Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Syarat Penerapan ( لاLa) sehingga Ber-
‘Amal seperti ( إ ّنInna)
Sehingga, apabila nashabnya dengan fathah, maka mabni atas fathah,
contoh: ََۡلۡ َر ُج َلۡ ِفيۡال َّدا ِر. Apabila nashabnya dengan huruf ya` - yaitu pada
mutsanna dan jamak mudzakkar salim -, maka mabni atas ya`. Contoh: ََۡل
َر ُج َلي ِن ۡفِي ۡال َّدا ِۡر. Apabila nashabnya dengan kasrah sebagai pengganti dari
fathah – yaitu pada jamak muannats salim -, maka mabni atas kasrah.
Contoh: ََۡلۡ َصا ِل َحا ٍتۡاليَو َم.
(لَا َطال ِّ َب:ُ َنحو،و َأ َّما الم ُ َضا ُف ف َي ُن َص ُب ب ِّالفَتح َةِّ ال َّظاهِّر َةِّ َأو ب ِّم َا ن َا َب عَنه َا
.)عِّلمٍ م َمقُو ٌت
Adapun mudhaf, maka dinashab dengan fathah yang tampak atau
dengan yang menggantikannya. Contoh: ۡ( ََل ۡ َطا ِل َب ۡ ِعل ٍم ۡ َممقُوتTidak ada
penuntut ilmu yang dibenci).
ُو َأ َّما ال َّشب ِّيه ُ ب ِّالم ُ َضا ِّف – وَه ُو َ (مَا ا َّت َص َل ب ِّهِّ ش َيء ٌ مِّن ت َم َا ِّم مَعن َاه ُ) – فمَِّثل
َ (لَا مُست َق ِّيمًا حَال ُه ُ ب َين:ُ َنحو،ِّ َأي ي ُن َص ُب ب ِّالفَتح َة:ِّالم ُ َضا ِّف ف ِّي الح ُكم
.)ال َّنا ِّس
Adapun yang menyerupai mudhaf –yaitu setiap apa yang kesempurnaan
makna bersambung dengannya-, maka hukumnya seperti mudhaf, yakni
dinashab dengan fathah. Contoh: ََلۡ ُمستَ ِقي ًماۡ َحالُهُۡ َبي َنۡال َنّا ِ ۡس.
:ُ ف َِإ ۡن ل َ ۡم ت ُب َاش ِ ۡره َا وَ َج َب ال َّرف ۡ ُع وَوَ َج َب ت ِكۡر َارُ لَا َنحۡو
َ(لَا ف ِي ال َّدارِ رَجُ ٌل وَلَا ا ۡمرَ َأةٌ) ف َِإ ۡن ت َك َّررَ ۡت جَاز
ِ (لَا رَجُ َل ف ِي ال َّدار: ف َِإ ۡن ِشئ ۡ َت قلُ ۡ َت،ِإعۡم َال ُه َا وَِإل ۡغَاؤُه َا
(لَا رَجُ ٌل ف ِي ال َّدارِ وَلَا:وَلَا ا ۡمرَ َأةً) وَِإ ۡن ِشئ ۡ َت قلُ ۡ َت
247
(La) sehingga Ber-لا Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Syarat Penerapan
) (Innaإ ّن ‘Amal seperti
ا ۡمرَ َأةٌ).
Adapun apabila la tidak bertemu langsung dengan
isimnya, maka wajib rafa’ dan wajib mengulang la.
. Adapun apabila la-nyaىَل ِِف إلَّدإ ِر ىرجل ىو ىَل إ ۡم ىرأة Contoh:
berulang, maka boleh engkau terapkan dan boleh
engkau abaikan. Jadi, jika engkau mau, engkau bisa
. Dan apabila engkau mau,ىَل ىرج ىل ِِف إل َّدإ ِر ىو ىَل إ ۡم ىرأ ًة katakan:
.ىَل ىرجل ِِف إل َّدإ ِر ىو ىَل إ ۡم ىرأة engkau bisa ucapkan:
و َأق ُو ُل :ق َد عَرَف َت َأ َّن ش ُر ُو َط وُ ُجو ِّب ع َم َ ِّل (لَا) ع َم َ َل (ِإ َّن) َأرب َع َة ٌ،
وَهَّٰذَا الكَل َامُ ف ِّي ب َي َا ِّن الح ُكمِّ ِإذ اخت َ َّل ش َر ٌط مِّ َن ال ُّشر ُو ِّط ال َأرب َع َةِّ ال َّساب ِّقَةِّ.
وَب َي َانُ ذَل ِّ َك َأ َّنه ُ ِإذَا وَق َ َع ب َعدَ (لَا) مَعرِّف َة ٌ وَ َج َب إلغ َاء ُ (لَا) وَت ِّكر َارُه َاَ ،نحو ُ
(لَا م ُح َّمدٌ زَارَنِّي وَلَا ب َكر ٌ) وَِإذَا ف َ َص َل ب َينَ لَا وَاسم ِّهَا ف َا ِّص ٌل مَا وَ َج َب
كَذَّٰل ِّ َك ِإلغ َاؤ ُه َا وَت ِّكر َارُه َا َنحو ُ ﴿لَا ف ِّيه َا غَو ٌل وَلَا ه ُم عَنه َا ي ُنز َف ُونَ﴾ ف َغ َو ٌل:
مُبت َدَأ ٌ مُؤ َ َّخرٌ ،وَف ِّيه َا :مُت َع َل ِّ ٌق ب ِّم َحذُو ِّف خَب َرٍ مُقَ َّد ٍم ،وَ(لَا) ن َاف ِّي َة ٌ مُهمَل َة ٌ ،وَِإذَا
ت َك َّررَت (لَا) ل َم َيج ِّب ِإعم َال ُه َا ،ب َل َيج ُوزُ ِإعم َال ُه َا ِإذَا است َوف َت ب َق َِّية َ ال ُّشر ُو ِّط،
وَ َيج ُوزُ ِإهم َال ُه َا؛ ف َت َقُو ُل ع َل َى الِإعم َا ِّل (لَا رَج ُ َل ف ِّي ال َّدارِّ وَلَا امرَ َأةً) ب ِّفَت ِّح
رَج ُ ٍل وَامرَ َأةٍ ،وَت َقُو ُل ع َل َى الِإهم َا ِّل( :لَا رَج ُ ٌل ف ِّي ال َّدارِّ وَلَا امرَ َأةٌ) ب ِّر َف ِّع
رَج ُ ٍل وَامرَ َأةٍ.
adaإِ َّۡن ََۡ ber’amalل Engkau telah mengetahui bahwa syarat-syarat wajib
248
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Munada
empat. Dan pembahasan sekarang adalah penjelasan hukum apabila
ada salah satu syarat dari empat syarat tersebut tidak terpenuhi.
Penjelasannya adalah apabila isim ma’rifah terletak setelah la, maka
wajib membatalkan ‘amal la dan wajib mengulangnya, contoh: ََۡل ۡ ُم َح َّمد
ۡ َزا َر ِني ۡ َوََل ۡ َبكر. Dan apabila ada pemisah antara la dengan isimnya, maka
tidak wajib membatalkan ‘amal la dan mengulangnya, contoh: ََۡلۡ ِفي َهاۡ َغول
ۡ َوََل ۡ ُهم ۡ َعن َها ۡيُن َزفُو َن. Di sini ۡ َغولadalah mubtada` mu`akhkhar (diakhirkan),
dan فِي َهاadalah muta’alliq (berkaitan) dengan khabar muqaddam
(didahulukan) yang dihilangkan, dan ۡ ََلadalah la nafi yang tidak memiliki
‘amal. Dan apabila la berulang, ‘amalnya tidak wajib diterapkan, tapi
boleh menerapkannya apabila memenuhi syarat-syarat yang lain dan
boleh pula membatalkan ‘amalnya. Jadi, jika engkau terapkan, engkau
bisa katakan: ً ََل ۡ َر ُج َل ۡ ِفي ۡال َّدا ِر ۡ َوََل ۡام َرأَۡةdengan memfathah َر ُجلdan ام َرأَة.
Dan jika engkau abaikan, engkau boleh mengatakan: ََۡل ۡ َر ُجۡلۡفِي ۡال َّدا ِرۡ َوََل
ام َرأَۡةdengan merafa’ َر ُجلdan ام َرأَة.
الۡم ُن َادَى
Munada
ُ الۡم ُ ۡفر َدُ ال ۡعَل َم:(ب َا ُب الۡم ُن َادَى) الۡم ُن َادَى خَمۡسَة ُ َأن ۡو َا ٍع
وَال َّنكِر َةُ الۡم َ ۡق ُصودَةُ وَال َّنكِر َةُ غ َيۡر ُ الۡم َ ۡق ُصودَةِ وَالۡم ُ َضا ُف
.وَال َّشب ِيه ُ ب ِالۡم ُ َضا ِف
Bab Munada. Munada ada lima macam:
1. mufrad ‘alam (nama dengan bentuk tunggal)
249
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Munada
2. nakirah maqshudah (nakirah yang termaksud)
3. nakirah ghairu maqshudah (nakirah yang belum
termaksud)
4. mudhaf
5. syabih bil mudhaf (yang menyerupai mudhaf).
