คู่มือปฏิบัติงานแบคทีเรียและรา กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์

332 บทที่ 10 การติดเชอ้ื แบคทเี รียในชมุ ชน: บทบาทของหน่วยงานการปฏิบตั ิการดา้ นแบคทีเรีย

การน�ำขอ้ มลู มาใชใ้ ห้เกดิ ประโยชน์
หนว่ ยงานการปฏบิ ตั กิ ารดา้ นแบคทเี รยี ยงั มคี วามสำ� คญั ในการทจี่ ะเปน็ ศนู ยข์ องการเฝา้ ระวงั ดา้ นระบาด
วิทยาของโรคติดเช้ือแบคทีเรีย รวมท้ังการผลิตข้อมูลท่ีจะชี้แนะการวินิจฉัยและรักษาโรคติดเช้ือแบคทีเรีย
แต่จะต้องมีการประสานงานกับข้อมูลที่ส�ำคัญของผู้ป่วยอย่างเหมาะสม จนเกิดเป็นข้อมูลระบาดวิทยาคลินิก
ท่ีมีคุณภาพและเชื่อถือได้ จึงจะน�ำไปใช้ประโยชน์ได้อย่างแท้จริง การรวบรวมข้อมูลแบคทีเรีย โดยไม่ใช้
หลกั การทางระบาดวทิ ยา หรอื ไมม่ คี วามสมั พนั ธก์ บั ลกั ษณะของผตู้ ดิ เชอ้ื หรอื แหลง่ ของแบคทเี รยี อยา่ งถกู ตอ้ ง
จะก่อใหเ้ กดิ ความสนิ้ เปลอื งในการรวบรวมโดยเปล่าประโยชน์
ข้อมูลการตดิ เชอื้ แบคทเี รียในชุมชน
การรวมรวมขอ้ มลู การตดิ เชอื้ แบคทเี รยี ในชมุ ชนุ (community-acquired bacterial infection) โดยมหี นว่ ย
งานการปฏบิ ตั กิ ารดา้ นแบคทเี รยี เปน็ ฐาน (laboratory-based) และประสานกบั ขอ้ มลู ของผปู้ ว่ ย อยา่ งเปน็ ระบบ
และเชอ่ื ถอื ได ้ มีประโยชนอ์ ยา่ งมาก ดังน้ี
1. การป้องกัน การวินิจฉัยก่อนการระบาด การสืบค้น ติดตาม และควบคุมโรคติดเชื้อแบคทีเรีย
ในชุมชน ไดแ้ ก่
1.1 การตรวจหาผ้ปู ่วยเพอื่ การสืบค้นและตดิ ตาม ป้องกนั และควบคมุ การระบาด เชน่
- การตดิ เชอื้ แบคทเี รยี ทีก่ ่อโรครนุ แรง เช่น Corynebacterium diphtheriae
- การตดิ เช้ือแบคทีเรยี ทเี่ ปล่ยี นไปหรือปรากฏขน้ึ ใหม่ เช่น (vancomycin-resistant
Staphylococcus aureus (VRSA) เชอื้ Salmonella spp. สายพันธุ์ใหม ่
- การระบาดที่เกดิ ขึ้นใหม่ เช่น การระบาดของการติดเชอื้ Streptococcus equi
subsp. zooepidemicus
- การระบาดที่ยังคงเกดิ ข้นึ อยา่ งตอ่ เนอื่ ง เช่น การติดเชอ้ื non-typhoidal Salmonella spp.
1.2 การคาดการสถานการณ์ของปัญหา และการติดตามแนวโน้มของอุบัติการณ์และการกระจาย
ของโรค
1.3 ความสัมพนั ธข์ องการกระจายของโรคติดเชื้อชนิดนั้นๆ กบั ส่งิ ทีอ่ าจเปน็ สาเหตุ และมาตรการ
ในการควบคมุ เช่น
- การติดเชอื้ Streptococcus pneumoniae สายพันธตุ์ ่างๆ และความสัมพันธ์กับการเปลย่ี นแปลง
ของสภาพอากาศ หรอื การตดิ เชอื้ ไวรัส หรอื ผลจากวคั ซีน
- การตดิ เชอื้ Streptococcussuisและความสมั พนั ธก์ บั การกนิ เนอื้ หมทู ไ่ี มส่ กุ ซงึ่ มกั จะกนิ แกลม้ เหลา้
1.4 การตดิ ตามการเปลย่ี นแปลงของแบคทเี รยี กอ่ โรคเชน่ ความไวตอ่ สารตา้ นแบคทเี รยี และลกั ษณะ
ของการกอ่ โรค เช่น community-acquired MRSA
2. การก�ำหนดแนวทางในการการวินิจฉัยและรักษาผู้ป่วยโรคติดเชื้อ ข้อมูลดังกล่าวที่รวบรวมอย่าง
เหมาะสม มปี ระโยชน์และความสำ� คัญมากตอ่ การกำ� หนดแนวทาง

คู่มือการปฏิบัตงิ านแบคทีเรียและรา

บทที่ 10 การตดิ เชือ้ แบคทเี รยี ในชุมชน: บทบาทของหนว่ ยงานการปฏบิ ตั กิ ารดา้ นแบคทีเรีย 333

2.1 การวินิจฉัยเบื้องต้นถึงแบคทีเรียท่ีเป็นสาเหตุของการเจ็บป่วย ด้วยอาการของโรคติดเช้ือ
ที่ต�ำแหนง่ ตา่ งๆ อายุ โรคประจ�ำตัว ของผ้ปู ่วย รวมถึงแหล่งรบั รังโรค
2.2 การเลือกใช้ยาต้านแบคทีเรียในการรักษาผู้ป่วยในเบื้องต้น ขณะท่ีไม่มีผลการตรวจเช้ือของ
ผปู้ ่วยคนน้นั
3. ประโยชน์ต่อการท�ำวิจัยทางระบาดวิทยา และการวิจัยทางห้องปฏิบัติการ ข้อมูลดังกล่าวสามารถ
ตอ่ เนอ่ื งไปถึงการตั้งค�ำถามการวิจัยใหม่ๆ และการวจิ ัยเพมิ่ เติมในห้องปฏิบัติการ

การตดิ เช้ือแบคทีเรยี ชนดิ รกุ ล้�ำในชุมชน
การติดเช้ือแบคทีเรียชนิดรุกล�้ำในชุมชน หมายถึง การท่ีแบคทีเรียบางชนิดสามารถเข้าไปสู่กระแส
เลือดของคนท่ีอยู่เป็นปรกติในชุมชนนอกโรงพยาบาล อาจก่อให้เกิดการติดเช้ือท่ีอวัยวะส�ำคัญต่างๆ เช่น
เย่ือหุ้มสมอง ปอด กระดูกและข้อ การติดเชื้อดังกล่าวมักจะเป็นอันตรายได้มากและมีกลุ่มเสี่ยงที่เป็น
ประชากรทั่วไป จ�ำเป็นต้องหาวิธีการป้องกัน ซึ่งท่ีส�ำคัญคือวัคซีน การควบคุมการกระจายของแบคทีเรีย
ในสิ่งแวดล้อม หรือ การเปลี่ยนพฤติกรรมเสี่ยง แบคทีเรียทีก่อโรคดังกล่าวโดยทั่วไปได้แก่ S. pneumoniae,
H. influenzae, S. aureus แบคทีเรียที่เป็นปัญหาค่อนข้างเฉพาะของประเทศไทยและบางประเทศใกล้เคียง
ไดแ้ ก่ non-typhoidal Salmonella, S. suis, B. pseudomallei ท่ีพบวา่ เป็นปัญหาท่ีเพิ่มข้นึ มาก ได้แก่ การตดิ เช้ือ
S. agalactiae ในผใู้ หญ ่ ส่วนแบคทเี รยี ทตี่ อ้ งเฝ้าระวงั ว่าจะเกดิ เปน็ โรคระบาดใหม่ในประเทศไทย เช่น Listeria
monocytogenes, Neisseria meningitidis
ระบบตดิ ตามขอ้ มลู การตดิ เชื้อแบคทเี รยี ชนดิ รกุ ล�ำ้ ในชมุ ชน เป็นสง่ิ จำ� เปน็ ตอ่ การพฒั นาระบบการดแู ล
สุขภาพของประชาชนโดยท่ัวไป และจ�ำเป็นต้องมีบุคลากรและหน่วยงานการปฏิบัติการด้านแบคทีเรียของ
ระบบการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ เปน็ แกนการดำ� เนนิ งานรว่ มกบั พยาบาลและแพทย์ ซงึ่ จะเปน็ ผเู้ สรมิ ขอ้ มลู ทาง
คลินิก ระบบนี้ควรจะได้รับการพัฒนาให้เป็นระบบท่ียั่งยืนของประเทศ เช่นเดียวกับระบบการติดตามข้อมูล
ระบาดวิทยาของการเจบ็ ปว่ ยด้วยภาวะต่างๆ จะแตกต่างเพยี งความจ�ำเปน็ ทต่ี อ้ งมขี ้อมลู แบคทีเรียที่ดีเป็นแกน
ส�ำคญั

เอกสารอ้างองิ
1. Osterholm MT, Hedberg CW. Epidemiologic principles. Section C: Epidemiology of Infectious
Diseases. In: Mandel GL, Bennett, Dolin R (eds). Principles and Practice of Infectious
Diseases. 6thed. Pensylvania: Elsevier Churchill Livingstone. 2005; p. 161-172.

