Elektronik-Industri-1-Kertas-Penerangan

bekalan elektrik di negara kita ialah 50 Hz. Di negara lain seperti Amerika Syarikat,
frekuensi 60 Hz digunakan.

Rajah 4 : Bentuk Gelombang Frekuensi 2 Hz

1.6.4. TEMPOH (T)

Tempoh untuk gelombang AU ialah masa bagi satu kitar lengkap. Unit
tempoh ialah saat. Jika nilai frekuensi ialah 2 Hz, bermakna dua kitar lengkap
berlaku dalam masa satu saat.

Kaitan antara tempoh dan frekuensi ialah :

T=1/f

Jadual berikut menunjukkan hubungan di antara f dan T serta unit yang
berkenaan.

Frekuensi (f) 1 Hz 1 MHz 1 GHz

Tempoh (T=1/f) 1s 1µs 1 ns

1.6.5. NILAI PUNCAK ATAU AMPLITUD

Nilai maksimum voltan atau arus daripada paras sifar dinamakan amplitud
atau nilai puncak gelombang AU. Rajah 1.6.5 menunjukkan gelombang sinus yang
mempunyai nilai puncak 3 V. Maka nilai amplitud untuk gelombang ini ialah 3V.

Rajah 1.6.5 : Nilai Puncak (VP) Dan Nilai Puncak Ke Puncak (VPP)

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 94
PINDAAN : 0 MUKASURAT 94

1.6.6. NILAI VOLTAN PUNCAK KE PUNCAK (VPP)
Nilai voltan puncak ke puncak ialah perbezaan antara nilai voltan maksimum

positif dengan nilai maksimum negatif bagi gelombang AU.

Dalam Rajah 1.6.5, nilai voltan puncak ke puncak ialah +3 - (-3) = 6 V.

1.6.7. NILAI PURATA
Rajah 1.6.7 menunjukkan gelombang sinus bentuk simetri. Nilai arus positif

sama dengan nilai arus negatif. Maka nilai purata arus untuk satu kitar ialah sifar.

1.6.8. NILAI PUNCA MIN KUASA DUA (pmkd)

Nilai punca min kuasa dua (pmkd) arus atau voltan AU ialah nilai arus
berkesan atau voltan berkesan yang boleh melesapkan haba pada kadar yang
sama seperti arus terus merentasi perintang tertentu.

Untuk gelombang sinus, nilai pmkd = 1 / √2 x nilai puncak

Nilai pmkd = 0.7 x nilai puncak

Contoh :
Jika voltan puncak bekalan AU ialah 340 V, hitungkan nilai voltan pmkd

Penyelesaian : = 340 V
Diberi : voltan puncak (Vp) = 0.7 x nilai puncak
Formula : nilai pmkd = 0.7 x 340 V = 238 V.
Oleh itu, voltan pmkd

1.6.9. LITAR AU

Suatu litar AU mengandungi punca voltan AU, pengalir, suis dan beban.
Rajah 1.6.9 menunjukkan satu contoh litar asas. Beban litar terdiri daripada
resistor, capacitor, inductor atau gabungan komponen tersebut.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 95
PINDAAN : 0 MUKASURAT 95

Punca + suis
Voltan _ Pengalir
Beban
Arus

Rajah 1.6.9 : Litar AU

1.6.10.LITAR PERINTANG (RESISTOR CIRCUIT)
Litar perintang seperti dalam Rajah 8 (a) ialah litar AU yang mengandungi

beban perintang sahaja. Bagi litar ini, arus IR dan voltan VR mencapai nilai
maksimum serentak seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 8 (b). Maka IR dan VR
adalah sefasa. Rajah 8 (c) menunjukkan rajah vektor IR dan VR.

Rajah 1.6.10 (a) Rajah 1.6.10 (b) Rajah 1.6.18 (c)

Rajah 1.6.10: Nilai Purata Untuk 1 Kitar Gelombang Sinus Simetri Ialah Sifar

1.6.11.LITAR PEMUAT (CAPACITOR CIRCUIT)

Apabila voltan AU dikenakan merentasi suatu pemuat, pemuat akan dicas
dan nyahcas dalam kitar positif dan kitar negatif seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 9. Dalam proses ini, elektron akan mengalir pergi dan balik antara plat
pemuat. Pengaliran elektron ini menghasilkan arus AU melalui pemuat.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 96
PINDAAN : 0 MUKASURAT 96

Rajah 1.6.11 : Proses pengecasan dan nyahcas pemuat yang menghasilkan arus melalui
pemuat

Sifat penentangan pemuat terhadap pengaliran arus AU dinamakan
regangan berkemuatan, (XC) dan boleh dihitung daripada formula :

XC = 1 / 2πfC

Apabila voltan V dikenakan merentasi pemuat yang mempunyai regangan XC
, maka

Arus yang mengalir melalui pemuat, IC = V / XC

Contoh :

Sebuah pemuat 1000 µF disambung pada punca AU 20 V 50 Hz. Hitungkan
arus yang mengalir Jika frekuensi punca diubah menjadi 1000 Hz. Apakah
kesannya terhadap arus ?

Penyelesaian :

Diberi : C = 1000 µF

= 1000 x 10-6F

F = 50 Hz

V = 20 V

Formula : XC = 1 / 2πfC
Oleh itu, regangan kemuatan :-

XC = 1 XC = 3.2 Ω
2π x 50 x 1000 x 10-6

Formula : IC = V / XC
Oleh itu, arus IC = 20 V / 3.2 Ω = 6.25 A
b) Apabila f = 1000 Hz

XC = 1 XC = 0.16 Ω

2π x 1000 x 1000 x 10-6

Oleh itu, arus IC = 20 V / 0.16 Ω = 125 A

Apabila nilai frekuensi dinaikkan, nilai arus yang mengalir dalam litar juga
dinaikkan. Bagi litar pemuat, arus mendahului voltan sebanyak 900. Sifat ini dapat
ditunjukkan dalam Rajah 1.6.11 (b) Graf dan 1.6.11(c) Rajah Vektor. Perhatikan
bahawa IC mencapai nilai puncaknya lebih awal berbanding dengan VC.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 97
PINDAAN : 0 MUKASURAT 97

Rajah 1.6.11 (a) Rajah 1.6.11 (b) Rajah 1.6.11 (c)

Rajah 1.6.11 : Arus (IC) mendahului voltan (VC) sebanyak 900

1.6.12.LITAR PEARUH (INDUCTOR CIRCUIT)

Apabila voltan AU dikenakan merentasi sebuah pearuh seperti dalam Rajah
11 (a), arus yang mengalir melaluinya selalu berubah-ubah dan medan magnet
yang berkaitan juga berubah-ubah.

Rajah 1.6.12 (a) Rajah 11 (b) Rajah 1.6.12 (c)

Rajah 1.6.12 : Arus (IL) mengekori voltan (VL) sebanyak 900

Ini menyebabkan dge sentiasa teraruh dalam pearuh dan menentang
pengaliran arus. Sifat penentangan pearuh terhadap pengaliran arus ulang-alik
dinamakan regangan beraruhan (XL). Nilai XL dapat dihitung daripada formula :

XL = 2πfL

Jika voltan V dikenakan merentasi sebuah pearuh yang mempunyai
regangan XL , maka,

Arus IL = V / XL

Contoh :

Sebuah gegelung mempunyai kearuhan 6 H disambung kepada punca AU
12 V, 50 Hz. Hitungkan arus yang mengalir dalam litar tersebut.

Penyelesaian :

Diberi : L=6H

F = 50 Hz

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 98
PINDAAN : 0 MUKASURAT 98

V = 12 V

Formula : XL = 2πfL
Oleh itu, regangan kearuhan XL = (2 π x 50 x 6) Ω = 1885 Ω

Formula : IL = V / XL

Oleh itu, arus IL = 12 V / 1885 Ω = 6.4 Ma

Dalam pearuh, arus IL sentiasa mengekori voltan VL dengan fasa 900.
Kejadian ini boleh ditunjukkan dalam Rajah 1.6.12 (b) Graf dan Rajah 1.6.12 (c)
Rajah Vektor. Petua yang berguna untuk mengingati hubungan fasa I dan V untuk
litar berkemuatan dan litar berkearuhan ialah perkataan CIVIL yang boleh
dipecahkan kepada CIV dan VIL. (Rajah 12).

C I VI L

Litar Arus Voltan Voltan Arus Litar
kemuatan mendahului kearuhan
mendahului

Rajah 1.6.12 : Petua mengingati hubungan fasa I dan V

Untuk litar berkemuatan (C), I mendahului voltan dengan fasa 900 dan untuk
litar berkearuhan (L), I mengekori V dengan fasa 900.

1.6.13.LITAR SIRI PERINTANG DENGAN PEMUAT (R - C)
Apabila suatu pemuat disambung bersiri dengan perintang dalam litar AU,

arus I merentasi pemuat mendahului voltan VC dengan sudut fasa 900. Untuk
perintang, I pula sefasa dengan VR. Rajah 1.6.13 (a) menunjukkan Rajah Vektor.