ِّ وَف ِّي اصطِّل َا ِّح ال ُّنح َاة، الم َطل ُو ُب ِإقب َال ُه ُ مُطل َقًا:َ الم ُن َادَى ف ِّي ال ُّلغ َةِّ ه ُو:و َأق ُو ُل
ُ و َأ َخو َا ُت (ي َا) ِّهيَ اله َمز َة،)ه ُو َ (الم َطل ُو ُب ِإقب َال ُه ُ بيِّ َا َأو ِإحدَى َأ َخو َاتِّه َا
:ُ َنحو ُ ( َأزَيدُ َأقب ِّل) وَ ( َأي) َنحو ُ ( َأي ِإبر َاهِّيم ُ ت َفَ َّهم) وَ ( َأي َا) َنحو
ك َأ َّن َك ل َم َتجز َع ع َل َى اب ِّن َطرِّ ي ٍف َأي َا َشج َر َ الخاَب ُورِّ مَال َ َك مُورِّق ًا
.)وَ(ه َي َا) َنحو ُ (ه َي َا م ُح َّمدُ ت َع َا َل
Munada (yang dipanggil) secara bahasa adalah yang dituntut untuk
datang atau untuk memperhatikan secara mutlak. Adapun secara istilah
ahli nahwu adalah yang dituntut untuk datang dengan menggunakan
lafazh َياatau salah satu saudara-saudaranya. Saudara-saudara ۡ َياadalah:
1. hamzah, contoh: أَ َزي ُدۡأَق ِب ۡل.
2. أَ ۡي, contoh: ۡأَيۡ ِإبۡ َرا ِهي ُمۡتَ َف َّهم.
3. أَ َيا, contoh: ۡ( أَيَاۡ َش َج َرۡال َخابُو ِرۡ َماۡلَ َكۡ ُمو ِر ًقاۡۡۡ َكأَ َّن َكۡ َلمۡتَج َزعۡ َعلَىۡاب ِنۡ َط ِري ٍفWahai
pohon Khabur, mengapa engkau hijau dan lebar daunnya seakan-akan
engkau tidak sedih atas (kematian) putra Tharif).
4. َۡه َيا, contoh: ۡ َهيَاۡ ُم َح َّم ُدۡتَعَا َل.
:ثَُّم الم ُن َادَى ع َل َى خَمسَةِّ َأنو َا ٍع
وَمِّث َال ُه ُ (ي َا،ِّ وَق َد مَض َى ف ِّي ب َا ِّب (لَا) ت َعرِّ ي ُف الم ُفر َد،ُ – الم ُفر َدُ الع َل َم١
َم ُح َّمدُ) وَ (ي َا ف َاطِّمَة ُ) وَ (ي َا م ُح َّمدَا ِّن) وَ (ي َا ف َاطِّمَت َا ِّن) وَ (ي َا م ُح َّمدُونَ) و
250
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Munada
.)(ي َا ف َاطِّمَا ُت
ا َّلتِّي ي ُق َصدُ بِّه َا وَا ِّحدٌ مُع َيَّ ٌن مَِّما ي َ ِّص ُّح ِإطل َا ُق:َ – ال َّنكِّر َة ُ الم َق ُصودَة ُ؛ وَ ِّهي٢
.ِّ َنحو ُ (ي َا َظال ِّم ُ) ت ُرِّيدُ وَا ِّحدًا ب ِّع َين ِّه،ِّل َفظِّهَا ع َل َيه
َنحو ُ ق َو ِّل،ٍ ا َّلتِّي ي ُق َصدُ بِّه َا وَا ِّحدٌ غ َير ُ مُع َيَّن:َ – ال َّنكِّر َة ُ غ َير ُ الم َق ُصودَةِّ؛ وَ ِّهي٣
ب َل ي ُرِّيدُ كُ َّل مَن، ف َِإ َّنه ُ لَا ي ُرِّيدُ وَا ِّحدًا مُع َّين ًا،) (ي َا غ َاف ِّل ًا ت َن َّبه:الو َاعِّ ِّظ
.)ي ُطل َ ُق ع َل َيهِّ ل َف ُظ (غ َاف ِّ ٍل
.) َنحو ُ (ي َا َطال ِّ َب الع ِّلمِّ اجتَه ِّد، – الم ُ َضا ُف٤
َ َسو َاء ٌ َأكَان،ُ مَا ا َّت َص َل ب ِّهِّ ش َيء ٌ مِّن ت َم َا ِّم مَعن َاه:َ وَه ُو، – ال َّشب ِّيه ُ ب ِّالم ُ َضا ِّف٥
ُ َنحو ُ (ي َا حَمِّيدًا ف ِّعل ُه ُ) َأم كَانَ مَن ُصوب ًا ب ِّهِّ َنحو،ِّهَّٰذَا الم َُّت ِّص ُل ب ِّهِّ مَرف ُوع ًا ب ِّه
(ي َا ح َاف ِّظًا دَر َسه ُ) َأم كَانَ َمجر ُورًا ِّبح َر ِّف جَرٍ ي َت َع َ َّل ُق ب ِّهِّ َنحو ُ (ي َا ُمح ًِّبا
.)ِّل ِّلخ َير
Munada terbagi menjadi lima macam:
1. Mufrad ‘alam. Pengertian mufrad di sini telah berlalu di bab (ۡ)ََل.
Contohnya: َياۡ ُم َح َّم ُۡد, ُۡيَاۡ َفا ِطۡ َمة, َياۡ ُم َح َّم َدا ِۡن, ۡ َياۡ َفا ِط َمتَا ِن, ۡيَاۡ ُم َح َّم ُدو َن, dan ۡ َياۡفَا ِط َما ُت.
2. Nakirah maqshudah, yaitu: yang dimaksud dengannya adalah satu
orang yang sudah tertentu dimana bisa untuk memutlakkan lafazh
tersebut tertuju kepadanya. Contoh: ۡيَاۡ َظا ِل ُم, engkau inginkan satu orang
tertentu.
3. Nakirah ghairu maqshudah, yaitu: yang dimaksudkan dengannya
seseorang yang belum ditentukan. Contohnya adalah ucapan seorang
pemberi nasihat: ( َياۡ َغا ِف ًَلۡتَ َنبَّ ۡهWahai orang yang lalai, perhatikanlah). Dia
251
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Hukum Munada
tidak menginginkan satu orang tertentu, namun yang ia inginkan adalah
setiap orang yang bisa disematkan padanya lafazh ( َغافِلlalai).
4. Mudhaf, contoh: ۡ َياۡ َطا ِل َبۡال ِعل ِمۡاجتَ ِهد.
5. Syabih bil mudhaf, yaitu: apa-apa yang bersambung dengannya suatu
kata yang merupakan bagian dari kesempurnaan maknanya. Sama saja
apakah yang bersambung itu dirafa’ dengannya, contoh: ُيَا ۡ َح ِمي ًدا ۡفِعلُۡه
(Wahai yang terpuji perilakunya). Atau dinashab dengannya, contoh: ۡيَا
ُۡ( َحافِ ًظا ۡ َدر َسهWahai yang menghafal pelajarannya). Atau dijar dengan
huruf jar yang berkaitan dengannya, contoh: ۡ( يَاۡ ُم ِحبًّاۡ ِلل َخي ِرWahai pencinta
kebaikan).
حُ ۡكمُ الۡم ُن َادَى
Hukum Munada
ف َأ َّما الۡم ُ ۡفر َدُ ال ۡعَل َمُ وَال َّنكِر َةُ الۡم َ ۡق ُصودَةُ ف َي ُبۡن َي َا ِن ع َل َى ال َّض ِم
ُ َنحۡو ُ (ي َا زَي ۡدُ) وَ (ي َا رَجُ ُل) وَال َّثل َاث َة،مِ ۡن غ َيۡرِ ت َنۡوِي ٍن
.ُ ال ۡب َاق ِي َة ُ مَنۡ ُصوب َة ٌ لَا غ َيۡر
Adapun mufrad ‘alam dan nakirah, mabni atas tanda
dhammah tanpa tanwin. Contoh: َىّي ىزيۡدdan َىّي ىرجل. Dan
ketiga sisanya dinashab, tidak yang lain.
