คู่มือปฏิบัติงานแบคทีเรียและรา กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์

282 บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทีเรียต่อสารตา้ นจลุ ชีพ

6.2.2 การอ่านและการแปลผล
6.2.2.1 Inhibition zone ขนาด 6 mm รายงานว่าด้ือยาที่ทดสอบ ซ่ึงหมายความว่า ไม่มี
การเสริมฤทธ์ิ (synergist) ของ aminoglycoside ท่ีใช้ทดสอบกับยาที่ออกฤทธิ์ท่ี
ผนงั เซลล์ เช่น penicillin, ampicillin และ vancomycin
6.2.2.2 Inhibition zone ขนาด 7-9 mm ยังรายงานผลไม่ได้ ต้องท�ำการตรวจยืนยันด้วย
agar dilution test หรอื broth micro-dilution test
6.2.2.3 Inhibition zone ขนาด ≥ 10 mm รายงานว่าไวตอ่ ยาท่ใี ช้ทดสอบ ซง่ึ หมายความวา่
มีการเสริมฤทธิ์ (synergist) ของ aminoglycoside ท่ใี ชท้ ดสอบกับยาท่อี อกฤทธิท์ ่ี
ผนังเซลล์ เช่น penicillin, ampicillin และ vancomycin
6.2.3 การรายงานผล
รายงานผลดอื้ หรอื ไวตอ่ ยาaminoglycosideทใี่ ชท้ ดสอบและควรระบขุ นาดของยาทใี่ ชท้ ดสอบ
เชน่ รายงาน
6.2.3.1 Susceptible to gentamicin (120 μg) หรอื streptomycin (1,000 μg)
6.2.3.2 Resistant to gentamicin (120 μg) หรือ streptomycin (1,000 μg)
6.2.3.3 ไมม่ ีการรายงานผล intermediate
6.2.4 การควบคมุ คณุ ภาพ
6.2.4.1 ใชเ้ ชอื้ E. faecalis ATCC 29212 สำ� หรบั การควบคมุ ความไวตอ่ ยา aminoglycoside
ของเช้ือ Enterococcus spp.
6.2.4.2 ใช้เชื้อ E. faecalis ATCC 51299 ส�ำหรับการควบคุมการดื้อยา aminoglycoside
ของเช้ือ Enterococcus spp.

6.3 Broth microdilution test
6.3.1 วธิ ีปฏิบัติ
6.3.1.1 เตรียมเช้ือตามวิธีการ Standard broth dilution method ส�ำหรับการท�ำ
susceptibility test
6.3.1.2 ใช้ BHI broth ทีม่ ยี า gentamicin 500 μg/ml หรอื streptomycin 1,000 μg/ml
6.3.1.3 อบเชอ้ื ท่ี 35 ± 2OC เป็นเวลา 24 ชม. ส�ำหรับ gentamicin และ 24-28 ชม. สำ� หรับ
streptomycin ถ้าไวต่อยาตอ้ งอบจนครบ 48 ชม.

ค่มู อื การปฏิบตั ิงานแบคทเี รียและรา

บทท่ี 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รยี ต่อสารต้านจุลชีพ 283

6.3.2 การอา่ นและการแปลผล 6บทท่ี
6.3.2.1 ถ้าพบมีเช้ือข้ึนแสดงว่ามีการด้ือยา aminoglycoside ตัวที่ใช้ทดสอบในระดับสูง
ซง่ึ หมายความว่า ไม่มกี ารเสรมิ ฤทธิ์ (synergist) ของ aminoglycoside ที่ใชท้ ดสอบ
กับสารต้านจุลชีพที่ออกฤทธิ์ที่ผนังเซลล์ เช่น penicillin, ampicillin และ
vancomycin
6.3.2.2 ถ้าพบไมม่ ีเชอ้ื ขน้ึ แสดงวา่ ไวต่อยา aminoglycoside ทใ่ี ชท้ ดสอบ ซึง่ หมายความวา่
มีการเสริมฤทธ์ิ (synergist) ของ aminoglycoside ที่ใช้ทดสอบกับสารต้านจุลชีพ
ท่ีออกฤทธ์ทิ ผี่ นังเซลล์ เชน่ penicillin, ampicillin และ vancomycin
6.3.3 การรายงานผล
รายงานผลดอ้ื หรอื ไวตอ่ ยา aminoglycosideทใี่ ชท้ ดสอบและควรระบขุ นาดของสารตา้ นจลุ ชพี
ทใี่ ช้ทดสอบเชน่ รายงาน
6.3.3.1 Susceptible to gentamicin (500 µg/ml) หรือ streptomycin (1,000 µg/ml)
6.3.3.2 Resistant to gentamicin (500 µg/ml) หรอื streptomycin (1,000 µg/ml)
6.3.4 การควบคมุ คุณภาพ
6.3.4.1 ใชเ้ ชอ้ื E. faecalis ATCC 29212 สำ� หรบั การควบคมุ ความไวตอ่ ยา aminoglycoside
ของเชอ้ื Enterococcus spp.
6.3.4.2 ใช้เช้ือ E. faecalis ATCC 51299 ส�ำหรับการควบคุมการด้ือยา aminoglycoside
ของเช้ือ Enterococcus spp.

6.4 Agar dilution test
6.4.1 วธิ ปี ฏบิ ตั ิ
6.4.1.1 เตรียมเช้ือ ตามวิธีการ Standard agar dilution method ส�ำหรับการท�ำ
susceptibility test
6.4.1.2 ใช้ BHI agar ท่ีมยี า gentamicin 500 μg/ml หรือ streptomycin 2,000 μg/ml
6.4.1.3 หยดเชื้อที่เทียบความขุ่นได้เท่ากับ 0.5 McFarland ปริมาณ10 μl ลงบนอาหาร
เลีย้ งเช้ือในขอ้ ที่ 6.4.1.2
6.4.1.4 อบเชอื้ ที่ 35± 2 OC เป็นเวลา 24 ชม. สำ� หรบั gentamicin และ 24-28 ชม. ส�ำหรับ
streptomycin ถ้าไวต่อยาตอ้ งอบจนครบ 48 ชม.

ค่มู อื การปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รยี และรา

284 บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รียตอ่ สารต้านจลุ ชีพ

6.4.2 การอา่ นและการแปลผล
6.4.2.1 ถ้าพบมีเชื้อขึ้นมากกว่าหรือเท่ากับ 1 โคโลนี อ่านผลว่าเช้ือด้ือยา แสดงว่า
มีการดื้อยา aminoglycoside ท่ีใช้ทดสอบในระดับสูง ซ่ึงหมายความว่า ไม่มีการ
เสริมฤทธ์ิ (synergist) ของ aminoglycoside ท่ีใช้ทดสอบกับยาที่ออกฤทธิ์ที่
ผนงั เซลล์ เชน่ penicillin, ampicillin และ vancomycin
6.4.2.2 ถ้าพบไม่มเี ชอื้ ข้ึนแสดงวา่ ไวตอ่ ยา aminoglycoside ทใ่ี ช้ทดสอบ ซงึ่ หมายความว่า
มกี ารเสรมิ ฤทธ์ิ (synergist) ของ aminoglycoside ทีใ่ ชท้ ดสอบกบั ยาที่ออกฤทธท์ิ ่ี
ผนงั เซลล์ เช่น penicillin, ampicillin และ vancomycin
6.4.3 การรายงานผล
รายงานผลดอ้ื หรอื ไวตอ่ ยาaminoglycosiseทใ่ี ชท้ ดสอบและควรระบขุ นาดของยาทใ่ี ชท้ ดสอบ
เช่น รายงาน
6.4.3.1 Susceptible to gentamicin (500 µg/ml) หรอื streptomycin (2,000 µg/ml)
6.4.3.2 Resistant to gentamicin (500 µg/ml) หรือ streptomycin (2,000 µg/ml)
6.4.4 การควบคุมคุณภาพ
6.4.4.1 ใชเ้ ชอื้ E. faecalis ATCC 29212 สำ� หรบั การควบคมุ ความไวตอ่ ยา aminoglycoside
ของเชื้อ Enterococcus spp.
6.4.4.2 ใช้เช้ือ E. faecalis ATCC 51299 ส�ำหรับการควบคุมการด้ือยา aminoglycoside
ของเช้ือ Enterococcus spp.

7. การตรวจคดั กรองการด้ือยา vancomycin ในเชอื้ Enterococcus spp.
7.1 หลักการ การตรวจหาเชือ้ vancomycin resistant enterococci (VRE) ใหไ้ ด้ผลแมน่ ยำ� สามารถทำ� โดย
วิธี agar หรอื broth dilution และยงั สามารถทดสอบโดยการใช้ vancomycin screen agar ที่มียา vancomycin
6 μg/ml
7.2 วิธีปฏบิ ตั ิ
7.2.1 เตรียมเช้อื โดยวธิ ี growth method หรือ direct colony suspension ให้ได้ความขนุ่ เท่ากบั 0.5
McFarland
7.2.2 เตรียม BHI agar ทมี่ ียา vancomycin 6 µg/ml
7.2.3 หยดเชอ้ื ในขอ้ 7.2.1 ปรมิ าณ 1-10 μl ลงบนอาหารเลยี้ งเชอ้ื ในขอ้ 7.3.2 หรอื ใช้ swab จมุ่ เชอ้ื และ
บิดให้แห้งหมาดๆป้ายเป็นวงให้ได้เส้นผ่านศูนย์กลางเท่ากับ 10-15 mm หรือป้ายเป็นแถบ
สั้นๆบน plate

คูม่ ือการปฏบิ ัติงานแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รียตอ่ สารต้านจลุ ชพี 285

7.2.4 อบเชื้อที่ 35 ± 2OC เป็นเวลา 24 ชม. 6บทท่ี
7.3 การอา่ นและการแปลผล
ถา้ พบมเี ชอื้ ขน้ึ มากกวา่ หรอื เทา่ กบั 1 โคโลนี (presumptive vancomycin resistance) ตอ้ งทำ� การตรวจ
ยนื ยนั การดอื้ ยาโดยหา MIC ของยา vancomycin เพอ่ื แยกเชื้อที่ดอ้ื ยา vancomycin ชนิด acquired resistance
(vanA หรือ vanB) ออกจากเช้ือทดี่ ือ้ ยาชนิด intrinsic intermediate level resistance to vancomycin (vanC) เช่น
เชื้อ E. gallinarum และ E. casseliflavus ซง่ึ มี MIC ตอ่ ยา vancomycin 8-16 μg/ml
7.4 การรายงานผล
รายงานผลการตรวจคดั กรองวา่ ด้ือหรอื ไวต่อยา vancomycin
Negative report: “Negative - No Vancomycin-resistant enterococci (VRE) isolated”
Positive report: “Vancomycin-resistant Enterococcus faecium isolated”
เมื่อพบเช้ือ enterococci ด้ือ vancomycin ท�ำการวินิจฉัยชนิดของ enterococci และรายงานให้
ผ้ใู ช้บรกิ ารทราบ
ควรรายงานเชอื้ vancomycin-resistant enterococci ทแ่ี ยกไดจ้ ากผปู้ ว่ ยทกุ รายใหก้ ลมุ่ งานทเ่ี กย่ี วขอ้ ง
กบั การควบคุมโรคติดเชอ้ื ในโรงพยาบาลทราบทันทีทแ่ี ยกเช้อื ได้
7.5 การควบคุมคณุ ภาพ
7.5.1 ใชเ้ ชอ้ื E. faecalis ATCC 29212 สำ� หรบั การควบคมุ ความไวตอ่ ยา aminoglycoside ของเช้ือ
Enterococcus spp.
7.5.2 ใชเ้ ชอ้ื E. faecalis ATCC 51299 สำ� หรบั การควบคมุ ความไวตอ่ ยา aminoglycoside ของเช้ือ
Enterococcus spp.

8. การตรวจหาการดือ้ vancomycin ของเชอื้ Staphylococcus coagulase positive โดยวธิ ี agar screen

8. 1 หลักการ ประเทศสหรัฐอเมริกาได้รายงานเชื้อ Staphylococcus aureus ท่ีให้ค่า MIC ของ
vancomycin ตง้ั แต่ 32 μg/ml-1024 μg/ml ในชว่ งปี 2545-2550 และกลไกของการดอ้ื vancomycin ในเชอ้ื กลมุ่ นี้
ยงั ไมท่ ราบสาเหตชุ ดั เจน แต่พบยีนส์ vanA ในทุกสายพันธแ์ุ ละคาดวา่ น่าจะมาจากการพัฒนาของเชอ้ื สายพันธุ์
ทเี่ ปน็ MRSA การตรวจหา S. aureus ท่ใี ห้คา่ MIC ของ vancomycin ≥ 32 μg/ml สามารถใช้วิธี disk diffusion
หรอื vancomycin screen agar และการหาMIC แตห่ ากค่า MIC < 32 μg/mlจะไมส่ ามารถใชว้ ิธี disk diffusion
ได้ สำ� หรับ vancomycin screen agar สามารถใชไ้ ด้ดีในกรณีท่ีค่า MIC ≥ 8 μg/ml แต่ไมส่ ามารถตรวจหาเชื้อ
S. aureus ทใี่ ห้ MIC 4 μg/ml (vancomycin intermediate) ได้ และวธิ ีน้ียังไมถ่ กู รบั รองใหใ้ ชต้ รวจใน coagulase-
negative staphylococci

คมู่ อื การปฏบิ ัติงานแบคทเี รยี และรา

286 บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทีเรียตอ่ สารต้านจลุ ชพี

8.2 วิธีปฏิบัติ
8.2.1 เตรียม inoculums ของเชื้อตามมาตรฐานการทดสอบความไวของเชื้อต่อยาด้วยวิธี disk
diffusion
8.2.2 ใช้ swab จุ่ม inoculum แล้วแตะข้างหลอดเพ่ือบีบให้ส่วนเกินไหลออก น�ำมาแตะและวน
เปน็ วงเส้นผ่านศูนยก์ ลาง 10-15 mm บน BHI agar ทผ่ี สม 6 μg/ml vancomycin อบเชอ้ื ที่
35 ± 2OC นาน 24 ชม.
8.2.3 ตรวจดูโคโลนีเล็กๆของเชื้อ (> 1โคโลนี) หรือฝ้าของเชื้อบนผิว agar หากพบการเจริญ
ดังกล่าวแสดงวา่ เชอ้ื ไวต่อยา vancomycin นอ้ ยลง
8.3 การรายงานผล
ก่อนรายงานผลต้องท�ำการวินิจฉัยเชื้อซ้�ำ และหาค่า MIC ของ vancomycin เพื่อยืนยันว่าเช้ือ
ไวตอ่ ยา vancomycin นอ้ ยลง
8.4 การควบคมุ คณุ ภาพ
ทดสอบกับเชือ้ E. faecalis ATCC 29212 หรือ S. aureus ATCC 29213 (vancomycin susceptible)
ซงึ่ เป็น negative control และ เชื้อ E. faecalis ATCC 51299 (vancomycin resistant) ซ่ึงเป็น positive control

