apabila ia berfungsi sebagai generator ,
tenaga yang dihasilkan iaitu tenaga mekanikal akan menukar ditukarkan kepada tenaga
elektrikal. Manakala apabila sebagai motor, tenaga elektrikal yang dihasilkan akan
ditukarkan kepada tenaga mekanikal.

Contoh alat elektronik yang menggunakan motor adalah seperti pencetak, kamera
dan lainlain. Manakala alat elektrik yang menggunakan motor adalah mesin pengisar,
peti sejuk, mesin jahit elektrik dan beberapa peralatan lain.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 18

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 19

4.1. PENGENALAN SETIAP BAHAGIAN

4.1.1.Suis utama - suis ON/OFF untuk kawalan elektronik dan juga bekalan
masukan untuk control unit.

4.1.2.LED - 4 digit seven segment digunakan untuk memaparkan kelajuan dan kod
error.

• Err 1 - suis off pada ketika pengoperasian 2 sukuan bila mesin elektrik
sedang diuji di dalam mod penjana

• Err 2 – mesin elektrik sedang diuji pada pengoperasian suhu lampau
• Err 3 – voltan lampau di dalam litar sambungan pada frekuensi

converter
• Err 4 – mesin pendulum sedang diuji pada pengoperasian suhu lampau
• Err 5 – control unit sedang diuji pada pengoperasian suhu lampau

4.1.3.Punat tekan untuk paparan limit kelajuan ( n stop )

Suis lampau beroperasi diantara kelajuan henti dan kelajuan semasa.
Jika kelajuan henti dipaparkan, lampu akan menyala. Nilai akan berubah
dengan menggunakan punat kawalan penambahan (6)

4.1.4. LED – 3 digit seven segment menunjukkan bacaan daya kilas.

4.1.5. Punat tekan untuk paparan limit daya kilas ( Mmax )

Suis lampu beroperasi diantara kelajuan henti dan kelajuan semasa.
Jika kelajuan henti dipaparkan, lampu akan menyala. Nilai akan berubah
dengan mengunakan punat kawalan penambahan (6) Jika lampu penunjuk
(4) menyala, maksima had suis off (daya kilas mesin > set had daya kilas). M
=0

4.1.6.Tombol pelarasan kawalan (kelajuan @ dayakilas)

Kawalan penambahan atau pengurangan nilai merujuk kepada
pelarasan tombol pelarasan.Nilai bacaan bergantung kepada mod yang
dipilih (dayakilas atau kelajuan). Nilai bacaan pada control unit hanya boleh
dibaca pada satu keadaan

i. Kelajuan tetap - dayakilas bolehubah
ii. Dayakilas tetap - kelajuan bolehubah

4.1.7. Operasi 2 sukuan untuk motor sahaja

Jika lampu penunjuk menyala control unit akan automatic off bila
mesin elektrik beroperasi dalam sukuan 2 dan sukuan 4 (pengoperasian
penjana). Fungsinya melindungi kuasa masukan di mana tidak ada
perlindungan pemulihan tenaga, jika mesin elektrik beroperasi dengan
menggunakan bekalan kuasa masukan itu.

4.1.8. Punat tekan untuk rekodkan cirri-ciri beban dan tanpa beban

Jika pengoperasian dalam mod cirri-ciri beban atau ciri-ciri run-up
aktif, dengan menekan punat tekan (8) maka dengan secara automatic ciri-
ciri beban dan run-up akan direkodkan. Jika cirri-ciri beban pada julat

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 20

kelajuan, bermula daripada kadar kelajuan seketika dan secara automatic
pengoperasian bertukar kelajuan kepada kelajuan henti (3).

4.1.9. Punat tekan M = 0 digunakan untuk memintas pada mana-mana keadaan
pengoperasian

Pada mana-mana keadaan pengoperasian boleh dipintas dengan
menekan punat tekan (9) pada masa yang sama paparan dayakilas
memaparkan OFF.

4.1.10. Suis mod pengoperasian (MODE)

Suis lampau kepada pengoperasian seterusnya seketika pada setiap
masa bila punat tekan ditekan. Mod pengoperasian semasa akan
dipaparkan dengan paparan LED.

A – ciri-ciri beban

Putaran kelajuan dapat dikenalpasti dengan menggunakan punat
tekan kawalan penambahan (6) atau punat luaran (26) ianya konsisten.
Beban pada mesin elektrik yang sedang diuji akan dinilai dari segi ciri-ciri
kelajuan atau cirri-ciri dayakilas. Ciri-ciri dayakilas dan ciri-ciri kelajuan akan
direkodkan dengan menekan punat tekan START (8)

B – ciri-ciri run-up

Putaran kelajuan dapat dikenalpasti dengan menggunakan punat
tekan kawalan penambahan (6) atau punat tekan luaran (26) ianya
konsisten. Beban pada mesin elektrik yang sedang diuji akan dinilai dari segi
ciri-ciri kelajuan atau ciri-ciri dayakilas.Ciri-ciri dayakilas dan ciri-ciri kelajuan
akan direkodkan dengan menekan punat tekan.

C – kawalan automatic dayakilas (kawalan dayakilas)

Dayakilas dapat dikenalpasti dengan menggunakan punat tekan
kawalan penambahan (6) atau punat tekan luaran (26), ianya konsisten.
Beban pada mesin elektrik yang sedang diuji dioperasikan pada nilai beban
yang tetap.