ِإذَا كَانَ الم ُن َادَى مُفر َدًا َأو ن َكِّر َةً مَق ُصودَةً ف َِإ َّنه ُ ي ُبن َى ع َل َى مَا ي ُرف َ ُع ب ِّهِّ؛:و َأق ُو ُل
)ُ َنحو ُ (ي َا م ُح َّمدُ) وَ (ي َا ف َاطِّمَة،ِّف َِإن كَانَ ي ُرف َ ُع ب ِّال َّض َّمةِّ ف َِإ َّنه ُ ي ُبن َى ع َل َى ال َّض َّمة
252
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Hukum Munada
– ِّوَ (ي َا رَج ُ ُل) وَ (ي َا ف َاطِّمَا ُت) وَِإن كَانَ ي ُرف َ ُع ب ِّال َأل ِّ ِّف نيِّ َاب َة ً عَ ِّن ال َّض َّمة
) َنحو ُ (ي َا م ُح َّمدَا ِّن) وَ (ي َا ف َاطِّمَت َا ِّن، ف َِإ َّنه ُ ي ُبن َى ع َل َى ال َأل ِّ ِّف-وَذَل ِّ َك الم ُث َّنى
ف َِإ َّنه ُ ي ُبن َى-ُ وَِإن كَانَ ي ُرف َ ُع ب ِّالو َاوِّ نيِّ َاب َة ً عَ ِّن ال َّض َّمةِّ –وَذَل ِّ َك جَم ُع الم ُذَ َّكرِّ ال َّسال ِّم
.)َع َل َى الو َاوِّ َنحو ُ (ي َا مَُّحم َدُون
Jika munada berupa mufrad atau nakirah maqshudah, maka ia mabni
atas tanda rafa’nya. Jadi, apabila ia dirafa’ dengan dhammah, maka
mabni atas tanda dhammah. Contoh: ۡيَاۡ ُم َح َّم ُد, ُۡ َياۡ َفا ِط َمة, ۡيَاۡ َر ُج ُل, dan ۡيَاۡفَا ِط َما ُت.
Dan apabila ia dirafa’ dengan alif sebagai pengganti dari dhammah –
yaitu mutsanna-, maka ia mabni atas alif. Contoh: ۡ َياۡ ُم َح َّم َدا ِنdan ۡيَاۡ َفا ِط َمتَا ِن.
Dan apabila ia dirafa’ dengan wawu sebagai pengganti dari dhammah –
yaitu jamak mudzakkar salim-, maka ia mabni atas wawu. Contoh: ۡ َيا
ۡ ُم َح َّم ُدو َن.
ُ وَِإن كَانَ الم ُن َادَى ن َكِّر َةً غ َير َ مَق ُصودَةٍ َأو مُ َضاف ًا َأو َشب ِّيه ًا ب ِّالم ُ َضا ِّف ف َِإ َّنه
ينُ َص ُب ب ِّالفَتح َةِّ َأو مَا ن َا َب عَنه َا َنحو ُ (ي َا جَاهِّل ًا ت َع َّلم) وَ (ي َا َكسُولًا َأقب ِّل
ع َل َى مَا ي َنفَع ُ َك) وَ َنحو ُ (ي َا رَاغِّ َب الم َجدِّ اعم َل ل َه ُ) وَ (ي َا مُح ِّ َّب الرِّفع َةِّ ث َاب ِّر
ع َل َى ال َّسع ِّي) وَ َنحو ُ (ي َا رَاغِّب ًا ف ِّي ال ُّسؤدُدِّ لَا ت َض َجر مِّ َن الع َمَ ِّل) وَ (ي َا
.)حَرِّي ًصا ع َل َى الخ َيرِّ است َق ِّم
Adapun bila munada berupa nakirah ghairu maqshudah atau mudhaf
atau syabih bil mudhaf, maka ia dinashab dengan fathah atau
penggantinya. Contoh: ۡ َيا ۡ َجا ِه ًَل ۡتَ َع ّلَم, ۡيَا ۡ َك ُسوًَل ۡأَقبِل ۡ َعلَى ۡ َما ۡيَنفَعُ َك, ۡيَا ۡ َرا ِغ َب ۡال َۡمج ِد
ُاع َملۡ َلۡه, ِ( َياۡ ُم ِح َّبۡال ِرفعَ ِةۡثَا ِبرۡ َع َلىۡال َّسع ۡيWahai yang mencintai kedudukan yang
tinggi, teruslah berusaha), ۡ( يَا ۡ َرا ِغبًا ۡ ِفي ۡال ُّسؤ ُد ِد ََۡل ۡتَض َجر ۡ ِم َن ۡال َع َم ِلWahai
pecinta kekuasaan, janganlah engkau jenuh beramal), dan ۡيَاۡ َح ِري ًصاۡ َعلَى
253
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Lahu
ۡال َخي ِرۡاستَ ِقم.
ُ الۡم َ ۡفع ُو ُل ل َه
Maf’ul Lahu
(ب َا ُب الۡم َ ۡفع ُو ِل مِ ۡن َأجۡل ِهِ) وَه ُو َ ا ۡلِإسۡمُ الۡم َنۡ ُصو ُب
َ (ق َام: َنحۡو ُ ق َوۡل ِ َك،الَّذِي ي َ ۡذك ُر ُ ب َي َان ًا ل ِسَب َ ِب وُق ُو ِع ال ۡف ِعۡ ِل
.)زَي ۡدٌ ِإجۡل َالًا ل ِعَ ۡم ٍرو) وَ (ق َ َص ۡدت ُ َك ابۡت ِغَاء َ مَعۡر ُوف ِ َك
Bab Maf’ul min Ajlih. Yaitu isim manshub yang
disebutkan untuk menjelaskan sebab terjadinya
perbuatan. Contohnya adalah ucapanmu: قىا ىم ىزيۡد ِإ ۡج ىّل ًَل ِل ىع ۡمرو
(Zaid berdiri untuk memuliakan ‘Amr) dan قى ىص ۡدت ىك إبۡ ِت ىغا ىء
( ىم ۡعرو ِف ىكAku menuju engkau untuk mendapatkan
kebaikanmu).
َ ه ُو-)ُ وَ(الم َفع ُو ُل ل َه،)ِّ الم َفع ُو ُل مِّن َأجل ِّهِّ –وَي ُقَالُ (الم َفع ُو ُل ل َِّأجل ِّه:و َأق ُو ُل
الَّذِّي ي ُذك َر ُ ب َي َان ًا ل ِّسَب َ ِّب، الم َن ُصو ِّب،ف ِّي اصطِّل َا ِّح ال ُّنح َاةِّ عِّب َارَةٌ عَن (الاس ِّم
.)وُق ُو ِّع الف ِّع ِّل
Maf’ul min ajlih disebut pula maf’ul li ajlih dan maf’ul lahu menurut
istilah ahli nahwu adalah ungkapan dari isim manshub yang disebutkan
untuk menjelaskan sebab terjadinya perbuatan.
254
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Lahu
وَق َول ُن َا( :الاسمُ) ي َشمُ ُل ال َّصرِّيح َ وَالم ُؤ َّو َل ب ِّهِّ.
Dan ucapan kami: “isim” mencakup isim sharih dan isim yang dita`wil
dengannya.
وَلَا ب َُّد ف ِّي الاس ِّم الَّذِّي ي َقَ ُع مَفع ُولًا ل َه ُ مِّن َأن َيجت َمِّ َع ف ِّيهِّ خَمسَة ُ ُّأمُورٍ:
ال َأ َّو ُلَ :أن ي َكُونَ مَصدَرًا.
وَال َّثانِّيَ :أن ي َكُونَ ق َلب ًِّيا ،وَمَعن َى َكون ِّهِّ قلَب ًِّيا َأ َّلا ي َكُونَ دَا ًّلا ع َل َى ع َم َ ٍل مِّن
َأعم َا ِّل الج َو َارِّ ِّح كَالي َدِّ وَالل ِّسَا ِّن مِّث ُل (ق ِّر َاء َة) وَ(ض َرب).
وَال َّثال ِّ ُثَ :أن ي َكُونَ عِّلَّة ً لم ِّ َا ق َبل َه ُ.
وَال َّراب ِّ ُعَ :أن ي َكُونَ مَُّت ِّحدًا مَ َع ع َامِّل ِّهِّ ف ِّي الو َق ِّت.
وَالخاَمِّ ُسَ :أن ي َّتح ِّدَ مَ َع ع َامِّل ِّهِّ ف ِّي الفَاعِّ ِّل.
Isim yang menjadi maf’ul lahu harus terkumpul lima perkara:
1. berupa mashdar.
2. berupa amalan hati. Maknanya bahwa isim tersebut tidak
menunjukkan amalan anggota tubuh semisal tangan dan lisan, seperti
َ .ضرب ِ danق َرا َءة
3. berupa alasan untuk kata sebelumnya.
4. satu waktu dengan ‘amilnya.
5. satu fa’il dengan ‘amilnya.