2. สยมพร ศริ นิ าวนิ , สรุ างค์ เดชศริ เิ ลศิ , อนศุ กั ด์ิ เกดิ สนิ , และ ThaiIBIS Net work. Thailand Invasive บทท่ี

Bacterial Infection Surveillance 2010-2011: Pathogen-based surveillance. การสมั มนาระบาดวทิ ยา

10 แหง่ ชาติ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธาณสุข ครั้งท่ี 21 วันท่ี 6 - 8 กรกฎาคม 2554 กรุงเทพฯ.

คูม่ ือการปฏิบัตงิ านแบคทีเรียและรา



ภาคผนวก
การเตรียมอาหารเล้ยี งเชือ้ (Culture media)

อัญชล ี เจนวรรธนะ

การเตรยี มอาหารเลย้ี งเชอื้ ตอ้ งจดั เตรยี มตามวธิ ที กี่ ำ� หนดไวข้ า้ งภาชนะบรรจอุ าหาร (dehydrated medium)
ปัจจัยที่มีผลตอ่ คณุ ภาพอาหารท่เี ตรียม ได้แก่
1. คุณภาพของ dehydrated medium ต้องไม่ใช้อาหารหมดอายุ ช้ืน จับเปน็ ก้อนหรือมกี ารเปลี่ยนสี
2. ภาชนะทใ่ี ช้ในการเตรียมอาหารตอ้ งสะอาดไมม่ ีการปนเป้ือนของสารอื่น
3. การชั่งอาหารและปริมาตรของนำ้� ท่นี ำ� มาละลายอาหารต้องถกู ต้องและมีคุณภาพตามก�ำหนด
4. ต้องละลายให้สมบูรณ์แต่ต้องไม่ใช้ความร้อนสูงเกินไปและต้องไม่ต้มจนอาหารไหม้ การเข้า
autoclave ไมส่ ามารถละลายวุ้นได้สมบรู ณ์
5. ต้องวัด pH ของอาหารเลี้ยงเชื้อท่ีเตรียมทุกครั้ง ถ้าไม่ได้ pH ตามก�ำหนดต้องปรับให้ได้ pH ตาม
กำ� หนดโดยใช้ 1 N HCl ในกรณที อ่ี าหารทเี่ ตรยี มมี pH สูงกว่าทก่ี ำ� หนด ปรับดว้ ย 1 N NaOH ถา้
อาหารทเี่ ตรยี มมี pH ต่ำ� กวา่ ท่กี �ำหนด
วิธีการเตรียมอาหารแบ่งตามลักษณะของอาหารเป็น อาหารที่บรรจุใน plate อาหารที่บรรจุในหลอด
ซ่ึงแบ่งเป็นอาหารเหลวและอาหารแข็งท่ีท�ำเป็น slant ก่อนเทอาหารใส่ plate ควรคอยให้อาหารเย็นลงจนมี
อุณหภูมิประมาณ 50 OC ก่อนเท plate เม่ือเทเสร็จต้องรอจนอาหารแข็งตัวดีและเย็นจึงน�ำใส่ในถุงพลาสติก
ปดิ ปากถงุ ตดิ ฉลากช่อื อาหาร วันทเี่ ตรยี มและวนั หมดอายุ เกบ็ ท่ี 4-8 OC ตามเวลาทร่ี ะบุ สำ� หรับอาหารที่ใสใ่ น
tube ใสต่ ามปรมิ าตรของอาหารแตล่ ะชนดิ คลายจกุ เกลยี วขณะเขา้ autoclave วางเปน็ slant หรอื ตงั้ ตรงตามชนดิ
ของอาหาร เมอ่ื อาหารเยน็ ปดิ จกุ ใหแ้ นน่ ตดิ ฉลากชอื่ อาหาร วนั ทเ่ี ตรยี มและวนั หมดอายุ เกบ็ ที่ 4-8 OC ตามเวลา
ทร่ี ะบุ โดยทั่วไปอาหารท่อี ยใู่ น plate จะมอี ายุการใชง้ านประมาณ 1 เดอื นแตถ่ ้าเปน็ selective media อาจมีอายุ
การใช้งานสน้ั กว่าซ่ึงจะไดร้ ะบใุ นอาหารนัน้ ๆ
เมอ่ื เตรยี มอาหารเสรจ็ เรยี บรอ้ ยแลว้ ตอ้ งทำ� การตรวจสอบคณุ ภาพทง้ั การดดู ว้ ยตาเปลา่ เชน่ สขี องอาหาร
ไมเ่ หลวหรือแขง็ ผิดปกติ ผวิ วนุ้ เรียบไมข่ รขุ ระ ถ้ามีการเติมเลือด เลอื ดต้องไม่ hemolyse เม่อื ผา่ นการประเมนิ
คณุ ภาพด้วยตาเปลา่ แลว้ จงึ น�ำอาหารประมาณ 10% ไปอบในตูอ้ บเพาะเช้อื 35-37 OC เพ่อื ดวู ่ามกี ารปนเป้ือน
เช้ือหรือไม่ และน�ำส่วนหน่ึงไปทดสอบคุณภาพว่ามีคุณภาพตามต้องการหรือไม่ อาหาร lot ใด
ไม่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพต้องท�ำการหาสาเหตุและแก้ไขปรับปรุงและจัดเตรียมใหม่ ห้ามน�ำอาหารที่
ไม่ผา่ นการตรวจสอบไปใช้

336 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลี้ยงเชื้อ (Culture media)

วธิ ตี รวจสอบคุณภาพของอาหารเพาะเช้ือ
ตรวจสอบคุณภาพของ media ที่เตรียมในแต่ละวัน โดยเข่ียเช้ือท่ีใช้ทดสอบลงใน BHI broth อบท่ี
35-37 OC นาน 2-4 ชม. เลี้ยงเชื้อบน media ที่ต้องการทดสอบอบที่ 35-37 OC นาน 18-24 ชม. ตรวจการ
เจริญของเชื้อหรือปฏิกิริยาท่ีเกิดข้ึน ถ้าอาหารท่ีเตรียมไม่ได้คุณภาพ ต้องหาสาเหตุความผิดพลาด แก้ไข แล้ว
เตรียมใหม่ ห้ามน�ำอาหารท่ีไม่ได้คุณภาพมาใช้ อาหารเลี้ยงเชื้อที่ผ่านการตรวจสอบคุณภาพแล้วน�ำไปเก็บ
ในหอ้ งเยน็ 2-8 OC เพือ่ ใชง้ านต่อไป

การเก็บรักษาเชอ้ื ทีใ่ ชท้ ดสอบคุณภาพ
1. การเก็บรกั ษาระยะยาว เกบ็ เชอื้ ใน fetal calf serum + glycerol หรือ skimmed milk + glycerol ใส่
ใน vial เลก็ ๆ แลว้ เกบ็ ใส่กล่องเกบ็ ในตู้ freeze ทอ่ี ณุ หภูมติ ่�ำกว่า -20 OC
2. การเก็บระยะสั้น เพาะเช้ือที่ใช้ทดสอบ media และเช้ือมาตรฐานชนิดต่าง ๆ โดย subculture
เดือนละ 2 คร้งั เกบ็ ไวใ้ น cold room/ตู้เย็น
3. เช้ือที่ใช้งานประจำ� วัน
ก. เพาะเลี้ยงเชอื้ ทใี่ ช้ทดสอบ media โดย subculture สปั ดาหล์ ะครง้ั
ข. เพาะเลี้ยงเชื้อที่ตายง่าย เช่น Neisseria gonorrhoeae, Haemophilus influenzae, Vibrio

cholerae, Vibrio parahaemolyticus, Streptococcus pneumoniae โดย subculture
วนั เว้นวนั

อาหารเพาะเช้ือ (plating media)

Blood agar (BA)
BA เป็นอาหารเพาะเช้ือท่ีใช้สำ� หรับสิ่งตรวจทุกชนิด และใช้ในการเพิ่มจำ� นวนแบคทีเรียเกือบทุกชนิด
BA เป็นอาหารทั่วไป (non selective medium) แต่ใช้ในการแยกชนิดของแบคทีเรียที่ให้ hemolysis เป็น
ลักษณะส�ำคัญในการวินิจฉัยเชื้อ เช่น Streptococcus, Listeria monocytogenes, Archanobacterium เป็นต้น
มีส่วนผสมของเลือด 5% ซึ่งอาจใช้ defibrinated sheep, horse, rabbit blood หรือใช้เลือดหมดอายุจากคลงั เลือด
โดยผสมกับ trypticase หรอื tryptic soy agar ใน soy agar มี peptones ทเ่ี ป็นแหลง่ ของ amino acid, carbon,
nitrogen และ sulfur ในเลือดมี สว่ นประกอบของ serum เม็ดเลอื ดแดง ช่วยให้สามารถดู hemolytic pattern
(ต้องใช้ sheep blood) และการเจริญเติบโตของเชื้อ BA เป็นอาหารท่ีมีค่า pH ค่อนข้างจะเป็นกรด ซึ่งมีส่วน
ชว่ ยเสรมิ ในการเพาะเชอื้ streptococci และ pneumococci อาหารทเี่ ตรยี มเองสามารถเกบ็ ท่ี4-8 OC ในถงุ พลาสตกิ
ทป่ี ดิ ได้นาน 1 เดอื น

ค่มู อื การปฏบิ ตั งิ านแบคทีเรียและรา

ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลีย้ งเชอ้ื (Culture media) 337

การควบคมุ คุณภาพ ใช้เช้ือ
1. β-Streptococcus group A = เจรญิ และให้ β-hemolysis
2. Streptococcus pneumoniae = เจรญิ และให้ α-hemolysis
3. Non hemolytic Streptococcus = เจริญและไม่เกดิ hemolysis