4.1.11. Paparan 4 sukuan

SUKUAN JENIS BEBAN ARAH PUTARAN
Sukuan pertama pengoperasian motor arah ikut jam
Sukuan kedua pengoperasian penjana arah lawan jam
Sukuan ketiga pengoperasian motor arah lawan jam
Sukuan keempat pengoperasian penjana arah ikut jam

4.1.12. Pengantaramuka berangkaian pc (SERIAL PC)

Pengantaramuka ini diasingkan secara elektrik, keluarannya adalah
kelajuan, arus dan dayakilas daripada mesin pendulum 3 fasa 0.1/0.3. Jika
soket (17) dan soket (18) disambungkan, had arus dan voltan bekalan yang
digunakan oleh mesin dipindahkan.Kawalan daripada unit kawalan juga
boleh dibawa keluar menggunakan software CBM10V3.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 21

4.1.13. Pengantaramuka berangkaian control unit
Sambungan boleh digunakan daripada unit kawalan ciri-ciri PWM.

4.1.14. Masukan kelajuan digital (TACHO IN)
Masukan untuk penyambungan dari penambahan tacho generator

4.1.15. Keluaran kelajuan digital (TACHO OUT)
Signal daripada tacho generator disambungkan kepada TACHO IN

4.1.16. Masukan kelajuan analog (TACHO)

4.1.17. Masukan untuk pengukuran had arus daripada mesin yang sedang diuji.

4.1.18. Masukan untuk pengukuran voltan yang sedang diuji

4.1.19. Keluaran kelajuan analog

4.1.20. Keluaran dayakilas analog (M out)

4.1.21. Keluaran PEN-LIFT

4.1.22. Alarm pengawalan untuk suhu daripada motor yang sedang diuji
(ALARM)

Masukan ini disambungkan kepada sambungan termal dari mesin
elektrik yang sedang diuji. Penyambungan ini digunakan untuk memastikan
kawalan pada keadaan tanpa beban lebihan untuk mesin elektrik yang
sedang diuji.

4.1.23. Pesanan kesalahan lebihan suhu TEMP ALARM

4.1.24. Punat tekan RESET

4.1.25. Suis INTERNAL ./ EXTERNAL

4.1.26. Masukan kawalan luaran (EXTERNAL)

4.1.27. Soket penyambungan untuk control unit

4.1.28. Masukan daya kilas ( M in )

Masukan ini disambungkan kepada keluaran dayakilas pada mesin
elektrik 3 fasa.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 22

Latihan

Jawab semua soalan yang dibawah
1.Terangkan fungsi atau kegunaan multimeter?
2.Nyatakan empat ruang pengukuran yang terdapat dalam sesebuah multimeter?

3.Nyatakan bahagian- bahagian Utama bagi sesebuah multimeter analog?

4.Mengapakah pelarasan 0 Ohm perlu dilakukan sebelum pengukuran nilai rintangan
dilakukan?

5.Apakah tujuan pemilih julat di setkan pada nilai yang besar sebelum pengukuran
voltan dan arus di lakukan?

6.Apakah yang menyebabkan pesongan songsang belaku pada meter?

7.Apakah yang perlu dilakukan bagi memastikan bacaan yang di tunjukkan oleh jarum
penunjuk boleh diambil sebagai nilai sebenar ukuran sesuatu unit?

8. Terangkan fungsi atau kegunaan fungtion generator?
9.Lukiskan dan nyatakan tiga jenis bentuk gelombang yang standard bagi function

generator ?

10.Nyatakan bahagian- bahagian Utama bagi sesebuah function generator?

11. Rekaan tiub yang digunakan untuk osiloskop berlainan dengan tiub Televisyen
kerana sistempermesongan osiloskop menggunakan pesongan
__________________ manakala televisyen menggunakan sistem pesongan
elektromagnet.

12. Apakah kegunaan paksi-X dan paksi-Y

a.Paksi-X : _______________________________________________________________

b.Paksi-Y : _______________________________________________________________

13.Terangkan fungsi atau kegunaan tacho generator?

14.Lukiskan dan nyatakan tiga jenis bentuk gelombang keluaran yang standard bagi
tacho generator ?

15.Nyatakan bahagian- bahagian Utama bagi sesebuah tacho generator? Nyatakan
paparan 4 sukuan beserta jenis beban dan arah putaran.

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 23

RUJUKAN :
1.Basic Electronics Van Valkanburgh, Nooger & Neville. Muka surat 30 – 35 990.

2. Asas Elektronik Prof. Madya Salwani Daud Muka surat 23 – 30

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 24

KERTAS
PENERANGAN

MODUL 2

B05-01-02 ELECTRONIC FUNDAMENTAL

B05-01-01-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 25

GROUP CLUSTERING MODULE 2

B05-01-02-LE1 TEST OF PASSIVE COMPONENT
7.01 Test of Passive Component

B05-01-02-LE2 CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF SYSTEM
3.01 Confirm Match of actual Power Supply to rating of System

B05-01-02-LE3 TEST OF ACTIVE COMPONENT
7.02 Test of Active Component

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 26
PINDAAN : 0 MUKASURAT 26

INSTITUSI LATIHAN
JABATAN TENAGA MANUSIA
KEMENTERIAN SUMBER MANUSIA

MALAYSIA

KERTAS PENERANGAN

KOD DAN NAMA B05 TEKNOLOGI ELEKTRONIK INDUSTRI
KURSUS

KOD DAN NAMA B05-01-02 ELECTRONIC FUNDAMENTAL
MODUL

PENGALAMAN LE1 TEST OF PASSIVE COMPONENT
PEMBELAJARAN

NO. TUGASAN 7.01 TEST OF PASSIVE COMPONENT
BERKAITAN

TEST OF PASSIVE/ACTIVE COMPONENT AND COMFIRM MATCH OF

ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF SYSTEM USING

OBJEKTIF MULTIMETER, FUNCTION GENERATOR,
PRESTASI
AKHIRAN (TPO) CAPASITANCE/INDUCTANCE METER, IC TESTER AND ETC. SO

THAT THE COMPONENT IS INDENTIFIED, MEASURED AND

CONDITION DETERMINED FOR FUNCTIONALITY ACCORDING TO

STANDARD SPECIFICATION.

OBJEKTIF DIAKHIR PEMBELAJARAN PELAJAR MESTI BOLEH :-
MEMBOLEH (EO)
TEST OF PASSIVE COMPONENT USING MULTIMETER, FUNCTION
GENERATOR, CAPASITANCE/INDUCTANCE METER ETC. SO THAT
THE COMPONENT IS INDENTIFIED, MEASURED AND CONDITION
DETERMINED FOR FUNCTIONALITY

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 27
PINDAAN : 0 MUKASURAT 27

1. TEST OF PASSIVE COMPONENT

Kertas penerangan ini adalah bertujuan untuk menerangkan kepada prinsip elektrik.
Pengetahuan dalam prinsip elektrik adalah sangat penting bagi seseorang yang ingin
mempelajari segala pekerjaan dan perjalanan sesuatu alat elektronik. Segala kaitan yang
berhubung dengan elektrik dan elektronik mempunyai unit-unit, sukatan-sukatan dan lain-lain
hal yang berkaitan dengannya.