9. D-test
9.1 หลักการ เป็นวิธีที่ใช้ตรวจหา inducible clindamycin resistance ในเช้ือกลุ่ม staphylococci และ
β-hemolytic streptococci ที่ดื้อตอ่ ยากลุม่ macrolides วิธกี ารตรวจสามารถกระท�ำได้ 2 วธิ ีไดแ้ ก่ disk diffusion
และ single well broth microdilution test แต่วิธแี รกเปน็ วธิ ที ีท่ �ำไดง้ ่าย จงึ ขอน�ำมากลา่ วไว้ในทีน่ ้ี
9.2 วิธปี ฏบิ ตั ิ
9.2.1 เตรียม inoculum ของเชื้อตามมาตรฐานการทดสอบความไวของเช้ือต่อยาด้วยวิธี disk
diffusion
9.2.2 กรณเี ช้อื staphylococci ให้ spread บน MHA แต่เช้อื β-hemolytic streptococci ให้ spread บน
MHAท่ี ผสม 5% sheep blood
9.2.3 วาง disk ยา erythromycin (15 μg) และ disk ยา clindamycin (2 μg) ใหห้ า่ งกัน 15-26 mm
สำ� หรับเช้ือ staphylococci และห่างกนั 12 mm ส�ำหรบั เชอ้ื β-hemolytic streptococci
9.2.4 อบท่ี 35 ± 2 OC นาน 16-18 ชม. สำ� หรบั เชอ้ื staphylococci และ อบท่ี 35 ± 2 OC, 5% CO2
นาน 20-24 ชม.ส�ำหรับเชือ้ β-hemolytic streptococci

คมู่ อื การปฏิบัติงานแบคทีเรยี และรา

บทท่ี 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รยี ตอ่ สารตา้ นจลุ ชพี 287

9.2.5 ตรวจดู inhibition zone ของเช้ือตอ่ ยา clindamycin ดา้ นท่ีอยใู่ กล้กับ erythromycin ว่าแบน
เปน็ รูปอักษร D หรอื พบการเจริญของเชือ้ ภายใน inhibition zone ของยา clindamycin แมจ้ ะ
ไมเ่ ห็น D zone แสดงว่าเชื้อเปน็ inducible clindamycin resistance

ภาพท่ี 6-2 ลกั ษณะของ D-test

9.3 การรายงานผล 6บทที่
หากพบลักษณะดังกล่าวข้างต้นให้รายงานว่า เชื้อด้ือยา clindamycin และเพ่ิมเติมข้อความว่า
inducible clindamycin resistance
9.4 การควบคมุ คุณภาพ
ทดสอบกับเชอ้ื S. aureus ATCC BAA-976 ซ่งึ เป็น D-zone test negative control และ เชื้อ S. aureus
ATCC BAA-977 ซึ่งเป็น D-zone test positive control

10. E-test

10.1 หลักการ Epsilometer test (E-test) เป็นวิธีการทางห้องปฏิบัติการท่ีใช้ตรวจหาความไวของเชื้อ
แบคทเี รียหรอื เชอื้ ราตอ่ สารตา้ นจลุ ชพี แบบปรมิ าณวิเคราะห์โดยอาศัยหลกั การของ agar diffusion method ใช้
แถบท่ีเปน็ rectangular strip ซงึ่ มสี ารตา้ นจลุ ชีพทต่ี ้องการทดสอบเคลอื บอย่ใู นปรมิ าณทลี่ ดหล่ันเปน็ สัดส่วน
กับต�ำแหน่งบนแถบยา เม่ือวางแถบยาทดสอบบน agar plate ท่ีป้ายเชื้อท่ีทดสอบไว้ ยาในแถบทดสอบจะ
แผ่กระจาย (diffuse out) ไปในเนื้อวนุ้ เกิดเป็น exponential gradient ทีแ่ ถบยาทดสอบมตี วั เลข บอกปรมิ าณสาร
ต้านจลุ ชีพในแตล่ ะตำ� แหน่ง หลังจากเพาะไว้ 24 ชม. จะเกดิ inhibition zone ลกั ษณะเปน็ วงรี (elliptical zone
of inhibition) จดุ ตดั ของ inhibition zone กบั ขอบของแถบยาทดสอบ จะเปน็ คา่ MIC (minimum inhibitory
concentration) ทอ่ี า่ นไดด้ ังแสดงในรปู

คู่มอื การปฏบิ ัตงิ านแบคทีเรียและรา

288 บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รียตอ่ สารตา้ นจุลชีพ

E-test เหมาะส�ำหรับการทดสอบหาค่า MIC ของเชื้อที่ต้องการทดสอบกับสารต้านจุลชีพเพียง
ชนดิ เดยี วหรอื ไมก่ ชี่ นดิ เนอ่ื งจากทำ� ไดส้ ะดวกและมคี วามเมน่ ยำ� สงู แตแ่ ถบยาทดสอบทใ่ี ชม้ รี าคาสงู งานบรกิ าร
ท่ีใช้ E-test เช่น การหาค่า MIC vancomycin ในเช้อื Staphylococcus spp., MIC penicillin, cephalosporins,
vancomycin ในเช้ือ Streptococcus pneumoniae

ภาพท่ี 6-3 Epsilometer test (E-test)

10.2 วธิ ปี ฏบิ ตั ิ
10.2.1 ป้ายเชื้อท่ีมีความเข้มข้นเท่ากับ 0.5 McFarland ลงบน MHA ตามวิธีการ Standard
disk diffusion test
10.2.2 วางแถบยาทดสอบ E-test ลงบนผิววุ้นที่ใช้เพาะเล้ียงเช้ือตามข้อ 1 โดยให้ด้านที่มี
ตัวเลขบอกปริมาณอยู่ด้านบนและให้ผิวของแถบยาท้ังแถบแนบกับผิว agar อาจใช ้
forceps กดแถบยาเบาๆไมใ่ ห้มีฟองอากาศใตแ้ ถบยา
10.2.3 จานเพาะเลี้ยงเชื้อขนาด 100 mm วางแถบยา E-test ได้หนึ่งแถบ จานขนาด 150 mm
วางได้ 6 แถบ
10.2.4 อบเชื้อตามอุณหภูมิและเวลาที่เหมาะสมส�ำหรับสารต้านจุลชีพและเชื้อแต่ละชนิด
ตามการทดสอบ disk diffusion test
10.3 การอ่านและการแปลผล
10.3.1 จุดตัดของ inhibition zone ที่เป็นวงรีกับขอบของแถบยาทดสอบ E-test จะเป็นค่า
MIC (minimum inhibitory concentration) โดยสามารถอ่านค่าตามตัวเลขที่ระบุบน
แถบยาทดสอบท่ตี �ำแหน่งจุดตดั นี้

คู่มือการปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รียและรา

บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทเี รียตอ่ สารต้านจุลชพี 289

10.3.2 กรณีไม่มี inhibition zone คือเชื้อข้ึนชิดขอบของแถบยาตลอดแนว รายงานค่า MIC 6บทที่
มากกวา่ คา่ สูงสุดของความเขม้ ข้นยาทร่ี ะบบุ นแถบยา E-test
10.3.3 กรณีท่ีจุดตัดของ inhibition zone อยู่ต�่ำกว่าปริมาณยาท่ีต่�ำสุดของ E-test รายงานค่า
MIC ต�ำ่ กว่าคา่ ต่ำ� สดุ ของยาท่ีระบบุ นแถบยา E-test
10.3.4 กรณี MIC ท่อี ่านได้อย่รู ะหวา่ งค่าทร่ี ะบุบนแถบยา ใหร้ ายงาน MIC ตามคา่ ทีส่ งู กวา่
จดุ ตัดของ inhibition zone กบั ขอบของแถบยา
10.4 การควบคมุ คณุ ภาพ
10.4.1 ใช้เช้ือ E. coli ATCC 25922 ส�ำหรับการควบคุมคุณภาพการทดสอบความไวของ
เชอื้ แบคทีเรียแกรมลบ
10.4.2 ใช้เชื้อ S. aureus ATCC 29213 ส�ำหรับการควบคุมคุณภาพการทดสอบความไวของ
เชือ้ แบคทีเรียแกรมบวก
10.4.3 ใชเ้ ชอ้ื P. aeruginosa ATCC 27853 สำ� หรบั การควบคมุ คณุ ภาพการทดสอบความไวของ
เชอื้ แบคทีเรยี แกรมลบ Non-fermentative
10.4.4 ท�ำการควบคุมคุณภาพตามความเหมาะสม ส�ำหรับเช้ือและยาแต่ละชนิดตามท่ีใช้ใน
การทดสอบแบบ disk diffusion test

เอกสารอ้างอิง
1. Adler A, Navon-Venezia S, Moran-Gilad J, Marcos E, Schwartz D, Carmeli Y. Laboratory and
Clinical evaluation of screening agar plates for detection of carbapenem-resistant
Enterobacteriaceae from surveillance rectal swabs. J Clin Microbiol. 2011; 49: 2239-2242.
2. Hindler JF and Munro S. Beta-lactamase Test. In Garcia, L.S. editor in chief. Clinical
Microbiology Procedures Handbook, 3rd edn. ASM Press. Washington DC; 2010. p.5.1.3-5.1.6.
3. Landman D, salamera J, Singh M, Quale J. Accuracy of carbapenem nonsusceptibility for
identification of KPC-possessing Enterobacteriaceae by use of the revised CLSI breakpoints.
J Clin Microbiol. 2011; 49:3931-3933.
4. Methods for Dilution Antimicrobial Susceptibility Tests for Bacteria That Grow Aerobically;
Approved Standard-Ninth Edition. CLSI M07-A49 January 2012.
5. Performance Standards for Antimicrobial Disk Susceptibility Tests; Approved Standard-Tenth
Edition. CLSI M02-A10 January 2009

ค่มู อื การปฏิบัตงิ านแบคทเี รียและรา

290 บทที่ 6 การทดสอบความไวของแบคทีเรยี ตอ่ สารตา้ นจุลชีพ

6. Performance Standards for Antimicrobial Disk Susceptibility Tests; Approved Standard
Eleventh Edition. Clinical and Laboratory Standards Institute 2012 M2-A11, Wayne, PA.
7. Methods for Dilution Antimicrobial Susceptibility Tests for bacteria That Grow Aerobically;
Approved Standard-Ninth Edition. Clinical and Laboratory Standards Institute 2012 M07-A9,
Wayne, PA.
8. Performance Standards for Antimicrobial Susceptibility Testing; Twenty Informational
Supplement (June 2010, Update). Clinical and Laboratory Standard Institute, 2010 M100-S20-U
(June 2010, Update). Wayne, PA.
9. Performance Standards for Antimicrobial Susceptibility Testing; Twenty-Second Informational
Supplement. Clinical and Laboratory Standards Institute 2012 M100-S22, Wayne, PA.
10. Performance Standards for Antimicrobial Susceptibility Testing; Twenty-First Informational
Supplement. CLSI M100-S24 January 2014.
11. Willey B. M., B. N. Kreiswirth, A. E. Simor, G. Willaims, S. R. Scriver, A. Phillips, D. E. Low
Detection of vancomycin resistance in Enterococcus species. J Clin Microbiol. 1992; 30: 1621-
1624.
12. Willey B. M., R. N. Jones, A. McGeer, W. Witte, G. French, R. B. Roberts, S. G. Jenkins,
H. Nadler, D. E. Low Practical Approach to the Identification of Clinically Relevant Enterococcus
Species. Diag Microbiol Infect Dis. 1999; 34: 165-171.

คู่มอื การปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รยี และรา

บทที่ 7
การควบคมุ คุณภาพในห้องปฏบิ ตั กิ ารแบคทเี รีย

ปทมุ พิศ วมิ ลวตั รเวที

การควบคุมคุณภาพในห้องปฏิบัติการแบคทีเรียนับว่ามีความส�ำคัญอย่างย่ิงในการที่จะน�ำผลการตรวจ 7บทท่ี
วิเคราะห์ไปใช้เป็นแนวทางในการรักษาผู้ป่วย ป้องกันการแพร่กระจายของเชื้อโรคได้อย่างถูกต้องและเป็น
ไปอย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งผู้ปฏิบัติงานจะต้องมีความรู้ความสามารถในการตรวจวิเคราะห์เพื่อให้ทราบถึง
สาเหตุของการก่อใหเ้ กิดโรค การควบคมุ คุณภาพให้ได้ผลดีควรมีการปรับปรงุ คณุ ภาพและแกไ้ ขข้อผดิ พลาดท่ี
เกิดข้นึ อย่างต่อเนอื่ งในทุกขน้ั ตอนตั้งแตก่ ระบวนการก่อนการตรวจวเิ คราะห์ เช่น การเก็บส่ิงตรวจ การนำ� สงิ่
ตรวจสง่ หอ้ งปฏบิ ตั กิ าร กระบวนการในการตรวจวเิ คราะห์ ซง่ึ รวมถงึ การเตรยี มอาหารเลยี้ งเชอ้ื การแยกวนิ จิ ฉยั
เช้ือ การตรวจสอบทางน้�ำเหลืองวิทยา การทดสอบความไวของเชื้อต่อสารต้านจุลชีพ และกระบวนการหลัง
การตรวจวเิ คราะห์
แนวทางการควบคมุ คุณภาพในห้องปฏบิ ัติการแบคทีเรีย มีดังน้ี
1. กระบวนการกอ่ นการวิเคราะห์
1.1 คู่มือคุณภาพการปฏิบัติงาน ห้องปฏิบัติการต้องมีการจัดเตรียมเอกสารคู่มือคุณภาพต่างๆ
ไดแ้ ก่
1.1.1 คู่มือในการเก็บส่ิงตรวจต่างๆ เพื่อใช้เป็นแนวทางในการเก็บสิ่งตรวจ แจกจ่ายให้กับ
ผู้ใช้บริการ และตามหอผู้ป่วยต่างๆ โดยระบุถึงวิธีการเก็บที่ถูกต้อง ปริมาณของ
ส่ิงตรวจ ชนิดและประเภทภาชนะที่ใช้ในการเก็บสิ่งตรวจ พร้อมทั้งระบุสภาวะและ
ก�ำหนดระยะเวลาในการน�ำส่งยังห้องปฏิบัติการ เพ่ือป้องกันไม่ให้ส่ิงตรวจแปรสภาพ
หรือแปรสภาพนอ้ ยทสี่ ุดก่อนทำ� การวเิ คราะห์
1.1.2 คู่มือคุณภาพในการปฏิบัติงานท่ีเป็นปัจจุบัน เช่น คู่มือการตรวจวินิจฉัยส่ิงตรวจชนิด
ต่างๆ ขอ้ ควรระมัดระวงั และขอ้ พึงปฏบิ ัติในห้องปฏบิ ัติการ การใชแ้ ละการบำ� รุงรักษา
อุปกรณเ์ คร่อื งมอื ต่างๆ รวมถึงการติดตอ่ สอื่ สารกับผู้ใชบ้ รกิ าร
1.2 การเกบ็ สง่ิ ตรวจและการนำ� สง่ หอ้ งปฏบิ ตั กิ าร
ส่ิงตรวจที่น�ำส่งห้องปฏิบัติการน้ัน จ�ำเป็นอย่างยิ่งท่ีจะต้องมีการเก็บให้ถูกวิธีและเลือกเก็บ
จากบริเวณที่เกิดสภาวะของโรค ถ้าสิ่งตรวจมีการเก็บไม่ถูกต้องจะมีผลถึงการแยกวินิจฉัยเชื้อแบคทีเรีย ท่ี
เปน็ สาเหตขุ องการกอ่ โรคนอกจากนนั้ กระบวนการในการนำ� สง่ ยงั หอ้ งปฏบิ ตั กิ ารจะตอ้ งเปน็ ไปตามขอ้ กำ� หนด
ของห้องปฏิบัตกิ ารในขณะน�ำสง่ ห้องปฏิบัตกิ าร