BACTEROIDES BILE ESCULIN AGAR (BBE)
BBE เปน็ selective medium ใชใ้ นการแยกและวินิจฉัยเชอ้ื Bacteroides fragilis group เบอื้ งต้น การตรวจพบ
อยา่ งรวดเรว็ สำ� หรบั แบคทเี รยี กลมุ่ นม้ี คี วามสำ� คญั เพราะพบกอ่ โรคในคนไดบ้ อ่ ยและดอ้ื ตอ่ penicillinซงึ่ เปน็ ยาที่
ใช้รกั ษาการติดเช้อื anaerobic bacteria อาหารนี้ประกอบด้วย ox gall, esculin และ gentamicin เชื้อ Bacteroides
fragilis group เจริญไดด้ บี นอาหารท่ีมีน�้ำดี สามารถ hydrolyse esculin ไดท้ �ำใหโ้ คโลนมี ีสดี �ำ gentamicin ยับย้งั
การเจรญิ ของ anaerobic bacteria ส่วนใหญ่ แต่ไมม่ ผี ลในการยับย้ัง Bacteroides vugatus ซ่งึ สามารถข้นึ ไดบ้ น
อาหารนแี้ ต่ไม่ hydrolyse esculin
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ช้ือ
1. Bacteroides fragilis = เจริญและให้โคโลนสี ดี �ำ
2. Bacteroides vugatus = เจรญิ ไมใ่ ห้โคโลนสี ีดำ�
3. Clostridium perfringens = ไมเ่ จรญิ

ANAEROBIC BLOOD AGAR (ANA BA)
ANA BA เปน็ enriched medium ทใ่ี ชใ้ นการแยกและเพาะ anaerobic bacteria สารอาหารคอื tryptic soy agar/
brain heart infusion agar/Columbia agar/ Schaedler agar/ CDC agar ทีเ่ สริมด้วย yeast extract, vitamin K,
hemin และ 5% sheep blood ในกรณีเติมเลือดเพ่ือใชด้ ู hemolytic reaction อาหารน้ใี ช้ส�ำหรับแยกแบคทเี รยี
แกรมบวกไดด้ ว้ ย hemin และ vitamin K ช่วยในการเจรญิ ของ Prevotella spp. และ Porphyromonas spp. อาหาร
ทเี่ ตรยี มเองสามารถเกบ็ ที่ 4-8 OC ในถุงพลาสตกิ ท่ปี ิดได้นาน 1 เดอื น
การควบคุมคณุ ภาพ ใชเ้ ช้ือ
1. Bacteroides fragilis = ข้นึ ได้
2. Clostridium perfringens = ขึ้นไดแ้ ละให้ double zone hemolysis

CHOCOLATE AGAR (CA)
CA เป็น highly enriched medium ท่ีใช้ในการเพาะเช้ือที่ต้องการสารอาหารพิเศษในการเจริญหลายชนิด
(fastidious organisms) เช่น Neisseria และ Haemophilus อาหารนี้มีหลายสูตรส่วนประกอบพ้ืนฐาน
ประกอบดว้ ย GC medium base, hemoglobin ซง่ึ เปน็ hemin หรอื X factor ทำ� ใหอ้ าหารมสี ี chocolate และyeast

คู่มอื การปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รยี และรา

338 ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลีย้ งเชื้อ (Culture media)

extract/IsoVitalex ซงึ่ เป็นแหล่งของ NAD ( nicotinamide adenine dinucleotide) หรือ V factor อาหารท่เี ตรยี ม
สามารถเกบ็ ท่ี 4-8 OC ในถุงพลาสติกทป่ี ดิ ได้นาน 1 เดอื น
การควบคุมคณุ ภาพ ใช้เชอ้ื
1. Neisseria gonorrhoeae = เจริญ
2. Haemophilus influenzae = เจรญิ

EOSIN-METHYLENE BLUE AGAR (EMB)
EMB เปน็ moderately inhibitory medium ใชใ้ นการแยกและตรวจหาพวก Enterobacteriaceae หรอื แยก related
coliform bacilli จากสงิ่ ตรวจผปู้ ว่ ยที่เปน็ mixed bacteria, aniline dyes (eosin และ methylene blue) จะยับย้งั
แบคทเี รยี แกรมบวกและ fastidious gram negative bacteria และทำ� หนา้ ทเี่ ปน็ indicator ซงึ่ จะใหค้ วามแตกตา่ ง
ไดอ้ ยา่ งชัดเจนระหว่างโคโลนีของเชือ้ ท่ี ferment lactose และเช้ือท่ไี ม่ ferment lactose อาหารนมี้ ี sucrose ด้วย
ใช้ตรวจหา coliform groups ซงึ่ จะ ferment นำ�้ ตาลชนดิ นไ้ี ดช้ ัดเจนกวา่ lactose โคโลนีท่ใี ห้ lactose positive จะ
มสี ีดำ� หรอื จุดตรงกลางด�ำโดยบรเิ วณรอบ ๆ จะใส ขณะที่ lactose หรือ sucrose negative จะไมม่ สี ี อาหารที่
เตรียมเองสามารถเก็บที่ 4-8 OC ในถงุ พลาสติกท่ีปดิ ได้นาน 1 เดอื น
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ชื้อ
1. Escherichia coli = เจริญเป็น lactose fermenter
2. Salmonella species = เจริญเป็น non lactose fermenter
3. Staphylococcus coagulase negative = ไมเ่ จริญ

MacCONKEY (MAC)
MAC เป็น moderately inhibitory media เชน่ เดียวกบั EMB ใช้ในการแยกกลุ่ม Enterobacteriaceae และ related
enteric gram negative bacilli, bile salts และ crystal violet ยับยั้งการเจริญเติบโตของแบคทีเรียแกรมบวก
และ fastidious gram negative bacteria บางชนิด มี lactose เป็นแหล่งของ carbohydrate และ neutral red เปน็
indicator เช้ือที่สามารถยอ่ ยสลาย lactose จะให้ โคโลนีสชี มพ-ู แดง หลงั เพาะเช้ือที่ 35-37 OC 16-18 ชม. เช่น
Escherichia coli ส่วนเชื้อท่ไี มย่ อ่ ยสลาย lactose (non lactose fermenting bacteria) จะให้โคโลนไี ม่มีสี หรือใส
เช่น Salmonella spp., Shigella spp. เป็นต้น อาหารที่เตรียมสามารถเก็บที่ 4-8OC ในถุงพลาสติกที่ปิด
ได้นาน 1 เดอื น
การควบคมุ คุณภาพ ใช้เชือ้
1. Escherichia coli = เจรญิ เป็น lactose fermenter (colony สีชมพ)ู
2. Proteus mirabilis = เจริญเปน็ non lactose fermenter (colony ไม่มสี )ี และ
ไม่ swarm
3. Staphylococcus coagulase negative = ไม่เจรญิ

ค่มู อื การปฏิบตั ิงานแบคทเี รยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเล้ยี งเชอื้ (Culture media) 339

HAEMOPHILUS TEST MEDIUM (HTM)
HTM เปน็ enriched medium ใชส้ ำ� หรับทดสอบหาความไว ของเชื้อ Haemophilus species ต่อสารตา้ นจุลชีพ
ชนดิ ตา่ งๆ โดยใช้ MHA แลว้ เตมิ hematin (factor X) และ nicotinamide (NAD) ซงึ่ เปน็ factor V เพอ่ื เปน็ ตวั เสรมิ
ท่จี �ำเป็นใหเ้ ชื้อเจรญิ เตบิ โตไดด้ ี ขอ้ ดีของอาหารน้ีกค็ ือเปน็ อาหารทใี่ ส ทำ� ให้การอา่ นผลสะดวกเพราะเห็นรอย
ขอบการเจริญของเช้ือไดช้ ัดเจน อาหารท่ีเตรยี มสามารถเกบ็ ท่ี 4-8 OC ในถุงพลาสติกที่ปิดได้นาน 2 สัปดาห์
การควบคุมคุณภาพ ใช้เชือ้
1. Haemophilus influenzae = เจรญิ
2. Quality control ของการทดสอบความไวกับเช้ือ Haemophilus ATCC 49247 และ Haemophilus
ATCC 49766 ไดผ้ ลตามท่กี �ำหนด

MUELLER HINTON AGAR (MHA)
MHA เป็นอาหารท่ีแนะน�ำโดย CLSI ใช้ส�ำหรับทดสอบหาความไวของ non fastidious microorganisms
ต่อสารต้านจุลชีพต่าง ๆ โดยวิธีของ disk diffusion method อาหารที่เตรียมเองสามารถเก็บท่ี 4-8 OC ใน
ถุงพลาสติกทป่ี ิดได้นาน 7 วัน
การควบคมุ คณุ ภาพ
1. อาหารท่เี ตรยี มเสรจ็ ต้องมี pH 7.2-7.4 ทีอ่ ณุ หภูมหิ อ้ ง
2. ความหนาของอาหารในจานเพาะเชือ้ เชือ้ ต้องหนา 4 มม. และสม�ำ่ เสมอทั่วจาน
3. อาหารทีน่ ำ� มาใช้ตอ้ งไมแ่ หง้
4. การท�ำ Quality control กับเช้ือท่ีใช้ทดสอบ E. coli ATCC 25922, E. coli ATCC 35218,
S. aureus ATCC 25923 และ P. aeruginosa ATCC 27853 ไดผ้ ลตามที่ก�ำหนด