1.1. PENGENALAN KEPADA ASAS ELEKTRIK

1.1.1. JIRIM

Sebarang benda yang boleh dilihat atau digunakan. Ia mempunyai berat dan
boleh mengisi ruang kosong. Terbahagi kepada tiga kumpulan:-

• Pepejal - contoh:- kayu, besi, kaca dan lain-lain.
• Cecair - contoh:- air, minyak, petrol dan lain-lain.
• Gas - contoh :- oksigen, hydrogen dan lain-lain.

1.1.2. UNSUR

Semua benda-benda (jirim) terjadi daripada satu atau beberapa unsur. Oleh
itu unsur ialah bahan asas yang menjadikan sesuatu benda. Dianggarkan lebih
100 jenis unsur yang telah diketahui terdapat di permukaan bumi. 92 jenis telah
sedia ada dan bakinya dicipta oleh manusia. Contoh:- Hidrogen, Aluminium,
Karbon dan lain-lain.

1.1.3. SEBATIAN

Jika sesuatu unsur disebatikan atau dicampurkan dengan jenis unsur yang
lain, hasil percampuran ini dinamakan sebatian, mempunyai sifat yang berlainan
dengan unsur asal yang belum disebatikan. Contoh :- Unsur gas hydrogen
disebatikan dengan unsur gas oksigen, hasilnya ialah ujud sebatian air (H + O2 =
H2O)

1.1.4. MOLEKUL

Jika dipecahkan atau dikecilkan sesuatu bahan sebatian hingga menjadi
paling halus dan tidak dapat dikecilkan lagi, tetapi jika dipecahkan dan dikecilkan
juga ia akan bertukar menjadi unsur.

1.1.5. ATOM

Ia merupakan unsur-unsur yang terkecil sekali dan ujud dalam semua benda
atau bahan di persekitaran kita. Contoh:- air, jika dikecilkan menjadi halus, ia
bertukar menjadi molekul air, jika molekul air dikecilkan lagi ia bertukar menjadi
unsur dan jika unsur ini dikecilkan lagi ia menjadi atom.

1.1.6. PEMBENTUKAN ATOM

Setiap atom mempunyai tiga zarah halus yang ada kaitannya dengan arus
elektrik. Jenis-jenis zarah tersebut ialah elektron, proton dan neutron. Proton dan
neutron terletak di pusat tengah sesuatu atom. Pusat tengah ini dinamakan
nukleus. Elektron pula terletak di luar nukleus. Elektron-elektron ini sentiasa

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 28
PINDAAN : 0 MUKASURAT 28

bergerak mengelilingi nukleus seperti bumi mengelilingi matahari mengikut
orbitnya.

1.1.7. PROTON

Proton mempunyai bentuk yang lebih kecil daripada elektron iaitu satu
pertiga lebih kecil daripada garis pusat elektron. Ia mempunyai 1840 kali lebih
berat daripada elektron. Bilangan proton di dalam sesuatu atom bergantung
kepada jenis sesuatu atom. Proton-proton ini terlalu sukar untuk dikeluarkan
daripada atomnya. Proton mempunyai cas positif elektrik.

1.1.8. ELEKTRON

Elektron mempunyai bentuk atau saiz yang lebih besar daripada proton, ia
ringan daripada proton. Banyaknya bilangan electron di dalam sesuatu atom
bergantung kepada jenis atom tersebut. Bilangan elektron di dalam satu atom
sama banyak dengan proton. Elektron mempunyai cas negatif elektrik dan ia
mudah terkeluar dari atomnya jika ada kuasa atau tenaga yang tertentu
menolaknya. Contoh :- Atom hidrogen mempunyai satu elektron, atom karbon
mempunyai lapan elektron dan atom tembaga mempunyai 29 elektron.

1.1.9. NEUTRON

Walaupun neutron juga satu zarah di dalam atom. Ia tidak mempunyai
sebarang cas.

Contoh susunan atom Karbon ++ Elektron
6 elektron (-) + Nukleus
6 protom (+)
6 neutron (0)

Proton

Rajah 1.1.9 Susunan atom karbon

1.1.10. DAYA ELEKTRIK DALAM ATOM

Elektron-elektron tertumpu kepada orbitnya melawan tarikan emparan
melalui daya tarikan elektrik antara proton dalam nukleus dan elektron yang
beredar. Daya elektron menarik elektron-elektron ke arah nukleus manakala daya
emparan menarik elektron-elektron keluar jauh dari nucleus. Oleh kerana kedua-
dua daya ini seimbang, elektron tidak meninggalkan atom atau bersekutu dengan
nuklues. Daya elektrik dalam atom adalah mustahak jika tidak atom ini akan
bersepai.

1.1.11. ELEKTRONIK TERIKAT

Dalam keadaan biasa, daya tarikan di antara proton dalam nuklues dan
elektron bersiarah dalam atom bukan logam adalah cukup kuat untuk kekalkan
semua elektron dalam struktur atom. Elektron-elektron yang beredar dalam orbit
yang dekat kepada nuklues dan yang beredar jauh dari pusat atom adalah “terikat”
kepada atom. Bahan bukan logam terdiri dari atom-atom yang mana bilangan
proton dan elektronnya sama banyak dikenali sebagai atom “neutral-berelektrik”.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 29
PINDAAN : 0 MUKASURAT 29

1.1.12. ELEKTRON BEBAS DALAM LOGAM

Proton dalam nuklues atom suatu logam mengikat semua elektron normal
kecuali satu dari elektron bersiarah. Contoh :- atom tembaga. Orbit yang terjauh
sekali dari nukleus diduduki oleh elektron. Pada satu ketika dalam laluan
peredarannya, elektron berada dekat dengan nukleus. Pada suatu ketika yang
lain, elektron adalah jauh dari nukleus. Bila kedudukannya jauh dari nukleu\s, ia
dibebaskan keluar sebab daya tarikan tidak cukup kuat untuk mengekalkannya
dalam orbit. Elektron yang bebas dikenali sebagai “Elektron Bebas”. Tiap-tiap
atom yang ia kehilangan satu elektron mempunyai cas positif yang lebih dari satu
proton. Atom-atom ini dipanggil “Ion Positif”.