292 บทท่ี 7 การควบคมุ คุณภาพในห้องปฏิบัตกิ ารแบคทเี รีย

1.3 ใบน�ำสง่ สงิ่ ตรวจ
ตอ้ งมกี ารระบชุ อื่ นามสกลุ อายุ เพศ HN ของผปู้ ว่ ย การวนิ จิ ฉยั เบอ้ื งตน้ ของแพทยท์ ช่ี ดั เจน ซงึ่
เปน็ สว่ นประกอบทมี่ ีความส�ำคญั ในการใช้เป็นแนวทางในการตรวจวเิ คราะห์
1.4 ภาชนะบรรจุสิง่ ตรวจ
ภาชนะทบ่ี รรจสุ ิง่ ตรวจไปยงั ห้องปฏิบัติการต้องสะอาด มฝี าปดิ ใหเ้ หมาะสม ต้องไมม่ สี ่งิ ตรวจ
รัว่ ซึม มขี นาดเหมาะสมกบั สง่ิ ตรวจทีจ่ ะเกบ็ ปา้ ยชื่อและรายละเอียดของผู้ป่วยท่ีติดไวข้ า้ งภาชนะจะต้องเขียน
ให้ชัดเจนและติดแนน่ ไม่ลอกหรอื หลดุ ง่าย
1.5 การตรวจสอบสงิ่ ตรวจ
ชนิดของสิ่งตรวจที่จัดเก็บส่งห้องปฏิบัติการ ต้องถูกต้องตรงกับท่ีระบุไว้ในใบน�ำส่ง และมี
ปริมาณที่พอเพียงตามท่ีห้องปฏิบัติการก�ำหนดไว้และต้องน�ำส่งห้องปฏิบัติการตามระยะเวลาท่ีก�ำหนด ใน
การรับสิ่งตรวจ ห้องปฏิบัติการจะต้องตรวจสอบดูความเรียบร้อยของภาชนะท่ีบรรจุส่ิงตรวจโดยจะต้อง
ไม่มีการแตก รัว่ ซึม หรอื มีการหกเลอะเทอะ ต้องตรวจสอบ ชอื่ นามสกุล อายุ เพศ HN ให้ตรงกบั ระบุไว้ใน
ใบน�ำส่งส่งิ ตรวจ
ห้องปฏิบัติการจะต้องมีการก�ำหนดเกณฑ์ในการรับหรือปฏิเสธสิ่งตรวจ การส่งสิ่งตรวจเพ่ือ
ให้ห้องปฏิบัติการตรวจวิเคราะห์นั้นจ�ำเป็นต้องมีใบน�ำส่งสิ่งตรวจมาพร้อมกับส่ิงตรวจเสมอ และส่ิงตรวจ
จะตอ้ งมีคุณสมบัตถิ ูกต้องตามเกณฑ์ทห่ี ้องปฏิบตั ิการกำ� หนด

2. กระบวนการในการตรวจวเิ คราะห์
2.1 บุคลากร
บุคลากรท่ีปฏิบัติงานในห้องปฏิบัติการแบคทีเรีย จะต้องเป็นผู้ท่ีมีความรู้ความสามารถ และ
มีประสบการณ์การปฏิบัติงานในการตรวจวิเคราะห์ ควรมีการจัดท�ำบันทึกการฝึกอบรมและต้องได้รับ
การพัฒนาเพ่ือเพ่มิ พูนทกั ษะอยูเ่ สมอ การปฏบิ ตั งิ านจะตอ้ งปฏบิ ัติตาม universal precaution
2.2 สถานทแี่ ละสง่ิ แวดล้อม
พนื้ ทใี่ นการปฏบิ ตั กิ ารตรวจวนิ จิ ฉยั เชอ้ื แบคทเี รยี นนั้ จะตอ้ งมพี น้ื ทท่ี เี่ หมาะสมแยกเปน็ สดั สว่ น
เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดการปนเปื้อนและแพร่กระจายของเชื้อโรค มีการถ่ายเทอากาศท่ีดีและมีอุณหภูมิที่เหมาะ
สม มแี นวทางปฏิบัตทิ ไี่ มใ่ หบ้ คุ ลากรท่ไี ม่เกยี่ วข้องสามารถเข้าห้องปฏิบตั กิ ารได้

คมู่ อื การปฏบิ ตั งิ านแบคทีเรยี และรา

บทที่ 7 การควบคมุ คณุ ภาพในห้องปฏิบตั ิการแบคทีเรีย 293

2.3 สิ่งตรวจ 7บทที่
ผู้ปฏิบัติงานในห้องปฏิบัติการแบคทีเรียก่อนปฏิบัติงานจะต้องตรวจสอบว่า ส่ิงตรวจนั้น
เหมาะสม เช่น ส่ิงตรวจที่เป็นเสมหะ จะต้องไม่ใช่น�้ำลายหรือมีน้�ำลายปนเปื้อนมาก ภาชนะท่ีบรรจุส่ิงตรวจ
ต้องไม่มีการร่ัวซึม หรือมีสิ่งตรวจหกเลอะเทอะ ตรวจสอบ ชื่อ นามสกุล HN และชนิดสิ่งตรวจให้ตรงกับ
ใบน�ำส่งอีกคร้ังก่อนด�ำเนินการตรวจวิเคราะห์ ระยะเวลาในการน�ำส่งและสภาวะของสิ่งตรวจต้องเป็นไป
ตามเกณฑ์ท่กี �ำหนด
2.4 การดำ� เนินการตรวจวเิ คราะห์
หอ้ งปฏบิ ตั กิ ารจะตอ้ งมกี ารจดั ทำ� นโยบาย และระบบในการบรหิ ารจดั การระเบยี บในการปฏบิ ตั ิ
งาน มกี ารเลอื กวธิ กี ารตรวจวนิ จิ ฉยั เชอื้ แบคทเี รยี ทเี่ หมาะสม จดั ทำ� เปน็ คมู่ อื คณุ ภาพและสอ่ื สารใหบ้ คุ ลากรทกุ
คนรบั ทราบ
2.4.1 อาหารเล้ยี งเชือ้
ห้องปฏิบัติการจะต้องมีการตรวจสอบคุณสมบัติของอาหารเล้ียงเชื้อ มีการบันทึกวันท่ี
ทไ่ี ดร้ บั จากบริษัทผแู้ ทนจ�ำหนา่ ย บนั ทึกวันที่ท่มี ีการเปิดใช้ใหมท่ ุกครั้ง หลงั การใช้งานตอ้ งปิดฝาให้สนิทแน่น
เกบ็ ไวใ้ นอณุ หภมู ทิ เี่ หมาะสมตามชนดิ ของอาหารเลย้ี งเชอื้ ทร่ี ะบไุ วข้ า้ งภาชนะทบ่ี รรจุและจดั ทำ� stock ใหเ้ พยี ง
พอต่อการใชง้ าน ซ่ึงขึน้ กับปรมิ าณงานของแตล่ ะห้องปฏิบัตกิ าร
ในการเตรยี มอาหารเลยี้ งเชอ้ื ใหป้ ฏบิ ตั ติ ามทร่ี ะบไุ วท้ ข่ี วดของอาหารเลย้ี งเชอื้ แตล่ ะชนดิ
โดยเครง่ ครดั ตอ้ งอา่ นฉลากขา้ งขวดใหล้ ะเอยี ด มกี ารตรวจสอบและคำ� นวณนำ�้ หนกั ใหถ้ กู ตอ้ งเนอ่ื งจากอาหาร
เลี้ยงเช้ือของแต่ละบริษัทจะใช้ปริมาณไม่เท่ากัน อาหารเล้ียงเช้ือท่ีหมดอายุหรือจับกันเป็นก้อนแข็งหรือมีสี
เปลย่ี นไป ไมค่ วรนำ� มาใช้ เมือ่ ใชเ้ สร็จแล้วตอ้ งปิดฝาขวดอาหารเล้ียงเชอ้ื ใหส้ นิทหลงั จากช่ังเสรจ็ เรียบร้อยแลว้
ควรใชน้ ำ�้ ลา้ งอาหารเลย้ี งเชอ้ื ทตี่ ดิ บนกระดาษชงั่ สารลงไปในภาชนะทใ่ี ชเ้ ตรยี มดว้ ยเพอ่ื จะไดป้ รมิ าณของอาหาร
เล้ียงเชอ้ื ที่ถกู ต้อง
เม่ือเตรียมอาหารเลี้ยงเช้ือเสร็จแล้ว ให้สังเกตสีว่าผิดปกติหรือไม่ ตรวจสอบ pH
ค่า pH ที่วัดได้ไม่ควรเกิน ± 0.2 ของค่า pH ที่ก�ำหนด โดยตรวจสอบหลังจากท้ิงไว้ให้เย็นที่อุณหภูมิห้อง
ตอ้ งตรวจสอบดว้ ยวา่ อาหารเลยี้ งเชอ้ื ชนดิ ใดบา้ งทไ่ี มต่ อ้ งนำ� เขา้ autoclave หรอื บางชนดิ ตอ้ งทำ� ใหป้ ลอดเชอ้ื โดย
การกรอง สำ� หรบั อาหารเลย้ี งเชอื้ ทต่ี อ้ งเตมิ สาร enrichment ตอ้ งทำ� ใหอ้ าหารเลย้ี งเชอ้ื เยน็ ลงประมาณ 50-55 OC
ก่อน เน่ืองจากสาร enrichment ส่วนใหญ่จะไมท่ นต่อความร้อน การตรวจสอบคุณสมบัติของอาหารเลย้ี งเช้อื
นน้ั จะตอ้ งใช้เชอ้ื มาตรฐานตามที่กำ� หนดไว้ดงั ตารางท่ี 7-1

คมู่ ือการปฏบิ ัติงานแบคทีเรยี และรา

294 บทที่ 7 การควบคมุ คณุ ภาพในหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารแบคทีเรีย

ตารางที่ 7-1 เชื้อมาตรฐานที่ใชใ้ นการควบคมุ คุณภาพอาหารเลยี้ งเชอ้ื

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Acetamide agar Pink to red
1-4 days Pseudomonas 27853 No color change
Acetate agar aeruginosa 13637
Growth (blue)
Stenotrophomonas 25922 No growth or color
maltophilia 12022 change
Growth; α-hemolysis
1-2 days Escherichia coli Growth; β-hemolysis
Shigella flexneri Inhibition
Inhibition
(α-Hemolytic Streptococcus 1 day Streptococcus 6305 Growth; α-hemolysis
agar pneumoniae 19615 Growth; β-hemolysis
Blood agar basee 25923 Growth
Blood culturee Streptococcus pyogenes 25922 Growth
aerobic (vented) bottle Staphylococcus aureus 6305 Growth
Anaerobic(unvented) bottle E. coli 19615 Growth
biphasic bottle 25923 Growth
Bordet-Gengou agar 1 day S. pneumoniae 25922
S. pyogenes 27853 Growth
S. aureus 6305 Growth
E. coli 10211 Growth
Growth
1–7 days P. aeruginosa 6305 Growth
S. pneumoniae 25285 Growth
Haemophilus 10231 Inhibition
19615
influenzae 10580
12742
1–7 days S. pneumoniae 25923
B. fragilis
Candida albicans
S. pyogenes

1–4 days Bordetella
bronchiseptica

Bordetella pertussis
S. aureus

คมู่ ือการปฏิบัติงานแบคทีเรียและรา

บทที่ 7 การควบคมุ คณุ ภาพในหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารแบคทเี รยี 295

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Campylobacter agars
2–3 days Campylobacter jejuni 33291 Growth
Cetrimide agar Staphylococcus 12228 Inhibition
Chocolate agar 25922 Inhibition
epidermidis 12453 Inhibition
Modified Thayer-Martin, E. coli 27853 Inhibition on some
Martin-Lewis, P. mirabilis
modified Martin-Lewis P. aeruginosa selective media but
Clostridium difficile agar growth on Campy,
C. albicans BAP, Skirrow, THIO
10231 Inhibition on some
selective media but
growth on Campy,
Skirrow, Preston

1 day P. aeruginosa 27853 Growth; fluorescein
E. coli pigment
S. maltophilia
25922 Inhibition
13637 Inhibition

1–3 days Neisseria gonorrhoeae 43069 or 43070 Growth
H. influenzae 10211 Growth
7บทท่ี
N. gonorrhoeae 43069 Growth
Neisseria meningitidis 13090 Growth
S. epidermidis 12228 Inhibition
E. coli 25922 Inhibition
P. mirabilis 43071 Inhibition
C. albicans 60193 Inhibition
Neisseria sicca 9913 Inhibition

2 days Clostridium difficile 9689 Growth
C. perfringens 13124 Inhibition
B. fragilis 25285 Inhibition
E. coli 25922 Inhibition

คู่มอื การปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รียและรา

296 บทท่ี 7 การควบคมุ คุณภาพในหอ้ งปฏบิ ัติการแบคทเี รยี

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Columbia agar basee Growth; β-hemolysis
5% sheep blood 1 day S. pyogenes 19615 Growth; α-hemolysis
colistin-nalidixic acide S. pneumoniae 6305 Growth
S. aureus 25923 Inhibition
Cooked meat P. mirabilis 12453 Growth; proteolysis
13124 Growth
Cystine lactose electrolyte 2 day C. perfringens 25285 Growth; yellow
decient agar B. fragilis 25923 Growth; yellow
(CLED agar) 25922 Growth; blue-green
Control 1 day S. aureus 8427 No color change or
(nocarbohydrate added) E. coli 43069 deep red
Glucose Proteus vulgaris Yellow
43069 No color or deep red
Lactose N. gonorrhoeae 25240 Yellow
23971 No color or deep red
Maltose N. gonorrhoeae 43069 Yellow
Moraxella catarrhalis 13090 No color or deep red
Mannitol Neisseria lactamica 43069 Yellow
N. gonorrhoeae 29212 No color or deep red
Sorbitol N. meningitidis 19615 Yellow
N. gonorrhoeae 29212 No color or deep red
Sucrose Enterococcus faecalis 9808 Yellow
S. pyogenes 9913 No color or deep red
Decarboxylase broth E. faecalis 43069
Control Streptococcus bovis
(no amino acid added) Neisseria sicca 13883 Yellow or no change
Arginine N. gonorrhoeae 13047 Purple to yellow-purple
Lysine 4 days 13883 Yellow or no change
K. pneumoniae 13883 Purple to yellow-purple
Enterobacter cloacae 13047 Yellow or no change
K. pneumoniae
K. pneumoniae
E. cloacae

คมู่ ือการปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รียและรา

บทท่ี 7 การควบคุมคณุ ภาพในหอ้ งปฏิบัติการแบคทเี รยี 297

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Ornithine Purple to yellow-purple
Deoxycholate agar E. cloacae 13047 Yellow or no change
K. pneumoniae 13883
Egg yolk agar Growth; colorless
Eosin methylene bluee 1–2 days Salmonella enterica 14028
serotype Typhimurium Growth; colorless
Esculin 12022 Growth; pink to red
Bile esculin agare S. flexneri 25922 Inhibition
Bile esculin azide agar E. coli 29212
Esculin agar E. faecalis Lecithinase +, lipase -
Gardnerella agar 13124 Lipase +, lecithinase -
Gelatin 1–2 days C. perfringens 3584
Clostridium sporogenes Growth; colorless
14028
1 day S. enterica Inhibition (partial)
serotype Typhimurium 29212 Growth; blue-black
25922 with metallic sheen
E. faecalis
E. coli

1–3 days E. coli 25922 Inhibition 7บทที่

1–2 days E. faecalis 29212 Growth; blackens agar
S. pyogenes 19615 Inhibit

1–3 days K. pneumoniae 13883 Growth; blackens agar
E. coli 25922 Growth

1–2 days Gardnerella vaginalis 14018 Growth; β-hemolysis
P. mirabilis 12453 Inhibition

2–14 days S. marcescens 43861 Medium liquefied
E. coli 25922 Medium remains solid

คู่มือการปฏิบตั ิงานแบคทีเรียและรา

298 บทท่ี 7 การควบคมุ คณุ ภาพในห้องปฏบิ ตั ิการแบคทเี รีย

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Growth on subculture
Gram-negative brothe 2–8 days S. enterica 14028
serotype Typhimurium Growth on subculture
9290 Inhibited
Shigella sonnei 25922
E. coli No color change
13883
Heart infusion fermentation 3–5 days Yellow
base 13048 No color change
25922 Yellow
Control K. pneumoniae 13038 No color change
(no carbohydrate added) 43861 Yellow; gas
25922 No color change; no gas
Adonitol E. aerogenes 10973 Yellow
E. coli 13048 No color change
25922 Yellow
Arabinose E. aerogenes 6305 No color change
S. marcescens 9809 Yellow
25922 No color change
Glucose E. coli 12453 Yellow
M. osloensis 25922 No color change
12453 Yellow
Inositol E. aerogenes 25922 No color change
E. coli 12453 Yellow
13048 No color change
Inulin S. pneumoniae 43861 Yellow
S. bovis 13048 No color change
43861 Yellow
Lactose E. coli 13048 No color change
P. mirabilis 43861 Yellow
13048 No color change
Maltose E. coli 35664
P. mirabilis

Mannitol E. coli
P. mirabilis

Melibiose E. aerogenes
S. marcescens

Raffinose E. aerogenes
S. marcescens

Rhamnose E. aerogenes
S. marcescens

Salicin E. aerogenes
Salmonella sp.