B05-01-02-LE1-IS Rajah 1.6.13 : Litar siri R – C MUKASURAT 99
Mengikut Teorem Pythagoras, jumlah voltan ialah MUKASURAT 99
V = √ ( VC2 + R2 )

PINDAAN : 0
PINDAAN : 0

V = √ ( IXC)2 + (IR)2
V = I √ (XC)2 + (R)2

Maka , I= V .
√ (XC)2 + (R)2

Nilai √ XC2 + R2 ialah nilai galangan litar siri perintang dan pemuat. Definisi
galangan ini ialah jumlah penentangan perintang dan pemuat terhadap arus dalam
litar AU. Simbol galangan ialah Z dan unitnya ialah Ohm.

Rajah 1.6.4 (b) Rajah Vektor juga menunjukkan bahawa arus I mendahului
voltan V dengan sudut fasa θ yang boleh hitung daripada formula :

Tan θ = VC = IXC = XC

VR IR R

1.6.14.LITAR SIRI PERINTANG DAN PEARUH (R – L)
Apabila pearuh disambung bersiri dengan perintang dalam litar AU, arus I

yang merentasi pearuh, mengikut voltan VL dengan sudut fasa 900 dan I sefasa
dengan voltan perintang VR , maka Rajah Vektor boleh dilakarkan seperti dalam
Rajah 1.6.14 (b).

(a) Rajah Litar (b) Rajah Vektor

Rajah 1.6.14 : Litar Siri R - L

Mengikut Teorem Pythagoras, jumlah voltan ialah

V = √ ( VL2 + R2 )
V = √ ( IXL)2 + (IR)2
V = I √ (XL2 + R2)

Maka , I= V .
√ (XL2 + R2)

Galangan Z untuk litar AU yang mengandungi R dan L ialah :
Z = √ (XL2 + R2)

Rajah 1.6.14 (b) Rajah Vektor juga menunjukkan bahawa arus I mengekor
voltan V dengan fasa θ yang boleh dihitung daripada formula :

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 100
PINDAAN : 0 MUKASURAT 100

Tan θ = VL = IXL = XL

VR IR R

1.6.15.LITAR SIRI PERINTANG, PEARUH DAN PEMUAT (R – C – L)

Litar AU bersiri yang paling kerap digunakan mengandungi ketiga-tiga
komponen R, L dan C seperti dalam litar penerima radio. Rajah Vektor dalam
Rajah 15 (b) menunjukkan bahawa VL mendahului VR dengan fasa 900 sementara
VC mengekori VR sebanyak 900 dan arus I sefara dangan VR.

Jika VL lebih besar daripada VC hasil VL – VC adalah sama arah dengan VL ;
maka daripada Teoerm Pythagoras untuk segitiga ODB, voltan bekalan sama
dengan

V = √ ( VL – VC )2 + VR2

Formula : VL = IXL ; VC = IXC dan VR = IR
Maka V = I √ ( XL - XC )2 + R2
V / I = √ ( XL - XC )2 + R2
dan Z = √ ( XL - XC )2 + R2

(a) Rajah Litar (b) Rajah Vektor

Rajah 1.615 : Litar Siri R – C - L

1.6.16.KUASA DALAM LITAR AU

Dalam litar AT, kuasa elektrik (P) yang diserap oleh beban didapati dengan
mendarapkan nilai arus (I) dan voltan (V). Dalam litar AU, kuasa yang diserap
hanya akan sama dengan pendarapan arus dan voltan jika kedua-dua vector arus
dan voltan adalah sama fasa. Biasanya, dalam litar AU terdapat regangan
berkemuatan atau berkearuhan yang menyebabkan perbezaan fasa.

Rajah 1.6.16 (a) menunjukkan litar siri AU yang mengandungi komponen R,
C dan L. Rajah 1.6.16 (b) menunjukkan voltan V mendahului vector arus I dengan

sudut θ. Vektor V boleh dileraikan kepada komponen tegak (V sin θ) dan

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 101
PINDAAN : 0 MUKASURAT 101

komponen ufuk (V kos θ) seperti dalam Rajah 16. Komponen tegak mendahului I
sementara komponen ufuk sefasa dengan I.

Rajah 1.6.16 (a) : Menceraikan Vektor Kepada Komponen Tegak Dan Komponen Ufuk

Komponen tegak juga dinamakan voltan regangan. Pendarapan voltan
regangan dengan arus menghasilkan kuasa regangan dengan arus menghasilkan
kuasa regangan yang berunit volt-ampere regangan (VAR). (Rajah 1.6.16)

Kuasa regangan = V sin θ x I

Rajah 1.6.16 (b) : Segitiga Kuasa

Komponen ufuk juga dinamakan voltan aktif. Pendarapan voltan aktif dengan
arus menghasilkan kuasa nyata yang berunit watt (W).

Kuasa nyata = V kos θ x I

Pendarapan voltan V dengan arus hanya menghasilkan kuasa ketara yang
berunit volt-ampere (VA)

Kuasa ketara = V x I

Hubungan antara kuasa tersebut adalah seperti dalam Rajah 17. Nisbah
kuasa nyata terhadap kuasa ketara ialah faktor kuasa.

Faktor kuasa = kuasa nyata.
kuasa ketara

= V kos θ I
VI

= kos θ

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 102
PINDAAN : 0 MUKASURAT 102

Faktor kuasa biasanya diberi dalam bentuk perpuluhan atau peratus
misalnya 80 %. Nilai maksimum factor kuasa ialah 1 atau 100 % apabila sudut θ
sama dengan sifar. Ketika ini, semua kuasa daripada bekalan dilesapkan dalam
beban kerana tiada kuasa regangan. Jika sudut fasa ialah 900, factor kuasa ialah
sifar. Jika komponen peraruh (L) atau pemuat (C) yang tulen disambung kepada
litar AU, kuasa nyata yang dilesapkan daripada bekalan AU ialah sifar. Komponen
tulen ini dinamakan sebagai komponen “tanpa watt”. Ini ialah kerana ia tidak
melesapkan kuasa daripada bekalan AU.

Contoh 1 :
Jika voltan bekalan ke sebuah bengkel ialah 415 V dan arus 60 A

mengekori voltan dengan sudut 300 ; hitungkan :

i. kuasa ketara
ii. kelesapan kuasa dalam beban
iii. factor kuasa
iv. kuasa regangan

Penyelesaian :
Diberi : V = 415 V, I = 60 A, θ = 300

i. Kuasa ketara= VI
= 60 A x 415 V
= 24.9 kVA

ii. Kelesapan kuasa = VI cos θ

= 60 A x (415 kos 300) V

= 21.6 kW

iii. Factor kuasa = kos θ
= kos 300

= 0.866

iv. Kuasa regangan= VI sin θ
= 60 A x (415 sin 300) V

= 12.45 kVAR

Contoh 2 :

Jika factor kuasa dalam contoh di atas bernilai 1, hitungkan
nilai kuasa yang dilesapkan oleh beban dalam litar tersebut.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 103
PINDAAN : 0 MUKASURAT 103

Penyelesaian : kos θ = 1
Jika factor kuasa, = kuasa ketara
Kelesapan kuasa = 24.9 kW.

1.6.17.PENAPIS (FILTER)

Satu kegunaan utama litar RC, RL dan RLC ialah untuk melulus atau
menahan sesuatu frekuensi melaluinya. Proses melulus atau menahan laluan ini
dinamakan penapisan. Terdapat tiga jenis penapis utama iaitu penapis laluan
rendah, penapis laluan tinggi dan penapis lulus jalur. Penapis biasanya digunakan
dalam penyama yang terdapat dalam sistem audio atau hifi.

1.6.18.PENAPIS LALUAN RENDAH (LOW PASS FILTER)

Penapis laluan rendah meluluskan frekuensi rendah melaluinya dan
menahan laluan frekuensi yang lebih tinggi. Rajah 1.6.18 (b) dan (c) menunjukkan
contoh litar penapis laluan rendah. Penapis laluan rendah biasanya digunakan
dalam pembekal kuasa AT. Ia menahan frekuensi AU daripada melaluinya.

(a) Penapis Laluan Rendah Meluluskan Laluan Frekuensi Rendah Dan Menahan Laluan Frekuensi
Tinggi

B05-01-02-LE1-IS (b) Litar RC MUKASURAT 104
MUKASURAT 104
PINDAAN : 0
PINDAAN : 0

(c) Litar RL
Rajah 1.6.18 : Contoh Litar Penapis Laluan Rendah

1.6.19.PENAPIS LALUAN TINGGI (HIGH PASS FILTER)
Penapis laluan tinggi meluluskan frekuensi tinggi melaluinya dan menahan

laluan frekuensi yang lebih rendah. Rajah 20 (b) dan (c) menunjukkan contoh litar
penapis laluan tinggi. Penapis laluan tinggi biasanya digunakan dalam radio kereta
untuk mengelakkan gangguan enjin yang berfrekuensi rendah.

(a) Penapis Laluan Tinggi Meluluskan Laluan Frekuensi Tinggi Dan Menahan Laluan Frekuensi Tinggi

B05-01-02-LE1-IS (b) Litar RC MUKASURAT 105
MUKASURAT 105
PINDAAN : 0
PINDAAN : 0

(c) Litar RL
Rajah 1.6.19 : Contoh Litar Penapis Laluan Tinggi.