1.1.13. KONSEP MENGECAS CARA MODEN

Empat jenis bahan bukan logam yang digunakan dalam ujikaji Franklin telah
memperolehi cas sebab electron-elektron terkeluar dari atom-atom permukaan
dari satu bahan dipindahkan ke atom-atom permukaan yang lagi satu, semasa
proses menggesek. Atom-atom dari bahan pepejal dalam semua keadaan dan
kegunaan adalah terikat kepada tempatnya.

i. Mengecas melalui sentuhan
ii. Mengecas melalui aruhan

MENGECAS MELALUI SENTUHAN
Ia dilakukan ke atas logam kerana kaedah ini adalah lebih baik bagi tujuan
mengecas. Contoh:- Gunakan batang damar bercas negatif dan sekeping jalur
aluminiam kecil yang bersifat neutral, jalur aluminiam ini diikat dengan benang
sutera. Sentuhan dibuat di antara batang damar dengan jalur aluminiam.
Beberapa elektron akan meninggalkan batang damar dan menuju ke jalur
aluminiam. Batang damar akan mempunyai cas negatif yang kurang. Elektron-
elektron yang dipindahkan kepada aluminiam akan mengagihkan sesama sendiri
dengan sekata ke seluruh permukaan jalur.

MENGECAS MELALUI ARUHAN
Batang aluminiam tanpa cas yang diikat dengan benang sutera dan batang
damar yang bercas negatif digunakan, dimana batang damar akan mempengaruhi
elektron-elektron bebas yang ada dalam aluminiam, bertindak merentasi ruang
yang memisahkan kedua-dua batang tersebut.

1.1.14. MENDISCAS OBJEK YANG TERCAS

Jika kedua-dua objek mempunyai cas yang berlainan sama banyak
bilangannya, semua elektron yang sepadan dengan cas negatif kepada badan
yang bercas positif dimana elektron-elektron ini akan meneutralkan cas positif.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 30
PINDAAN : 0 MUKASURAT 30

MENDISCAS MELALUI DAWAI

Tindakan mendiscas dua objek yang bercas melalui sentuhan terus adalah
mudah. Contoh :- Objek A yang bercas negatif mengandungi lebihan
elektron bebas. Objek B yang bercas positif mengandungi kekurangan
elektron bebas. Apabila dawai tembaga menyambung A dan B, lebihan
elektron bebas pada A yang mengandungi lebihan electron bebas menolak
electron-elektron bebas dalam dawai. Dawai itu akan menjadi satu laluan.
Elektron bebas dalam dawai akan melakukan daya tarikan. Ketika elektron
yang lebih meninggalkan A, jumlah cas negatif berkurangan, ketika elektron-
elektron ini pergi ke B, jumlah cas positif berkurangan. Kedua-dua objek ini
telah didiscaskan sepenuhnya dan tidak ada pengaliran berlaku pada kedua-
dua objek melalui dawai. Pengaliran electron melalui dawai adalah
pengaliran sehala iaitu dari negatif ke positif.

1.1.15. MENUNJUKKAN KONSEP MEDAN ELEKTRIK

Proses mengecas adalah bererti menyimpan tenaga elektrik. Ruang di
antara dan disekeliling objek tercas dipenuhi dengan tenaga elektrik iaitu tenaga
medan elektrik yang bersekutu dengan cas yang terdapat pada objek. Tenaga ini
boleh membuat kerja. Contoh:- Ada dua jalur logam yang neutral elektriknya
terletak selari dan disimenkan ke atas sekeping kaca. Taburkan serbuk besi ke
atas kepingan kaca, gerakan kepingan kaca didapati serbuk besi berada dalam
keadaan bertaburan. Ini bererti tidak ada apa-apa berlaku. Buang serbuk besi,
letakkan satu plat logam yang kuat cas negatif dan satu lagi cas positif. Taburkan
serbuk besi di atas kepingan kaca, didapati satu corak garisan di antara jalur-jalur
disekelilingnya. Ini beermakna ada asesuatu berlaku. Corak garisan ini
menunjukkan medan elektrik dan tenaga elektrik yang membentukkan medan ini
bertindak ke atas serbuk besi dan membariskan serbuk-serbuk tersebut. Daya
yang dikeluarkan adalah daya sawat.

1.1.16. URAT DAYA ELEKTRIK

Serbuk besi yang ditindakkan oleh tenaga dalam medan elektrik
membariskan serbuk besi di sepanjang urat-urat tenaga. Setiap electron dan
proton mempunyai medan elektrik. Medan elektrik terdapat disekeliling cas.
Garisan-garisan lurus yang memancar keluar ke semua arah dan bahagian tenaga
cas dikenali sebagai urat dayaa elektrik/urat daya. Ia mempunyai arah tindakan
juga mengeluarkan daya mengikut arah yang ditunjukkan. Cas positif
menunjukkan arah keluar dan menuju ke electron. Sifat urat daya ini ialah urat-urat
yang mara ke arah yang sama akan menolak satu sama lain. Sifat yang ketiga
ialah urat daya yang menghubungkan cas-cas yang berlainan bersifat seperti
gelang getah. Ini bermakna cas yang sama menolak dan cas yang berlainan akan
menarik.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 31
PINDAAN : 0 MUKASURAT 31

Garis elektrik bergerak + Garis elektrik
keluar secara jejari bergerak ke dalam
secara jejari
daripada titik positif
daripada cas negatif