คมู่ ือการปฏิบตั ิงานแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 7 การควบคุมคณุ ภาพในหอ้ งปฏบิ ตั ิการแบคทีเรยี 299

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Sorbitol
Sucrose E. coli 25922 Yellow
Trehalose P. mirabilis 12453 No color change
Hektoen enteric agare 13048
E. aerogenes 35664 Yellow
Hippurate broth Salmonella sp. 25922 No color change
15947
Loeffler E. coli 14028 Yellow
Edwardsiella tarda 12022 No color change
Lysine iron agar 25922
1–2 days S. enterica Growth;blue-green
serotype Typhimurium 12386 colonies (black centers)
Growth; green with
S. flexneri 19615 blue-green centers)
Partial inhibition;
E. coli 13812 yellow colonies
10700
2 days Streptococcus Precipitate that does
agalactiae 12453 not dissolve with
14028 shaking
S. pyogenes 12022 Precipitate that dissolves
with shaking
1 day Corynebacterium Growth 7บทที่
diphtheriae Growth

Corynebacterium Red slant; H2S;
pseudodiphtheriticum acid butt
Alkaline slant; H2S;
1 day P. mirabilis alkaline butt
S. enterica Alkaline slant;
serotype Typhimurium acid butt
S. flexneri

คู่มอื การปฏบิ ัติงานแบคทีเรยี และรา

300 บทที่ 7 การควบคุมคณุ ภาพในห้องปฏบิ ัติการแบคทเี รีย

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
MacConkey MACe Colorless colony;
1–2 days P. mirabilis 12453 inhibition of swarming
Red colony
Malonate broth E. coli 25922 Colorless colony
Mannitol salt agare S. enterica 14028
Inhibition
serotype Typhimurium 29212
E. faecalis Green or yellow
25922 Blue to Prussian blue
1–2 days E. coli 13883
K. pneumoniae Colonies have
25923 yellow zones
1–2 days S. aureus Colonies have red
12228 zones
S. epidermidis Inhibition
12453
P. mirabilis MR +; VP -
25922 MR -; VP +
Methylred-Voges Proskauer 1–5 days E. coli 13883
(MR-VP) K. pneumoniae Mot +; Ind +; Lys -
Motility-indole-lysine 25922 Mot -; Ind -; Lys +
1 day E. coli 13883
Motility-indole-ornithine K. pneumoniae Mot +; Ind +; Orn +
25922 Mot -; Ind -; Orn -
Motility test 1 day E. coli 13883
K. pneumoniae Positive
Nitrate reduction 25922 Negative
(agar or broth) 1 day E. coli 13883
K. pneumoniae Positive + gas
12452 Positive + gas
1–5 days P. mirabilis 27253 Negative
P. aeruginosa 15308
Acinetobacter

baumannii

คู่มอื การปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รียและรา

บทท่ี 7 การควบคมุ คุณภาพในห้องปฏิบตั กิ ารแบคทีเรยี 301

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Nutrient basee Growth
(agar or broth) 1 day S. aureus 25923 Growth
Phenol red E. coli 25922
(agar or broth)
Adonitol 1 day

Arabinose E. aerogenes 13048 Yellow 7บทที่
E. coli 25922 Red or no change
Arabitol
E. aerogenes 13048 Yellow
Dulcitol S. marcescens 43861 Red or no change

Glucose K. pneumoniae 13883 Yellow
M. morganii 25830 Red or no change
Inositol
C. freundii 8090 Yellow
Lactose S. marcescens 43861 Red or no change

Raffinose E. coli 25922 Yellow
M. osloensis 10973 Red or no change
Rhamnose
E. aerogenes 13048 Yellow
Sorbitol E. coli 25922 Red or no change

E. coli 25922 Yellow
P. mirabilis 12453 Red or no change

E. aerogenes 13048 Yellow
S. marcescens 43861 Red or no change

E. aerogenes 13048 Yellow
S. marcescens 43861 Red or no change

E. coli 25922 Yellow
P. mirabilis 12453 Red or no change

คู่มอื การปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รียและรา

302 บทที่ 7 การควบคมุ คุณภาพในห้องปฏบิ ตั ิการแบคทเี รีย

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Trehalose Yellow
Phenylalanine agar K. pneumoniae 13883 Red or no change
Pyruvate broth M. morganii 25830
Positive
1 day P. mirabilis 12453 Negative
E. coli 25922
Yellow
3–5 days E. faecalis 29212 No change or
S. bovis 9809 yellow-green

Salmonella-shigella agare 1 day S. enterica 14028 Colorless colonies +
serotype Typhimurium black centers
Salt tolerance(6.5% NaCl) 12022 Colorless colonies
Simmons citrate agar S. flexneri 25922 Inhibition or pink
E. coli colonies
29212 Inhibition
E. faecalis
29212 Growth
1 day E. faecalis 9809 No growth
S. bovis
13883 Growth + blue
1–2 days K. pneumoniae 25922 No growth or
E. coli color change
12386
Streptococcus group B 1 day S. agalactiae 25922 Growth
selective broth E. coli Inhibition
6305
Streptococcus selective 1 day S. pneumoniae 19615 Growth; β-hemolysis
(trypticsoy), sheep blood S. pyogenes 25923 Growth; α-hemolysis
+ neomycin, and sheep S. aureus 12453 Inhibition
blood + trimethoprim- P. mirabilis Inhibition
sulfamethoxazole

คมู่ อื การปฏิบัติงานแบคทเี รียและรา

บทที่ 7 การควบคมุ คุณภาพในห้องปฏิบัตกิ ารแบคทีเรีย 303

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Yellow colony
Thiosulfate citrate bile salts 1 day Vibrio alginolyticus 17749 Green colony
agar (TCBS) V. parahaemolyticus 17802 Inhibition
E. coli 25922 Growth
25923 Growth
Thioglycolatee broth 3–7 days S. aureus 7659 Growth
( + Indicator) Clostridium novyi A 13124 Growth
C. perfringens 29147 Growth
P. levii 8482 Growth
Bacteroides vulgatus 19615 Growth
29212
Todd-Hewitt broth 4–18 h S. pyogenes Growth on subculture
E. faecalis 19615 Growth on subculture
43069 Growth on subculture
Transport media 33291 Growth on subculture
Amies or Stuarts + charcoal 6–8 h S. pyogenes 12022 Growth on subculture
9610 Alkaline slant ;acid
N. gonorrhoeae 14028 butt;H2S + ; + gas
25922 Acid slant; acid butt;
Cary-Blair or enteric 1 day C. jejuni 27853 no H2S; gas 7บทท่ี
pathogen S. flexneri Alkaline slant and
Triple-sugar iron agar Yersinia enterocolitica 19615 butt; no H2S; no gas
25922
1 day S. enterica 6305 Growth
serotype Typhimurium 19615 Growth
25923 Growth; β-hemolysis
E coli 25922 Growth; α-hemolysis
Growth
P. aeruginosa Growth

Tryptic soy (aerobic) 1 day S. pyogenes
Plain agar or brothe E. coli

Sheep blood agare 1 day S. pneumoniae
S. pyogenes
S. aureus
E. coli

คมู่ ือการปฏบิ ตั งิ านแบคทีเรียและรา

304 บทที่ 7 การควบคมุ คุณภาพในหอ้ งปฏิบตั กิ ารแบคทเี รยี

Medium Length of Control organismb ATCCc Expected resultsd
incubation no.
Tryptone Positive for indole
1 day E. coli 25922 Negative for indole
Urea broth or agar K. pneumoniae 13883
12453 Pink to red
1 day P. mirabilis 25922 No change or
E. coli pale yellow
14928
Xylose lysine deoxycholate 1–2 days S. enterica Red colony with
agare (XLD) serotype Typhimurium 12022 black center
25922 Red colony
S. flexneri Partial inhibition;
E. coli 29212 yellow colony
Inhibition
E. faecalis

aAbbreviations are as follows.
A, for testing nutritive properties. Dilute standardized cell suspension (0.5McFarland standard) 1:100 (0.1 ml
of suspension plus 9.9 ml of saline). Inoculate each medium with 10 μl of dilution. If isolated colonies are not
obtained, use 10-fold-lighter inoculum.
B, for testing elective properties. Dilute standardized cell suspension (0.5 McFarland standard) 1:10 (0.1 ml of
suspension plus 0.9 ml of saline). Inoculate each medium with 10 μl of dilution.
C, for testing tubed media. Inoculate medium with 10 μl of the standardized suspension (0.5 McFarland standard).
Adjust the inoculums if heavier or lighter growth is required.
D, for testing biochemical media. Inoculate each medium according to the procedure for the routine use of the medium.
E, for testing transport media. Place a sterile swab in the standardized suspension (0.5 McFarland standard), squeeze
out excess fluid on the wall of the tube, and submerge the swab in the transport medium. Hold at room temperature,
and plate on the appropriate medium.
bOrganisms recommended for QC testing of media (2,7–12, 14, 16, 17). Although American Type Culture Collection
strains are listed, any organism that will yield an identical result is acceptable.
cATCC, American Type Culture Collection.
dMR, methyl red; VP, Voges Proskauer; Mot, motility; Ind, indole; Lys, lysine; Orn, ornithine; +, positive; -,
negative; oxidation, color change in open tube; fermentation, color change in over laid tube.
eExempt from QC by user (14).Applie sonly to commercially prepared media.

คู่มอื การปฏบิ ัติงานแบคทเี รียและรา

บทที่ 7 การควบคุมคณุ ภาพในห้องปฏบิ ตั กิ ารแบคทเี รีย 305

การเก็บอาหารเลีย้ งเชอ้ื ทเี่ ตรยี มแล้ว
อาหารเล้ียงเช้ือชนิดเหลวท่ีเตรียมแล้วนั้น ถ้าเป็นอาหารเลี้ยงเช้ือที่ไม่ค่อยได้ใช้และ
ตอ้ งการเก็บไวใ้ ช้นานๆ ควรจะใชห้ ลอดแก้วจุกเกลยี ว เก็บไว้ที่ 2-8 OC ยกเวน้ Thioglycollate broth ให้เกบ็ ที่
อณุ หภมู หิ อ้ งไมใ่ หถ้ กู ความรอ้ นและแสงแดดสำ� หรบั อาหารเลยี้ งเชอ้ื ทเี่ ท plate ควรเกบ็ ไวใ้ นตเู้ ยน็ และถา้ จำ� เปน็
ตอ้ งเกบ็ ไวน้ านให้บรรจุในถุงพลาสติกปดิ สนทิ อายุการใชง้ านของอาหารเลีย้ งเชื้อข้ึนอย่กู บั ชนิดของภาชนะท่ี
บรรจแุ ละอุณหภมู ิ ดังตารางที่ 7-2

ตารางท่ี 7-2 อายกุ ารใชง้ านของอาหารเลีย้ งเชือ้ ทเ่ี ตรยี มแล้ว

ประเภทอาหารเล้ยี งเช้ือ ไม่ไดบ้ รรจุ บรรจุ อุณหภูมิ
ในถุงปิดสนทิ ในถงุ ปิดสนิท

Plate 2 สปั ดาห์* 4 เดอื น* 2-8 OC

Tube จกุ ส�ำลหี รอื จุกหลวมๆ 2 สัปดาห์ 2 เดอื น 2-8 OC

Tube screw capped 2 เดอื น 4 เดอื น 2-8 OC

CTA 2 สปั ดาห์ - อณุ หภูมหิ อ้ ง

Indole, nitrate broth - 2 สัปดาห์ อุณหภูมิหอ้ ง

Thioglycollate 4 เดอื น - อุณหภมู หิ ้อง

* กรณีท่ีเป็น selective medium ที่เตรียมเองมีอายุการใช้งานน้อยกว่า เช่น TCBS มีอายุการใช้งานเพียง
1 สัปดาห์ (ตามก�ำหนดของ Mindy J Perilla , et al. 2003. Manual for the Laboratory Identification and
Antimicrobial Susceptibility Testing of Bacterial Pathogens of Public Health Importance in the Developing
World. WHO.CDS/CSR/RMD/2003.6) Mueller Hinton agar มีอายกุ ารใช้งานเพียง 1 สัปดาห์ (ตามกำ� หนด 7บทท่ี
ของ CLSI) รายละเอียดดใู นภาคผนวก

การตรวจสอบ sterility
อาหารเล้ียงเช้ือที่เตรียมในแต่ละคร้ัง ควรมีการสุ่มตัวอย่างอย่างน้อย 5-10% ถ้าพบ
เชอ้ื เจรญิ มากกวา่ 2 colonies/plate ให้ท้ิงทงั้ หมด

2.4.2 สีและน�ำ้ ยาตา่ งๆ
สแี ละนำ�้ ยาทใี่ ชใ้ นการทดสอบในหอ้ งปฏบิ ตั กิ ารแบคทเี รยี ควรมกี ารตรวจสอบคณุ ภาพ
หรือคุณสมบตั ิกอ่ นใช้งาน หรอื ตามความเหมาะสม ซึ่งความถ่ใี นการทดสอบขึ้นอยกู่ บั ความคงตวั (stability)
ของสารน้นั ๆ ถ้าสงั เกตเหน็ ว่าสที ่ใี ช้ในการย้อมมีสีเปล่ียนไปหรือน้ำ� ยาท่ใี ช้มคี วามขุ่นหรือมตี ะกอนไม่ควรนำ�
มาใชง้ าน

คู่มือการปฏบิ ัติงานแบคทเี รยี และรา

306 บทท่ี 7 การควบคุมคุณภาพในหอ้ งปฏบิ ัติการแบคทเี รีย

ตารางท่ี 7-3 เชอื้ มาตรฐานท่ใี ชใ้ นการทดสอบคณุ ภาพของสีและนำ้� ยาตา่ งๆ

Stain Control organisma ATCCb Expected results Frequency
No. of testing
Acid-fast
Fluorochrome Mycobacterium 25177 Yellow-green florescing Each lot and each day
tuberculosis bacilli of use