1.6.20.PENAPIS LULUS JALUR (BAND PASS FILTER)
Penapis lulus jalur membenarkan frekuensi salun (fO) dan frekuensi yang

berhampiran dengan frekuensi salun melaluinya. Frekuensi salun terjadi apabila
nilai regangan XL sama dengan XC. Rajah 21 menunjukkan litar penapis lulus jalur.

Rajah 21 : Contoh Litar Penapis Lulus Jalur

Semasa keadaan salun, XL = XC Z = √ ( XL - XC )2 + R2
Oleh itu, daripada persamaan Z = √ (0)2 + R2

Z = √ R2

Maka, Z=R

Nilai Z ini merupakan nilai galangan minimum litar. Pada ketika ini, arus yang
mengalir melalui litar dan voltan keluaran mencapai nilai maksimum.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 106
PINDAAN : 0 MUKASURAT 106

Penapis lulus jalur biasanya digunakan dalam penerima radio untuk menala
kepada suatu isyarat radio yang tertentu.

Contoh 1:

Satu penapis mengandungi R = 10 Ω, C = 0.4 µF dan L = 0.4 H, hitungkan
frekuensi salun dan arus litar pada frekuensi salun jika voltan masukan ialah 10 V.

Penyelesaian :

Diberi R = 10 Ω, C = 0.4 µF, L = 0.4 H dan V = 10 V.

Formula : XL = 2πfL Z = √ ( XL - XC )2 + R2

XC = 1 / 2πfO Z = √ (0)2 + 102

Ketika frekuensi salun, XL = XC Z = √ (0) + 100

Oleh itu, 2πfOL = 1 / (2πfOC) Z = 10 Ω

fO2 = 1 / 4π2LC maka, I = V / Z

fO = 1 / 2π(LC)1/2 I = 10 V / 10 Ω

fO = 1 / 2 π (0.4 x 0.4 x 10-6) ½ I = 1 A fO = 398 Hz

1.7. PENGENALAN KEPADA RLC DALAM LITAR ARUS ULANG-ALIK

Pengetahuan dalam prinsip elektrik adalah sangat penting bagi seseorang yang
ingin mempelajari segala pekerjaan dan perjalanan sesuatu alat elektronik. Segala
kaitan yang berhubung dengan elektrik dan elektronik mempunyai unit-unit, sukatan-
sukatan dan lain-lain hal yang berkaitan dengannya.

1.7.1. PENERANGAN :

Rintangan dalam litar d.c yang mengandungi rintangan sahaja, apabila
sahaja voltan dibekalkan arus akan bertambah ke nilai maksimum dengan cepat
dan akan jatuh ke nilai kosong apabila voltan bekalan diputuskan. Arus dan voltan
bagi litar yang berintangan tulen (purely resistive) naik dan jatuh bersama-sama.
Dalam litar a.c yang mengandungi rintangan sahaja arus adalah dalam sefasa (in
phase) dengan voltan bekalan.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 107
PINDAAN : 0 MUKASURAT 107

a) Rajah litar b) Rajah Gelombang c) Rajah Vektor

Kesan rintangan dalam litar a.c

i. jika rintangan bertambah – arus berkurangan

ii. jika rintangan berkurangan – arus bertambah

iii. nilai arus yang mengalir pada sebarang sesuatu rintangan tidak
dipengaruhi oleh frekuensi pada bekalan.

b. Kesimpulan :-

Dalam litar rintangan, arus dan voltan dalam sefasa (in phase).Hukum
ohm boleh digunakan.

Im = Vm / R atau Irms = Vrms / R

= Vm Sin wt - VR = V ∠ 0

I= Im Sin wt - IR = I ∠ 0

1.7.2. ARUHAN

Dalam litar d.c yang mengandungi aruhan sahaja arus tidak akan bertambah
dengan segera ke nilai maksimum bila voltan dibekalkan dan tidak jatuh ke nilai
kosong dengan tiba-tiba bila voltan bekalan diputuskan.

Dalam litar a.c yang hanya mengandungi aruhan sahaja arus akan
mengekori (lag) di belakang voltan bekalan dengan 900.

a) Rajah litar b) Rajah Gelombang c) Rajah Vektor

Kesan aruhan dalam litar a.c

i. Bertentangan bagi pengaliran arus yang digambarkan oleh
aruhan dikenali sebagai regangan Induktif (inductive
reactance). Ia adalah senilai dengan rintangan perintang.

ii. Regangan induktif bergantung kepada frekuensi.

iii. Frekuensi voltan bekalan bertambah – regangan induktif
bertambah.

Kesimpulan :-

Dalam litar induktif, arus mengekori voltan dengan voltan dengan 900.
Hukum ohm tidak boleh digunakan.

Kesan penentangan bagi aruhan untuk pengaliran arus ulangalik disebut
“Regangan Induktif”

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 108
PINDAAN : 0 MUKASURAT 108

a. Regangan Induktif,

XL= wL

= 2πfL

= ohms

di mana f = frekuensi (Hertz)

L = aruhan (Henry)

XL = dalam ohms

b. Formula voltan :- Vrms = Irms x XL
Vm = Im x XL = Irms x 2πfL
= Im x 2πfL

1.7.3. KAPASITANS

Dalam litar d.c apabila voltan dibekalkan kepada suatu kapasitor
(kondenser), kapasitor bertindak sebagai litar pintas (short circuit) dan tiada voltan
yang melintanginya, manakala arus yang mengecas (charging current) kapasitor
adalah bernilai maksimum. Bila kapasitor telah dicaskan sepenuhnya, voltan
melintanginya mencapai ke nilai maksimum, tetapi arus jatuh ke nilai kosong (iaitu
kapasitor bertindak sebagai litar buka).Iaitu dalam litar a.c yang mengandungi
kapasitan sahaja arus akan mendahului (lead) voltan bekalan dengan 900.

a. Kesan kapasitans dalam litar a.c

Penentangan bagi pengaliran arus yang digambarkan oleh kapasitor dikenali
sebagai Regangan kapasitif (capacitive reactance). Regangan kapasitif senilai
dengan rintangan bagi perintang.

a) Rajah litar b) Rajah Gelombang c) Rajah Vektor

b. Kesimpulan :-

- Dalam litar kapasitif arus mendahului voltan dengan 900. Hukum ohm
tidak boleh digunakan.

- Kesan penentangan bagi kapasitans untk arus ulangalik disebut
“Regangan kapasitif”

c. Regangan kapasitif ,
XC = 1 / wC
= 1/ 2πfC
= ohms

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 109
PINDAAN : 0 MUKASURAT 109

di mana f= frekuensi (Hertz)
C= kapasitan (Farad)

d. Formula voltan :- Irms = Vrms x 2ndC
Im = Vm x 2πfC

e. Cara mengingati

i. CIVIL
- Kapasitan I mendahuluui V
- Aruhan V mendahului I atau mengekori V

ii. ELI the ICE man
- Voltan aruhan arus
- Arus kapasitan Voltan

f. Nota : = L di / dt
e = Em Sin wt
e = L di / dt
= Em / L (Sin wt) dt
Em Sin wt = ∫ Em/L (Sin wt)dt
di = Em / wL (-Cos wt)
∫ di = - Em / wL Cos wt
i
= Em / wL sin (wt - π/2)
Oleh itu, i = Im Sin (wt - π/2)
i = dq / dt = d/dt (Cem sin wt)
i = wCEm cos wt
= Em cos wt
Oleh itu, i
1/wc
= Em Sin (wt + π/2)

1/wc
= Im sin (wt + π/2)

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 110
PINDAAN : 0 MUKASURAT 110

1.7.4. LITAR SESIRI R-L

E dan I adalah dalam nilai RMS (PPGD).
VR = IR
VL = IXL

Voltan bekalan , E = √V2R + V2L

= √(IR)2 + (IXL)2

= 1 √R2 + XL2

Oleh itu, I = E/√ R2 + XL2

Kuantiti √ R2 + XL2 dikenali sebagai galangan (impedance), Z bagi litar.

Dari rajah , E mendahului I dengan φ

Atau I mengekori E dengan φ

Tan φ = VL/ VR = IXL/IR = XL/R
= regangan / rintangan

φ = tan –1(XL/R)
= tan-1(wL/R)

= tan-1(2πfL/R)

Jika voltan bekalan diberi sebagai e = Em sin wt
I = Im sin (wt - φ )
Oleh itu arus Im = Em/Z

Apabila

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 111
PINDAAN : 0 MUKASURAT 111

Kuasa = EI cos φ P = VI cos φ = VI x R/Z

Watt = VA x cos φ = (V/Z) x IR

= IR = watts

di mana cos φ ialah angkadar kuasa (power factor) litar tersebut.