MUELLER HINTON AGAR WITH 5% SHEEP BLOOD
MHA with 5% sheep blood ใชส้ �ำหรบั การทดสอบหาความไวของเชื้อทีไ่ ม่ข้นึ บน MHA เชน่ Streptococcus
pneumoniae และใชก้ บั เชื้อ Streptococcus group อ่ืนตอ่ สารตา้ นจลุ ชีพของเชือ้ อาหารทเี่ ตรยี มเองสามารถเก็บ
ท่ี 4-8 OC ในถุงพลาสตกิ ทีป่ ิดไดน้ าน 2 สัปดาห์
การควบคมุ คณุ ภาพ ใช้เช้อื
1. Streptococcus pneumoniae = เจรญิ
2. ดผู ล Quality control การทดสอบความไวของ S. pneumoniae ATCC 49619 ได้ผลตามท่ีกำ� หนด

คู่มือการปฏิบัตงิ านแบคทีเรียและรา

340 ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลีย้ งเช้ือ (Culture media)

RAPPAPORT-VASSILIADIS (MSRV) MEDIUM
MSRV medium เป็นอาหารก่งึ แข็งก่งึ เหลว (semisolid) มี peptone เปน็ แหล่งของ carbon และ nitrogen ซ่ึง
มีความจ�ำเป็นในการเจริญของแบคทีเรีย มี magnesium chloride ไปเพ่ิม osmotic pressure ในอาหาร เติม
novobiocin และ malachite green เพื่อยับย้ังแบคทีเรียอื่นท่ีไม่ใช่ Salmonella, magnesium chloride pH ต่�ำ
ของอาหาร novobiocin และ malachite green ท�ำให้อาหารนเี้ ป็น selective medium สำ� หรับเช้อื Salmonella
เหมาะส�ำหรับใช้ตรวจหา Salmonella ท่ีเคล่ือนไหวได้ (motile) ในอุจจาระและอาหารโดยบริเวณรอบๆที่มี
เชอ้ื Salmonella ขนึ้ จะเห็นเปน็ วงไม่มสี ีแผ่ออก รอบๆ
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ชื้อ
Salmonella Enteritidis = เจรญิ และให้วงไมม่ สี ีแผอ่ อกรอบๆ
Proteus mirabilis = ไม่ให้วงไมม่ ีสี (Halo)

SABOURAUD DEXTROSE AGAR (SDA)
SDA เป็นอาหารท่ีถูกแนะน�ำให้ใช้ส�ำหรับเพาะเช้ือราก่อโรค โดยเฉพาะในกลุ่มท่ีเก่ียวข้องกับการติดเช้ือท่ี
ผิวหนังเน่ืองจากอาหารมีค่า pH ต�่ำ จึงช่วยยับยั้งการเจริญของแบคทีเรีย โดยท่ัวไปอาหารน้ีนิยมใช้กับ slide
culture technique เพื่อดลู กั ษณะรปู ร่างของเชื้อรา
การควบคมุ คณุ ภาพ ใช้เช้อื
1. Candida albicans = เจรญิ
2. Trichophyton mentagrophytes = เจริญ

SABOURAUD DEXTROSE AGAR (SDA) WITH GENTAMICIN
SDA with gentamicin เป็นการเพิ่มสารต้านจลุ ชพี gentamicin ลงไปใน Sabouraud dextrose agar เพื่อเพ่มิ
ประสิทธิภาพในการยบั ยัง้ แบคทเี รียไม่ใหเ้ จริญเติบโต ทำ� ใหเ้ ชอื้ รากอ่ โรคสามารถเจริญไดด้ ีข้ึน
การควบคุมคุณภาพ ใช้เช้อื
1. Candida albicans = เจริญ
2. Escherichia coli ATCC 25922 = ไม่เจริญ

MYCOSEAL AGAR (MYCOSEL)
Mycoseal agar เปน็ SDA ซ่งึ เปน็ อาหารส�ำหรบั เพาะเชือ้ ราก่อโรคท่เี ติม cycloheximide และสารต้านจลุ ชีพ
chloramphenicol ทำ� ใหม้ ี selective มากยง่ิ ขนึ้ เปน็ อาหารทมี่ ปี ระโยชนส์ งู มากในการแยกเชอ้ื รากอ่ โรคทผี่ วิ หนงั
ผม เลบ็ และเชอ้ื รากอ่ โรคอ่นื ๆ ทีเ่ ปน็ สาเหตขุ อง systemic disease. cycloheximide ชว่ ยยับย้ังพวก saprophytic
fungi สว่ น chloramphenicol ชว่ ยยบั ยง้ั การเจรญิ ของแบคทีเรยี

คูม่ ือการปฏิบัติงานแบคทเี รยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเล้ยี งเชอ้ื (Culture media) 341

การควบคุมคุณภาพ ใช้เชือ้
1. Candida albicans = เจรญิ
2. Escherichia coli ATCC 25922 = ไม่เจรญิ
3. Aspergillus niger = ไมเ่ จรญิ

SALMONELLA SHIGELLA (SS) AGAR
SS agar เปน็ highly selective medium ทสี่ ง่ เสริมให ้ Salmonella และ Shigella spp. เจริญเตบิ โตในขณะท่มี ี
สารยับยั้งการเจริญของ coliform organisms ส่วนใหญ่ bile salts และ sodium citrate ช่วยยับยั้งแบคทีเรีย
แกรมบวกทงั้ หมด แบคทเี รยี แกรมลบหลายชนดิ รวมทงั้ กลมุ่ coliforms มี lactose เปน็ แหลง่ ของคารโ์ บไฮเดรต
มี neutral red เป็น indicator ซึ่งจะมีสีแดงในสภาวะเป็นกรดและไม่มีสีในภาวะเป็นด่าง sodium thiosulfate
เป็นแหล่งของ sulfur gas และ hydrogen sulfide ที่แบคทีเรียสร้างขึ้นจะรวมตัวกับ ferric citrate เกิดเป็น
ferric sulfide ซ่ึงจะท�ำให้โคโลนีมีจุดสีด�ำตรงกลาง โคโลนีของแบคทีเรียท่ีย่อยสลายนำ�้ ตาล lactose (lactose
fermenter) จะมีสีชมพู-สีแดง แบคทีเรียท่ีไม่ย่อยสลายน้�ำตาล lactose โคโลนีจะใสไม่มีสี เช่น Shigella spp.
แบคทีเรียท่ีไม่ย่อยสลายน้�ำตาล lactose ที่สร้าง hydrogen sulfide โคโลนีจะใสไม่มีสีและมีจุดด�ำตรงกลาง
เชน่ Salmonella spp.
การควบคุมคุณภาพ ใชเ้ ช้ือ
1. Escherichia coli = ไม่เจรญิ หรือเจรญิ นอ้ ย โคโลนีมสี ชี มพู
2. Salmonella spp. = โคโลนีใสไมม่ ีสีและมีจุดดำ� ตรงกลาง
3. Shigella sonnei = โคโลนใี สไม่มสี ี
4. Staphylococcus coagulase negative = ไมเ่ จริญ

THAYER-MARTIN AGAR
Thayer Martin agar เปน็ enriched และ selective medium ใช้ส�ำหรับแยกพวก Neisseria จากสิ่งตรวจผปู้ ว่ ย
ทมี่ เี ชอ้ื ประจำ� ถนิ่ โดยเปน็ CA ทเ่ี ตมิ vancomycin, colistin และ nystatin เพอื่ ยบั ยง้ั เชอื้ ประจำ� ถนิ่ ทเ่ี ปน็ แบคทเี รยี
แกรมบวก แกรมลบและเชื้อรา
การควบคุมคุณภาพ ใช้เชอื้
1. Neisseria gonorrhoeae = เจรญิ
2. Staphylococcus coagulase negative = ไม่เจรญิ
3. Candida albicans = ไม่เจริญ

คมู่ ือการปฏบิ ตั งิ านแบคทีเรยี และรา

342 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลย้ี งเชื้อ (Culture media)

THIOSULFATE CITRATE BILE SALT SUCROSE (TCBS) AGAR
TCBS เป็น highly selective medium ส�ำหรับเชื้อ Vibrio ใช้ในการเพาะแยกเช้ือ Vibrio cholerae และ
Vibrio spp. อืน่ ๆจากอุจจาระและสิง่ ตรวจอ่ืนๆ ใช้เป็นอาหารเพาะเช้ือเพ่ือแยกเช้ือ V. cholerae จากอุจจาระ
ผู้ป่วยอหิวาตกโรค คิดค้นโดย Kobayashi และคณะซึ่งดัดแปลงจากอาหารท่ีคิดค้นโดย Nakanishi การใช้
alkaline peptone ร่วมกับ TCBS เพอื่ แยกเชอื้ V. cholerae และ Vibrio spp. อนื่ ๆ การเติม ox gall ซึง่ ประกอบ
ด้วย bile salts และ sodium cholate ใน TCBS เพื่อยับยั้งการเจริญของแบคทีเรียแกรมบวก, มี sodium
thiosulfate เปน็ แหลง่ ของ sulfur และใชร้ ่วมกับ ferric citrate ในการตรวจการสร้าง hydrogen sulfide, น�้ำตาล
sucrose ใช้ดูความสามารถของเช้อื ในการย่อยสลาย sucrose โดยมี thymol blue เป็น indicator ความเปน็ ดา่ ง
ของอาหารทำ� ให้แยกเชือ้ V. cholerae ได้ดี V. parahaemolyticus ซง่ี ไม่ย่อยสลาย sucrose จะใหโ้ คโลนีสเี ขยี ว
บนอาหารน้ี ส่วน V. cholerae ใหโ้ คโลนสี เี หลอื งเพราะยอ่ ยสลาย sucrose กล่มุ enteric bacteria เชน่ coliforms
และ Proteus ซ่งึ พบปนเป้ือนมากับอุจจาระจะถกู ยับยัง้ บางสายพันธขุ์ อง Proteus และ Enterococcus อาจโตได้
แต่จะเป็น colony ขนาดเล็กและใส ซง่ึ แยกความแตกต่างไดช้ ดั เจน TCBS ทผี่ ลติ โดยแตล่ ะบรษิ ทั และแต่ละ lot
อาจมีความจำ� เพาะแตกต่างกนั
การควบคมุ คุณภาพ ใชเ้ ช้อื
1. Vibrio cholerae = เจริญ โคโลนสี ีเหลอื ง
2. Vibrio parahaemolyticus = เจรญิ โคโลนี สเี ขียว
3. Escherichia coli = ไม่เจริญ