Modified (Nocardia) Escherichia coli 25922 No fluorescent bacilli Each lot and each day
Nocardia asteroides 19247 Pink-red bacilli of use
Streptomyces spp. Each lot and each day
Ziehl-Neelsen M. tuberculosis Blue bacilli of use
E. coli 25177 Pink-red bacilli
25922 Blue bacilli

Bacitracin disk Streptococcus pyogenes 19615 Zone of inhibition Each batch,
Streptococcus agalactiae 12386 No zone of inhibition lot number, and
shipment

β-lactamase disks Staphylococcus aureus 25923 Positive; red Each lot and each day
H. influenzae 10211 Negative; no color change of use (other than
cefinase)
Each batch, lot number,
and shipment
(cefiase)

Catalase (3%H2O2) S. aureus 25923 Positive (bubbles) Each batch,
S. pyogenes 19615 Negative (no bubbles) lot number,
and shipment

Coagulase S. aureus 25923 Positive (any clotting) Each batch,
Staphylococcus 12228 Negative (no clotting) lot number,
and shipment
epidermidis

Deoxycholate (10%) Streptococcus 6305 Positive (lysis) Each batch,
(bile solubility test) pneumoniae 29212 Negative (no lysis) lot number,
and shipment
Enterococcus faecalis

Ferric chloride (10%) Proteus vulgaris 33420 Positive (green) Each batch,
Escherichia coli 25922 Negative (no color change) lot number,
and shipment

Flagellum Proteus mirabilis 12453 Peritrichous flagella Each lot and each use
Klebsiella pneumoniae 13883 No flagella

Gram E. coli 25922 Gram-negative bacilli Each lot and each day
S. aureus 25923 Gram-positive cocci of use

คมู่ อื การปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รียและรา

บทที่ 7 การควบคุมคณุ ภาพในห้องปฏิบตั ิการแบคทเี รยี 307

Stain Control organisma ATCCb Expected results Frequency
No. of testing

Indole (spot, Kovacs, E.coli 25922 Positive (color depends Each batch,
or Ehrlich) on reagent) lot number,
Pseudomonas aeruginosa 27853 Negative( no color change) and shipment

Methyl red E. coli 25922 Positive (red) Each batch,
K. pneumoniae 13883 Negative (no color change) lot number,
and shipment

Nitrate reagents E. coli 25922 Positive (red) Each batch,
Acinetobacter baumannii 19606 Negative (no color change) lot number,
and shipment

ONPGc E. coli 25922 Positive (yellow) Each batch,
Proteus mirabilis 29245 Negative (no color change) lot number,
and shipment

Optochin disk (10 µg) S. pneumoniae 6305 Zone of inhibition ≥ 16mm Each batch,
E. faecalis 29212 No zone of inhibition lot number,

and shipment

Oxidase P. aeruginosa 27853 Positive (red to blue-black) Each batch,
E. coli 25922 Negative (no color change) lot number,

and shipment

Spore Bacillus spp. Spores stain one color Each lot and each
and bacillus stains week of use
with counter stain
7บทท่ี
Voges-Proskauer Enterobacter cloacae 13047 Positive (red) Each batch,
E. coli 25922 Negative (no color change) lot number,
and shipment

X,V, and XV H. influenzae 10211 Growth around XV and Each batch,
disks or strips only between X and V lot number,
when closely spaced and shipment

a Organisms recommended for QC testing of strains.

b ATCC, America Type Culture Collection

c orthonitrophenyl-β-galactosidase

ค่มู ือการปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รยี และรา

308 บทที่ 7 การควบคุมคุณภาพในหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารแบคทีเรยี

2.4.3 Antiserum
ควรมีการบันทึกวันที่เม่ือได้รับ antiserum จากบริษัทผู้ขาย และเก็บในอุณหภูมิ
ที่ระบุไว้ข้างขวด (4-8 OC) ถ้าเป็น lyophilized form ให้บันทึกวันท่ีเม่ือท�ำการละลายไว้บนฉลากด้วย ควรมี
การตรวจสอบกับเช้ือ control ทุกครั้ง เมื่อได้รับจากบริษัทผู้ขายและควรตรวจสอบทุกเดือน หรือเม่ือมี
กรณที สี่ งสยั โดยทำ� การตรวจสอบทงั้ positive และ negative control organisms หา้ มนำ� มาใชง้ านเมอ่ื antiserum
นน้ั หมดอาย ุ

2.4.4 อุปกรณ์และเครือ่ งมือตา่ งๆ
อปุ กรณแ์ ละเครอื่ งมอื ตา่ งๆ ควรมกี ารบำ� รงุ รกั ษาใหม้ กี ารใชง้ านไดด้ แี ละมปี ระสทิ ธภิ าพ
อย่างสม�่ำเสมอ ควรมีการจัดท�ำแผนในการบ�ำรุงรักษาและตรวจสอบประสิทธิภาพของอุปกรณ์เคร่ืองมือ
ทุกชนดิ ในหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารตามความเหมาะสมของการใช้งานของเครอื่ งมือนั้นๆ
Autoclave
- เปลี่ยนถ่ายน้�ำ และท�ำความสะอาดใน chamber อย่างน้อยทุกสัปดาห์ หรือเมื่อมีอาหาร
เลย้ี งเชื้อหกลงใน chamber
- ก่อนใช้งานทุกครั้งให้ตรวจสอบระดับน้�ำใน chamber ให้อยู่ในระดับที่ก�ำหนด น้�ำท่ีใช้
ควรเป็นนำ�้ กรอง ไมค่ วรใชน้ ำ้� ประปา เพราะจะทำ� ใหม้ ตี ะกรนั จับที่ก้น chamber มาก
- การบันทึกเวลา อณุ หภมู ิ และความดันทุกครง้ั ทใ่ี ชง้ าน
- ตรวจสอบระบบการท�ำงานและประสิทธิภาพของเครื่อง autoclave สัปดาห์ละคร้ัง หรือ
อย่างน้อยเดือนละครั้ง ข้ึนกับความถ่ีของการใช้งาน โดยใช้ spore ของ Geobacillus
stearothermophilus ATCC 7953 ซ่ึงอาจเป็น suspension ที่บรรจุใน ampule เช่น Kilit
ampule (BBL), Sterikon-Bioindikator (Merck), Attest (3M) หรือ อาจเป็น spore strip
ถ้าเครอ่ื ง autoclave มีประสิทธภิ าพดีจะทำ� ลาย spore ของ G. sterothermophilus ได้
- เก็บรกั ษา spore ของ G. sterothermophilus ทอ่ี ุณหภูมิ 4-8 OC
- Autoclave indicator tape เป็น heat sensitive tape ที่ใช้เป็น indicator เพื่อแสดงว่าส่ิงของ
น้ันๆ ได้ผ่านขบวนการ autoclave แล้วเท่านั้นไม่ใช่เป็น tape ท่ีใช้ตรวจสอบประสิทธิภาพ
ของเครื่อง autoclave โดย tape จะเปลีย่ นสเี มอ่ื ถงึ เวลา และอณุ หภูมิท่ีเหมาะสม
- จดั ท�ำแผนในการสอบเทียบประสิทธภิ าพโดยชา่ งเทคนิค
Centrifuge
- เช็ดทำ� ความสะอาดภายในของเครอื่ งดว้ ย 70% alcohol ทกุ สปั ดาหห์ รือทุกครัง้ เมือ่ มีสารหก
หรอื หลอดทดลองแตกขณะทปี่ ั่น

คมู่ ือการปฏบิ ัตงิ านแบคทเี รียและรา

บทที่ 7 การควบคุมคณุ ภาพในหอ้ งปฏบิ ัติการแบคทีเรยี 309

- ถ้าเป็นเคร่ืองปั่นที่ใช้แท่ง carbon brush ควรตรวจสอบเปลี่ยนแท่ง carbon ทุกปี หรือ 7บทท่ี
หากตรวจพบแทง่ carbon หดสัน้ เกนิ 1 cm ควรเปลยี่ นใหม่
- ตรวจสอบคุณภาพของขอบยาง ตอ้ งตดิ เรยี บกบั เคร่อื งและมคี ณุ ภาพไม่เสื่อมสภาพ
- ตรวจสอบฝาปดิ ของตัวเครื่อง ตอ้ งปิดสนทิ
- จัดท�ำแผนในการตรวจสอบ และสอบเทียบความเร็วรอบของการหมุนเหวี่ยง โดยช่าง
เทคนคิ
Hot air oven (ส�ำหรบั sterile เคร่อื งแก้ว)
- เชด็ ทำ� ความสะอาดภายในตู้ ทุกเดือน
- บันทึกอณุ หภูมิทุกครง้ั ทีใ่ ชง้ าน ซงึ่ ปกติจะใช้งานในช่วง 155-165 OC
- ตรวจสอบ ประสิทธิภาพ sterility ทุก 3 เดือน โดยใช้ spore strip ของเชอ้ื Bacillus subtilis
var niger (globigii) ATCC 9372
- จัดท�ำแผนในการตรวจสอบระบบการทำ� งานโดยช่างเทคนคิ
Incubator
- เช็คทำ� ความสะอาดภายในตู้อยา่ งนอ้ ยทุกเดอื น
- จดบันทึก ระดับอุณหภูมิทุกวัน ก่อนเริ่มปฏิบัติงานประจ�ำวัน และควรต้ังอุณหภูมิไว้ที่
35 ± 2 OC
- ตรวจสอบ และสอบเทียบอุณหภูมิของ incubator ก่อนน�ำมาใช้งานและจัดท�ำแผนในการ
ตรวจสอบระบบการท�ำงานเป็นประจ�ำ
Microscope
- เมือ่ ไม่ใช้งานควรหาผ้าหรอื พลาสตกิ คลมุ ใหเ้ รยี บร้อย เพ่อื ปอ้ งกนั ฝุน่ ละออง
- หลังจากใช้งานในแต่ละวันท�ำความสะอาดตัวกล้องและเช็ดเลนส์ด้วยกระดาษเช็ดเลนส์
กอ่ นเก็บกล้อง หา้ มเชด็ ดว้ ย alcohol หรือ acetone อย่างเดียวควรใช้ lens cleaning solution
(diluted acid, isopropyl alcohol และ acetone)
- ไม่วางกล้องจุลทรรศน์ไว้ใกล้หนา้ ตา่ ง ทแี่ สงแดดส่องเขา้ โดยตรง
- ไม่เก็บกล้องจุลทรรศน์ในที่ชื้น เพราะจะท�ำให้เกิดเชื้อราได้ง่าย และไม่เก็บรวมในที่ที่มี
การจดั เกบ็ สารเคมี
- ถ้าสารเคมหี ยดใสต่ ัวกล้องหรอื stage ใชผ้ า้ นมุ่ ทสี่ ะอาด ชบุ น�ำ้ พอหมาดๆ เช็ดทันที
- ไมใ่ ห้ objective lens ชนิดหวั oil แชอ่ ยู่ใน oil immersion บน slide เปน็ เวลานานๆ หลงั จาก
ไม่ใช้แล้วใหห้ มุน objective lens ชนดิ หวั oil เบ่ยี งออกไป
- ไมใ่ ห้ objective lens ชนดิ ที่ไมใ่ ช่ชนดิ หวั oil จ่มุ ลงใน oil immersion

คมู่ ือการปฏิบัตงิ านแบคทีเรยี และรา

310 บทที่ 7 การควบคุมคณุ ภาพในห้องปฏบิ ัติการแบคทเี รีย

- ไมค่ วรใชน้ ว้ิ มือสัมผัส lens
- ก่อนน�ำ slide ออกจาก stage ควรหมนุ ให้ objective lens ก�ำลังขยายต�่ำสดุ อยเู่ หนือตรง slide
เพื่อป้องกนั ไม่ให้ slide ขูด lens เปน็ รอย
- จัดทำ� แผนการตรวจสอบสภาพโดยชา่ งผชู้ ำ� นาญทุกปี
Refrigerator
- ท�ำความสะอาดภายในต้ทู ุก 2 เดอื น หรอื หลงั จากมกี ารซอ่ มบ�ำรงุ
- สิ่งของต่างๆ จัดวางเป็นหมวดหมู่เป็นระเบียบเรียบร้อย เพื่อความความสะดวกในการ
น�ำไปใช้งาน และถา้ น้ำ� ยาใดหมดอายหุ รือเสือ่ มสภาพใหก้ �ำจัดทงิ้ ไป
- บนั ทกึ อุณหภมู ิของตู้เยน็ ทุกวนั อุณหภูมิควรอยู่ระหว่าง 2-8 OC
- จดั ท�ำแผนในการตรวจสอบระบบการท�ำงานเป็นประจ�ำ
Water bath
- ทำ� ความสะอาดภาย chamber ทกุ สปั ดาห์หรือยา่ งนอ้ ยทุกเดือน
- นำ�้ ท่ีใช้ควรเปน็ น�้ำกลัน่ และตรวจสอบระดับนำ�้ ภายใน chamber ก่อนใชง้ านทุกคร้งั
- บนั ทึกอณุ หภมู แิ ละการใช้งานทุกคร้ัง
- จัดทำ� แผนในการตรวจสอบระบบการทำ� งานเป็นประจ�ำ

ตารางที่ 7-4 การบ�ำรงุ รักษาอุปกรณเ์ ครอ่ื งมือในหอ้ งปฏบิ ัตกิ าร

Equipment Routine care Monitoring Technical
Maiinntsepneacnticoenand
Anaerobic Jar
Autoclave Clean inside of jar each week Use methylene blue indicator Inspect gasket
Reactivate catalyst after each strip with each run sealing in the
Centrifuge run (160 oC, 2hrs) Note and record decolorization lid weekly
Replace catalyst every 3 months time of indicator each week

Clean and change water Check and adjust water level Every 6 months
monthly before each run
Record time and temperature or
pressure for each run
Record performance with
spore once a week

Wipe inner walls with antiseptic Replace brushes
solution weekly or after annually
breakage of glass tubes or
spillage

คมู่ ือการปฏบิ ตั ิงานแบคทีเรียและรา

บทที่ 7 การควบคมุ คณุ ภาพในหอ้ งปฏิบัตกิ ารแบคทีเรีย 311

Equipment Routine care Monitoring Technical
Maiinntsepneacnticoenand

Hot-air oven for Clean inside monthly Record time and temperature for Every 6 months
sterilization each run
of glassware

Incubator Clean inside walls and shelves Record temperature at the start Every 6 months
monthly of each working day
(allowance 35 ± 2 oC)

Microscope Wipe lenses with lens paper Check alignment of condenser Annually
after each day’s work monthly
Clean and lubricate mechanical
stage Weekly
Protect with dust cover when
not in use

Refrigerator Clean and defrost every 2 months Record temperature on first day of Every 6 months
and after power failure each week (allowance 2-8 oC)

Water-bath Wipe inside walls and change Check water level daily Every 6 months
water monthly Record temperature on first day
of each week (allowance
54-57 oC)

หมายเหตุ - ใช้ spore ของเชือ้ Geobacillus sterothermophilus ATCC 7953 ในการทดสอบประสิทธภิ าพ

ของเครอ่ื ง autoclave 7บทท่ี

- ใช้ spore ของเชอื้ Bacillus subtilis var niger (globigii) ATCC 937 ในการทดสอบประสทิ ธภิ าพ