1.7.5. SESIRI R-C

VR = IR E = √VR2 + Vc2 = √(IR)2 + (-Ixc)2
VC = IXC = I√R2 + Xc2

Oleh itu, I = E/ √R + Xc2= E/Z

Tan φ = -Vc/ VR = Ixc/IR = -Xc/R
∴ φ = tan-1 ( - Xc / R)

Jika voltan bekalaln diberi sebagai e = Em sin wt

Oleh itu arus i = Im sin (wt + φ )

Apabila Im = Em/Z

1.7.6. LITAR SESIRI R-L-C

a. VL > Vc

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 112
PINDAAN : 0 MUKASURAT 112

b. Vc > VL

VR = IR a. VL > Vc
VL = IXL E = √ VR2 +( VL2 – Vc)2
Vc = Ixc
= √ IR2 +[ I ( XL – Xc)]2
Kuantiti : = I √ R2 +( XL2 – Xc)2

I= E = E/Z

√ R2 +( XL2 – Xc)2
√ R2 +( XL2 – Xc)2 dikenali sebagai jumlah galangan bagi litar
Z = √ R2 + X2

Apabila x = jumlah regangan (net reactance)

Tan φ = VL - Vc = I (XL – Xc )
VR

IR = (XL – Xc)
R

Oleh itu φ = tan-1 XL - Xc
R

Jika voltan bekalan e = Em sin wt
I = Im sin (wt ± φ)

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 113
PINDAAN : 0 MUKASURAT 113

b. Vc > VL

E = √ VR2 +[- ( VC2 – VL)]2
= I √ R2 +[- ( XC2 – XL)]2
= I √ R2 + ( XC2 – XL)2

oleh itu , I = E / √ R2 + ( XC2 – XL)2 = E/Z
tan φ = - (Vc – VL) = Xc - XL

VR R

Oleh itu φ = tan-1 ( - (Xc – XL)/R = tan –1 (- X/R)

Jika voltan bekalan e = Em sin wt
I = Im sin (wt + φ )

1.7.7. LITAR SIRI R-L DALAM KIRAAN VEKTOR
a . Civil

Galangan Z = R + jXL – kuantiti vektor
Magnitud [ Z ] = √ R2 +( XL)2 apabila (XL) = regangan induktif

= 2πfL

= ohm
= tan –1 XL/R

iaitu Z = / Z / ∠ + 0

jika voltan bekalan V =/V/∠0

oleh itu arus I =/V/∠0

=/Z/∠+0

=/I/∠-0

iaitu dalam litar induktif I mengekori V
angkadar kuasa = Cos φ = -ve (lag)

1.7.8. LITAR SIRI R-C DALAM KIRAAN VEKTOR

Galangan Z = R – jXc
/ Z / = √ R2 + (– XC )2
φ = tan –1 (-Xc/R)

= -φ

oleh itu Z = / Z / ∠ - 0

jika voltan bekalan V = / V / ∠ 0

oleh itu /I/ = /V/∠0=I∠+φ

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 114
PINDAAN : 0 MUKASURAT 114

/Z/∠-φ

iaitu dalam litar kapasitif I mendahului V.
Angkadar kuasa = Cos φ = +ve (lead)

1.7.9. LITAR SIRI R-L-C DALAM KIRAAN VEKTOR

a. XL > Xc
Galangan Z = R + j(XL – Xc)
/ Z / = √ R2 + [ XL – Xc]2
φ = tan-1 [( XL – Xc)/ R]

iaitu Z = / Z / ∠ + φ

jika voltan bekalan V= / V / ∠ 0 = I ∠-φ
oleh itu arus I = / V / ∠ 0
iaitu Z = / Z / ∠ + φ

Angkadar kuasa = cos φ = -ve (lags)

b. XL < Xc Z = R – j(Xc - XL)
Galangan /Z/ = √ R2 + ( XC - XL )2
= tan-1 [( Xc – XL)/ R] = -ve = -φ
iaitu φ =/Z/∠-φ
Z

jika voltan bekalan V = /V/∠0
= /V/∠0
arus I

/Z/∠-φ

=/I/∠+φ

kuasa = Cos φ = -ve (lead)

1.7.10.LITAR SELARI R-L DALAM VEKTOR

V = VR = VL = V∠0

I = IR + IL

= / IR / ∠ 0 + / IL / ∠ - 90

= IR - jIL
[I] = √ IR2 + (– IL)2

φ = tan –1 ( - IL )

IR

= -ve

I = √ IR2 + (– IL)2 ∠-0

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 115
PINDAAN : 0 MUKASURAT 115

Ir = V∠0 = IR ∠0
R

IL = V∠0 = IL ∠-900
XL∠900

1.7.11.LITAR SELARI R-C DALAM KIRAAN VEKTOR

V = VR = Vc = V ∠ 0
I = IR + Ic

= / IR / ∠ 0 + [ Ic ] ∠ 90
= IR + jIc
/ I / = √ IR2 + Ic2
φ = tan –1 (Ic/IR)
= (+)
I = √ IR2 + Ic2∠+0

IR = V ∠ 0 / R = IR ∠ 0

Ic = V ∠ 0
Xc ∠ - 90 = Ic ∠ 900

‘’

1.7.12.LITAR SELARI R-L-C DALAM KIRAAN VEKTOR

B05-01-02-LE1-IS V = VR = VL = Vc = V∠0 MUKASURAT 116
I = IR + IL + Ic MUKASURAT 116

= / IR / ∠ 0 + [ IL ] ∠ - 90 + [ IC ] ∠ 90
= IR – jIL + jIc
I = IR - j (IL – Ic)

a. Jika IL > Ic

PINDAAN : 0
PINDAAN : 0

I = IR – jIx
I = √ IR2 +(- Ix)2 tan-1 (- Ix /IR)

= /I/∠-φ

Z = / V / ∠0 = / Z / ∠ + φ

I∠-φ

b. Jika IL < Ic

I = IR + jIx
I = √ IR2 +(- Ix)2 /tan-1 (- Ix /IR)

= √ IR2 + Ix2 ∠ + φ
= /I/∠φ

oleh itu Z = / Z / ∠ - 0

1.7.13.LITAR SELARI R-L

V = VR =VL
IZ = IRR = ILXL
I = IR + IL

Dari rajah vektor, I = √ IR2 + IL2

= √ (VR)2 + (VL)2

R XL

Oleh itu = V √ (I/R) + (I/XL)2

V= I / √ (I/R)2 + (I/XL)2

Oleh itu, Z= 1 / √ (I/R)2 + (I/XL)2
I mengekori V φ= tan-1 (-IL) = -ve
1.7.14.LITAR SELARI R-C
IR

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 117
PINDAAN : 0 MUKASURAT 117

V = VR = Vc
IZ = IR = IcXc
I = IR + Ic

Dari rajah vektor,
I = √ IR2 + IC2
= √ ( VR /R)2 +(Vc /Xc)2

iaitu I = V√ ( 1 /R)2 +(1 /Xc)2

oleh itu Z = 1
√ ( 1 /R)2 +(1 /Xc)2
= tan-1 (Ic / IR) = +ve
iaitu I mendahului V

1.7.15.LITAR SELARI R-L-C

V = VR = VL= Vc
IZ = IRR = ILXL= IcXc
I = IR + IL + Ic

Kes i) XL > Xc

Dari rajah vektor
I = √ I2R + ( IL-Ic)2
= √ (VR)2 + [ ( VL - Vc)]2
R XL Xc
= √V2 [(1/R)2 + (1/XL) – (1/Xc)]2

iaitu I = V√ (1/R)2 + [(1/XL) – (1/Xc)]2
Z= 1/ √ (1/R)2 + [(1/XL) – (1/Xc)]2

= tan –1 [- ( IL – Ic)/IR] = -ve
oleh itu I mengekori V

1.7.16.DALAM LITAR A.C

a. Litar rintangan (resistive circuit)

Kuasa, P = VI

= I2R

= V2 /R watt

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 118
PINDAAN : 0 MUKASURAT 118

b. Litar induktif (inductive circuit)

I mengekori V dengan φ
I sin φ 900 luar fasa (out of phase) dengan V

- (komponen reactive)
I cos φ sefasa dengan V

- (komponen active)

Aruhan tulen - tiada kuasa diserap (absorb no power). Ini disebut komponen “Wattless” (reactive)

Kuasa diserap oleh rintangan sahaja, oleh sebab keadaan luar fasa, maka

P = V x I cos φ
= V x I (R/Z)
= (V/R) x IR
= I x IR

iaitu , P = I2R watts

c. Litar kapasitif (capacitive circuit)

Perintang menggambarkan kehilangan dielektrik (dielectric losses). Kuasa
tidak diserap oleh kapasitan tulen.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 119
PINDAAN : 0 MUKASURAT 119

P = VI cos φ
= I2R

1.7.17.ANGKADAR KUASA (POWER FACTOR) P.F

Hasil darab IV ialah kuasa ketara (apparent power) dan bukan kuasa
sebenar bagi litar A.C. Angkadar kuasa bagi litar A.C ialah nisbah di antara kuasa
sebenar (true power) kepada kuasa ketara.

Iaitu Angkadar kuasa = kuasa sebenar

kuasa ketara

= W/VA

= VI cos φ / VI

= Cos φ

Bagi sesuatu gelung, angkadar kuasa secara praktikalnya adalah
bersamaan dengan I/Q. Kehilangan (losses) boleh dikurangkan dengan
menggunakan gelung yang tinggi nilai Q.