وَمِّث َا ُل الاس ِّم الم ُست َجمِّ ُع ل ِّهَّٰذِّهِّ ال ُّشر ُو ِّط (ت َأدِّيب ًا) مِّن ق َول ِّ َك( :ض َرَب ُت ابنِّي
ت َأدِّيب ًا) ف َِإ َّنه ُ مَصدَرٌ ،وَه ُو َ قلَبِّي ٌّ؛ ل َِّأ َّنه ُ ل َي َس مِّن َأعم َا ِّل الج َو َارِّ ِّح ،وَه ُو َ عِّلَّة ٌ
ل ِّل َّضر ِّب ،وَه ُو َ مَُّت ِّحدٌ مَ َع (ض َرَب ُت) ف ِّي ال َّزمَا ِّن ،وَف ِّي الفَاعِّ ِّل َأي ًضا.
255
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Lahu
وَالج َُّر ِّبح َر ٍف، ال َّنص ُب:وَكُ ُّل اس ٍم است َوف َى هَّٰذِّهِّ ال ُّشر ُو ُط َيج ُوزُ ف ِّيهِّ َأمرَا ِّن
.مِّن حُرُو ِّف الج َرِّ ال َّدالَّةِّ ع َل َى ال َّتعل ِّي ِّل كَال َّلا ِّم
Contoh isim yang terkumpul seluruh syarat ini adalah تَأۡ ِدي ًباdari
ucapanmu: َض َرب ُت ۡابنِي ۡتَأ ِديبًا. Karena ia mashdar, amalan hati sebab ia
bukan amalan anggota tubuh, ia merupakan alasan untuk pukulan
tersebut, ia juga satu waktu dengan َض َرب ُۡت, dan satu fa’il juga.
Setiap isim yang terpenuhi seluruh syarat ini boleh diperlakukan dengan
dua cara:
Dinashab
Dijar dengan huruf jar yang menunjukkan ta’lil (alasan) seperti
huruf lam.
:وَاعل َم َأ َّن ل ِّلاس ِّم الَّذِّي ي َقَ ُع مَفع ُولًا ل َِّأجل ِّهِّ ث َل َا َث حَالَا ٍت
. َأن ي َكُونَ مُقت َرِّن ًا ب َِّأل:ال ُّأول َى
. َأن ي َكُونَ مُ َضاف ًا:ُ ال َّثانيِّ َة
.ِّ َأن ي َكُونَ مُج َّردًا مِّن ( َأل) وَمِّ َن الِإ َضاف َة:ُ ال َّثال ِّث َة
Dan ketahuilah, bahwa isim yang menjadi maf’ul li ajlih ada tiga
keadaan:
1. diawali dengan alif lam.
2. berupa mudhaf.
3. tidak diawali alif lam dan bukan idhafah.
ِإ َّلا َأ َّنه ُ ق َد،ِّوَف ِّي جَمِّي ِّع هَّٰذِّهِّ ال َأحو َا ِّل َيج ُوزُ ف ِّيهِّ ال َّنص ُب وَالج َُّر ِّبح َر ِّف الج َر
.ِّ وَق َد ي َست َوِّي َا ِّن ف ِّي الج َو َاز،ِّي َت َر َ َّجح ُ َأحَدُ الو َجهَين
،ف َِإن كَانَ مُقت َرِّن ًا ب َِّأل ف َال َأكث َر ُ ف ِّيهِّ َأن ُيج َّر ِّبح َر ِّف جَرٍ دَا ٍل ع َل َى ال َّتعل ِّي ِّل
256
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Ma’ahu
.ُ (ض َرَب ُت ابنِّي ل ِّل َّتأدِّي ِّب) وَي َق ِّ ُّل ن َصب ُه:ُ َنحو
:ُ َنحو،وَِإن كَانَ مُ َضاف ًا جَازَ َجو َازًا مُت َسَاوِّي ًا َأن ُيج َّر ب ِّالح َر ِّف و َأن ي َن ِّص َب
.)(زُرت ُ َك َمح َّبة َ َأدَب ِّ َك) َأو (زُرت ُ َك لِّمحَ َّبةِّ َأدَب ِّ َك
:ُ َنحو،وَِإن كَانَ ُمج َّردًا مِّن ( َأل) وَمِّ َن الِإ َضاف َةِّ ف َال َأكث َر ُ ف ِّيهِّ َأن ي َن ِّص َب
.ُ وَالله ُ َأعل َم،(ق ُم ُت ِإجل َالًا ل ِّل ُّأست َاذِّ) وَي َق ِّ ُّل جَُّره ُ ب ِّالح َر ِّف
Dan pada seluruh keadaan tersebut boleh dinashab dan dijar dengan
huruf jar. Hanya saja salah satunya terkadang lebih kuat dan terkadang
sama kuat.
Apabila diawali dengan alif lam, maka seringnya dijar dengan huruf jar
yang menunjukkan ta’lil. Contoh: ۡ َض َرب ُتۡابنِيۡ ِللتَّأ ِدي ِب. Dan jarang dinashab.
Apabila berupa mudhaf, maka boleh dijar dengan huruf jar dan boleh
dinashab, keduanya sama kuat. Contoh: ۡ ُزرتُ َك ۡ َم َحبَّةَ ۡأَ َد ِب َكatau ۡ ُزرتُ َك ۡ ِل َم َح ّبَ ِة
ۡأَ َد ِب َك.
Apabila tidak diawali alif lam dan bukan idhafah, maka seringnya
dinashab. Contoh: ۡقُم ُت ۡإِج ََلًَل ۡ ِلۡلُستَا ِذ. Dan jarang dijar dengan huruf jar.
Wallahu a’lam.
ُ الۡم َ ۡفع ُو ُل مَعَه
Maf’ul Ma’ahu
ا ۡلِإسۡمُ الۡم َنۡ ُصو ُب الَّذِي:َ (ب َا ُب الۡم َ ۡفع ُو ِل مَعَه ُ) وَه ُو
َ (جَاء: َنحۡو ُ ق َوۡل ِ َك،ي ُ ۡذك َر ُ ل ِب َي َا ِن مَ ۡن ف ُع ِ َل مَعَه ُ ال ۡف ِعۡ ُل
257
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Ma’ahu
.)َ ا ۡل َأمِير ُ وَا ۡلجيَۡ َش) وَ (ا ۡست َو َى الۡم َاء ُ وَا ۡلخ َشَب َة
Bab Maf’ul Ma’ahu. Yaitu isim manshub yang
disebutkan untuk menjelaskan siapa yang
menyertainya dalam perbuatan. Contohnya
ucapanmu: ( ىجا ىء إ ۡل ِمي ىوإلۡ ىجيۡ ىشPemimpin itu datang bersama
tentara) dan ( إ ۡستى ىوى إلۡ ىماء ىوإلۡ ىخ ىش ىب ىةAir itu naik bersama
sepotong kayu).
الم َن ُصو ُب ب ِّالف ِّع ِّل َأو،ُ الفَضل َة،ُ الم َفع ُو ُل مَع َه ُ عِّندَ ال ُّنح َاةِّ ه ُو َ (الاسم:و َأق ُو ُل
، ال َّدا ُّل ع َل َى ال َّذا ِّت ا َّلتِّي وَق َ َع الف ِّع ُل ب ِّم ُ َصا َحب َت ِّه َا،ِّمَا ف ِّيهِّ مَعن َى الف ِّع ِّل وَحُرُوف ِّه
.)الم َسب ُو ُق ب ِّو َاوٍ ت ُف ِّيدُ الم َع َِّية َ ن َ ًّصا
Maf’ul ma’ah menurut ahli nahwu adalah isim tambahan yang manshub
dengan fi’il atau yang mempunyai makna fi’il dan huruf-hurufnya, yang
menunjukkan atas substansi yang menyertai dalam perbuatan itu dan
diawali dengan huruf wawu yang memberi faidah kebersamaan.
:ِّ وَالم ُر َادُ ب ِّه، وَالم ُذَ َّكر َ وَالم ُؤ َّن َث، (الاسمُ) ي َشمَ ُل الم ُفر َدَ وَالم ُث َّنى وَالجمَ َع:ف َقَول ُن َا
.ُ وَخَرَ َج عَنه ُ الف ِّع ُل وَالح َر ُف وَالجمُل َة،الاسمُ ال َّصرِّيح ُ دُونَ الم ُؤ َّو ِّل
Ucapan kami: “isim” mencakup isim mufrad, mutsanna, dan jamak;
mudzakkar dan mutsanna. Yang diinginkan adalah isim sharih bukan
yang dita`wil. Sehingga, fi’il, huruf, dan jumlah (kalimat) tidak bisa
menjadi maf’ul ma’ah.
،ً وَلَا مُبت َدَأ، (الفَضل َة ُ) مَعن َاه ُ َأ َّنه ُ ل َي َس رُكناً ف ِّي الكَل َا ِّم؛ فلَ َي َس ف َاعِّل ًا:وَق َول ُن َا
.) َنحو ُ (اشت َر َكَ زَيدٌ وَع َمر ٌو،ُ وَخَرَ َج ب ِّهِّ الع ُمدَة،وَلَا خَب َرًا
258
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Ma’ahu
Ucapan kami: “tambahan” maknanya isim tersebut bukan merupakan
inti kalimat. Jadi, isim tersebut bukan fa’il, mubtada`, dan khabar.