XYLOSE LYSINE DESOXYCHOLATE AGAR (XLD)
XLD เปน็ selective differential medium ใชแ้ ยก Salmonella spp. และ Shigella spp. จากอจุ จาระหรอื rectal swab
แยก Salmonella และ Shigella จากเชื้อประจำ� ถ่นิ ในลำ� ไส้โดยอาศยั คณุ สมบตั ิการย่อยสลาย (ferment) xylose
และ lactose, lysine decarboxylation และการสรา้ ง hydrogen sulfide บน XLD Shigella ให้โคโลนใี สสชี มพู
หรือแดงขนาดเสน้ ผ่านศนู ยก์ ลาง 1-2 mm โคโลนีของ S. dysenteriae บน XLD มขี นาดเลก็ กว่า Shigella spp.
อ่ืน coliform แบคทีเรียให้โคโลนีสีเหลือง Salmonella ให้โคโลนีสีแดงมีจุดสีด�ำตรงกลางหรืออาจให้โคโลนีสี
เหลอื งมจี ุดตรงกลางสดี �ำกไ็ ด้
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ชือ้
1. Escherichia coli = ไม่เจรญิ หรอื เจรญิ น้อยโคโลนีสเี หลอื ง
2. Salmonella spp. = โคโลนีสีแดงและมจี ุดด�ำตรงกลาง
3. Shigella sonnei = โคโลนสี ีชมพู
4. Staphylococcus coagulase negative = ไมเ่ จรญิ

คมู่ อื การปฏบิ ัตงิ านแบคทเี รยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลี้ยงเช้ือ (Culture media) 343

อาหารเพาะเช้อื ทบี่ รรจเุ ปน็ หลอด

BRAIN HEART INFUSION (BHI) BROTH
BHI broth เปน็ อาหารเหลวทใี่ ส ซงึ่ มสี ารอาหารทจี่ ำ� เปน็ ตอ่ การเจรญิ ของเชอื้ สงู มากจงึ เหมาะสำ� หรบั เพาะเลยี้ ง
เชอ้ื ไดห้ ลายชนดิ นอกจากนยี้ ังใช้เตรยี ม inoculum เชอื้ สำ� หรับทดสอบ susceptibility test และ identification
การควบคมุ คุณภาพ ใชเ้ ช้ือ
1. Escherichia coli = เจริญ
2. Staphylococcus coagulase positive = เจรญิ

THIOGLYCOLLATE MEDIUM
Thioglycollate medium เปน็ enriched liquid medium ซง่ึ เปน็ supplement ท่ดี ใี นการชว่ ยเสรมิ การเพาะเชือ้
แบบ plating mediaในการแยกเช้ือท่ีเจริญช้าหรือต้องการสารอาหารพิเศษ นอกจากนี้ยังช่วยให้เช้ือ
เจริญเติบโตได้ดี โดยเฉพาะพวก anaerobic bacteria ท่ีพบจากสิ่งตรวจผู้ป่วย ท้ังยังใช้ในการตรวจหาเช้ือจาก
ต�ำแหน่งที่ไม่มเี ชื้อประจ�ำถิน่
การควบคุมคณุ ภาพ ใช้เชือ้
1. Bacteroides fragilis = เจรญิ
2. Propionibacterium acnes = เจริญ

SELENITE BROTH
Selenite broth เปน็ อาหารสำ� หรับแยกเช้ือ Salmonella จากส่งิ ตรวจผปู้ ว่ ย เชน่ อุจจาระ ปสั สาวะ หรอื น้�ำท้ิง
ซง่ึ อาจมีแบคทีเรยี ปะปนอยหู่ ลายชนดิ sodium selenite จะยับย้งั E. coli และ coliform bacilli อื่น ๆ อาหารนี้
จะท�ำหน้าที่ได้ดีท่ีสุดในสภาพท่ีไร้ออกซิเจนจึงต้องใส่อาหารให้มีความลึกอย่างน้อย 2 นิ้ว หลังจากอบไว้เป็น
เวลา 8–12 ชม. ให้ subculture ลง SS agar เพ่ือไม่ให้ coliform อนื่ หรอื เชอื้ ประจ�ำถนิ่ ของล�ำไส้ขน้ึ ครอบคลุม
เช้ือกอ่ โรค
การควบคุมคณุ ภาพ ใช้เชื้อ
1. Salmonella spp. = ควบคมุ ผลบวก
2. Escherichia coli = ควบคมุ ผลลบ
หมายเหตุ sodium selenite เป็นสารกอ่ มะเรง็ ควรใชด้ ้วยความระมัดระวงั

คูม่ อื การปฏบิ ตั ิงานแบคทีเรยี และรา

344 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลยี้ งเช้ือ (Culture media)

อาหารสำ� หรับทดสอบปฏกิ ริ ิยาชีวเคมี

BILE ESCULIN AGAR
Bile esculin agar ใชต้ รวจดคู วามสามารถของแบคทเี รยี ในการสรา้ ง hydrolyse glycoside esculin เปน็ esculetin
และ glucose ในอาหารท่ีมี bile 40%, esculetin ท�ำปฏกิ ริ ิยากบั ferric ions ให้สารประกอบสีดำ� ทซ่ี มึ ได้ ใช้ใน
การแยก facultative anaerobic bacteria ตวั อยา่ งการใชป้ ฏกิ ริ ยิ าน้ี เช่น แยกเชือ้
1. Streptococcus group D (+) จาก non group D Streptococcus (-)
2. Listeria spp. (+) จากแบคทีเรยี แกรมบวกไม่มสี ปอร์อื่น (-)
3. แบคทีเรียที่สร้าง pigment สีเหลือง เช่น Flavimonas oryzihabitans (-), Sphingomonas
paucimobilis (+) และ Chryseomonas luteola (+)
การควบคุมคุณภาพ ใช้เชื้อ
1. Enterococci = ควบคุมผลบวก (สีด�ำ)
2. β-Streptococcus group A = ควบคุมผลลบ (ไม่เกดิ สีด�ำ)

1% CARBOHYDRATE BROTH FOR FERMENTATION TEST
อาหารเหลวทเี่ ตมิ นำ�้ ตาล1% ใชเ้ พอ่ื ตรวจสอบความสามารถของแบคทเี รยี ในการยอ่ ยสลายนำ�้ ตาลจำ� เพาะแตล่ ะ
ชนดิ ท่ใี สใ่ น basal medium ซงึ่ มี indicator สำ� หรบั การทดสอบแบคทีเรยี ในกล่มุ Enterobacteriaceae นิยมใช้
phenol red broth base ซ่งึ เป็น peptone ท่ีไม่มนี �ำ้ ตาล และมี phenol เปน็ indicator เม่อื ยอ่ ยสลายน�้ำตาลให้กรด
อาหารจะเปล่ียนเป็นสีเหลือง ถ้าไม่ย่อยสลายน�้ำตาลอาหารจะไม่เปล่ียนสีถ้าเป็นด่างมากขึ้นจะมีสีชมพูเข้ม
มากขึ้น ส�ำหรับการตรวจหาแก๊สให้ใส่หลอด Durham โดยคว่�ำหลอดอย่าให้มีแก๊สในหลอด ใส่เฉพาะหลอด
ทีใ่ ส่น้�ำตาล glucose หลอดเดียวและดูการเกิดแกส๊ ในการทดสอบควรมหี ลอดทีไ่ มใ่ สน่ �้ำตาลหนึ่งหลอดเพอื่ ใช้
เทยี บสีกบั หลอดทม่ี ีน�ำ้ ตาลเมือ่ มเี ชื้อข้ึน
หมายเหต ุ Carbohydrate ที่ใช้มี 15 ชนดิ คือ
1. Arabinose 2. Cellobiose 3. Dextrose
4. Inositol 5. Lactose 6. Maltose
7. Mannitol 8. Mellibiose 9. Raffinose
10. Rhamnose 11. Salicin 12. Sorbitol
13. Sucrose 14. Trehalose 15. Xylose
การควบคุมคุณภาพ
Arabinose Enterobacter spp. = ควบคุมผลบวก (เหลอื ง)
Serratia marcescens = ควบคมุ ผลลบ (ชมพู)

คูม่ ือการปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รียและรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลยี้ งเช้อื (Culture media) 345