Bagi litar kapasitif, angkadar kuasa ialah pengukuran bagi kehilangan
dielektrik.

Iaitu angkadar kuasa = cos φ = kehilangan dielektrik

Kapasitor ruang udara - p.f = 0

Ceramic dan mika kapasitor – p.f – rendah

Kapasitor kertas - p.f – tinggi

Kapasitor elektrolitik – p.f – sederhana

1.7.18.SEGITIGA KUASA(POWER TRIANGLE)

a. Litar siri R-L

B05-01-02-LE1-IS Rajah 1.7.18 (a) Rajah 1.7.18 (b)
Dari rajah 1.7.18 (a)
V2 = V2R MUKASURAT 120
xI2 ……..V2I2 = V2RI2 + V2LI2 MUKASURAT 120
√ ………VI = √ (VRI)2 + (VLI)2
iaitu kuasa ketara (VA) = PR + PL

Dari rajah 1.7.18 (b)

PINDAAN : 0
PINDAAN : 0

Angkadar kuasa = cosφ
= kuasa sebenar

kuasa ketara

Kuasa reaktif = VLI

= Volt ampiar reaktif
= Var

b. Litar selari R-L

Kuasa ketara (VA) = PR + PL

= (kuasa sebenar ) + (kuasa reaktif)

Persamaan yang sama diperolehi bagi kuasa yang dibekalkan kepada litar
R-C

c. Pembetulan angkadar kuasa (power factor correction)
Kebiasaannya, beban bagi satu sistem bekalan elektrik adalah beban

induktif, apabila angkadar kuasanya kurang daripada 1.0 (uniti) dan mengekor.
Maka untuk pembetulan (memeperbaiki) angkadar kuasa ini, suatu kapasitor mesti
disambung dalam keadaan selari dengan bebanan tersebut.

d. Keburukan angkadar kuasa yang rendah
Angkadar kuasa yang rendah - arus tinggi – akibatnya :-
i. kehilangan (line losses) α I2
ii. generator dan transformer yang besar diperlukan
iii. kejatuhan voltan adalah besar, maka peraturan tambahan alat diperlikan

untuk menetapkan voltan pada limit yang ditentukan.
Contoh :
Suatu motor satu fasa mengambil arus 8.3A dengan angkadar kuasa 0.866

mengekori bila disambung kepada bekalan 230V, 50Hz. Satu kapasitor disambung
selari dengan motor itu. Tujuan sambungan kapasitor tersebut adalah
memeperbaiki angkadar kuasa kepada uniti. Tentukan nilai kapasitan.

Penyelesaian :

Dari rajah vektor : tetapi V = IcXc
Iaitu sin 300 = Ic/Im230 = 4.15 x (1/2π x 50 x c)

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 121
PINDAAN : 0 MUKASURAT 121

Ic = Im sin 300 oleh itu,C = 4.15 x (2π x 50 x 230)

= 8.3 x (0.5) = 5.743 x 10-5 F

= 4.15 A = 57.43 uF

1.8. PENGENALAN KEPADA RLC DALAM LITAR SALUN (RESONANT CIRCUIT)

Pengetahuan dalam prinsip elektrik adalah sangat penting bagi seseorang yang
ingin mempelajari segala pekerjaan dan perjalanan sesuatu alat elektronik. Segala
kaitan yang berhubung dengan elektrik dan elektronik mempunyai unit-unit, sukatan-
sukatan dan lain-lain hal yang berkaitan dengannya.

1.8.1. RESONANS (SALUN)

Litar resonans (salun) digunakan dalam litar frekuensi radio bagi menala
isyarat a.u yang dikehendaki. Litar resonans untuk mendapatkan frekuensi
resonans kerap terdapat panda radio, televisyen , peralatan elektronik dan sistem
pemancar. Litar LC iaitu kearuhan dan kapasitans ditala kepada satu frekuensi
resonans yang mana kesan resonans berlaku apabila kedua-dua nilai regangan
sama.

1.8.2. Kesan perubahan frekuensi dalam litar siri R-L-C

i ) Litar rintangan - perubahan frekuensi tidak memberi sebarang kesan ke
atas magnitud atau fasa,iaitu I = V/R . R – Garis lurus mendatar (independent ƒ)

ii ) Litar induktif - XL = 2πfL → XL α f
→ garis lurus dan melalui origin

iii) Litar kapasitif - Xc = 1/2πfC → Xc α 1/f
→ rectangular hyperbola

Rajah 1.8.2 : Litar RLC
b) Formula iaitu :-

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 122
PINDAAN : 0 MUKASURAT 122

Z = R + j (XL – Xc)
Z = √[ R2 + (XL – Xc)2]
Z = √ (R2 +X2)

Rajah 1.8.2 (b): Graf litar salun

c) Apabila :- fr2 = 1/2π2 √LC

X = XL – Xc

Jika :- XL = Xc
∴ X =0
Z =R

Iaitu arus adalah maksimum

Ir = V/R

Frekuensi pada keadaan ini “Resonant frekuensi”

XL = Xc

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 123
PINDAAN : 0 MUKASURAT 123

2πfrL= 1/ 2πfC
fr2 = 1/42π2LC

d) Panduan Reaktans

X = XL – Xc → (hyperbola) dan memotong paksi x pada titik A fr
→ resonant frekuensi

Z = √ R2 + (XL – Xc)2
= √ R2 +X2

bila f rendah → Z tinggi (besar) → Xc > XL (kapasitif)

bila f tinggi → Z besar → Xc < XL ( induktif)

bila f sederhana → Z = R (minimum) → Xc = XL (rintangan)

i. f < fr
Xc > XL

Z = R + j(XL – Xc)
Iaitu Z = R – jX

ii. f = fr
XL = Xc
Z = R + j (XL – Xc)

Iaitu Z = R

iii. f > fr
XL > Xc
Z = R + j (XL – Xc)

Iaitu Z = R + jX

Catatan : i. XL = Xc iaitu (VL – Vc)
ii. Z = R (minimum)
iii. Imax = V/R
iv. fr = 1/2π2 √LC
v. P.f = unity

e) Kesan perubahan frekuensi dalam litar selari R-L-C
i ) Dalam praktikal :-

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 124
PINDAAN : 0 MUKASURAT 124

ii) Litar dikatakan dalam keadaan salunan bila komponen reaktif bagi arus menjadi kosong.

iii) Dari rajah vektor,

Panduan komponen reaktif = Ic – IL sin φ L

Paduan keadaan salunan, Ic - IL sin φ L =0

Iaitu Ic = IL sin φ L

IL = V/Z 1, sin φ L = XL

Ic = V/Xc Z1

V/Xc = V/Z1 x XL/Z1 iaitu Z12 = XL x Xc

Z12 = wL x wC = L/C ………….. (1)

Atau Z12 = L/C = R2 + XL2 = R2 + (2πfL)2
(2πfrL)2 = L/C – R2
2πfr
fr = √ 1/LC – (R/L)2
= 1/2π √ 1/LC – R2 / L2

fr = 1/ 2π √LC

Jika voltan bekalan diberi sebagai e = Em sin wt
= Im sin (wt - φ )
Oleh itu arus I
Im = Em/Z
Apabila

B05-01-02-LE1-IS Kuasa = EI cos φ P = VI cos φ = VI x R/Z

PINDAAN : 0 MUKASURAT 125
PINDAAN : 0 MUKASURAT 125

Watt = VA x cos φ = (V/Z) x IR
= IR = watts

di mana cos φ ialah angkadar kuasa (power factor) litar tersebut.

1.8.3. LITAR SESIRI R-C

VR = IR E = √VR2 + Vc2 = √(IR)2 + (-Ixc)2
VC = IXC = I√R2 + Xc2

Oleh itu, I = E/ √R + Xc2= E/Z

Tan φ = -Vc/ VR = Ixc/IR = -Xc/R
∴ φ = tan-1 ( - Xc / R)

Jika voltan bekalaln diberi sebagai e = Em sin wt

Oleh itu arus i = Im sin (wt + φ )

Apabila Im = Em/Z

f) Faktor – Q bagi litar salun R-L-C (siri)

i) Definasi - Nisbah di antara kuasa regangan (Pc atau PL) pada salunan
dengan kuasa sebenar

Iaitu , Q = VAR / W = KVAR / KW

ii) Kuasa regangan I2XL dan kuasa sebenar = I2R

Q = I2XL / I2R = XL / R = wL / R

iii) Pada salunan, f = fr = frekuensi salun = 1/ 2π √LC
Q = 2π frL/R = 2π L / 2π R √LC = 1/R √L/C

g) Ruang frekuensi (bandwidth)

Definasi - perbezaan frekuensi diantara dua titik apabila

kuasanya ialah ½ dari kuasa maksimum.

P1 = Pr/2 = P2 = PM/2 ………………..(i)

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 126
PINDAAN : 0 MUKASURAT 126

I12R = Ir2R/2 = I22R = IM2R/2
I1 = I2 = 0.0707IM

ii)Kuasa maksimum → bila Z = R (iaitu Imax) ∆f = B = f2 – f1
B = fr/Q

LATIHAN

Jawab soalan di bawah ini.
1 Nyatakan definasi unsure.