Sehingga inti kalimat tidak bisa menjadi maf’ul ma’ah. Contoh: ۡاشتَ َر َكۡ َزيد
َو َعمرو.
(الم َن ُصو ُب ب ِّالف ِّع ِّل َأو مَا ف ِّيهِّ مَعن َى الف ِّع ِّل وَحُرُوف ِّهِّ) ي َدُ ُّل ع َل َى َأ َّن:وَق َول ُن َا
:ِّالع َامِّ َل ف ِّي الم َفع ُو ِّل مَع َه ُ ع َل َى ض َرب َين
.) َنحو ُ ( َحض َرَ ال َأمِّير ُ وَالجيَ َش، الف ِّع ُل:ال َأ َّو ُل
كَاس ِّم الفَاعِّ ِّل،ِّ الاسمُ ال َّدا ُّل ع َل َى مَعن َى الف ِّع ِّل الم ُشت َمِّ ُل ع َل َى حُرُوف ِّه:ال َّثانِّي
.)ف ِّي َنحوِّ (ال َأمِّير ُ حَاضِّرٌ وَالجيَ َش
Ucapan kami: “manshub dengan fi’il atau yang mempunyai makna fi’il
dan huruf-hurufnya” menunjukkan bahwa ‘amil untuk maf’ul ma’ah ada
dua macam:
1. fi’il, contoh: َح َض َرۡالَ ِمي ُرۡ َوال َجي َۡش.
2. isim yang menunjukkan makna fi’il yang mencakup huruf-hurufnya,
seperti isim fa’il pada contoh: الَ ِمي ُرۡ َحا ِضرۡ َوال َجي َۡش.
ُ (الم َسب ُو ُق ب ِّو َا ٍو ِّهيَ ن َ ٌّص ف ِّي ال َّدلَال َةِّ ع َل َى الم َع َِّيةِّ) َيخر ُ ُج ب ِّهِّ الاسم:وَق َول ُن َا
.)ٌ َنحو ُ ( َحض َرَ م ُح َّمدٌ وَخَال ِّد،ِّالم َسب ُو ُق ب ِّو َا ٍو ل َيسَت ن َ ًّصا ف ِّي ال َّدلَال َةِّ ع َل َى الم َع َِّية
Ucapan kami: “didahului dengan wawu yang merupakan nash
menunjukkan kepada kebersamaan”, definisi ini mengeluarkan isim
yang didahului dengan wawu tapi bukan nash yang menunjukkan
kepada kebersamaan. Contoh: ۡ َح َض َرۡ ُم َح َّمدۡ َو َخا ِلد.
:ِّوَاعل َم َأ َّن الاسمَ الو َاق ِّ َع ب َعدَ الو َاوِّ ع َل َى ن َوع َين
.ُ مَا ي َت َع َيَّنُ ن َصب ُه ُ ع َل َى َأ َّنه ُ مَفع ُو ٌل مَع َه-١
259
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Maf’ul Ma’ahu
.ِّ مَا َيج ُوزُ ن َصب ُه ُ ع َل َى ذَل ِّ َك وَِإتب َاع ُه ُ لم ِّ َا ق َبل َه ُ ف ِّي ِإعرَاب ِّهِّ مَعطُوف ًا ع َل َيه-٢
Dan ketahuilah bahwa isim yang terletak setelah wawu ada dua jenis:
1. Isim yang pasti nashab sebagai maf’ul ma’ah.
2. Isim yang boleh nashab sebagai maf’ul ma’ah dan boleh mengikuti
i’rab isim sebelumnya karena di’athaf padanya.
،َِّأ َّما ال َّنوعُ ال َأ َّو ُل ف َم َح َلُّه ُ ِإذَا ل َم ي َ ِّص َّح ت َشرِّي ُك مَا ب َعدَ الو َاوِّ لم ِّ َا ق َبل َهَا ف ِّي الح ُكم
َنحو ُ ( َأن َا َسائ ِّرٌ وَالجبَ َ َل) وَ َنحو ُ (ذَاك َر ُت وَالم ِّصب َا َح) ف َِإ َّن الجبَ َ َل لَا ي َ ِّص ُّح
وَكَذَل ِّ َك الم ِّصب َا ُح لَا ي َ ِّص ُّح ت َشرِّيك ُه ُ ل ِّلم ُت َكَلِّمِّ ف ِّي،ِّت َشرِّيك ُه ُ ل ِّلم ُت َكَلِّمِّ ف ِّي ال َّسير
.)َ (است َو َى الم َاء ُ وَالخ َشَب َة:ِّ وَق َد م َّث َل الم ُؤ َل ِّ ُف ل ِّهَّٰذَا ال َّنو ِّع ب ِّقَول ِّه،ِّالم ُذَاك َر َة
Adapun jenis pertama, tempatnya adalah ketika isim setelah wawu tidak
sama hukumnya dengan isim sebelumnya. Contoh: ۡ أَنَا ۡ َسا ِئر ۡ َوال َجبَ َلdan
ۡ َذا َكر ُت ۡ َوال ِمصبَا َح. Karena ( ال َجبَلgunung) tidak bisa bersama dengan si
pembicara dalam sebuah perjalanan. Demikian pula ( ال ِمص َباحpelita) tidak
bisa bersama dengan si pembacara dalam sebuah mudzakarah
(mengulang pelajaran). Dan penyusun telah memberi permisalan dalam
jenis ini dengan ucapan beliau: َۡاستَ َوىۡال َما ُءۡ َوال َخ َش َبة.
َ و َأ َّما ال َّثان ِّي ف َم َح َلُّه ُ ِإذَا َ َّصح ت َشرِّي ُك مَا ب َعدَ الو َاوِّ لم ِّ َا ق َبل َهَا ف ِّي الح ُكمِّ َنحو ُ ( َحض َر
وَ َيج ُوزُ رَفع ُه ُ ع َل َى،ُ ع َل ِّي ٌّ وَم ُح َّمدٌ) ف َِإ َّنه ُ َيج ُوزُ ن َص ُب (م ُح َّمدٍ) ع َل َى َأ َّنه ُ مَفع ُو ٌل مَع َه
،َِّأ َّنه ُ مَعطُو ٌف ع َل َى (ع َل ِّ ٍي)؛ ل َِّأ َّن م ُح َّمدًا َيج ُوزُ اشت ِّر َاك ُه ُ مَ َع ع َل ِّ ٍي ف ِّي الح ُ ُضور
.) (جَاء َ ال َأمِّير ُ وَالجيَ َش:ِّوَق َد م َّث َل الم ُؤ َل ِّ ُف ل ِّهَّٰذَا ال َّنو ِّع ب ِّقَول ِّه
Adapun jenis kedua, tempatnya adalah ketika isim setelah wawu bisa
bersama isim setelahnya dalam hal hukum. Contoh: َح َض َر ۡ َع ِل ٌّي ۡ َو ُم َح َّمۡد,
maka ُم َح َّمدboleh dinashab sebagai maf’ul ma’ah dan boleh dirafa’
260
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
sebagai ma’thuf dari ۡ َع ِلي. Karena Muhammad bisa bersama dengan ‘Ali
dalam hal kehadiran. Dan penyusun telah memberi contoh dalam jenis
ini dengan perkataan beliau: ۡ َجا َءۡالَ ِمي ُرۡ َوال َجي َش.
َو َأ َّم خَب َر ُ كَانَ و َأ َخو َاتِه َا وَاسۡمُ ِإ َّن و َأ َخو َاتِه َا ف َقَ ۡد ت َقَ َّدم
وَكَذَال ِ َك ال َّتو َاب ِ ُع ف َقَ ۡد ت َقَ َّدمَ ۡت،ذِكۡر ُه ُم َا ف ِي الۡم َرۡف ُوع َا ِت
.َه ُن َاك
Adapun khabar kana dan saudara-saudaranya dan
isim inna dan saudara-saudaranya, telah lewat
penyebutannya di isim-isim yang dirafa’. Demikian
pula tawabi’ juga telah berlalu di sana.
، وَخَب َر ُ (كَانَ) و َأ َخو َاتِّه َا، مِّ َن الم َن ُصوب َا ِّت اسمُ (ِإ َّن) و َأ َخو َاتِّه َا:و َأق ُو ُل
ِّ وَق َد ت َقَ َّدمَ ب َي َانُ ذَل ِّ َك ف ِّي َأبو َاب ِّهِّ؛ ف َل َا حَاجَة َ بنِّ َا ِإل َى ِإع َادَة،وَت َاب ِّ ُع الم َن ُصو ِّب
.ُ ش َيءٍ مِّنه
Termasuk isim-isim yang dinashab adalah isim inna dan saudara-
saudaranya, khabar kana dan saudara-saudaranya, dan isim yang
mengikuti isim manshub. Dan penjelasannya telah berlalu di bab-
babnya, sehingga tidak perlu kita ulangi.