ของตู้ Hot air oven

3. กระบวนการหลงั การตรวจวิเคราะห์

3.1 การรายงานผลการตรวจวเิ คราะห์

ห้องปฏิบัติการควรมีการจัดท�ำคู่มือแนวทางในการบันทึกข้อมูลการรายงานผลของ
ห้องปฏิบัติการ มีการก�ำหนดคุณสมบัติของผู้รายงานผลการตรวจวิเคราะห์และผู้ตรวจสอบผลการวิเคราะห์
มนี โยบายในการเก็บรักษาความลับของผลการวเิ คราะห์ ของผู้ป่วย และข้อมลู ตา่ งๆ ตอ้ งสามารถสอบกลบั ได้
การรายงานผลการวิเคราะห์ต้องรายงานภายในระยะเวลาท่ีก�ำหนด รวมถึงก�ำหนดนโยบายในการแก้ไขข้อ
บกพรอ่ งท่ตี รวจพบและแนวทางในการปอ้ งกนั ไมใ่ ห้เกดิ ขอ้ บกพรอ่ งซ�้ำ

คู่มอื การปฏิบัตงิ านแบคทเี รยี และรา

312 บทท่ี 7 การควบคมุ คณุ ภาพในหอ้ งปฏิบัติการแบคทีเรยี

3.2 การเกบ็ รักษาส่งิ ตรวจ
ห้องปฏิบัติการต้องก�ำหนดเกณฑ์ท่ีเหมาะสมในการจัดเก็บรักษาสิ่งตรวจแต่ละประเภท
หลังจากการตรวจวิเคราะหแ์ ล้วเพอ่ื น�ำสง่ิ ตรวจมาวเิ คราะหซ์ ้�ำในกรณีทอ่ี าจเกิดปญั หา
3.3 การท�ำลายส่ิงตรวจ
ห้องปฏิบัติการต้องก�ำหนดวิธีที่เหมาะสมในการท�ำลายสิ่งตรวจและวัตถุทดสอบท่ีไม่ใช้แล้ว
กอ่ นนำ� ไปทิ้ง

เอกสารอ้างอิง
1. Forbes BA, SAhm DF, Weissfeld AS. Bailey and Scott’s Diagnostic microbiology. 11th ed.
St. Louis: Mosby Inc.; 2002.
2. Garcia L.S. Clinical Microbiology Procedure Handbook 3rd ed. American Society for
Microbiology Prss, Washington, DC; 2010.
3. International Organization for Standardization (ISO) 15189 Medical laboratories-Particular
requirements for quality and competence 1st ed; 2003.
4. Murray PR, Baron EJ, Pfaller MA, Tenover FC, Yolken RH. Manual of Clinical Microbiology.
6th ed. Washington D.C.: ASM Press; 1995.
5. Sonnenwirth AC, Jarett L. Gradwohl’s clinical laboratory methods and diagnosis. 8th ed.
Missouri: The C.V. Publishing Mosby Company: 1980.
6. Treagan L, Pulliam L. Medical Microbiology Laboratory Procedures. Philadelphia: W.B.
Saunders Company; 1982.
7. Vandepitte J, Engbaek K, Piot P, Heuck CC. Basic laboratory procedure in clinical
bacteriology. World Health Organization: Geneva; 1991.

คู่มอื การปฏบิ ัติงานแบคทีเรยี และรา

บทที่ 8
การทวนสอบผล

มาลยั วรจติ ร

หลกั การ การทวนสอบผล เปน็ ขนั้ ตอนการตรวจสอบผลทไี่ ดจ้ ากการทดสอบในหอ้ งปฏบิ ตั กิ ารมาตรวจสอบ
ความถูกต้องก่อนรายงานผลให้ผู้ใช้บริการ โดยน�ำความรู้ที่มีมาประมวลใช้ การทวนสอบผลต้องครอบคลุม
ต้ังแต่ความถูกต้องในการเขียนรายงาน ผลท่ีได้มีความขัดแย้งกันหรือไม่ ถ้ามีจะต้องตรวจสอบในรายละเอียด
ที่บนั ทกึ ไว้

ขอบเขต ครอบคลุมการทวนสอบผลการทดสอบก่อนรายงานผล ซึ่งรวมการตรวจสอบทุกขั้นตอนต้ังแต่
การดูความถูกต้องของการเขียนรายงาน ความสอดคล้องของผลการตรวจเบ้ืองต้นด้วยกล้องจุลทรรศน์
การวินิจฉยั เชอ้ื ผลการทดสอบความไวของเชอื้ ต่อสารตา้ นจลุ ชพี

วิธปี ฏบิ ัติงาน

1. ตรวจสอบความถูกต้องของรายงานว่า ไม่สะกดผิด ในกรณีที่รายงานผลด้วยคอมพิวเตอร์เม่ือ

บันทึกข้อมูลเรียบร้อยแล้วต้องอ่านทวนก่อนที่จะส่งรายงานผลออกไป เพราะอาจเกิดความ

ผิดพลาดในการบนั ทกึ ขอ้ มูล เชน่ การกด enter ชื่อเชอ้ื ผดิ บรรทัด เป็นต้น

2. ต้องก�ำหนดว่า “เช้ือ/ผลความไวที่พบไม่บ่อยต้องแจ้งหัวหน้า/ผู้ท่ีระบุ และต้องเก็บสไลด์การ

ย้อมแกรม จานเพาะเช้ือ และการทดสอบทั้งหมดไว้จนกว่าจะรายงานผลเสร็จส้ินและสามารถ

เรียกดูได้” เมื่อพบการรายงานเช้ือ/ผลความไวที่พบได้น้อยผู้ทวนสอบต้องดูสไลด์การย้อมแกรม บทที่

จานเพาะเชอื้ และการทดสอบทงั้ หมด เพ่ือสรปุ ว่าผลทีร่ ายงานถูกต้องหรอื ไม่
8 3. ความสอดคล้องของผลการย้อมแกรมและผลการเพาะเชื้อท่ีได้ เช่น การย้อมหนองจากตับ
ของผู้ป่วยพบแบคทีเรียแกรมลบรูปแท่งขนาดเล็ก ติดสีหัวท้ายคล้ายเข็มกลัดซ่อนปลาย ผล

การเพาะเชื้อได้ Staphylococcus coagulase positive ผลท่ีได้น้ีไม่น่าจะถูกต้อง การอ่านผลการ

ย้อมแกรมผู้อ่านผลควรนึกต่อไปว่าควรเป็นเชื้อใด ถ้าผลการเพาะเชื้อไม่ได้ตามท่ีคาดหมาย

ควรพิจารณาต่อไปว่าเป็นไปได้หรือไม่ ถ้าเป็นไปไม่ได้ควรกลับไปดูสไลด์การย้อมแกรมใหม่และ

วิเคราะห์หาสาเหตุ หากไม่สามารถรับความขัดแย้งท่ีได้ควรข้อให้ผู้ใช้บริการส่งส่ิงตรวจซ�้ำ

การสลับสิ่งตรวจเป็นปัจจัยส�ำคัญที่ท�ำให้ผลการตรวจทางกล้องจุลทรรศน์มีความขัดแย้งกับ

ผลการเพาะเช้อื

314 บทท่ี 8 การทวนผลสอบ

4. ผลการยืนยันเช้ือสอดคล้องกับลักษณะจ�ำเพาะ (key characteristic) ของเช้ือนั้นหรือไม่ การ
วินิจฉัยแบคทเี รียต้องค�ำนงึ ถึงลกั ษณะจำ� เพาะของแบคทีเรียแตล่ ะ genus/species เชน่
- Bacillus anthracis เป็นแบคทีเรียแกรมบวกรูปแท่ง catalase บวก ไม่เคลื่อนไหว และไม่
hemolyse เลอื ด
- Brucella spp. เป็นแบคทเี รียแกรมลบรปู แท่งขนาดเล็ก (fine sand appearance) ขนึ้ ไดไ้ ม่ดบี น BA
ไมเ่ กดิ satellite phenomenon, oxidase ใหผ้ ลลบ catalase ใหผ้ ล weakly positive, β-lactamase
บวก และ urease test บวก
- Francisella tularensis เปน็ แบคทเี รยี แกรมลบรปู แทง่ ขนาดเลก็ ขนึ้ ไดไ้ มด่ หี รอื ไมข่ นึ้ บนBA ไมเ่ กดิ
satellite phenomenon, oxidase, catalase และ urease test ลบ
- Neisseria spp. เป็นแบคทเี รียแกรมลบ cocci อยู่เปน็ คู่ oxidase บวก DNase ลบ
- Morganella morganii และ Proteus spp. ให้ผล lysine deaminase/phenylalanine deaminase บวก
urease ให้ผลบวกภายใน 4 ชม. ยกเว้น Proteus inconstans ดือ้ ต่อ colistin/polymyxin B
- Providencia spp. ให้ผล lysine deaminase/phenylalanine deaminase บวก urease ลบ/
ไม่แน่นอน
- Erysipelothrix rhusiopathiae เป็นแบคทีเรียแกรมบวกรูปแท่งไม่มีสปอร์ บน BA โคโลนีเป็น
non-hemolysis ไม่สร้างเอนไซม์ catalase ให้ H2S ใน TSI
- Rhodococcus equi เป็นแบคทีเรียแกรมบวก coccobacilli (คล้ายหยดน�้ำ) โคโลนีมี pigment
สีชมพู (salmon pink) ติดสี modified acid fast bacilli stain
- Roseomonas spp. เป็นแบคทีเรียแกรมลบรูปแท่งส่วนใหญ่เป็น cocci อยู่เป็นคู่หรือสายสั้นๆ
ไมม่ ีชอ่ งวา่ งในเซลล์ สว่ นใหญข่ ้นึ บน MAC โคโลนเี ปน็ มูกมี pigment สชี มพู ไม่ย่อยสลายน้�ำตาล
(non-fermenters), oxidase weakly positive (หลงั 30 วนิ าท)ี /catalase ลบและ urease บวก
- Methylobacterium spp. เป็นแบคทีเรยี แกรมลบรูปแท่งมชี อ่ งวา่ งในเซลล์ โคโลนีแหง้ มี pigment
สีชมพู ส่วนใหญ่ไม่ขึ้นบน MAC ไม่ย่อยสลายน�้ำตาล (non-fermenters) สามารถใช้ methanol
เปน็ แหลง่ ของ carbon, oxidase บวก และ urease ลบ เปน็ ต้น
5. ความถูกต้องของผลความไวท่ีได้ แผนความไวของแบคทีเรียหมายถึงความไวของแบคทีเรียต่อชุด
ของสารตา้ นจลุ ชพี ซง่ึ แบคทเี รยี บางชนดิ มคี วามไวทจ่ี ำ� เพาะ จงึ สามารถนำ� มาใชใ้ นการทวนสอบผล
ความไวของแบคทเี รยี ตอ่ สารตา้ นจุลชีพ และ/หรือทวนสอบผลการตรวจยืนยนั เช้ือ

คมู่ อื การปฏบิ ัติงานแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 8 การทวนผลสอบ 315

การจดั ทำ� โครงการส�ำหรับตรวจสอบแผนความไว ก่อนที่จะท�ำการตรวจสอบแผนความไวของแบคทีเรีย
เจา้ หนา้ ที่ห้องปฏิบัตกิ ารจำ� ต้องรู้
1. การดือ้ สารต้านจุลชพี ทเ่ี ป็น intrinsic resistance เชน่

ตารางที่ 8-1 Intrinsic resistance ของ Enterobacteriaceae
Antimicrobial
Agents
Ampicillin
Organism Amoxicillin clavulinic
Ampicillin sulbactam
Piperacillin
Ticarcillin
Cephalosporin I*
Cephamycins**
Cephalosporin II***
Tetracycline
Nitrofurantoin
Polymyxin B, Colistin

Citrobacter freundii R R R

Citrobacter koseri RRR

Enterobacter aerogenes R R R

Enterobacter cloacae R R R

Escherichia coli There is no intrinsic resistance to β-lactam in this organism

Escherichia hermannii R R

Hafnia alvei RRR RR

Klebsiella pneumoniae R R

Morganella morganii R R RR R RR
R RR
Proteus mirabilis There is no intrinsic resistance to β-lactam in this organism R RR 8บทที่
Proteus penneri R RR R RR
R RR
Proteus vulgaris R RR R RR

Providencia rettgeri R R R RR

Providencia stuartii R R R

SSahlimgeollnaelslpapa.nd There is no intrinsic resistance to β-lactam in these organism

Serratia marcescens R R R RRR

Yersinia enterocolitica R R RR

* cefazolin, cephalothin ** cefoxitin, cefotetan *** cefuroxime

คู่มือการปฏิบัติงานแบคทเี รียและรา

316 บทท่ี 8 การทวนผลสอบ

2. แผนความไวท่ีจ�ำเพาะ เช่น แผนความไวจ�ำเพาะของเช้ือ Staphylococcus คือ ด้ือ penicillin, ไว
clindamycin, erythromycin, oxacillin, และ vancomycin เปน็ ต้น
3. ความสัมพันธ์ของสารต้านจลุ ชพี ทท่ี ดสอบ เช่น การออกฤทธ์ิ การจดั ระดับ
3.1 Penicillins
3.1.1 เช้อื Enterobacteriaceae
piperacillin = mezlocillin > ticarcillin > carbenicillin
3.1.2 เช้อื Pseudomonas aeruginosa
piperacillin > mezlocillin = ticarcillin > carbenicillin
3.1.3 เชอ้ื Staphylococcus spp. ท่สี ร้างเอนไซม์ β-lactamase ดื้อตอ่ penicillinase-susceptible
penicillins เช่น ampicillin, amoxicillin, penicillin, carbenicillin, mezlocillin,
piperacillin, ticarcillin เป็นต้น
3.2 Cephalosporins
3.2.1 Enterobacteriaceae
4th(cefipime) > 3rd > 2nd > 1st
3.2.2 Staphylococcus spp. (oxacillin-susceptible)
1st > 2nd > 3rd = 4th
3.2.3 Pseudomonas aeruginosa (มเี พียง 3rd เท่านัน้ ท่ีใชไ้ ด)้
cefipime > ceftazidime > cefoperazone > ceftizoxime = cefotaxime = ceftriaxone
aztreonem (monobactem) มีฤทธ์ิน้อยกวา่ ceftazidime
3.3 Aminoglycosides
3.3.1 Enterobacteriaceae
amikacin > tobramycin > gentamicin = netilmycin
3.3.2 Pseudomonas aeruginosa
amikacin > tobramycin > gentamicin = netilmycin
3.4 Quinolones
3.4.1 Enterobacteriaceae
ciprofloxacin > levofloxacin > ofloxacin > norfloxacin > cinofloxacin = nalidixic
acid
3.4.2 Pseudomonas aeruginosa
ciprofloxacin > levofloxacin > ofloxacin > norfloxacin

คูม่ อื การปฏบิ ัติงานแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 8 การทวนผลสอบ 317

3.5 อน่ื ๆ

3.5.1 เชอื้ ที่ดอ้ื imipenem อาจไม่ด้อื β-lactam อ่นื เพราะเอนไซม์ imipenemases ท�ำลายเฉพาะ

imipenem

3.5.2 การด้อื imipenem ในเช้อื Enterobacteriaceae พบไดน้ ้อย

4. ขอ้ ยกเว้น

4.1 แบคทีเรียแกรมลบรูปแท่งอาจสร้าง เอนไซม์ extended-spectrum β-lactamases ซ่ึงท�ำลายยา