………………………………………………………………………………………………………...
………………………………………………………………………………………………………...

2 Berikan 3 kesan arus elektrik.
i. ……………………………………
ii. ……………………………………
iii. ……………………………………

3 Lukiskan litar pengaliran terbuka.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 127
PINDAAN : 0 MUKASURAT 127

4 Nyatakan jenis-jenis perintang.
i. ………………………………
ii. ………………………………
iii. ……………………………….

5 Lukiskan Simbol Perintang.

6 Terdapat 4 jenis perintang dalam perintang tetap. Berikan keempat-empat jenis tersebut.

i. ………………………………
ii. ………………………………
iii. ……………………………….

7 Nilai rintangan bagi perintang _________________ boleh diubah-ubah kepada sifar (Ω)
sehingga nilai kadaran yang dihadkan.

8 Terangkan keadaan perintang berubah jenis Reostat.
………………………………………………………………………………………………………
………………………………………………………………………………………………………

9 Nyatakan tiga ciri – ciri litar siri.

i. ______________________________________________________________________
ii. ______________________________________________________________________
iii. ______________________________________________________________________

10 Nyatakan formula yang digunakan dalam litar siri untuk mendapatkan nilai :-

i . Jumlah Rintangan : _____________________________

ii. Jumlah Arus : _____________________________

10 Nyatakan formula yang digunakan dalam litar selari untuk mencari nilai :-

i . Jumlah Rintangan : _________________________________________

ii . Jumlah Arus : _________________________________________

11 Berikan tiga ciri – ciri litar selari .

i . ____________________________________________________________________
ii . ____________________________________________________________________
iii . ____________________________________________________________________

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 128
PINDAAN : 0 MUKASURAT 128

12 Voltan adalah ________________ merentasi setiap perintang dalam litar selari .

13 Dari litar yang diberi kirakan V1, V2 dan VT.

R1 2k
V1

12V R2 4k
V2

R3 2k

14 Pemuat terdiri daripada 2 jenis. Berikan jenis-jenis tersebut.
i. _______________________
ii. _______________________

15 Apakah tugas umum pemuat ?
_________________________________________________________________________

16 Lukiskan simbol bagi pemuat.

17 Apakah yang dimaksudkan dengan kemuatan
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________

18 Unit bagi kemuatan ialah ________________.

19 Apakah formula untuk mencari nilai kemuatan?

20 Tugas pearuh ialah membenarkan arus terus mengalir dan menghalang
__________________.

21 __________________ adalah kebolehan satu-satu litar di mana had daya magnet yang
terjadi
pada sesuatu litar memindahkan tenaga elektrik kepada lilitan yang berhampiran dengannya.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 129
PINDAAN : 0 MUKASURAT 129

22 Berikan tiga jenis pearuh yang biasa digunakan dalam litar elektronik.
i. _________________________
ii. _________________________
iii. _________________________

23 Diberi gelung L1 = 50mH, L2 = 100mH dan angkali jodoh = 0.6. Cari nilai kearuhan, LT
jika :-

i. Disambung secara siri
ii. Di sambung secara selari membantu
iii. Disambung secara selari menentang

24 Nyatakan definasi bagi pengubah (transformer).
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________.

25 Berikan formula bagi mendapatkan :-

a. Regangan Induktif : ___________________________
b. Regangan Kapasitif : ___________________________

26 Kirakan regangan induktif apabila L = 5mH, C = 100 pF dan f = 50 Hz.

27 Kenyataan di bawah merupakan tiga keburukan angkadar kuasa yang rendah KECUALI :-

a. Kehilangan (line losses) α I2
b. Generator dan transformer yang besar diperlukan
c. Kejatuhan voltan adalah besar, maka peraturan tambahan alat diperlikan untuk

menetapkan voltan pada limit yang ditentukan.
d. Regangan Induktif bergantung kepada frekuensi.

28 Perbezaan __________________ di antara dua titik apabila kuasanya ialah ½ dari kuasa
maksima.

29 ___________________ ialah nisbah di antara kuasa regangan (Pc @ PL) pada salunan
dengan kuasa sebenar.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 130
PINDAAN : 0 MUKASURAT 130

30 Berikan formula bagi angkadar kuasa
____________________________________

31 Apakah maksud litar kapasitan (kemuatan)
_____________________________________________________________________________
_____________________________________________________________________________

32 Berikan formula untuk mencari XL
_______________________________________

33 Apakah yang dimaksudkan frekuensi salun .
_____________________________________________________________________________

34 Berikan definisi ruang frekuensi (Bandwith )
______________________________________________________________________________

35 Apakah yang akan berlaku jika frekuensi tinggi,galangan (Z) besar ?
_______________________________________________________________________________

RUJUKAN :

1 GLECEO McgRAW-HILL, BASIC ELECTRONICS (EIGHTH EDITION) 1997 –
BERNARD GROB – MUKA SURAT 14 - 752.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 131
PINDAAN : 0 MUKASURAT 131

INSTITUSI LATIHAN
JABATAN TENAGA MANUSIA
KEMENTERIAN SUMBER MANUSIA

MALAYSIA

KERTAS PENERANGAN

KOD DAN NAMA B05 TEKNOLOGI ELEKTRONIK INDUSTRI
KURSUS

KOD DAN NAMA B05-01-02 ELECTRONIC FUNDAMENTAL
MODUL

PENGALAMAN LE2 CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO
PEMBELAJARAN RATING OF SYSTEM

NO. TUGASAN 03.01 CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO
BERKAITAN RATING OF SYSTEM

OBJEKTIF TEST OF PASSIVE/ACTIVE COMPONENT AND COMFIRM MATCH OF
PRESTASI ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF SYSTEM USING
AKHIRAN (TPO) MULTIMETER, FUNCTION GENERATOR, CAPASITANCE/
INDUCTANCE METER, IC TESTER AND ETC. SO THAT THE
COMPONENT IS INDENTIFIED, MEASURED AND CONDITION
DETERMINED FOR FUNCTIONALITY ACCORDING TO STANDARD
SPECIFICATION.

OBJEKTIF DIAKHIR PEMBELAJARAN PELAJAR MESTI BOLEH :-
MEMBOLEH (EO)
CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF
SYSTEM USING MULTIMEYTER SERVICES MANUAL ETC. SO THAT
POWER RATING IS CONFIRM ED WITHIN TOLERANCES AS
SPECIFIED IN OPERATION MANUAL

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 132
PINDAAN : 0 MUKASURAT 132

1. CONFIRM MATCH OF ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF SYSTEM

Kertas penerangan ini adalah bertujuan untuk menerangkan konsep pengukuran dan
bagaimana ralat didapati daripada ujikaji yang dijalankan. Justeru, padanan sistem bekalan
kuasa sebenar dengan kadaran kuasa yang ada pada sesebuah sistem dapat diukur dan
dikira toleransinya seperti yang dinyatakan pada manual operasi sistem tersebut

1.1. PADANAN SISTEM BEKALAN KUASA SEBENAR DENGAN KADARAN KUASA

Nadi kepada perkakasan sesuatu ujikaji ialah sistem pengukuran. Menerusi sistem
pengukuran segala pembolehubah yang berkaitan dengan peralatan yang diuji dikesan.
Data yang terkumpul dikurangkan kepada keputusan dalam bentuk nilai berangka.
Ukuran ialah satu kerja yang dilakukan bagi mengetahui jarak diantara satu tempat ke
satu tempat yang lain, kejituan , ketepatan, kepekaan dan ralat. Setiap pengukuran
mempunyai unit-unit tertentu seperti sentimeter, ohmmeter, voltan, Ampere dan
sebagainya. Oleh itu kita juga mestilah mengetahui peralatan yang digunakan untuk
membuat pengukuran. Barulah perbandingan kadaran kuasa dapat dibuat. Menetukan
kadaran kuasa berada dalam toleransi yang dinyatakan pada manual operasi sesebuah
sistem amat penting untuk memastikan sistem/alat tersebut berfungsi dengan baik dan
tidak rosak.

Data-data ialah unsur-unsur maklumat yang diperolehi secara ujikaji, biasanya
diungkap dalam bentuk angka.

1.1.1. Nilai sebenar

Nilai sebenar ialah magnitud sebenar sesuatu bahan ukur seperti
tekanan, halaju, suhu dan sebagainya. Penilaian kuantiti ini mungkin dianggar,
tetapi dalam apa juga keadaan tidak mungkin dapat ditentukan dengan sebenar-
benar tetap.

1.1.2. Nilai tertunjuk

Nilai tertunjuk ialah nilai yang ditunjukkan oleh sistem pengukuran. Ini
adalah bekalan data mentah atau data yang direkodkan secara terus.

1.1.3. Jangka (Instrument)

Alat untuk menentukan nilai atau magnitud sesuatu kuantiti atau
pembolehubah. Secara am, instrument elektronik boleh dikelaskan kepada 2
bahagian iaitu analog dan digital.