+

Urat elektrik disekeliling cas yang berlainan

Urat elektrik disekeliling cas yang sama

Rajah 1.1.16 Urat Daya Elektrik

1.1.17. TENAGA KEUPAYAAN DAN TENAGA KINETIK

Keupayaan ialah ringkasan perkataan tenaga upayaan iaitu tenaga yang
bersekutu dengan kedudukan. Contoh:- Satu benda yang beratnya 5 paun
terletak di atas sekeping kaca dan ia terletak di atas meja. Angkat benda berat ini
keatas iaitu lebih kurang 6 kaki jaraknya dari kepingan kaca ini, kemudian jatuhkan
benda berat ini keatas kepingan kaca. Kepingan kaca akan berkecai. Tenaga yang
memecahkan kaca diperolehi dari benda berat yang diangkat dengan melawan
tarikan graviti bumi. Tenaga keupayaan diperolehi sewaktu mengangkat benda
berat. Bila dijatuhkan benda berat tersebut, ini bermakna tenaga keupayaan telah
bertukar ketenaga kinetik/tenaga gerakan. Bila elektron bebas dialihkan dari satu
objek dengan cara mengecas dan pindahkan elektron-elektron ini kepada satu
objek yang lain. Pemindahan elektron-elektron memerlukan tenaga untuk
menentang samada daya tolakan dari daya lain elektron bebas. Elektron-elektron
yang dipindahkan ini telah memperolehi tenaga keupayaan. Jika disusun semua
elektron-elektron yang dipindahkan ini ke tempat asalnya tenaga keupayaan akan
bertukar kepada tenaga kinetik menyebabkan cas-cas yang bergerak boleh
membuat kerja.

1.1.18. BEZAUPAYAAN

Bezaupayaan ialah suatu keadaan yang menentukan kecenderungan
elektron-elektron bebas bergerak dari suatu tempat ke tempat yang lain. Bila
dikumpulkan lebihan elektron bebas pada suatu objek dan ujudkan pada objek
lain, ini bermakna kita telah ujudkan bezaupayaan antara dua objek bercas. Satu
laluan di antara kedua-dua objek ini ialah elektron-elektron bebas akan bergerak
dari jalur negatif ke positif.

1.1.19. ELEKTRON BEBAS BERGERAK

Atom-atom yang kekurangan elektron (ion positif) melakukan gerakan ulang-
alik dalam jarak yang terhad dalam tiap-tiap kedudukan yang tetap. Pada semua
arah bilangan yang sama banyak bergerak ke satu arah dengan yang beergerak
ke arah bertentangan. Bila melakukan gerakan ini, electron bebas masuk dan
melanggar satu sama lain. Gerakan ini tidak tentu arah. Untuk mendapatkan arus
elektrik gerakan tersebut perlu dikawal. Gunakan seutas dawai untuk
menyambungkan kedua-dua jalur logam yang bercas dengan elektrik berlainan.
Arah pengaliran elektron ialah dari jalur negatif ke jalur positif. Pergerakan ini
terkawal.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 32
PINDAAN : 0 MUKASURAT 32

1.1.20. PENGALIR

Nama yang diberikan kepada kumpulan objek yang luas dimana jumlah arus
elektrik yang mengalir dalam keadaan biasa. Kebanyakan pengalir terdiri daripada
logam. Emas/perak adalah yang terbaik, tembaga kedua terbaik dan nikrom tidak
begitu baik.

1.1.21. PENEBAT

Kumpulan khas bahan-bahan yang membekalkan laluan yang tidak sesuai
untuk elektrik dibawah keadaan biasa. Fungsinya untuk menghalang pengaliran
arus. Bahan ini mengandungi sedikit elektron bebas, terdapat sedikit cas yang
boleh dihantarkan kesatu titik ke titik yang lain. Arus elektrik tidak boleh mengalir
dalam keadaan biasa. Nama lain bagi penebat ialah “dielektrik”. Contoh :- plastik,
kaca, mika kertas dan lain-lain.

1.1.22. SEPARUH PENGALIR

Kumpulan bahan yang bukan sebagai pengalir yang baik mahupun penebat
yang baik. Digunakan secara meluas iaitu silicon dan germanium. Elemen separuh
pengalir seperti Transistor, litar paduan (IC), LED dan sel solar yang
membolehkan pengembaraan angkasa dan perhubungan angkasa. Ia juga
membolehkan radio saku dan mesin kira-kira elektronik dibuat.

1.1.23.DAYA GERAK ELEKTRIK

Sesuatu punca yang mempunyai lebih cas negatfi dipanggil keupayaan
negatif, sementara yang mempunyai cas positif dipanggil berkeupayaan positif.
Tekanan tenaga elektrik diantara dua punca berlainan keupayaan dipanggil daya
gerak elektrik (d.g.e) dan dinilai dalam unit voltan (V).

1.1.24.ARUS ELEKTRIK

D.G.E dan bezaupaya akan menolak cas-cas yang sama dan menarik cas-
cas berlainan dari kekutupan yang sebaliknya. Dengan itu elektron/cas negatif
akan tertolak dari punca negatif dan pergi /tertarik kepunca positif. Pergerakan
cas-cas negatif ini dipanggil “aliran electron /arus elektrik”.

1.1.25. KESAN ARUS ELEKTRIK

Walaupun arus elektrik tidak kelihatan, kewujudannya boleh dikesan.
Semakin banyak jumlah arus, semakin besar pula kesannya.

1.1.26. Kesan Haba

Bila arus elektrik mengalir melalui satu pengalir, ia menaikkan suhu badan.
Habanya mungkin terlalu panas dan boleh meleburkan logam. Contoh:- Fius

1.1.27. Kesan magnetic

Setiap pengalir yang membenarkan arus mengalir dikelilingi pada semua
dikenali sebagai medan magnetik. Asal medan ini adalah dari elektron yang
bergerak dan keamatan medan ini bergantung kepada kekuatan arus.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 33
PINDAAN : 0 MUKASURAT 33

1.1.28. Kesan kimia

Laluan arus elektrik melalui berbagai bendalir boleh menyebabkan
pemecahan bendalir kepada unsur atomnya. Arus elektrik yang mengalir didalam
asid dimana logam tertentu dicelupkan boleh menyebabkan penguraian logam itu,
ini adalah asas menyadur secara elektrik.