ِالۡم َ ۡخفُو َضا ُت مِ َن ا ۡل َأ ۡسم َاء
Isim-isim yang Dikhafdh
261
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
(ب َا ُب الۡم َ ۡخفُو َضا ِت مِ َن ا ۡل َأ ۡسم َاءِ) الۡم َ ۡخفُو َضا ُت ث َل َاث َة ُ
َأن ۡو َا ٍع َمخۡفُو ٌض ب ِا ۡلح َرۡ ِف ،وَ َمخۡفُو ٌض ب ِا ۡلِإ َضاف َةِ ،وَت َاب ِ ٌع
ل ِلۡم َ ۡخفُو ِض.
Bab Isim-isim yang Dikhafdh. Isim yang dikhafdh ada
tiga jenis:
1. Dikhafdh dengan huruf,
2. Dikhafdh dengan idhafah,
3. Mengikuti isim yang dikhafdh.
و َأق ُو ُل :الاسمُ الم َخفُو ُض ع َل َى ث َل َاث َةِّ َأنو َا ٍع؛ وَذَل ِّ َك ل َِّأ َّن الخاَف ِّ َض ل َه ُ ِإ َّما َأن
ي َكُونَ حَرف ًا ،مِّن حُرُو ِّف الخ َف ِّض ا َّلتِّي َسب َ َق ب َي َانُه َا ،ف ِّي َأ َّو ِّل الكِّتاَ ِّب وَا َّلتِّي
َسي َذك ُر ُه َا الم ُؤ َل ِّ ُف ب َعدَ ذَل ِّ َك ،وَذَل ِّ َك َنحو ُ (خَال ِّد) مِّن ق َول ِّ َكَ ( :أشفَق ُت ع َل َى
خَال ِّدٍ) ف َِإ َّنه ُ َمجر ُورٌ ب َع َل َى ،وَه ُو َ حَر ٌف مِّن حُرُو ِّف الخ َف ِّض ،وَِإ َّما َأن ي َكُونَ
الخاَف ِّ ُض ل ِّلاس ِّم ِإ َضاف َة َ اس ٍم ق َبل َه ُ ِإل َيهِّ ،وَمَعن َى الِإ َضاف َةِّ :ن ِّسب َة ُ ال َّثانِّي ل ِّل َأ َّو ِّل،
وَذَل ِّ َك َنحو ُ (م ُح َّمدٍ) مِّن ق َول ِّ َك (جَاء َ غ ُل َامُ م ُح َّمدٍ) ف َِإ َّنه ُ َمخفُو ٌض ب ِّسَب َ ِّب ِإ َضاف َةِّ
(غ ُل َا ٍم) ِإل َيهِّ ،وَِإ َّما َأن ي َكُونَ الخاَف ِّ ُض ل ِّلاس ِّم ت َب َع َِّيت َه ُ ل ِّاس ٍم َمخفُو ٍض :ب َِّأن
ي َكُونَ ن َعت ًا ل َه َُ ،نحو ُ (الفَا ِّض ِّل) مِّن ق َول ِّ َكَ ( :أخَذ ُت الع ِّلمَ عَن م ُح َّم ٍد
الفَا ِّض ِّل) َأو مَعطُوف ًا ع َل َيهَِّ ،نحو ُ (خَال ِّدٍ) مِّن ق َول ِّ َك (مَرَر ُت ب ِّم ُ َح َّمدٍ وَخَال ِّدٍ)
َأو غ َيرِّ هَّٰذَي ِّن مِّ َن ال َّتو َاب ِّ ِّع ا َّلتِّي َسب َ َق ذِّكر ُه َا.
262
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
Isim yang dikhafdh ada tiga jenis:
1. Yang mengkhafdh berupa huruf di antara huruf-huruf khafdh yang
telah berlalu penjelasannya di awal kitab dan akan penyusun sebutkan
setelah ini. Contohnya َخا ِلدdari perkataanmu: ۡأَشفَق ُت ۡ َعلَى ۡ َخا ِل ٍد, kata َخا ِلد
dijar dengan َعلَىyang termasuk dari huruf khafdh.
2. Yang mengkhafdh berupa idhafah isim sebelumnya kepadanya.
Makna idhafah adalah penyandaran kata kedua kepada kata pertama.
Contohnya ۡ ُم َح َّم ٍدdari ucapanmu: َجا َءۡ ُغ ََل ُمۡ ُم َح َّم ٍۡد, kata ُم َح َّم ٍۡدdikhafdh dengan
sebab idhafah ُغ ََلمkepadanya.
3. Yang mengkhafdhnya adalah karena mengikuti isim yang dikhafdh.
Bisa sebagai na’at untuknya, contohnya الفَا ِض ِۡلdari ucapanmu:
ۡأَ َخذ ُتۡال ِعل َمۡ َعنۡ ُم َح َّم ٍدۡال َفا ِض ِل.
Bisa di’athaf padanya, contohnya َخا ِل ٍۡدdari ucapanmu: َۡم َرر ُتۡ ِب ُم َح َّم ٍد
ۡ َو َخا ِل ٍد.
Atau selain itu dari tawabi’ yang telah berlalu penyebutannya.
مَا ُيخۡفَ ُض ب ِم ِ ۡن وَِإل َى:َ ف َأ َّما الۡم َ ۡخفُو ُض ب ِا ۡلح َرۡ ِف ف َهُو
وَعَ ۡن وَع َل َى وَف ِي وَرُ َّب وَال ۡب َاءِ وَال ۡكَا ِف وَال َّلا ِم وَحُرُو ِف
ال ۡو َاوُ وَال ۡب َاء ُ وَال َّتاء ُ َأ ۡو ب ِو َاوِ رُ َّب وَب ِم ُ ۡذ:َ وَ ِهي،ال ۡقَس َ ِم
.ُو َم ُن ۡذ
Adapun isim yang dikhafdh dengan huruf adalah
setiap isim yang dikhafdh dengan:
1. ِم ۡن
2. ِإ ىَل
3. ىع ۡن
4. عى ىَل
263
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
5. ِِف
6. ر َّب
7. Huruf ba`
8. Huruf kaf
9. Huruf lam
10. Huruf sumpah, yaitu:
a. Huruf wawu
b. Huruf ba`
c. Huruf ta`
11. Wawu ر َّب
12. م ۡذ
13. منۡذ
الم َخفُو ُض ِّبح َر ٍف مِّن حُرُو ِّف: ال َّنوعُ ال َأ َّو ُل مِّ َن الم َخفُو َضا ِّت:و َأق ُو ُل
.ٌالخ َف ِّض؛ وَحُرُو ُف الخ َف ِّض َكث ِّير َة
Jenis pertama dari isim yang dikhafdh adalah isim yang dikhafdh dengan
sebuah huruf dari huruf khafdh. Dan huruf khafdh ada banyak.
ِّ َنحو ُ ق َول ِّه،َ وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَالم ُضمَر،ُ مِّنه َا (مِّن) وَمِّن مَع َان ِّيه َا الابت ِّدَاء
.) ﴿وَمِّن َك وَمِّن ن ُو ٍح:ت َع َال َى
Di antaranya adalah ِم ۡنdan termasuk maknanya adalah permulaan. Ia
menjarkan isim zhahir dan mudhmar. Contohnya adalah firman Allah
ta’ala: ٍۡ َو ِمن َكۡ َو ِمنۡنُوح.
ُ َنحو، وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَالم ُضمَر َ َأي ًضا،ُ وَمِّنه َا (ِإل َى) وَمِّن مَع َان ِّيه َا الانت ِّه َاء
.﴾ ﴿ِإل َى اللهِّ مَر ِّجع ُكُم جَمِّيعًا:ِّ ﴿ِإل َيهِّ ي ُر َ ُّد عِّلمُ ال َّساع َةِّ﴾ وَق َول ِّه:ق َول ِّهِّ ت َع َال َى
264
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
Di antaranya adalah ِإلَىdan termasuk maknanya adalah pungkasan. Ia
menjarkan isim zhahir dan mudhmar pula. Contohnya firman Allah
ta’ala: ۡ إِ َلي ِهۡيُ َر ُّدۡ ِعل ُمۡال َّسا َع ِةdan firman Allah: إِ َلىۡالل ِهۡ َمر ِجعُ ُكمۡ َج ِميعًا.
ُ َنحو. وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَال َّضمِّير َ َأي ًضا،ِّوَمِّنه َا (عَن) وَمِّن مَع َان ِّيه َا الم ُج َاوَرَة
﴿رَضِّيَ الله ُ عَنه ُم:ِّ ﴿ل َقَد رَضِّيَ الله ُ عَ ِّن الم ُؤمِّن ِّينَ﴾ وَق َول ِّه:ق َول ِّهِّ ت َع َال َى
.﴾ُ وَرَ ُضوا عَنه
Di antaranya adalah َع ۡنdan termasuk maknanya adalah kedekatan. Ia
menjarkan isim zhahir dan dhamir. Contohnya firman Allah ta’ala: ۡ لَقَد
َر ِض َيۡاللهُۡ َعۡ ِنۡال ُمؤ ِمنِي َۡنdan firmanNya: ُۡ َر ِض َيۡاللهُۡ َعن ُهمۡ َو َر ُضواۡ َعنه.
، وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَالم ُضمَر َ َأي ًضا،ُ وَمِّنه َا (ع َل َى) وَمِّن مَع َان ِّيه َا الاست ِّعل َاء
.﴾َ ﴿وَع َل َيه َا وَع َل َى الفُل ِّك ت ُحم َل ُون:َنحو ُ ق َول ِّهِّ ت َع َال َى
Di antaranya adalah َعلَىdan termasuk maknanya adalah di atas. Ia
menjarkan isim zhahir dan mudhmar. Contohnya firman Allah ta’ala:
َو َعلَي َهاۡ َو َعلَىۡالفُل ِكۡتُح َملُو َۡن.
ُ َنحو، وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَال َّضمِّير َ َأي ًضا،ُ وَمِّنه َا (ف ِّي) وَمِّن مَع َان ِّيه َا ال َّظرف َِّية
.﴾ ﴿لَا ف ِّيه َا غَو ٌل:ِّ ﴿وَف ِّي ال َّسمَاءِّ رِّزق ُكُم﴾ وَق َول ِّه:ق َول ِّهِّ ت َع َال َى
Di antaranya adalah ِفيdan termasuk maknanya adalah di. Ia menjarkan
isim zhahir dan dhamir. Contohnya firman Allah ta’ala: َۡوفِي ۡال َّس َما ِء ۡ ِرزقُ ُۡكم
dan firmanNya: ََلۡفِي َهاۡ َغو ۡل.
ُ َنحو،َ وَلَا َتج ُّر ِإ َّلا الاسمَ ال َّظاهِّر َ ال َّنكِّر َة،وَمِّنه َا (رُ َّب) وَمِّن مَع َان ِّيه َا ال َّتقل ِّي ُل
.)ُ (رُ َّب رَج ُ ٍل ك َرِّي ٍم ل َق ِّيت ُه:ق َول ِّ َك
Di antaranya adalah ُر َّۡبdan di antara maknanya adalah jarang. Ia hanya
menjarkan isim zhahir nakirah. Contohnya adalah ucapanmu: ۡ ُر َّب ۡ َر ُج ٍل
265
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
ُ( َك ِري ٍمۡلَ ِقيتُۡهJarang orang dermawan yang aku jumpai).
ُ َنحو، وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر َ وَال َّضمِّير َ جَمِّيعًا،ُ وَمِّنه َا (الب َاء ُ) وَمِّن مَع َان ِّيه َا ال َّتعدِّي َة
.﴾ ﴿ذَه َ َب الله ُب ِّسَمع ِّهِّم:ِّ ﴿ل َن َذه َب َّن ب ِّ َك﴾ وَق َول ِّه:ق َول ِّهِّ ت َع َال َى
Di antaranya adalah huruf ba` dan termasuk maknanya adalah
menjadikan objek. Ia menjarkan isim zhahir dan dhamir. Contohnya
firman Allah ta’ala: ۡ َلنَذ َه َب َّنۡ ِب َكdan firmanNya: ۡ َذ َه َبۡاللهُۡبِ َسم ِع ِهم.
ِّ َنحو ُ ق َول ِّه،َ وَلَا َتج ُّر ِإ َّلا الاسمَ ال َّظاهِّر،ُ وَمِّنه َا (الكَا ُف) وَمِّن مَع َان ِّيه َا ال َّتشب ِّيه
.﴾ٍ ﴿مَث َ ُل ن ُورِّهِّك َمِّشكَاة:ت َع َال َى
Di antaranya adalah huruf kaf dan termasuk maknanya adalah
penyerupaan. Ia hanya menjarkan isim zhahir. Contohnya firman Allah
ta’ala: ٍ َمثَ ُلۡنُو ِر ِهۡ َك ِمش َكاۡة.
َ وَ َتج ُّر الاسمَ ال َّظاهِّر،وَمِّنه َا (ال َّلامُ) وَمِّن مَع َان ِّيه َا الاست ِّحقَا ُق وَالملِّ ُك
﴿ َس َّب َح ل ِّلهِّ مَا ف ِّي ال َّسمََّٰو َا ِّت: َنحو ُ ق َول ِّهِّ ُسبح َان َه ُ وَت َع َال َى،وَالم ُضمَر َ جَمِّيعًا
.﴾ ﴿ل َه ُ مُل ُك ال َّسمََّٰو َا ِّت وَال َأر ِّض:ِّ وَق َول ِّه،﴾وَال َأر ِّض
Di antaranya adalah huruf lam dan termasuk maknanya adalah
keberhakan dan kepemilikan. Ia menjarkan isim zhahir dan mudhmar.
Contohnya firman Allah subhanahu wa ta’ala: َس َبّ َحۡ ِلِلِۡ َماۡفِيۡال َّس َّٰ َم َوا ِتۡ َوالَر ِ ۡض
dan firmanNya: ۡ َلهُۡ ُمل ُكۡال َّس َّٰ َم َوا ِتۡ َوالَر ِض.
وَق َد ت َك َّلمن َا ع َل َيه َا-ُ وَالو َاو،ُ وَال َّتاء،ُ الب َاء:َ وَ ِّهي-ِّوَمِّنه َا حُرُو ُف القَس َ ِّم ال َّثل َاث َة
.ُ كَل َامًا مُست َوف َى ف ِّي َأ َّو ِّل الكِّتاَ ِّب؛ ف َل َا حَاجَة َ بنِّ َا ِإل َى ِإع َادَةِّ ش َيءٍ مِّنه
Di antaranya adalah tiga huruf sumpah, yaitu: huruf ba`, ta`, dan wawu.
Dan kami telah cukup membicarakannya di awal kitab, sehingga tidak
perlu kita ulangi.
266
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
:وَمِّنه َا وَاوُ (رُ َّب) وَمِّث َال ُه َا ق َو ُل امرِّىءِّ القَي ِّس
ُ وَل َي ٍل ك َم َو ِّج الب َحرِّ َأرخَى ُسدُول َه
:وَق َول ُه ُ َأي ًضا
وَب َي َضةٍ ِّخدر لَا ي ُر َامُ ِّخب َاؤُه َا
Di antaranya adalah wawu ۡ ُر َّبdan contohnya adalah ucapan Imru`ul
Qais:
ُۡ( َولَي ٍلۡ َك َموجِۡال َبح ِرۡأَر َخۡىۡ ُس ُدو َلهMalam bagaikan ombak laut yang menurunkan
kelambunya)
Dan ucapannya pula:
َوبَي َض ِۡةۡ ِخد ٍرََۡۡلۡيُ َرا ُمۡ ِخبَا ُؤ َها
وَه ُم َا ي َدَُّلا ِّن ع َل َى مَعن َى (مِّن) ِإن،وَمِّنه َا (مُذ) وَ(مُنذُ) وَ َيج َُّرا ِّن ال َأزمَا ِّن
ُ وَ(مَا ك َّلمت ُه ُ مُنذ،) َنحو ُ (مَا ر َأيت ُه ُ مُذ ي َومَ الخمَ ِّي ِّس،كَانَ مَا ب َعدَه َا مَا ِّضي ًا
ُ َنحو ُ (لَا ُّأكَلِّم ُه، وَي َكُون َا ِّن ب ِّم َعن َى (ف ِّي) ِإن كَانَ مَا ب َعدَه ُم َا ح َاضِّرًا،)ٍش َهر
.) وَ(لَا َألقَاه ُ مُنذُ ي َومِّن َا،)مُذ ي َومِّن َا
َأو كَانَ الاسمُ الَّذِّي ب َعدَه ُ مَرف ُوع ًا،ف َِإن وَق َ َع ب َعدَ (مُذ) َأو (مُنذُ) ف ِّع ٌل
.ف َهُمَا اسم َا ِّن
Dan di antaranya adalah ۡ ُمذdan ُ ُمنۡذ. Keduanya menjarkan isim zaman.
Keduanya menunjukkan makna “sejak” apabila isim setelahnya adalah
isim zaman yang lampau, contoh: َماۡ َرأَيتُهُۡ ُمذۡيَو َمۡال َخ ِمي ِ ۡسdan ۡ َماۡ َكلَّمتُهُۡ ُمنذُۡ َشه ٍر.
Dan bisa pula bermakna “pada” jika kata setelahnya adalah isim zaman
saat ini, contoh: ََلۡأُ َك ِل ُمهُۡ ُمذۡ َيو ِمنَاdan ََلۡأَل َقاهُۡ ُمنذُۡيَو ِمنَا.