1.2. BEKALAN KUASA

Bekalan kuasa adalah sumber bekalan kepada sesebuah peranti/ siste untuk
membolehkan peranti/sistem tersebut dapat berfungsi. Teradapat pelabgai jenis bekalan
kuasa seperti bateri, bekalan kuasa Dc, bekalan kuasa AC dan lain-lain. Kita akan
melihat bekalan kuasa pada sebuah sistem PLC. Penggunaan PLC sebagai pengawal

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 133
PINDAAN : 0 MUKASURAT 133

adalah lebih cekap dan berkesan dimana ia mudah dibaikpulih dan ciricirinya yang
sentiasa dipertingkatkan dari semasa ke semasa mengikut keperluan manusia. Ia mula
diperkenalkan pada 1969 oleh Modicon USA terutamanya dikilang-kilang bagi
menggantikan system konvensional seperti sistem Relay.

1.3. KOMPONEN ASAS SEBUAH PLC
Komponen asas sebuah PLC terdiri daripada :
1. Power Supply
2. Central Processing Unit (CPU)
3. Input Modules
4. Output Modules

1.3.1. Power Supply Module
Power supply pula membekalkan kuasa pada bahagian yang

memerlukannya. Ini akan membolehkan processor dan sistem memori dapat
beroperasi dengan lancar.

Terdapat beberapa jenis modul power supply bergantung pada jenis PLC
yang digunakan :

• 240V ac
• 110V ac
• 24V dc
• panel/cabinet installation

1.3.2. Power Supply wiring
100 to 240 VAC Power Supply

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 134
PINDAAN : 0 MUKASURAT 134

Rajah 1.3.2 (A) Menunjukkan maklumat tentang bekalan kuasa dan kadaran kuasa yang ada
pada PLC jenis CPM1A

Rajah 1.3.2 (B) Menunjukkan unit bekalan kuasa pada blok sistem PLC unit.

1.4. KADARAN KUASA

Dalam bidang elektrikal dan elektronik, kadaran kuasa pada sesebuah peranti
menjadi panduan pengilang kepada pengguna untuk memastikan kuasa maksimum
yang boleh dikenakan pada peranti tersebut. Had kuasa biasanya diletakkan lebih
rendah daripada had sebenar di mana peranti tersebut akan rosak, sebagai langkah
keselamatan. Kadaran kuasa biasanya diberi dalam watts untuk kuasa sebenar dan volt
amperes untuk kuasa penggunaan yang dinyatakan pada sesuatu peranti.

1.5. CIRI-CIRI INSTRUMENT :

Beberapa ciri perlu dipenuhi oleh setiap instrument/meter semasa proses
merekabentuk bagi memastikan instrument/meter tersebut dapat berfungsi dengan baik,
cekap dan memuaskan iaitu:

1.5.1. Ketepatan (accuracy)

Ketepatan sesuatu sistem pengukuran itu merujuk kepada keupayaan
sistem tersebut untuk memberikan nilai tertunjuk yang paling hampir dengan nilai
sebenar. Ketepatan juga dikaitkan dengan ralat mutlak , e , biasanya dinyatakan
dalam bentuk peratus (%).

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 135
PINDAAN : 0 MUKASURAT 135

1.5.2. Kejituan (precision)
Kejituan menerangkan kebolehulangan atau kekerapan sesebuah instrument

memberikan bacaan yang sama jika pengukuran dilakukan berulangkali.
Sekiranya bacaan yang diambil berulangkali tidak berubah, instrument tersebut
dikatakan mempunyai kejituan yang tinggi. Instrument yang tepat, kejituan mesti
tinggi. Kejituan yang tinggi tidak semestinya menunjukkan bacaan yang tepat.

1.5.3. Kepekaan (sensitivity)

Kepekaan ialah gerakbalas peralatan kepada perubahan masukan atau
pembolehubah yang sedang diukur. Jika meter boleh mengesan perubahan yang
sangat kecil pada masukan, maka meter itu dikatakan sangat peka.

Kelinearan (linearity)
Sesebuah sistem dikatakan bersifat linear jika keluarannya adalah
berkadaran dengan parameter yang sedang diukur.
(Keluaran) α (masukan)

1.5.4. Julat (Range)

Merupakan had minimum dan maksimum di mana instrument boleh
berfungsi dan biasanya julat sesebuah instrument ditentukan oleh pengeluar
instrument tersebut.

1.5.5. Nilai Namaan (Nominal Value)

Merupakan suatu nilai (masukan & keluaran) yang telah ditetapkan oleh
pengeluar sebagai panduan penggunaan sesuatu instrument.

1.5.6. Pincang (Bias)

Ralat malar yang terjadi pada instrument di mana penunjuk tidak bermula dari
sifar.

1.5.7. Histerisis (Hysterisis)

Perbezaan keluaran antara bacaan menaik dan menurun sesebuah instrument.

1.6. BAGAIMANA PROSES PENGUKURAN DILAKUKAN

1.6.1. Sebelum melakukan proses pengukuran:
• Tatacara/kaedah pengukuran:

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 136
PINDAAN : 0 MUKASURAT 136

• Kenalpasti apa parameter yang hendak diukur, bagaimana cara terbaik,
berapa banyak pengukuran perlu dibuat dan bagaimana untuk
merekodkan hasil pengukuran.

• Ciri/sifat parameter:

• Harus tahu parameter yang diukur ac atau dc, frekuensi dll.

• Kualiti:

• Masa dan kos diperuntukkan, keupayaan alatan, pengetahuan
pengukuran, hasil/keputusan pengukuran yang sesuai.

• Instrument:

• Pilih alat yang sesuai samada meter analog/digital/osc/counter dll, perlu
pengetahuan dan pengalaman mengendalikan alatan.

1.6.2. Semasa mengendalikan proses pengukuran:

Kualiti:
Pastikan alatan yang dipilih adalah yang terbaik, kedudukan pengambilan
data sesuai, bilangan pengukuran yang diambil mencukupi dan adakah hasil
yang diambil boleh dipercayai.
Utamakan keselamatan:
Kesan kejutan elektrik, kesan beban berlebihan, had alatan, baca manual
alatan.
Pensampelan:
Lihat perubahan parameter semasa pengukuran, nilai mana yang perlu
dipilih bila parameter sentiasa berubah, ambil bilangan sampel yang
mencukupi dan pastikan perwakilan sampel boleh diterima dan diakui.

1.6.3. Selepas proses pengukuran:
Proses pengukuran tidak lengkap sepenuhnya jika hanya data pengukuran

diambil. Data mesti dianalisis, secara matematik/statistik dan keputusan mesti
dilaporkan dengan lengkap dan tepat.

1.7. RALAT (ERROR)
Ralat ditakrifkan sebagai perbezaan antara bacaan yang diberikan oleh

instrument/meter dibandingkan dengan nilai sebenar parameter yang diukur. Ralat
terjadi akibat daripada beberapa sebab dan boleh dikategorikan kepada 4 iaitu ralat
pengguna/kasar, ralat sistematik, ralat rawak dan ralat penghad.

1.7.1. Ralat Mutlak

e = [ Yn - Xn ]

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 137
PINDAAN : 0 MUKASURAT 137

di mana; e : Ralat Mutlak
Yn : Nilai sebenar
Xn : Nilai ukuran/tertunjuk

1.7.2. % Ralat

[ Yn - Xn ] X 100%
% e = ------------

Yn

1.7.3. iii- Ketepatan Relatif (A)

A=1 - [ Yn - Xn ]
-------------

Yn

1.7.4. % Ketepatan Relatif (a)

a = 100% - %e

1.8. PIAWAIAN DAN PENENTUKURAN

1.8.1. PIAWAIAN

Piawai pengukuran adalah suatu bahan ukuran, instrument ukuran atau
sistem ukuran yang digunakan untuk mentakrif, mewujud dan memelihara nilai
sesuatu kuantiti untuk dibandingkan dengan lain-lain instrument mengukur.

1.8.2. PENENTUKURAN

Penentukuran alat memainkan peranan penting di dalam semua ujikaji.
Sebutan penentukuran merujuk kepada perbuatan mengenakan satu nilai input
yang diketahui ke atas sistem pengukuran yang dipilih bagi tujuan memerhatikan
output sistem berkenaan. Penentukuran juga membolehkan kita menyemak
ketepatan sesuatu alat terhadap satu piawai dan seterusnya mengurangkan ralat.
Oleh yang demikian di dalam setiap teknik pengukuran, langkah pertama yang
perlu ditangani ialah mengenalpasti magnitud ketidakpastian alat. Kita harus sedar
bahawa nilai sebenar tidak dapat diketahui dengan ketetapan yang sempurna
kerana penentukuran melibatkan perbandingan antara bacaan alat pengukur
dengan nilai daripada piawai penentukuran tersebut.