• Kesan geseran

• Kesan cahaya

• Kesan tekanan

1.1.29. DUA JENIS PENGALIRAN ARUS
• Dari punca negatif ke punca positif dipanggil “electron current flow”

• Dari punca positif ke punca negatif dipanggil “conventional current flow”

1.1.30. COULOMB ( C ) – unit bagi cas.

Satu jenis cas yang berkumpul sebanyak 6.28 x 10 18 pada suatu tempat,
mempunyai tenaga elektrik sebanyak satu coulomb atau 1 coulomb = 1 ampiar x 1
saat. / Q = I x t

1.1.31. UNIT VOLTAN ( VOLT )

1 Volt = 1,000mV = 1 coulomb
1 KV = 1,000 V / 103 V / 106 mV
1 MV = 1,000,000 V / 106

1 volt bermakna 1 joule tenaga kerja yang dihasilkan oleh 1 coulomb cas.

1.1.32. UNIT AMPERE ( A)
1 Ampere = 1 coulomb cas mengalir melaui 1 titik dalam masa 1 saat
1 A = 1,000 mA ( 103 mA) = 1,000,000 µA
1 mA = 1,000 µA

1.1.33. LITAR ELEKTRIK

Elektrik boleh membuat kerja melalui penggunaan litar elektrik. Ia adalah
gabungan komponen elektrik yang terkawal, membenarkan fungsi tertentu ntuk
dilaksanakan. Semua litar elektrik mengandungi:-

Punca voltan

• Beban

Salurkan voltan ke komponen, arus akan mengalir melaluinya. Beban ini
mungkin sebuah lampu, pembakar roti, motor elektrik, loceng atau sebarang alat
yang dikendalikan oleh voltan.

• Pengalir

Sambungan antara punca voltan dan beban pengalir yang menyambungkan
beban dengan sumber voltan adalah dawai tembaga. Dalam litar elektrik lengkap,

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 34
PINDAAN : 0 MUKASURAT 34

terdapat satu laluan yang lengkap bagi pengaliran arus, pengalir dari punca negatif
sumber voltan kepada beban dan pengalir “balik” dari beban positif bekalan.
Sumber voltan dirujuk sebagai “penjana kuasa.”

mentol

+- Sumber beban
Sumber voltan voltan Rajah skematik

Rajah 1.1.33

1.2. PENGENALAN KEPADA RESISTOR (PERINTANG)

Resistor merupakan komponen yang paling ringkas dan banyak digunakan dalam
pemasangan elektrik dan elektronik. Secara am Resistor digunakan untuk kawalan arus
dan penyusut voltan, misalnya untuk lampu pandu, pemula motor pemutar berbelit,
kawalan kelajuan motor serta pembahagi voltan atau arus dalam meter analog dan litar-
litar elektronik.

1.2.1. RESISTOR (PERINTANG)

Resistor ialah komponen yang menghadkan pengaliran arus dalam litar. Ia
juga menghasilkan susutan voltan dan melesapkan tenaga elektrik.1 Ohm (Ω)
ditakrifkan sebagai rintangan suatu pengalir jika arus 1 Ampere (A) mengalir
melaluinya apabila beza keupayaannya 1 Volt (V). [1Ω = 1V/1A].Resistor sejenis
komponen pasif yang kerap digunakan dalam litar di samping komponen-
komponen lain. Mempunyai dua punca sambungan luar dan boleh didapati dalam
pelbagai bentuk dan saiz. Dua ciri untuk Resistor ialah :

i ) Rintangan

ii ) Kadar kuasa

Resistor digunakan untuk mengawal atau menghadkan pengaliran arus
dalam litar. Dua kesan yang terjadi apabila arus melalui Resistor ialah :

i ) Haba dihasilkan

ii ) Voltan susut merentasinya

1.2.2. RESISTANCE (RINTANGAN)

Rintangan mempunyai perubahan yang berkadar terus dengan panjang
pangalir (R ∝ l). Ini bermakna, semakin panjang pengalir, maka semakin tinggi
rintangannya. Rintangan mempunyai perubahan yang berkadar songsang dengan
luas keratan permukaan pengalir. Rintangan juga berubah mengikut perubahan
suhu pengalir; mempunyai kadar perubahan terus dalam lingkungan suhu tertentu.
Ini bermakna, rintangan tinggi apabila suhu tinggi bagi suatu bahan pengalir.
Apabila had ketahanan pengalir tidak dapat menahan suhu yang lebih tinggi,
pengalir tersebut akan putus atau binasa. Oleh kerana rintangan bersiri adalah
jumlah rintangan-rintangan yang berasingan, rintangan satu dawai yang
mempunyai keratan lintangnya sekata adalah berkadar terus dengan panjang.

R∝l/A

R = P l di mana ; R = rintangan

A A = luas permukaan pengalir

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 35
PINDAAN : 0 MUKASURAT 35

l = panjang atau jarak pengalir
P=pemalar atau angkatap yang bergantung kepada bahan pengalir yang
dikenali sebagai kerintangan (resistivity)

Faktor-faktor Yang mempengaruhi Rintangan Sesuatu Pengalir Ialah:-
• Panjang di antara dua titik – lebih panjang lebih berintangan
• Tebal atau luas permukaan – lebih tebal berintangan rendah
• Bahan pengalir tersebut dibuat
• Suhu – rintangan tinggi apabila suhu tinggi. Rintangan tidak berubah jika

suhu tetap.

Kesan Suhu Pada Rintangan
Rintangan bagi pengalir yang tulin bertambah dengan kenaikan suhu.
Rt = Ro ( 1 + ∝t) di mana ;
Rt = rintangan di suhu berkenaan
Ro = rintangan bahan pada suhu 00C
l = nilai factor tetap
∝ = angkali suhu
t = perbezaan suhu dari 00C

Contoh : Satu gelung wayar dengan nilai rintangannya 400Ω di suhu 00C.
Kirakan rintangan barunya apabila suhu menjadi 1000C di mana angkali suhu
badan 0.0040C.