Cellobiose Enterobacter spp. = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Morganella morganii = ควบคมุ ผลลบ (ชมพ)ู
Dulcitol Salmonella spp. = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Morganella morganii = ควบคุมผลลบ (ชมพู)
Glucose Escherichia coli = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Moraxella osloensis = ควบคมุ ผลลบ (ชมพ)ู
Inositol Enterobacter spp. = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Escherichia coli = ควบคุมผลลบ (ชมพ)ู
Lactose Escherichia coli = ควบคุมผลบวก (เหลอื ง)
Proteus mirabilis = ควบคุมผลลบ (ชมพ)ู
Maltose Escherichia coli = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Proteus mirabilis = ควบคุมผลลบ (ชมพ)ู
Mannitol Escherichia coli = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Proteus mirabilis = ควบคมุ ผลลบ (ชมพู)
Mellibiose Enterobacter spp. = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Proteus mirabilis = ควบคุมผลลบ (ชมพู)
Raffinose Klebsiella pneumoniae = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Morganella morganii = ควบคุมผลลบ (ชมพู)
Rhamnose Enterobacter spp. = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Serratia marcescens = ควบคุมผลลบ (ชมพู)
Salicin Enterobacter spp. = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Salmonella spp. = ควบคุมผลลบ (ชมพ)ู
Sorbitol Escherichia coli = ควบคุมผลบวก (เหลือง)
Proteus mirabilis = ควบคมุ ผลลบ (ชมพู)
Sucrose Enterobacter spp. = ควบคุมผลบวก (เหลอื ง)
Salmonella spp. = ควบคมุ ผลลบ (ชมพ)ู
Trehalose Klebsiella pneumoniae = ควบคมุ ผลบวก (เหลอื ง)
Morganella morganii = ควบคุมผลลบ (ชมพ)ู
Xylose Klebsiella pneumoniae = ควบคมุ ผลบวก (เหลือง)
Morganella morganii = ควบคุมผลลบ (ชมพู)

คู่มอื การปฏิบัตงิ านแบคทีเรียและรา

346 ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเล้ยี งเช้ือ (Culture media)

SIMMONS CITRATE AGAR
Citrate agar ใชท้ ดสอบความสามารถของจลุ ชพี ในการใช้ citrate เปน็ แหลง่ carbon อาหารนจ้ี งึ ตอ้ งไมม่ ี protein
แตม่ ี sodium citrate เปน็ แหลง่ ของ carbon และมี ammonium phosphate เปน็ แหลง่ ของ nitrogen มี bromothymol
blue เปน็ pH indicator แบคทเี รียทสี ามารถใช้ citrate จะให้ ammonia ทำ� ใหเ้ กิดด่าง อาหารจะเปลย่ี นเปน็ สฟี า้
ผลลบจะเปน็ สเี ขยี วเหมอื นเดิมใช้วินิจฉัย Enterobacteriaceae ตัวอยา่ ง เชน่ ใชแ้ ยก
1. Edwardsiella (-) จาก Salmonella (+)
2. Klebsiella-Enterobacter (+) จาก E. coli (-)
การควบคมุ คุณภาพ ใชเ้ ชือ้
1. Enterobacter spp. = ควบคมุ ผลบวก (สีน�้ำเงนิ )
2. Escherichia coli = ควบคมุ ผลลบ (สีเขียว)

CYSTINE TRYPTICASE AGAR (CTA)
CTA เป็นอาหารกึ่งแข็งกึ่งเหลวท่ีเติมน�้ำตาล 1% เพ่ือใช้ตรวจสอบความสามารถของ Neisseria ในการย่อย
สลายน�ำ้ ตาลจำ� เพาะแตล่ ะชนิด มี cystine trypticase agar เปน็ base และมี indicator ใช้ทดสอบความสามารถ
ของเชอื้ Neisseria ในการย่อยสลายนำ้� ตาลชนดิ ต่างๆ ผลลพั ธ์ท่ไี ด้ถ้าเป็นกรดจะเปลยี่ นสีอาหารเป็นสีเหลือง
ถ้าไม่สร้างกรดอาหารจะเป็นสีชมพู
นำ�้ ตาลท่ีใชม้ ี 4 ชนดิ คอื dextrose, lactose, sucrose และ maltose
การควบคมุ คณุ ภาพ ใช้เชือ้
1. Neisseria gonorrhoeae = dextrose acid (สีเหลือง)
นำ้� ตาลอื่น ควบคมุ ผลลบ (สชี มพ)ู
2. Neisseria meningitidis = dextrose และ maltose acid (สีเหลอื ง)
นำ้� ตาลอ่ืน ควบคุมผลลบ (สีชมพ)ู
ขอ้ แนะนำ� ในการทดสอบ
1. อาจเติม agar ในอาหารให้เป็น 1% และวางเป็น slant เวลาใส่เช้ือใช้ loop ตักมาป้ายบนผิว slant
จะเห็นการย่อยสลายน�้ำตาลชัดข้นึ
2. การทดสอบการยอ่ ยสลายน�้ำตาลของ Neisseria ไมอ่ บเชอื้ ในภาวะทมี่ ี CO2

DECARBOXYLASE TEST MEDIUM
Decarboxylase test medium เพ่ือทดสอบความสามารถของจุลชีพในการสร้างเอนไซม์ท่ีไปแยก carboxyl
group (carboxylase) หรอื hydroxyl group (hydrolyse) ออกจากกรดอะมโิ น (lysine, ornithine และ arginine)
เพ่ือสร้าง amine ซึ่งมีผลลัพธ์เป็นด่าง การเติม glucose ในอาหารช่วยให้แบคทีเรียเจริญได้ดีขึ้นและเติม pH

คูม่ ือการปฏบิ ัติงานแบคทีเรยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเล้ยี งเชอื้ (Culture media) 347

indicator (bromocresol purple) การเกดิ ปฏิกิรยิ าจงึ เกิดเป็นสองข้ันตอนคือในภาวะทขี่ าดออกซิเจนแบคทีเรยี

บางชนิดสามารถย่อยสลาย glucose ได้ ทำ� ให้ pH ลดลง ซึ่งจะเปล่ยี นสีของอาหารจากม่วงเปน็ เหลอื ง pH ท่ตี ่ำ�

นจี้ ะไปกระตุน้ การสรา้ งเอนไซม์ decarboxylase ซงึ่ เปลย่ี น lysine เป็น cardaverine และเปล่ยี น ornithine เป็น

putrescine ส่วน arginine จะถกู hydrolyse เป็น citrulline และ citrulline ถูกเปลี่ยนไปเป็น ornithine และถกู

decarboxylate เปน็ putrescine เชอ้ื ทสี่ ามารถ decarboxylate amino acid จะไดด้ า่ งทำ� ใหส้ ขี องอาหารเปลย่ี นกลบั

ไปเปน็ สมี ่วงเหมือนเดมิ ดังนน้ั ผลบวกคืออาหารเลย้ี งเชื้อมสี มี ว่ ง ผลลบอาหารมสี ีเหลือง

การควบคุมคณุ ภาพ ใช้เชือ้

Lysine Arginine Ornithine

1. Klebsiella pneumoniae + - -

2. Enterobacter cloacae - + +

DNase-TOLUIDINE BLUE AGAR

DNase-toluidine blue agar ใช้ทดสอบความสามารถของจุลชีพในการสร้างเอนไซม์ deoxyribonuclease
(DNase) ซงึ่ ใชใ้ นการยอ่ ยสลาย deoxyribonucleic acid (DNA) ได้ oligonucleotides โดย inoculate เชอ้ื ในอาหาร
ท่มี ี DNA และ metachromatic dye toluidine blue ตวั อย่างการใชป้ ฏิกิริยาน้ี เช่น ใชแ้ ยกเชอ้ื
1. Klebsiella-Enterobacter-Serratia spp. (+) ยกเว้น S. proteamarculans subsp. proteamarculans
(ช่ือเดิม S. liquefaciens ส่วนใหญ่ให้ผล V/+) จากเช้ือ S. fonticola (-) และ Klebsiella-Enterobacter
spp. (-)
2. Moraxella catarrhalis (+) และ Kingella dentrificans (+) จาก Neisseria spp. (-) เช้ือประจ�ำถิ่นของ
ทางเดินหายใจขึ้นได้ไม่ดีบนอาหารนี้จึงใช้เป็นอาหารที่แยก Moraxella catarrhalis จากเสมหะ
อยา่ งรวดเร็ว
3. Plesiomonas shigelloides (-) จาก Aeromonas spp. (+)
วธิ กี ารทดสอบ ป้ายเช้ือทไ่ี ดจ้ ากการเพาะบนอาหารเลย้ี งเชอื้ เชน่ BA ค้างคืนมาป้ายเป็นวงบนอาหารน้ี อบท่ี
35-37 OC 24-36 ชม. จนเหน็ เชือ้ เจรญิ เต็มที่ ผลบวกจะเหน็ เปน็ วงสชี มพู ผลลบไมเ่ กิดสชี มพู
การควบคุมคุณภาพ ใชเ้ ช้ือ
1. Escherichia coli = ควบคมุ ผลลบ (ไมเ่ กิดสชี มพู)
2. Serratia marcescens = ควบคุมผลบวก (สชี มพ)ู

คู่มอื การปฏิบตั ิงานแบคทีเรียและรา

348 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเล้ยี งเช้ือ (Culture media)

GELATIN MEDIUM
Gelatin mediun ใชท้ ดสอบความสามารถของจลุ ชพี ในการสรา้ งเอนไซมท์ ย่ี อ่ ยโปรตนี (gelatinases) ซงึ่ ไปยอ่ ย
gelatin เปน็ amino acid ท�ำให้เสยี คณุ สมบัตกิ ารเกิด gelling ตัวอยา่ งการใช้ปฏกิ ริ ิยาน้ี เชน่ ใชแ้ ยก
1. Listeria monocytogenes (-) จาก Arcanobacterium pyogenes (Actinomyces pyogenes/
Corynebacterium pyogenes) (+)
2. Nocardia brasiliensis (+) จาก Nocardia asteroids (-), N. farcinia (-), N. nova (-),
N. otididiscarviarum (-) และ N. transvalensis (-)
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ช้อื
1. Serratia marcescens = ควบคมุ ผลบวก
2. Escherichia coli = ควบคุมผลลบ