ในกลมุ่ cephalosporins

4.2 Serratia marcescens อาจไว gentamicin มากกว่า tobramycin หรือ amikacin เน่อื งจากเอนไซม์

ทไี่ ปท�ำลาย aminoglycoside ทสี่ รา้ ง

4.3 บางครั้งแบคทีเรียแกมลบรูปแท่งอาจสร้างเอนไซม์ท่ีไปท�ำลาย aminoglycoside หลายชนิด

รวมกัน เช่น เช้ือ Enterobacteriaceae อาจสร้างเอนไซม์ไปท�ำลาย gentamicin, tobramycin

และ amikacin แต่ไม่ท�ำลาย netilmicin เปน็ ตน้

5. เมื่อมีการดื้อสารต้านจลุ ชีพท่ผี ิดปกตเิ กดิ ขน้ึ เชน่ พบการระบาดของเช้ือ Providencia rettgeri ท่ีด้อื

gentamicin ที่เปน็ สาเหตกุ ารตดิ เชื้อในโรงพยาบาลในแผนกศลั ยกรรม เป็นตน้

6. ระบผุ ลความไวของแบคทเี รยี ตอ่ สารตา้ นจลุ ชพี ทต่ี อ้ งใหค้ วามระวงั เปน็ พเิ ศษ เพราะการรายงานผล

ผิดจะมีผลตอ่ การรกั ษาผู้ป่วย เช่น

6.1 เชอ้ื E. coli หรอื Klebsiella spp. ทดี่ อ้ื 3rd generation cephalosporins

6.2 เชอื้ Enterobacteriaceae ท่ีดือ้ gentamicin (tobramycin และ amikacin)

6.3 เชอ้ื Enterobacteriaceae ทด่ี ือ้ imipenem ในผ้ปู ่วย ICU

6.4 เชอ้ื Enterobacteriaceae ท่ีด้อื ciprofloxacin

6.5 เช้อื Pseudomonas aeruginosa ทีด่ อ้ื gentamicin, tobramycin และ amikacin 8บทที่
6.6 เชอื้ Pseudomonas aeruginosa ทแ่ี ยกไดจ้ ากปสั สาวะดอื้ ciprofloxacin
6.7 เชอ้ื Staphylococcus aureus ด้อื oxacillin (MRSA)
6.8 เชอ้ื Streptococcus pneumoniae ทแ่ี ยกไดจ้ ากน�้ำไขสนั หลงั ไมไ่ วต่อ penicillin

6.9 เชื้อ Streptococcus viridans จากผูป้ ่วย endocarditis ดอื้ หรือไวปานกลางตอ่ penicillin

6.10 เชอ้ื Enterococcus ทดี่ ื้อ ampicillin, vancomycin และ/หรอื high level gentamicin

6.11 เช้ือท่แี ยกไดจ้ ากน�้ำไขสนั หลงั ทีด่ ้ือ 3rd generation cephalosporins

6.12 เช้อื แกรมบวกด้ือ vancomycin

6.13 เชื้อทีด่ ้ือตอ่ สารต้านจลุ ชีพทใี่ ช้ในการรักษา

คูม่ ือการปฏบิ ัตงิ านแบคทีเรียและรา

318 บทท่ี 8 การทวนผลสอบ

การทวนสอบแผนความไวท่ีไมป่ กติ

1. ตรวจสอบความถกู ตอ้ งของขอ้ มูลทีร่ ายงาน
2. อ่านผลการทดสอบ disk diffusion test/MIC ใหม่ ตรวจสอบให้แน่ใจว่าเชื้อท่ีใช้เป็นสายพันธุ์
บรสิ ทุ ธ์ิ เป็นต้น เพราะ
2.1 ปัญหาบางอยา่ งอาจถูกมองขา้ มไปในการอา่ นผลครง้ั แรก
2.2 การตรวจสอบจานเพาะเช้ือ/panel (ส�ำหรับเคร่ืองอัตโนมัติ) อาจจะเห็นว่าในบางหลุมไม่ได้ใส่
เชอื้ ลงไปกไ็ ด้
2.3 ถา้ มเี ชือ้ น้อยเกินไปอาจทำ� ให้ได้ผล false susceptible
2.4 ในกรณีท่ีใช้ MHA + 5% sheep blood เวลาอ่านผลต้องวัดเส้นผ่านศูนย์กลางของ inhibition
zone ไมใ่ ชเ่ ส้นผา่ นศูนยก์ ลางของ inhibition of hemolysis
3. ตรวจสอบผลคร้ังท่ีแล้วของผปู้ ่วยรายนี้ ว่าพบแผนความไวทผ่ี ดิ ปกติหรือไม่
4. ถา้ จำ� เป็นท�ำการทดสอบความไว และตรวจยืนยนั เชอ้ื ใหม่
5. ส่งตรวจห้องปฏิบัติการอ้างอิงเก่ียวกับการทดสอบความไวของเช้ือต่อสารต้านจุลชีพเพ่ือยืนยัน
ผลความไวทไี่ มป่ กติ เชน่ เชอื้ Staphylococcus aureus ดอื้ vancomycin, เชอื้ Haemophilus influenzae
ด้ือ cefotaxime เป็นต้น และถ้าผลที่ได้ยืนยันว่าพบการด้ือสารต้านจุลชีพดังกล่าวจริงควรแจ้งให้
กระทรวงสาธารณสุขทราบ
6. ในกรณีท่ีต้องมีการตรวจยืนยันผลความไวที่ไม่ปกติ ถ้าต้องใช้เวลานานควรแจ้งให้แพทย์/ผู้ใช้
บริการทราบ
7. ควรระลกึ เสมอวา่ การทดสอบความไวบางคร้งั อาจได้ผลคลาดเคลื่อนบา้ ง การไดผ้ ล false resistant
ดีกว่าการได้ผล false susceptible ระวังอย่าใช้เช้ือน้อยกว่ามาตรฐานในการทดสอบ (under
inoclum)

ตารางท่ี 8-2 การดื้อสารตา้ นจุลชีพทใี่ ชใ้ นการวินิจฉยั เช้อื (intrinsic resistance)

Antimicrobial Microorganisms

Cefoxitin C. freundii, C. difficile, Enterobacter spp.
Imipenem Stenotrophomonas maltophilia
Vancomycin E. rhusiopathiae, Lactobacillus spp., Nocardia spp.,
Pediococcus spp., gram-negative bacteria

คมู่ อื การปฏิบัตงิ านแบคทีเรียและรา

บทท่ี 8 การทวนผลสอบ 319

ตารางท่ี 8-3 การดอื้ สารตา้ นจุลชพี ที่เปน็ ไปไมไ่ ด้

Microorganisms Resistant phenotypes

Group A, C, G Streptococci PenicillinR

Enterococci TeicoplaninR, vancomycinS

P. vulgaris, Serratia spp. CefuroximeS

Enterobacteriaceae Broad-spectrum cephalosporinR, CPS, APS

Proteus spp., Providencia spp., ColistinS
Serratia spp.

Gram-positive cocci GentamicinR, other aminoglycosideS

Gram-positive cocci MinocyclineR, tetracyclineS

Staphylococcus aureus OxacillinR, penicillinS

Staphylococcus aureus OxacillinR, cephalosporinsS

ตารางที่ 8-4 ตวั อยา่ งการดอ้ื สารต้านจลุ ชพี ที่พบไดน้ ้อย

Microorganisms Phenotype 8บทท่ี
Staphylococcus aureus
Enterococci VancomycinR
Penicillin resistance by
Neisseria meningitidis β-lactamase production
Penicillin resistance by
Bacteroides fragilis β-lactamase production
Enterobacteriaceae MetronidazoleR
ImipenemR
ตวั อย่างการด้อื สารต้านจุลชพี ทีไ่ ม่ปกติ
ตวั อย่างที่ 1

Enterobacter cloacae
Ampicillin S
Cephalothin S
Gentamicin S
Imipenem S



คู่มอื การปฏบิ ตั ิงานแบคทีเรยี และรา

320 บทที่ 8 การทวนผลสอบ

เช้อื Enterobacter cloacae ดอ้ื ampicillin และ cephalothin (intrinsic resistance) การทไี่ ด้ผล susceptible
อาจเกดิ จากการใช้เช้อื นอ้ ยเกินไปหรือวินจิ ฉัยเช้อื ผิด

ตวั อย่างท่ี 2 S
Enterobacter cloacae R
R
Amikacin R
Ampicillin S
Cephalothin R
Gentamicin
Tobramycin
Imipenem

เชือ้ Enterobacter cloacae ทีด่ ้อื imipenem พบไดน้ อ้ ยมาก imipenem เปน็ สารต้านจลุ ชพี ทส่ี ลายตวั ง่าย
ในห้องปฏิบัติการ ควรท�ำการทดสอบซ�้ำโดยใช้ disk ยา lot ใหม่เพ่ือยืนยันว่าด้ือจริงหรือไม่ก่อนรายงานผล

ตวั อย่างท่ี 3

Klebsiella pneumoniae

Ampicillin R
Cephalothin R
Ceftazidime R
Cefotaxime S
Gentamicin R
Imipenem S

เชือ้ E. coli และ Klebsiella spp. ที่สร้างเอนไซม์ ESBLs พบเพิ่มขึ้น การพบเช้อื K. pneumoniae ท่ดี อ้ื
ceftazidime ควรตรวจหาเอนไซม์ ESBLs (confirmatory test) ถา้ ไดผ้ ลบวก ตอ้ งรายงานวา่ ดอ้ื ตอ่ สารตา้ นจลุ ชพี
ในกลมุ่ β-lactam ยกเวน้ cephamycins (cefoxitin และ cefotetan) และ carbapenems (imipenem, meropenem
และ ertapenem)

คู่มอื การปฏิบัติงานแบคทีเรยี และรา

บทที่ 8 การทวนผลสอบ 321

ตวั อยา่ งที่ 4

Pseudomonas aeruginosa
Ampicillin S
Ceftazidime S
Gentamicin S
Amikacin S
Imipenem S

ไม่รายงานผล ampicillin สำ� หรับเชื้อ P. aeruginosa เพราะเชื้อทุกสายพันธ์ุด้อื ต่อ ampicillin (ใช้รักษา
ไม่ได้ผล) ผลที่ได้อาจเกิดจากเชื้อเจริญไม่เต็มท่ีทำ� ให้ไวสารต้านจุลชีพอ่ืนๆด้วยจึงควรตรวจสอบทั้งหมดไม่ใช่
ไม่รายงานผล ampicillin เทา่ นนั้

ตวั อย่างที่ 5 R
Stenotrophomonas maltophilia R
R
Amikacin, gentamicin, tobramycin R
Ceftazidime R
Ciprofloxacin
Imipenem
Trimethoprim/sulfamethoxazole

Trimethoprim/sulfamethoxazole เป็นสารต้านจุลชพี ทใี่ ชใ้ นการรักษาการติดเชือ้ S. maltophilia ซง่ึ เป็น 8บทท่ี
เชอื้ ทดี่ อื้ สารตา้ นจลุ ชพี อน่ื เกอื บทง้ั หมด การดอ้ื Trimethoprim/sulfamethoxazole พบไดไ้ มบ่ อ่ ย สารตา้ นจลุ ชพี
ท่ีอาจใช้ในการรกั ษาอ่ืนๆไดแ้ ก่ ticarcillin/clavulanic acid, ceftazidime, minocycline และ fluoroquinolones

คู่มอื การปฏบิ ัตงิ านแบคทีเรียและรา

322 บทท่ี 8 การทวนผลสอบ

ตวั อย่างท่ี 6

Acinetobacter baumannii
Amikacin R
Ampicillin R
Ampicillin/sulbactam S
Gentamicin R
Tobramycin R
Netilmicin S



Acinetobacter อาจด้ือต่อสารต้านจุลชีพท่ีใช้กับแบคทีเรียแกรมลบหลายชนิด sulbactam ที่ผสมอยู่

กบั ampicillin มฤี ทธิ์ต่อ Acinetobacter หลายสายพนั ธแุ์ ละมปี ระโยชน์ในการใชร้ ักษาผู้ป่วย Acinetobacter

มีผลความไวต่อ aminoglycosides ท่ีไม่ปกติคือ มักดื้อต่อ aminoglycoside เกือบทุกชนิด ยกเว้น netilmicin

สายพันธ์ุที่ด้ือสารต้านจุลชีพหมดอาจใช้ polymyxin ในการรักษาผู้ป่วย A. baumannii ดื้อสารต้านจุลชีพ

มากกว่า A. lwoffii

ตวั อย่างท่ี 7

Staphylococcus aureus
Ampicillin/sulbactam S
Cephalothin S
Clindamycin R
Erythromycin R
Oxacillin R
Penicillin R
Vancomycin S

เช้ือ Staphylococcus ท่ีด้ือ oxacillin ต้องด้ือ สารต้านจุลชีพกลุ่ม β-lactam ท้ังหมดรวมถึง β-lactam
ทีม่ ี β-lactamase inhibitor

คูม่ ือการปฏิบัติงานแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 8 การทวนผลสอบ 323

ตัวอย่างท่ี 8

Staphylococcus aureus
Cephalothin S
Clindamycin S
Erythromycin S
Oxacillin S
Penicillin R
Vancomycin R

เชื้อ Staphylococcus ที่ด้ือ vancomycin ในปัจจุบันนี้ยังพบได้น้อยมาก หากได้เช้ือ S. aureus ท่ีด้ือ
vancomycin จงึ ควรทำ� การตรวจสอบเพอื่ ยนื ยนั ความถกู ตอ้ งของผลการทดสอบ เพราะนอกจากจะใชเ้ ปน็ ขอ้ มลู
ในการรกั ษาผู้ป่วยยังใช้เปน็ ข้อมลู การเฝา้ ระวังเชื้อด้ือสารต้านจลุ ชพี ท่สี ำ� คญั

ตัวอยา่ งท่ี 9

Staphylococcus aureus
Cephalothin S
Clindamycin R
Erythromycin R
Oxacillin S
Penicillin R
Vancomycin S

บทท่ี

เช้ือ Staphylococcus aureus ที่ดื้อ clindamycin และ erythromycin มักเป็นเชื้อที่ด้ือ oxacillin ควร

8ตรวจสอบใหม่

ตัวอย่างท่ี 10

Streptococcus pneumoniae S
Erythromycin
Oxacillin S (23 mm)
Penicillin S
Tetracycline S

คู่มือการปฏิบตั ิงานแบคทเี รยี และรา

324 บทที่ 8 การทวนผลสอบ

ใช้ oxacillin 1 µg/disk ในการทดสอบความไวของเช้ือ S. pneumoniae ต่อ penicillin ถ้าได้ เส้นผ่าน
ศูนย์กลางของ inhibition zone > 20 mm ให้รายงานว่าไว penicillin ถ้าได้เส้นผ่านศูนย์กลางของ inhibition
zone < 19 mm หา MIC ของเชื้อต่อ penicillin เพ่ือดูว่าเชื้อด้ือปานกลางหรือไวต่อ penicillin บางสาย
พันธ์ุอาจได้เส้นผ่านศูนย์กลางของ inhibition zone < 19 mm แต่ได้ MIC 0.06 µg/ml ซ่ึงไวต่อ penicillin
เชื้อ S. pneumoniae ท่ีได้ เส้นผ่านศูนย์กลางของ inhibition zone > 20 mm สามารถรายงานว่าไวต่อสาร
ต้านจลุ ชีพกลมุ่ β-lactam ทำ� การหา MIC ของ cefotaxime ในเชอ้ื S. pneumoniae ที่ ด้อื penicillin

ตัวอยา่ งท่ี 11

Staphylococcus aureus S
Cephalothin
Clindamycin S
Erythromycin S
Oxacillin S
Penicillin R
Piperacillin S
Vancomycin S