Rt = Ro ( 1 + ∝t)
= 400Ω (1 + 0.0040C x 1000C)
= 560 Ω

1.2.3. KADARAN KUASA (POWER RATING)

Kadaran kuasa bagi satu Resistor ialah suatu ukuran kebolehannya
melesapkan haba apabila arus mengalir (I2R). Kadaran kuasa dinyatakan dalam
unit Watt. Kepanasan yang berlebihan boleh menyebabkan suatu Resistor itu
terbakar atau bagi Resistor karbon boleh menyebabkan rintangannya meningkat
melebihi had terima yang normal. Secara praktik, dalam keadaan biasa suatu
faktor keselamatan yang sekurang-kurangnya 100% mestilah dibekalkan apabila
suatu Resistor dipilih untuk digunakan dalam suatu litar. Selain dari nilai rintangan
dan tolerance pada Resistor, power rating adalah satu perkara yang penting.
Power rating dipilih dengan teliti kerana Resistor yang mempunyai kuasa rendah
mungkin terbakar dan menyebabkan litar rosak. Ini disebabkan arus yang tinggi
melaluinya. Saiz dan berat Resistor adalah perkara yang menentukan power
rating. Bila power rating kecil, saiz Resistor juga kecil dan Resistor yang bersaiz
besar mempunyai kadar kuasa yang tinggi. Voltan Maksima untuk Resistor karbon
ialah seperti di bawah :-

• 500 V untuk kadar 1 watt

• 250 V untuk kadar kuasa ¼ watt

• 150 V untuk kadar kuasa 1/8 watt

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 36
PINDAAN : 0 MUKASURAT 36

Kuasa Lesapan (Dissipated) Dalam Resistor

Kuasa ini hilang sebagai haba dalam Resistor. Power dilesapkan oleh
Resistor bersamaan dengan keluaran arus yang menerusi Resistor darab
dengan susutan voltan melintangi Resistor. Perhubungan ini diringkaskan
sebagai:-

P = VI atau P = I2R atau P = V2R
di mana; P = lesapan kuasa oleh Resistor dalam watt
V = susutan voltan melintangi Resistor dalam voltan
I = arus melalui Resistor dalam ampere

1.2.4. RESISTOR TETAP (FIXED RESISTOR)

Empat perkara penting yang perlu diambil kira apabila memilih Resistor ialah
nilai Resistor, had terima, kadar kuasa dan kestabilan. Nilai Resistor didapati
daripada kod warna atau kod bercetak pada Resistor tersebut dan disebut sebagai
nilai namaan (nilai terkadar). Had terima ialah nilai kelegaan bagi nilai sebenar.
Jika satu Resistor dengan nilai namaan sebanyak 100 Ω dan had terima 10 %,
Resistor tersebut mempunyai nilai sebenar antara 90 Ω dan 110 Ω.. Lebih kecil
nilai had terima maka lebih tepat bacaan nilai Resistor. Kadar kuasa ialah kuasa
maksimum yang boleh diterima oleh Resistor tanpa mengalami kerosakan. Jika
kadar kuasa dilampaui, Resistor akan rosak disebabkan oleh haba yang
berlebihan. Saiz fizikal sesuatu Resistor biasanya berkait rapat dengan kadar
kuasa. Kestabilan ialah keupayaan sesuatu Resistor untuk mengekalkan nilai
rintangan walaupun suhu sekitar berubah dan umur Resistor bertambah.

Resistor Komposisi Karbon (Carbon Resistor)

Resistor Komposisi Karbon dibuat daripada campuran serbuk karbon dan
bahan penebat. Percampuran serbuk ini dimasukkan dan dibalut di dalam
bekas plastik. Kedua hujung plastik ditutup dengan bahan logam. Tutup
bahan logam ini pula disambung dengan dawai tembaga, tugas dawai
tembaga ini ialah sebagai penyambung komponen dengan komponen lain.
Nilai rintangan di dalam Resistor ini bergantung kepada percampuran di
antara kedua serbuk tersebut. Nilai rintangan biasanya di antara 1Ω - 20
MΩ. Resistor ini mempunyai kestabilan yang bermutu rendah dan
rintangannya berubah-ubah mengikut suhu dan beban kuasa yang lesap
adalah kecil.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 37
PINDAAN : 0 MUKASURAT 37

Rajah 1.2.4

Resistor Wayar Berlilit (Wire Wound)

Bahan pengalir yang mempunyai rintangan yang dinamakan Manganin.
Dawai Manganin ini dibelit pada penebat seperti Porcelin dan Simen. Lilitan
dawai ini disapu atau dilapik dengan bahan penebat seperti plastik atau
seramik. Kedua-dua hujung logam ini dilekat dengan tutup logam dan
dilekatkan pada satu dawai yang dipanggil punca/terminal. Punca ini
digunakan sebagai penyambung komponen dengan komponen yang lain.
Nilai rintangannya berubah mengikut berapa banyak lilitan dawai Manganin
di dalam Resistor tersebut. Oleh kerana Manganin memberi rintangan yang
paling sedikit kepada pengaliran arus elektrik, maka nilai rintangan untuk
Resistor ini kurang dari 1Ω. Pekali bagi suhu rintangan ini adalah rendah,
menjadikan rintangannya sentiasa malar dengan perubahan suhu. Oleh itu
Resistor wayar berlilit mempunyai ciri-ciri kestabilan yang paling baik.

Rajah 1.2.4

Resistor Saput Karbon (Carbon-Film Resistor)
Resistor Saput Karbon dibuat daripada karbon keras yang dimasukkan
dalam satu rod seramik. Rintangan yang diperlukan diperolehi melalui
pemotongan jejak-jejak lingkaran melalui saput tersebut. Kestabilan Resistor
ini lebih baik dari jenis komposisi karbon.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 38
PINDAAN : 0 MUKASURAT 38

Rajah 1.2.4

Resistor Saput Logam (Metal Film Resistor)
Resistor Saput Logam ini adalah gabungan ciri-ciri stabil jenis wayar berlilit
dengan jenis saput karbon yang diubahsuai dan dipermudahkan. Satu saput
nipis sebatian platinum-emas disalutkan ke atas tiub kaca atau plit. Nilai
rintangannya dilaras dengan mengukir jejak-jejak lingkaran melalui saput
tersebut.

Resistor Saput Simen (Cement Film Resistor)

Mempunyai lapisan karbon di atas substrate ceramic. Tujuannya adalah
untuk mendapatkan nilai rintangan yang lebih tepat dan kestabilan yang
tinggi.