Apabila fi’il terletak setelah ُمۡذdan ُۡ ُمنذatau isim setelahnya dirafa’, maka
267
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
keduanya adalah isim.
)ٍ (غ ُل َامُ زَي ۡد: ف َن َ ۡحو ُ ق َوۡل ِ َك،ِو َأ َّما مَا ُيخۡفَ ُص ب ِا ۡلِإ َضاف َة
مَا ي ُقَ َّدرُ ب ِال َّلا ِم وَمَا ي ُقَ َّدرُ ب ِم ِ ۡن؛:ِوَه ُو َ ع َل َى ق ِ ۡسمَي ۡن
ُف َالَّذِي ي ُقَ َّدرُ ب ِال َّلا ِم َنحۡو ُ (غ ُل َامُ زَي ۡ ٍد) وَالَّذِي ي ُقَ َّدر
ُ َنحۡو ُ (ث َوۡ ُب خَزٍ) وَ (ب َا ُب َسا ٍج) وَ (خَاتَم،ب ِم ِ ۡن
.)حَدِي ٍد
Adapun isim yang dikhafdh dengan idhafah seperti
perkataanmu: غ ىّلم ىزيۡد. Dan ia terbagi menjadi dua
bagian: yang ditaqdir dengan huruf lam dan yang
ditaqdir dengan ِم ۡن. Yang ditaqdir dengan huruf lam
(milik) contohnya: ( غ ىّلم ىزيۡدBudak milik Zaid). Dan yang
ditaqdir dengan ( ِم ۡنdari) contohnya: ( ثى ۡوب ىخزbaju dari
sutra), ( ىَبب ىساجpintu dari kayu), dan ( ىخا ىَت ىح ِديدcincin dari
besi).
وَه ُو َ ع َل َى،ِّ الم َخفُو ُض ب ِّالِإ َضاف َة: الق ِّسمُ ال َّثانِّي مِّ َن الم َخفُو َضا ِّت:و َأق ُو ُل
مَا ت َكُونُ ب ِّالِإ َضاف َةِّ ف ِّيهِّ ع َل َى: ذَك َر َ الم ُؤ َل ِّ ُف مِّنه َا ن َوع َينِّ؛ ال َأ َّو ُل،ث َل َاث َةِّ َأنو َا ٍع
مَا: وَال َّثال ِّ ُث، مَا ت َكُونُ الِإ َضاف َة ُ ف ِّيهِّ ع َل َى مَعن َى ال َّلا ِّم: وَال َّثان ِّي،)مَعن َى (مِّن
.)ت َكُونُ الِإ َضاف َة ُ ف ِّيهِّ ع َل َى مَعن َى (ف ِّي
Bagian kedua dari isim yang dikhafdh adalah isim yang dikhafdh dengan
sebab idhafah. Ia terbagi menjadi tiga jenis, penyusun hanya
268
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
menyebutkan dua di antaranya.
1. idhafah yang bermakna ( ِم ۡنdari)
2. idhafah yang bermakna lam (milik)
3. idhafah yang bermakna ( فِيdi)
َأن ي َكُونَ الم ُ َضا ُف:ُ َأ َّما مَا ت َكُونُ الِإ َضاف َة ُ ف ِّيهِّ ع َل َى مَعن َى (مِّن) ف َ َضاب ِّطُه
َنحو ُ ( ُج َّبة ُ ُصو ٍف) ف َِإ َّن الج َّبُة َ ب َع ُض،ِّجُزء ًا وَب َع ًضا مِّ َن الم ُ َضا ِّف ِإل َيه
. وَكَذَل ِّ َك َأمث ِّل َة ُالم ُؤ َل ِّ ِّف،ُ ال ُّصو ِّف وَجُزء ٌ مِّنه
Adapun idhafah yang bermakna ۡ ِمن, ketentuannya adalah mudhafnya
merupakan bagian dari mudhaf ilaih. Contoh: ۡ( ُج َّبةُۡ ُصو ٍفjubah dari kain
wol), karena jubah itu bagian dari kain wol. Demikian pula contoh-
contoh yang disebutkan penyusun.
َأن ي َكُونَ الم ُ َضا ُف:ُ و َأ َّما مَا ت َكُونُ الِإ َضاف َة ُ ف ِّيهِّ ع َل َى مَعن َى (ف ِّي) ف َ َضاب ِّطُه
﴿ب َل مَكر ُ ال َّلي ِّل﴾ ف َِإ َّن ال َّلي َل َظر ٌف: َنحو ُ ق َول ِّهِّ ت َع َال َى،ِإل َيهِّ َظرف ًا ل ِّلم ُ َضا ِّف
.ِّل ِّلم َكرِّ وَوَق ٌت ي َقَ ُع الم َكر ُ ف ِّيه
Adapun idhafah yang bermakna ِفي, ketentuannya adalah mudhaf
ilaihnya merupakan keterangan (zharaf) untuk mudhaf. Contohnya
firman Allah ta’ala: ( َبلۡ َمك ُرۡالۡلَّي ِۡلTidak sebenarnya tipu dayamu di waktu
malam). Karena malam merupakan keterangan waktu untuk tipu daya
dan saat terjadinya tipu daya itu.
ُو َأ َّما مَا ت َكُونُ الِإ َضاف َة ُ ف ِّيهِّ ع َل َى مَعن َى ال َّلا ِّم؛ ف َكُ ُّل مَا لَا ي َصل ُ ُح ف ِّيهِّ َأحَد
.)ِّ َنحو ُ (غ ُل َامُ زَي ٍد) وَ ( َح ِّصير ُ الم َس ِّجد،ال َّنوع َينِّ الم َذ ُكورَي ِّن
Adapun idhafah yang bermakna lam (milik) adalah setiap yang tidak
cocok salah satu dari dua jenis yang telah disebutkan. Contoh: ُۡغ ََل ُم ۡ َزي ٍد
dan ۡ( َح ِصي ُرۡال َمس ِج ِدTikar milik masjid).
269
Terjemahan At-Tuhfatus Saniyyah // Isim-isim yang Dikhafdh
َ وَه ُو،وَق َد ت َر َكَ الم ُؤ َل ِّ ُف الكَل َامَ ع َل َى الق ِّس ِّم ال َّثال ِّ ِّث مِّ َن الم َخفُو َضا ِّت
ِّ وَع ُذرُه ُ ف ِّي ذَل ِّ َك َأ َّنه ُ ق َد َسب َ َق القَو ُل ع َل َيهِّ ف ِّي آ ِّخر،ِّالم َخفُو ُض ب ِّال َّتب َع َِّية
.ُ وَالله ُ ُسبح َان َه ُ وَت َع َال َى َأعل َى و َأعل َمُ و َأعَ ُّز و َأكر َم،َأبو َا ِّب الم َرف ُوع َا ِّت مُفَ َّصل ًا
Penyusun tidak membicarakan bagian ketiga dari isim yang dikhafdh,
yaitu isim yang dikhafdh karena taba’iyyah. Udzurnya karena beliau
telah menyebutkan masalah tersebut di akhir bab isim yang dirafa’
secara rinci. Dan Allah subhanahu wa ta’ala a’la wa a’lam wa a’azz wa
akram.
٢٧ وَق َد كَانَ الفَر َاغُ مِّن ك ِّتاَب َةِّ هَّٰذَا ال َّشر ِّح ف ِّي ل َيل َةِّ القَدرِّ (ل َيل َةِّ الخمَ ِّي ِّس
،ِّ مِّ َن اله ِّجر َةِّ) َأع َادَ الله ُ ت َع َال َى ع َل َين َا مِّن ب َر َكَات ِّه١٣٥٣ َ مِّن ش َهرِّ رَمَ َضانَ َسن َة
وَ َصل َات ُه ُ وَ َسل َامُه ُ ع َل َى َصفو َةِّ ال َّصفو َةِّ مِّن،َ وَالحمَدُ ل ِّلهِّ رَ ِّب الع َالمَيِّن،آمِّين
وَلَا ع ُدوَانَ ِإ َّلا ع َل َى،َ وَع َل َى َسادَتنِّ َا آل ِّهِّ وَ َصحب ِّهِّ وَال َّتاب ِّع ِّين،َخَلق ِّهِّ َأجم َع ِّين
.َ وَالع َاق ِّب َة ُ ل ِّلم َُّتق ِّين،َال َّظال ِّم ِّين
Selesai penulisan syarah ini ada malam al-qadr (malam kamis 27
Ramadhan tahun 1353 H). Semoga Allah memberikan berkahNya
kepada kita. Amin. Segala puji bagi Allah rabbul ‘alamin. Shalawat dan
salam semoga Allah curahkan kepada makhluk terbaikNya, kepada
keluarga beliau, shahabat beliau, dan orang-orang yang mengikuti
beliau. Tidak ada permusuhan kecuali kepada orang-orang yang zhalim
dan kesudahan yang baik hanya bagi orang-orang yang bertakwa.
270