INDOLE TEST
จุลชีพที่สามารถสร้างเอนไซม์ trytophanase จะเปลี่ยน tryptophan เป็น indole ตรวจ indole ได้โดยเติม
p-dimethyaminobenzaldehyde (Ehlich’s หรือ Kovac ‘s reagent) ลงในอาหารเหลวทมี่ ี trytophan ทเี่ ลยี้ งเชื้อผล
บวกจะมีสแี ดงที่ช้นั บนของอาหารเหลว ผลลบจะเป็นสเี หลือง ตัวอย่างการใช้ปฏกิ ริ ิยาน้ี เชน่ ใชแ้ ยก
1. E. coli (+) จาก จาก Klebsiella spp. (-) ยกเวน้ K. oxytoca (+), Enterobacter (-), Hafnia (-), Serratia (-),
Pantoea agglomerans (Enterobacter agglomerans) (-)
2. Cardiobacterium hominis (+weak) จาก Eikenella corrodens (-), Kingella spp. (-), และ
Suttonella indologenes (Kingella indologenes) (-)
3. Paenibacillus alvei (Bacillus alvei ) (+) จาก Bacillus spp. อืน่ (-)
การควบคมุ คณุ ภาพ ใช้เชอื้
1. Escherichia coli = ควบคมุ ผลบวก (สแี ดงเม่อื หยด Kovac’s reagent)
2. Enterobacter cloacae = ควบคุมผลลบ (สเี หลอื งตรง Kovac’s reagent)

LYSINE IRON AGAR
Lysine iron agar ใชท้ ดสอบความสามารถของแบคทเี รยี แกรมลบรปู แทง่ ในการdecarboxylate หรอื deaminate
lysine และให้ hydrogen sulfide (H2S) เมอื่ glucose ทม่ี ปี รมิ าณนอ้ ยในอาหารถกู ยอ่ ยสลาย (ferment) กน้ หลอดจะ
เปลยี่ นเปน็ กรด (สเี หลอื ง) ถา้ เชอื้ สามารถสรา้ งเอนไซม์ lysine decarboxylase จะสรา้ ง cadaverine ขนึ้ cadaverine
จะ neutralize organic acids ทถ่ี กู สรา้ งจากการ ferment glucose ทำ� ให้กน้ หลอดเปล่ียนกลับไปเปน็ ดา่ ง (สีม่วง)
เชื้อท่ีสามารถสร้างเอนไซม์ lysine deaminase จะได้สารประกอบที่ท�ำให้ slant เปลี่ยนเป็นสีม่วงแดง แต่ถ้า

คู่มือการปฏิบตั งิ านแบคทีเรยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลยี้ งเช้อื (Culture media) 349

ไม่มี deamination, slant จะยังคงมีสมี ่วงเหมือนเดมิ แบคทีเรียทส่ี ร้าง gas hydrogen sulfide เม่อื ถกู กบั ferric

ammonium citrate ในอาหารจะให้ตะกอนสดี �ำของ ferrous sulfide

การควบคุมคุณภาพ ใช้เชอื้

Organisms LDA LDC H2S

Salmonella spp. - + +

Proteus mirabilis + - -

MALONATE BROTH

Malonate broth ใช้ทดสอบความสามารถของจุลชีพในการใช้ sodium malonate เป็นแหล่งของ carbon ถ้า
สามารถใชไ้ ด้ จะไดผ้ ลลัพธ์ท่ีเปน็ ด่าง
ข้อควรระวังในการอ่านผล การอ่านผล malonate เป็นการอ่านความเป็นด่างในอาหารไม่ใช่อ่านการใช้
malonate เชื้อบางชนิดให้ด่างจ�ำนวนน้อย การอ่านผลจึงควรเปรียบเทียบกับหลอดท่ีไม่ได้ใส่เชื้อ การอ่าน
ผลลบต้องอ่านเมื่ออบหลอดท่ีใส่เช้ือไว้ 48 ชม. การอ่านผลหลัง 48 ชม.หากมีด่างเล็กน้อยให้อ่านผลเป็นลบ
การควบคมุ คณุ ภาพ ใช้เช้ือ
1. Klebsiella pneumoniae = ควบคมุ ผลบวก (สนี �ำ้ เงนิ )
2. Escherichia coli = ควบคุมผลลบ (สเี ขียว)

METHYL RED-VOGES PROSKAUER (MR-VP) MEDIUM

MR-VP medium ใช้
1. ทดสอบความสามารถของจลุ ชีพในการสร้างและคงไวซ้ ง่ึ ผลที่เปน็ กรดจากการยอ่ ยสลาย glucose เปน็ การ
ตรวจปรมิ าณของกรด (quantitative test) เชื้อบางชนดิ สรา้ งกรดจ�ำนวนมากกวา่ เชือ้ บางชนดิ อา่ นผลโดยเติม
methyl red reagent ผลบวกใหส้ ีแดง ผลลบให้สีเหลอื ง ตวั อย่างการใชป้ ฏิกริ ยิ านี้ เช่น ใช้ในการแยกเชื้อ
1. E. coli (+) จาก Enterobacter aerogenes (-), Enterobacter cloacae (-)
2. Edwardsiella ictaluri (-) จาก E. tarda (+) และ E. hoshinae (+)
2. ทดสอบความสามารถของจุลชีพในการสร้าง acetylmethylcarbinol (acetoin) จากการย่อยสลาย glucose

ในภาวะทเ่ี ป็นกลาง อ่านผลโดยเตมิ 5% α-naphthol ใน absolute ethyl alcohol และ 40% potassium hydroxide
ผลบวกให้สีแดง ผลลบเป็นสีน�้ำตาล ปกติแบคทีเรียจะให้ผลMR (+) หรือ VP (+) หรือ (-) ทั้งสอง
ปฏิกิริยา แบคทีเรียที่ให้ผล MR+/VP+ จึงใช้เป็นลักษณะส�ำคัญที่ใช้ในการวินิจฉัยเชื้อ แบคทีเรียที่ให้ผล
MR+/VP+ ได้แก่
1. Aeromonas hydrophila
2. Aeromonas salmonicida subsp. masoucida

คู่มือการปฏิบัติงานแบคทีเรียและรา

350 ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเล้ยี งเชอ้ื (Culture media)

3. Aeromonas veronii
4. Listeria spp.
5. Vibrio metschnikovii
การควบคุมคุณภาพ ใช้เช้อื
1. Escherichia coli = MR + (สีแดง), VP - (สนี �้ำตาล)
2. Enterobacter spp. = MR - (สเี หลือง), VP + (สแี ดง)

MOTILITY TEST MEDIUM
Motility medium ใช้ทดสอบว่าแบคทีเรียเคล่ือนไหวได้หรือไม่ ซ่ึงแบคทีเรียเคล่ือนไหวโดย flagella ซ่ึงพบ
ในแบคทีเรียท่ีเป็นรูปแท่ง แบคทีเรียที่เคล่ือนไหวได้อาจมี flagella เส้นเดียวหรือหลายเส้นก็ได้ ต�ำแหน่งของ
flagella อาจแตกต่างกันในแบคทีเรียแต่ละชนิดและภาวะที่เล้ียงเชื้อ ในบางครั้งแบคทีเรียที่เคล่ือนไหวได้
อาจเปลี่ยนเป็นแบคทีเรียท่ีไม่เคลื่อนไหว แบคทีเรียที่เคล่ือนไหวไม่ได้ไม่มี flagella ตัวอย่างการใช้ปฏิกิริยา
motile ในการแยกเช้อื เช่น
1 Bacillus anthracis (-) และ B. mycoides (-) จาก Bacillus spp. (+) อืน่ ๆ
2. Edwardsiella ictaluri (-) จาก E. tarda (+)
3. Salmonella spp. (+) จาก Shigella spp. (-)
การควบคมุ คณุ ภาพ ใชเ้ ช้อื
1. Klebsiella pneumoniae = non motile
2. Enterobacter cloacae = motile

NITRATE BROTH FOR NITRATE REDUCTION TEST
Nitrate broth ใช้ทดสอบความสามารถของจุลชีพในการเปล่ียน nitrate เป็น nitrites หรือ nitrogen gas
หลงั เพาะเชื้อใน nitrate broth เป็นเวลา 16-24 ชม. เตมิ น�ำ้ ยา α-Naphthylamine 0.5% (ตอ้ งระวงั ในการใช้เพราะ
เป็นสารก่อมะเร็ง) หรือ N, N-dimethyl-α-Naphthylamine 0.6% แล้วเติม sulfanilic acid ในปริมาณเท่ากัน
(อยา่ งละ 5 หยด)
การอา่ นผล ผลบวกไดส้ แี ดง (แสดงวา่ มกี าร reduce nitrate เปน็ nitrites) ถา้ ไมเ่ กดิ สแี ดงใหเ้ ตมิ zinc dust ถา้ เปลย่ี น
เปน็ สีแดงแสดงว่าเปน็ ผลลบ ถ้าไม่เกดิ สแี ดงแสดงว่า nitrate ถกู reduce เปน็ nitrogen gas ให้อ่านผลเป็นบวก

ค่มู อื การปฏิบตั งิ านแบคทเี รียและรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลยี้ งเชือ้ (Culture media) 351

การควบคมุ คุณภาพ ใช้เชอ้ื
1. Escherichia coli = ควบคมุ ผลบวก (สแี ดง)
2. Pseudomonas aeruginosa = ควบคุมผลบวก มแี กส๊ (ไม่มีสีหลังเติม Zinc dust)
3. β-Streptococcus group A = ควบคุมผลลบ (ไม่มีสกี ่อนเตมิ Zinc dust หรอื มสี แี ดง
หลงั เติม Zinc dust)