1.2.5. RESISTOR BOLEH UBAH (VARIABLE RESISTOR) / RESISTOR BOLEH
LARAS (ADJUSTABLE RESISTOR)

Resistor boleh ubah ialah Resistor yang boleh diubah nilai rintangannya
dengan menggerakkan sesentuh di atas elemen Resistor. Resistor boleh ubah
digunakan pada litar yang memerlukan perubahan arus dan voltan.

Reostat
Reostat merupakan Resistor berubah yang mempunyai dua terminal.
Terminal ini digunakan untuk melaraskan nilai arus dalam sesuatu litar.
Disambung bersiri dengan beban dan punca bekalan.

Potentiometer (Meter Upaya)
Pontentiometer ialah suatu pembahagi voltan yang boleh berubah dengan
menggunakan tiga terminal. Pontentiometer digunakan dalam litar untuk
mendapatkan pembahagi voltan yang diperlukan oleh litar itu.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 39
PINDAAN : 0 MUKASURAT 39

Rajah 1.2.5
Preset
Rintangan dalam Resistor jenis ini boleh disetkan dari suatu nilai yang
dikehendaki hingga kepada kadar nilai rintangannya. Binaan luarnya lebih
kecil berbanding dengan Resistor boleh laras yang lain.

Rajah 1.2.5

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 40
PINDAAN : 0 MUKASURAT 40

1.2.6. SIMBOL RESISTOR a. Kepiawaian DIN b. Kepiawaian ASA

a. Kepiawaian DIN b. Kepiawaian ASA Simbol Reostat
Simbol Resistor Tetap

a. Kepiawaian DIN b. Kepiawaian ASA

Rajah 1.2.6 Simbol Pontentiometer dan Preset

Rajah 1.2.6 Bentuk Dan Binaan Resistor Tetap

1.2.7. RESISTOR KHAS (SPECIAL RESISTOR)
Resistor biasa seperti mana yang telah dibincangkan sebelum ini merupakan

peranti yang linear, iaitu nilai arus / voltan berubah sekadar dengan perubahan
rintangan. Walaubagaimanapun tidak semua jenis Resistor bersifat linear. Jenis
Resistor ini tergolong dalam jenis Resistor khas.

+I
R

-V + V

-I

Rajah 1.2.7 Ciri-Ciri Volt-Ampere Bagi Linear Resistor

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 41
PINDAAN : 0 MUKASURAT 41

Varistor / Voltage Dependent Resistor (VDR)

Varistor ialah peranti rintangan tidak lelurus. Rintangan varistor bergantung
kepada voltan yang dikenakan. Rajah di bawah menunjukkan simbol dan
lengkuk ciri Metal-Oxide Varistor. Ia menunjukkan varistor memberi nilai
rintangan yang tinggi di antara satu julat nilai – V dan + V. Metal-Oxide
Varistor biasanya digunakan untuk melindungi peralatan daripada voltan
lebihan (voltage surges).

+I

- V +V

-I
Rajah 1.2.7 Simbol Dan Lengkok Ciri Metal-Oxide Varistor

Thermistor

Thermistor ialah peranti rintangan tidak lelurus. Thermistor direka dengan
sifat-sifat yang amat sensitif terhadap perubahan suhu. Terdapat dua jenis
Thermistor iaitu “Negative Temperature Coefficient Resistor” di mana nilai
rintangan berkurangan apabila suhu meningkat dan digunakan dalam
peralatan sistem kawalan cuaca, sistem geganti, alat mengukur dan lain-lain.
“Positive Temperature Coefficient Resistor” pula digunakan di mana nilai
rintangan bertambah dengan pertambahan suhu yang digunakan pada litar
kawalan pemanas.

Rintangan, Ω

t°

Suhu, C
Rajah 1.2.7 (S) Simbol Dan Lengkok Rintangan-Suhu

1.2.8. KOD WARNA RESISTOR
Terdapat tiga cara dalam mengenali nilai-nilai rintangan pada satu-satu

Resistor iaitu:-
i. Kod Jalur Warna
ii. Kod Bercetak (Nombor Resistor)
iii. Kod “Body-End-Dot”

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 42
PINDAAN : 0 MUKASURAT 42

Kod Jalur Warna

Resistor jenis karbon dan filem logam mempunyai kod warna untuk
pengenalan nilainya. Ia adalah sejenis komponen pasif yang banyak
terdapat di dalam alat-alat seperti radio, kaset, televisyen, kamera video,
siren dan sebagainya. Terdapat 4 dan 5 jalur warna yang mempunyai nilai-
nilai tersendiri dan hasil gabungan warna-warna tersebut adalah nilai
Resistor sebenar. Dalam sistem ini warna adalah dalam bentuk jalur pada
badan Resistor. Bacaannya diambil dari hujung ke bahagian tengah. Pada
hujung Resistor memberikan digit pertama, jalur kedua ialah digit kedua,
jalur ketiga ialah pendarab dan jalur keempat ialah had terima (tolerance).

Warna Kedua : Warna Ketiga :
Nilai Angka Kedua Faktor Pendarab

Warna Pertama : Warna Keempat :
Nilai Angka Pertama Memberikan peratus
had-terima (jika ada)

WARNA JALUR 1 JALUR 2 JALUR 3 JALUR 4
Hitam (Black) 0 0 1 (100) -
Coklat (Brown) 1 1 10 (101)
Merah (Red) 2 2 1%
Jingga (Orange) 3 3 100 (102) 2%
Kuning (Yellow) 4 4 1000 (103) 3%
Hijau (Green) 5 5 10000 (104) 4%
6 6 100000 (105)
Biru (Blue) 7 7 1000000 (106) -
Unggu (Violet) 8 8 10000000 (107) -
Kelabu (Grey) 9 9 100000000 (108) -
Putih (White) - - 1000000000 (109) -
Emas (Gold) - - -
Perak (Silver) - - 0.1 –5 %
Tiada Warna (No Colour) 0.01 –10 %
–20 %
-

B05-01-02-LE1-IS Rajah 1.2.8 Jadual Kod Warna MUKASURAT 43
MUKASURAT 43
PINDAAN : 0
PINDAAN : 0