KONSEP PENENTUKURAN

Di dalam proses penentukuran satu nilai input yang diketahui nilainya
dikenakan ke atas sistem pengukuran dan tindakbalas sistem terhadap
input tadi diukur ; nilai yang input yang diketahui nilainya disebut nilai
piawai. Oleh kerana proses penentukuran itu sendiri merupakan satu

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 138
PINDAAN : 0 MUKASURAT 138

pengukuran maka setiap perancangan ujikaji haruslah mengenalpasti
pembolehubah bebas (input) dan pembolehubah bersandar (output)
yang perlu diukur. Dengan demikian hubungan di antara input dan
output sistem pengukuran dapat dibina. Hubungan di antara input dan
output sistem pengukuran sering dijelmakan sebagai plot lengkung
penentukuran yang dibentuk dengan menggunakan satu julat input,
yang diketahui nilainya, secara berturut-turut ke atas sistem pengukuran
dan mengukur magnitud respons atau outputnya.

1.9. PENGGUNAAN KUASA

Penggunaan kuasa merupakan kadar penggunaan kuasa bagi sesuatu peranti dan
ia adalah pelbagai dengan perbezaan teknologi yang digunakan. Contohnya, monitor
CRT biasanya menggunakan kuasa lebih tinggi biasanya 110 watts bagi paparan yang
biasa, berbanding dengan penggunaan monitor LCD yang purata penggunaan kuasanya
antara 30 hingga 40 watts sahaja. Bagi menjimatkan penggunaan elektrik, kerajaan
Amerika Syarikat contohnya telah memperkenalkan Energy star program pada tahun
1992. Ia bertujuan bagi mematikan sementara monitor sehinggalah ada pergerakan
pada mouse atau keyboard.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 139
PINDAAN : 0 MUKASURAT 139

LATIHAN

Jawab soalan di bawah ini.

1. Berikan definasi bagi istilah dibawah ini :

i. : Kejituan
ii. : Kepekaan
iii.: Ketepatan

2. Apakah yang dimaksudkan dengan Ralat.
____________________________________________________________________

3. Berikan jenis-jenis ralat
i. :
ii. :
iii. :
iv. :

3. Apakah yang dimaksudkan dengan kadaran kuasa dan kenapa ianya perlu dinyatakan oleh
pengilang pada sesebuah peranti yang dikeluarkan olehnya?

RUJUKAN :
1 ASAS ELEKTRIK, PROF. MADYA SALWANI DAUD 1995.
2 http://en.wikipidia.org/wiki/power-supply, POWER SUPPLY, 5 JULAI 2000, 10.00 AM.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 140
PINDAAN : 0 MUKASURAT 140

INSTITUSI LATIHAN
JABATAN TENAGA MANUSIA
KEMENTERIAN SUMBER MANUSIA

MALAYSIA

KERTAS PENERANGAN

KOD DAN NAMA B05 TEKNOLOGI ELEKTRONIK INDUSTRI
KURSUS

KOD DAN NAMA B05-01-02 ELECTRONIC FUNDAMENTAL
MODUL

PENGALAMAN LE3 TEST OF ACTIVE COMPONENT
PEMBELAJARAN

NO. TUGASAN 07.02 TEST OF ACTIVE PASSIVE COMPONENT
BERKAITAN

TEST OF PASSIVE/ACTIVE COMPONENT AND COMFIRM MATCH OF

ACTUAL POWER SUPPLY TO RATING OF SYSTEM USING

OBJEKTIF MULTIMETER, FUNCTION GENERATOR,
PRESTASI
AKHIRAN (TPO) CAPASITANCE/INDUCTANCE METER, IC TESTER AND ETC. SO

THAT THE COMPONENT IS INDENTIFIED, MEASURED AND

CONDITION DETERMINED FOR FUNCTIONALITY ACCORDING TO

STANDARD SPECIFICATION.

OBJEKTIF DIAKHIR PEMBELAJARAN PELAJAR MESTI BOLEH :-
MEMBOLEH (EO)
TEST OF ACTIVE COMPONENT USING I.C TESTER, DOIDE,
TRANSISTOR, MULTIMETER ETC SO THAT TERMINAL AND
POLARITY INDENTIFIED, FORWAD/REVERS BIAS OF DIODE IS
MEASURE AND TRANSISTOR IS CHECKED OF FUNCTIONALITY

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 141
PINDAAN : 0 MUKASURAT 141

2. TEST OF ACTIVE COMPONENT

2.1. PENGENALAN KEPADA SEPARUH PENGALIR (SEMICONDUCTOR)

Kertas penerangan ini adalah bertujuan untuk menerangkan tentang bahan-bahan binaan yang digunakan
dalam separuh pengalir yang telah merevolusikan dunia elektronik. Sebelum separuh pengalir diperkenalkan,
tiub vakum digunakan secara meluas. Tiub vakum ini mempunyai saiz yang besar, menggunakan kuasa yang
tinggi dan harga yang mahal. Untuk mengatasi masalah tersebut, separuh pengalir diperkenalkan.

2.1.1. PENGELASAN BAHAN SEPARUH PENGALIR

Bahan-bahan yang digunakan oleh manusia boleh dikategorikan kepada
pengalir, penebat dan separuh pengalir. Bahan-bahan ini banyak digunakan dalam
pembuatan peranti elektrik dan elektronik.

Pengalir ialah bahan yang membenarkan arus elektrik mengalir melaluinya
dengan mudah. Contoh pengalir ialah logam dan cecair elektrolit. Pengaliran arus
elektrik berlaku apabila adanya perpindahan elektron dari satu atom ke atom yang
lain. Apabila sesuatu atom menerima pertambahan elektron, atom tersebut akan
membebaskan elektron ke atom yang berhampiran. Pengalir yang baik akan
mengalirkan arus elektrik yang tinggi apabila dibekalkan dengan voltan rendah.

Emas merupakan antara pengalir yang terbaik. Walaupun demikian, kuprum
biasanya digunakan kerana harganya lebih murah. Kuprum digunakan dalam litar
pendawaian domestik dan industri.

Penebat ialah bahan yang tidak membenarkan arus elektrik mengalir
melaluinya. Kebanyakan penebat digunakan sebagai bahan untuk menghindarkan
pengaliran arus elektrik dan haba berlaku. Sebagai contoh, bahan ini digunakan
sebagai pembalut dawai dan pemegang pada alatan pengguna.

Separuh pengalir ialah unsur atau sebatian yang mempunyai rintangan
antara penebat dan pengalir. Rintangannya tidaklah serendah pengalir dan tidak
pula setinggi penebat. Rintangan separuh pengalir bergantung pada bendasing
(impurities) atau dopan yang dicampurkan dengan unsur ini. Separuh pengalir
mengalirkan arus elektrik dengan dua jenis pembawa cas iaitu elektron dan
lubang.

Unsur separuh pengalir yang biasa digunakan ialah germanium, silikon dan
selenium. Unsur separuh pengalir yang lain ialah antimoni, boron, karbon, sulfur
dan telurium. Sesetengah sebatian adalah separuh pengalir. Contohnya galium
arsenida, indium antimonida dan beberapa oksida logam.

2.1.2.BINAAN ATOM

Semua bahan di muka bumi ini terdiri daripada gabungan zarah-zarah yang
dinamakan atom. Molekul pula terbentuk daripada gabungan atom. Bahan yang
terbina daripada molekul dari atom yang sama dinamakan unsur manakala bahan
yang terbina daripada molekul dari atom yang berlainan dinamakan sebatian.
Setiap atom terdiri daripada nukleus dan elektron. Nukleus terletak di tengah-
tengah atom. Proton bercas positif manakala neutron tidak bercas. Nukleus
dikelilingi oleh elektron yang berada di dalam orbit seperti yang ditunjukkan dalam
rajah 1.1.2.(i). Elektron-elektron ini bercas negatif.

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 142
PINDAAN : 0 MUKASURAT 142

Proton ( + ) P Orbit
Dan Neutron N Elektron ( - )
Nukleus

Rajah 1.1.2.(i) Binaan atom

Elektron-elektron di sekeliling nukleus tersusun mengikut susunan yang
tertentu. Orbit yang terdekat dengan nukleus dinamakan orbit pertama. Kemudian
diikuti oleh orbit yang kedua dan seterusnya. Susunan elektron mengikut orbit
ialah 2, 8, 18,….., dan 2N2. N ialah kedudukan orbit. Rajah 1.1.2.(ii) menunjukkan
kedudukan elektron bagi atom silikon dan atom germanium. Bagi memudahkan
penerangan, binaan yang ringkas digunakan. Binaan ringkas ini hanya terdiri
daripada teras atom (nukleus) dan orbit luaran. Rajah 1.1.2.(iii) menunjukkan
binaan ringkas atom silikon dan germanium. Jumlah elektron pada orbit luaran
digunakan bagi menentukan elektron valensi sesuatu atom. Oleh sebab atom
silikon dan germanium mempunyai empat elektron pada orbit luaran, maka atom
ini mempunyai empat elektron valensi. Separuh pengalir hakiki mempunyai empat
elektron valensi. Oleh itu, atom separuh pengalir hakiki dinamakan atom
tetravalen.

a.Atom Silikon

b. Atom Germanium

Rajah 1.1.2.(ii) Binaan atom silikon dan germanium

B05-01-02-LE1-IS PINDAAN : 0 MUKASURAT 143
PINDAAN : 0 MUKASURAT 143