OF MEDIUM
OF-basal medium เปน็ based ท่ีใชเ้ ติม นำ้� ตาลตา่ งๆ 1% เพ่ือทดสอบ oxidative หรอื fermentative metabolism
ของ carbohydrate ในแบคทเี รยี แบคทเี รยี ทส่ี ามารถ ferment นำ�้ ตาลในหลอด จะเปลยี่ นสอี าหารเปน็ สเี หลอื งใน
ภาวะทมี่ แี ละไมม่ ี oxygen แตถ่ า้ เปลยี่ นเปน็ สเี หลอื งเฉพาะภาวะทม่ี ี oxygen เทา่ นนั้ แสดงวา่ เชอื้ สามารถ oxidize
นำ้� ตาลในหลอด ถ้าอาหารไม่มกี ารเปลยี่ นสีทั้งภาวะทม่ี แี ละไม่มี oxygen (เป็นสฟี ้า) แสดงว่าแบคทเี รียน้นั เป็น
เช้อื non-oxidizer ส�ำหรับน้�ำตาลในหลอด
การควบคุมคุณภาพ เมื่อเตรยี ม 1% glucose OF ใชเ้ ชือ้
1. Escherichia coli = fermenter (สเี หลอื ง ทง้ั 2 หลอด)
2. Pseudomonas aeruginosa = oxidizer (สเี หลอื งหลอดทไ่ี มป่ ิด oil)
3. Acinetobacter lwoffii = non oxidizer (สีนำ้� เงนิ ท้ัง 2 หลอด)

SALT TOLERANCE TEST
Salt tolerance test ใช้ดูการเจริญเติบโตของเชื้อแบคทีเรียในภาวะท่ีมีเกลือสูง ซ่ึงใช้ในการแยก enterococci
(positive) ออกจากพวก non enterococci (negative) ใช้ BHI broth เป็นอาหารเลยี้ งเชือ้ เตมิ เกลือ NaCl 6.5%
ผลบวกเช้ือเจรญิ (ขุ่น) ผลลบเชือ้ ไมเ่ จริญ (ใส)
การควบคุมคุณภาพ ใชเ้ ชื้อ
1. Enterococcus = ควบคมุ ผลบวก (ขนุ่ )
2. β-Streptococcus group A = ควบคุมผลลบ (ใส)

SODIUM CHLORIDE
Sodium chloride ท่ีมีความเข้มข้น 0, 3, 6, 8 ถูกน�ำมาใช้ดูความสามารถของเช้ือแบคทีเรียท่ีจะเจริญเติบโต
ได้ในภาวะท่ีมีความเข้มข้นของเกลือ (NaCI) ในระดับต่างๆกัน ซึ่งเป็นลักษณะเฉพาะของเชื้อและสามารถ
นำ� มาใชเ้ ปน็ หลกั ในการแยกเชอื้ ระหวา่ งกลมุ่ ของ Vibrio spp., Aeromonas spp. และ Pleisiomonas shigelloides
ผลบวกเชอ้ื เจรญิ (ขุน่ ) ผลลบเชอ้ื ไมเ่ จริญ (ใส)

ค่มู อื การปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รยี และรา

352 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลย้ี งเชือ้ (Culture media)

การควบคุมคณุ ภาพ ใชเ้ ชื้อ

Sodium chloride 0% 3% 6% 8%

1. Vibrio cholerae + + +/- -

2. Vibrio parahaemolyticus - + + +

STUART’S TRANSPORT MEDIUM

Stuart’s transport medium เป็น transport medium ส�ำหรับเก็บส่ิงตรวจผู้ป่วยท่ีมีแบคทีเรีย ยีสต์ หรือรา
ในอาหารนี้ใช้ glycerol phosphate เพื่อช่วยรักษาสภาพของส่ิงตรวจรวมทั้งสภาพของ pH methylene blue
จะเปน็ redox indicator และ sodium thioglycollate จะช่วยใหพ้ วก anaerobic bacteria สามารถอยู่ได้ ถ่านท่ี
เติมท�ำหน้าท่ีเป็น detoxifying agent อาหารนี้ใช้สะดวกโดย sterile swab จะถูกดึงออกมาใช้ โดยปราศจาก
การปนเปื้อนที่ปลาย เป็นวิธีที่ปลอดภัยในการเก็บส่ิงตรวจรวมทั้งการรักษา ตลอดจนการขนส่ง มายัง
หอ้ งปฏบิ ัตกิ าร
การควบคุมคุณภาพ ใชเ้ ช้อื
1. Neisseria gonorrhoeae 8 ชม. subculture บน CA = เจรญิ
2. Stretococcus group A 8 ชม. subculture บน BA = เจริญ

TRIPLE SUGAR IRON (TSI) AGAR

Triple sugar iron agar ประกอบดว้ ยนำ�้ ตาลสามชนดิ คอื sucrose, lactose และ glucose ในสัดสว่ น 10:10:1
ทดสอบการสร้าง H2S โดยมี sodium thiosulfate เป็นแหล่งของ sulfur atoms มี ferrous sulfate และ ferric
ammonium citrate ซง่ึ ท�ำปฏกิ ิริยากับ H2S ให้ตะกอนสีดำ� ของ ferrous sulfide ในหลอด TSI ส่วนทเี่ ปน็ slant
มภี าวะ aerobic เพราะสัมผัสกบั oxygenในอากาศ ขณะทสี่ ่วนท่ีเปน็ butt มีภาวะเป็น anaerobe เพราะไม่สัมผัส
กบั อากาศ การสรา้ งกา๊ ซ CO2 และ H2 ตรวจไดจ้ ากการพบฟองอากาศในอาหาร การทดสอบใช้ needle ปราศจาก
เช้ือแตะโคโลนขี องเชือ้ ท่ีอย่เู ดยี่ วๆ หรอื เช้ือท่ีเลี้ยงในอาหารเหลวแทงลงไปให้ถงึ กน้ หลอดและขีดท่ีหน้า slant
อบเช้ือไว้ 16-18 ชม. อ่านผลดังน ี้ ไม่มีการเปลีย่ นแปลงของอาหารเล้ยี งเช้อื (N/N) แสดงวา่ ไมย่ ่อยสลายนำ้� ตาล
ในอาหารจึงไม่ใชเ่ ชือ้ กลุ่ม Enterobacteriaceae ถ้าเชื้อยอ่ ยสลาย glucose อยา่ งเดียว จะให้สเี หลอื งที่ butt ส่วน
slant จะเป็นสแี ดงเน่อื งจากการย่อย peptones ในภาวะท่ีมอี อกซเิ จนผลทไี่ ด้เป็น K/A ถา้ ได้ A/A แสดงวา่ ยอ่ ย
สลาย glucose และ lactose หรือ sucrose
การควบคมุ คุณภาพ ใชเ้ ชอ้ื
1. Escherichia coli = A/A, gas +
2. Proteus mirabilis = K/A, H2S +
3. Pseudomonas aeruginosa = K/K หรอื K/N

คมู่ อื การปฏบิ ตั งิ านแบคทีเรยี และรา

ภาคผนวก การเตรยี มอาหารเลย้ี งเชอื้ (Culture media) 353

UREASE TEST MEDIUM
Urease test medium ใช้ทดสอบความสามารถของจลุ ชพี ในการสร้างเอนไซม์ urease ไป hydrolyse urea ใน
อาหารเลีย้ งเชื้อได้ ammonia และ CO2 และรวมเป็น ammonium carbonate ซ่ึงเปน็ ดา่ งมีค่า pH 8.1 ในอาหารมี
phenol red เป็น indicator เมื่อไดด้ า่ งจะเกิดสีชมพู-สบี านเยน็ ผลลบอาหารไม่เปล่ยี นสี ตัวอย่างการใชป้ ฏกิ ิรยิ า
นีใ้ นการวนิ จิ ฉยั เช้ือ เช่น
1. Genus Proteus ให้ผลบวกอย่างรวดเร็ว ยกเว้น P. inconstans ให้ผลลบ
2. Genus Providencia ให้ผลลบหรอื variable
3. ใช้แยก Actinobacillus seminis (-) จาก Actinobacillus spp. (+) อ่ืน
4. ใช้แยก Bartonella felis (+) จาก Bartonella spp. (-) อืน่
5. ใชแ้ ยก Olligella ureolytica (+) จาก O. urethralis (-)
6. ใชแ้ ยก Weeksella zoohelcum (+) จาก W. virosa (-)
7. ใช้ช่วยในการวินิจฉัย V. parahaemolyticus คือผล urease ไม่แน่นอนแต่ส่วนใหญ่เป็นบวก
Helicobacter spp., Brucella spp. ให้ผล urease test บวกอยา่ งรวดเรว็ เปน็ ตน้
การควบคุมคุณภาพ ใช้เชอื้
1. Proteus mirabilis = positive (สีบานเยน็ )
2. Escherichia coli = negative (ไมเ่ ปลี่ยนส)ี
หมายเหตุ การท�ำให้ urea ปราศจากเชอื้ ต้องใช้วธิ ีกรอง

เอกสารอา้ งอิง
1. Luis M. de la Maza, Marie T. Pezzlo, Janet T Shigei and Ellena M Peterson. Color Atlas of
Medical Bacteriology. Washington, DC: ASM Press; 2004.
2. MacFaddin JF. Biochemical Tests for Identification of Medical Bacteria 3rded., Philadelphia:
Lippincott Williams & Wilkins; 2000.
3. Mindy J Perilla , et al. 2003. Manual for the Laboratory Identification and Antimicrobial
Susceptibility Testing of Bacterial Pathogens of Public Health Importance in the Developing
World. WHO.CDS/CSR/RMD/2003.6

คูม่ อื การปฏบิ ัติงานแบคทีเรยี และรา

354 ภาคผนวก การเตรียมอาหารเลย้ี งเชือ้ (Culture media)
ค่มู อื การปฏบิ ัตงิ านแบคทีเรยี และรา