Staphylococcus spp. ที่ดอื้ penicillin จะดือ้ ตอ่ penicillin ท่ถี กู ทำ� ลายด้วย β-lactamases คอื ampicillin,
amoxicillin และ extended-spectrum penicillins เช่น carbenicillin, mezlocillin, piperacillin, และ ticarcillin
ในการทดสอบทางห้องปฏิบัติการให้ใช้ penicillin เป็นตัวแทนของสารต้านจุลชีพกลุ่มนี้ และไม่ทดสอบกับ
extended-spectrum penicillins เพราะอาจได้ผล false susceptible

ตัวอยา่ งที่ 12

Streptococcus pneumoniae S
Erythromycin
Cefotaxime R
Penicillin S
Tetracycline S

เชื้อ S. pneumoniae ทไ่ี ว penicillin จะไวตอ่ β-lactam อ่นื ดว้ ย ไมท่ ดสอบ cefotaxime หรือ ceftriaxone
กบั เช้อื S. pneumoniae โดยวธิ ี disk diffusion method

คูม่ อื การปฏบิ ตั ิงานแบคทเี รียและรา

บทที่ 8 การทวนผลสอบ 325

ตัวอย่างที่ 13

Streptococcus viridans

Cephalothin <0.5 S
I
Penicillin 0.5 S

Vancomycin 0.5

ค่า MIC ของเชื้อ Streptococcus viridans ในผู้ป่วย endocarditis ใช้เป็นแนวทางในการรักษาผู้ป่วย
เช้ือที่ไวจะมี MIC < 0.12 µg/ml อาจใช้ penicillin เพยี งอย่างเดยี ว แตถ่ า้ MIC > 0.12 µg/ml ในการรกั ษาตอ้ ง
เพ่ิม aminoglycoside เชอื้ ทมี่ ี MIC >2.0 µg/ml อาจใช้ vancomycin ในการรกั ษา วธิ ี disk diffusion ไมใ่ ช่วธิ ี
ท่ีเหมาะจะใช้ทดสอบความไวของเชอื้ Streptococcus viridans

ตวั อยา่ งท่ี 14 S
Enterococcus faecalis S
S
Ampicillin S
Cefotaxime
Trimethoprim/sulfamethoxazole
Vancomycin

เชื้อ Enterococcus อาจได้ผลไว cephalothin และ trimethoprim/sulfamethoxazole แต่การรักษาผู้ป่วย 8บทท่ี
ไม่ไดผ้ ล จงึ ไม่ควรท�ำการทดสอบ

เอกสารอ้างองิ
1. Janet Hindler. Antimicrobial Susceptibility Testing. WHO Workshop on Antimicrobial
Susceptibility Testing, Viet Nam, October 1998.
2. Patrick R. Murray, Ellen Jo Baron, James H Jorgensen, Michael A. Pfaller and Robert H.
Yolken. Manual of Clinical Microbiology 8th ed. Washington D.C.: American Society for
Microbiology; 2003. p. 331-808.
3. Performance Standards for Antimicrobial Susceptibility Testing; Twenty-First Informational
Supplement. M100-S21. Clinical and Laboratory Standards Institute; 2011.

คมู่ อื การปฏิบตั งิ านแบคทีเรยี และรา



บทที่ 9
บทบาทของหอ้ งปฏบิ ัตกิ ารจลุ ชวี วิทยา
ในด้านการควบคุมและปอ้ งกันโรคติดเช้อื ในโรงพยาบาล

กำ� ธร มาลาธรรม

โรคติดเช้ือในโรงพยาบาล มีความส�ำคัญต่อผลการรักษาผู้ป่วย คือท�ำให้ผู้ป่วยต้องใช้เวลาอยู่ใน 9บทที่
โรงพยาบาลนานขน้ึ เสยี คา่ ใชจ้ า่ ยมากขนึ้ หรอื อาจเสยี ชวี ติ ได้ นอกจากน้ี บคุ ลากรยงั มโี อกาสทจี่ ะรบั เชอื้ กอ่ โรค
จากผู้ป่วยได้ ดงั น้ัน โรงพยาบาลจึงตอ้ งกำ� หนดกระบวนการควบคมุ และป้องกันมใิ ห้ผปู้ ่วยทม่ี ารบั บริการของ
โรงพยาบาลเกดิ การติดเชื้อขึน้ รวมท้งั ต้องมมี าตรการป้องกนั มใิ ห้บคุ ลากรตดิ เชื้อจากผ้ปู ่วย โดยกระบวนการ
ต่าง ๆ คอื
1. การเฝา้ ระวงั การติดเช้ือของผปู้ ่วย
2. การสอบสวนการระบาดของโรค
3. การควบคุมการระบาดของเชื้อแบคทีเรียท่ีดื้อต่อสารต้านจุลชีพหลายชนิด (multidrug-resistant
bacteria) ซ่งึ เปน็ ปัญหาที่รุนแรงมากขน้ึ
4. การก�ำหนดและติดตามให้บุคลากรปฏิบัติ เพ่ือลดอัตราการติดเชื้อในระบบอวัยวะต่าง ๆ ของ
ผู้ปว่ ย

กระบวนการท่ีเก่ียวข้องกับการควบคุมการระบาดของเช้ือดื้อสารต้านจุลชีพ และการลดอัตราการติด
เชื้อ ได้แก่ การส่งเสริมให้บุคลากรท�ำความสะอาดมืออย่างถูกต้อง การท�ำหัตถการด้วยความระมัดระวังมิให้
เกดิ การปนเปอื้ น การแยกผูป้ ว่ ย การกำ� จดั เช้อื ในเคร่ืองมอื ทางการแพทย์ และการท�ำความสะอาดส่ิงแวดลอ้ ม
จะเห็นได้ว่า การควบคุมโรคติดเช้ือในโรงพยาบาลให้ได้ผลดี จ�ำเป็นอย่างย่ิงท่ีจะต้องอาศัยห้องปฏิบัติการ
จลุ ชวี วทิ ยาที่มปี ระสทิ ธภิ าพ บทบาทของห้องปฏิบัตกิ ารจลุ ชีววทิ ยาในด้านน้ี ได้แก่
1. การวินิจฉัยชนิดของเช้ือก่อโรค หากห้องปฏิบัติการสามารถในการวินิจฉัยเช้ือก่อโรคได้ถูกต้อง
รวดเร็ว ย่อมท�ำให้แพทย์ผู้ดูแลผู้ป่วยส่ังการรักษาได้อย่างมีประสิทธิภาพ ท�ำให้โอกาสท่ีเชื้อจะ
แพร่ระบาดลดน้อยลง และหากเป็นเช้ือด้ือยา ผู้ปฏิบัติงานด้านการควบคุมโรคติดเชื้อ จะสามารถ
ก�ำหนดมาตรการแยกผู้ป่วยได้อย่างรวดเร็ว นอกจากนี้การวินิจฉัยเชื้อก่อโรคที่ถูกต้อง ท�ำให้การ
ควบคุมการระบาดเป็นไปอย่างเหมาะสม เช่น ถ้าเพาะเชื้อได้ Pseudomonas spp.โดยไม่มีการระบุ
species ของเชื้อให้ชัดเจน อาจท�ำให้เข้าใจว่ามีการระบาด แต่หากทราบว่าเป็น species ต่างกัน ก็
ยอ่ มไม่ถอื ว่าเปน็ การระบาด เป็นต้น

328 บทท่ี 9 บทบาทของห้องปฏิบตั ิการจลุ ชวี วิทยาในดา้ นการควบคมุ และปอ้ งกันโรคติดเชอื้ ในโรงพยาบาล

2. การช่วยยืนยันการวินิจฉัยการติดเชื้อ เช่น การติดเชื้อที่ระบบทางเดินหายใจส่วนล่าง บางครั้ง
แพทย์อาจต้องการทราบจ�ำนวนเช้ือ ซ่ึงต้องอาศัย quantitative culture การวินิจฉัยการติดเช้ือท่ี
เก่ียวข้องกับการใช้สายสวนหลอดเลือดด�ำ ซึ่งมีทั้งโดยการเพาะเชื้อจากปลายสายสวน และการ
เพาะเช้ือจากเลือดที่ได้จากหลอดเลือดด�ำเส้นอื่น ท่ีได้มาพร้อมกับเลือดท่ีดูดผ่านสายสวน
หลอดเลือด และเปรียบเทียบจ�ำนวนเช้ือ (ซ่ึงต้องใช้เวลามาก) หรือเทียบระยะเวลาที่ตรวจพบเชื้อ
หากท�ำการเพาะเช้ือด้วยเคร่ืองอัตโนมัติ (automatic continuous monitoring blood culture
systems) การทดสอบทางห้องปฏิบัติการท่ีถูกต้อง ท�ำให้ข้อมูลการติดเช้ือในโรงพยาบาลมีความ
น่าเชื่อถือไดม้ ากขน้ึ
3. การทดสอบความไวของเชื้อต่อสารต้านจุลชีพ และรวบรวมท�ำเป็นสถิติ เพื่อติดตามความ
เปล่ียนแปลงของอัตราการดื้อยาของเช้ือก่อโรคท่ีส�ำคัญ (antibiogram) ท�ำให้แพทย์เลือกใช้ยาได้
เหมาะสมย่ิงข้ึนโดยอาศัยสถิติที่รวบรวมไว้มาคาดการณ์ความไวของเช้ือ และเลือกยาให้กับผู้ป่วย
ก่อนที่การทดสอบเช้ือจากผู้ป่วยรายน้ัน ๆ จะเสร็จส้ินและท�ำการปรับเปล่ียนชนิดของยา
ต้านจุลชีพใหเ้ หมาะสมอกี คร้งั หน่ึง
4. การติดตามแนวโน้มการด้ือยาของเช้ือก่อโรคมีความส�ำคัญอย่างยิ่งทั้งในด้านการรักษาและการ
ป้องกัน ห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยาควรประสานงานกับคณะกรรมการควบคุมและป้องกันโรค
ติดเช้ือในโรงพยาบาลอย่างใกล้ชิดในการเฝ้าระวังเช้ือดื้อยาท่ีเป็นปัญหาในโรงพยาบาล ด้วย
การมีระบบการแจ้งข้อมูลให้คณะกรรมการฯ อย่างต่อเนื่อง และหากพบเชื้อท่ีแบบแผนความไว
ต่อสารต้านจุลชีพแปลกไปจากท่ีควรจะเป็น หรือไม่เคยพบมาก่อนในโรงพยาบาลนั้นๆ ห้อง
ปฏิบัติการจุลชีววิทยา ควรตรวจสอบให้แน่ชัดว่าผลการทดสอบน้ันถูกต้อง จากน้ันให้แจ้ง
ผู้เกี่ยวข้อง ท้ังในโรงพยาบาลแห่งนั้นและห้องปฏิบัติการส่วนกลาง เช่น กรมวิทยาศาสตร์
การแพทย์ทราบ เพื่อด�ำเนินการทดสอบยืนยัน และหามาตรการควบคุมการระบาดของเช้ือที่พบ
ตามความเหมาะสมของระดับความรุนแรงและลักษณะการบริการของสถานพยาบาลแต่ละแห่ง
เช้ือลักษณะดังกล่าว เช่น vancomycin-resistant Staphylococcus aureus, vancomycin-resistant
enterococci และ carbapenem-resistant Enterobacteriaceae เป็นต้น
5. การควบคุมการระบาดของเช้ือดื้อยา นอกจากการติดตามแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงแบบแผน
ความไวของเชื้อก่อโรคต่อสารต้านจุลชีพแล้ว บางครั้งยังอาจจะต้องท�ำการเพาะเชื้อเพิ่มเติม
เปน็ กรณพี ิเศษ คือ การทำ� surveillance culture
5.1 การเพาะเช้ือจากผู้ป่วยที่รักษาตัวอยู่ในโรงพยาบาล โดยท่ัวไป เราจะทราบว่าผู้ป่วยรายใดมี
เชื้อดื้อยา colonize อยู่ หรือมีการติดเชื้อหรือไม่ จากการท่ีแพทย์สงสัยว่าผู้ป่วยรายนั้นจะมี
การติดเช้ือ แล้วท�ำการส่งสารคัดหล่ังหรือสิ่งส่งตรวจอื่นๆ จากผู้ป่วยมาเพาะเชื้อ การ
ตรวจหาเช้ือดื้อยาจากส่ิงส่งตรวจเหล่านี้ โดยท่ัวไปจะพบผู้ป่วยท่ีมีเชื้อดื้อยาเพียงจ�ำนวนหน่ึง
เพราะผู้ป่วยอาจจะมีเพียงเช้ือ colonize อยู่โดยไม่มีอาการได้ หากจะค้นหาผู้ป่วยท้ังหมด

ค่มู อื การปฏบิ ตั งิ านแบคทเี รยี และรา

บทท่ี 9 บทบาทของหอ้ งปฏบิ ตั ิการจุลชวี วิทยาในด้านการควบคุมและป้องกนั โรคติดเชื้อในโรงพยาบาล 329

จะตอ้ งเพาะเช้ือจากผ้ปู ว่ ยทกุ ราย และเพาะเชื้อตดิ ตามไปหลาย ๆ ครงั้ เชน่ ทุก 3 หรือ 7 วัน
ซ่ึงจะพบผู้ป่วยมากกว่าวิธีแรก อย่างไรก็ตาม ยังไม่สามารถก�ำหนดได้ชัดเจนว่าการเพาะเช้ือ
จากสว่ นใดของร่างกายจะพบเช้อื ได้มากที่สดุ ส่วนใหญ่มักจะทำ� rectal swab culture และมัก
เพาะเชื้อจากหลายต�ำแหน่ง เช่น ทางเดินหายใจ ทางเดินปัสสาวะ เป็นต้น ท�ำให้มีค่าใช้จ่าย
ค่อนข้างสูง และยังเพิ่มปริมาณงานของห้องปฏิบัติการเป็นอย่างมาก อาจจะไม่เหมาะท่ีจะท�ำ
เปน็ ประจำ� แต่อาจจะพิจารณาท�ำเปน็ ครั้งคราวเม่อื มีการระบาด
5.2 การเพาะเช้ือจากส่ิงแวดล้อมและบุคลากร จะท�ำเม่ือมีข้อมูลทางระบาดวิทยาท่ีชี้ว่าอาจมี
แหล่งปนเปื้อนจากส่ิงแวดล้อม หรือมีบุคลากรเป็นต้นตอการระบาด หากไม่มีข้อมูลอ่ืน
สนับสนุน จะเป็นการยากที่จะหาความเชื่อมโยงระหว่างเชื้อที่พบในสิ่งแวดล้อมกับเช้ือท่ี
พบในผู้ป่วย
6. การสอบสวนการระบาด ในบางคร้ังอาจมีการระบาดของเชื้อบางชนิด ซ่ึงการที่จะทราบสาเหตุ
ของการระบาด ห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยาควรเก็บเช้ือชนิดเดียวกับเชื้อท่ีก�ำลังระบาดไว้เพื่อการ
ท�ำการตรวจสอบสายพันธุ์ของเชื้อ (phenotype หรือ genotype) ในภายหลัง การเพาะเชื้ออาจจะ
เพาะเชื้อจากผู้ป่วยท่ีมีอาการของการติดเช้ือ หรืออาจจะต้องเพาะเชื้อจากผู้ป่วยรายอื่น รวมท้ังจาก
ส่ิงแวดล้อมรอบตัวผู้ป่วยด้วยหากมีข้อมูลทางระบาดวิทยาที่ช้ีว่า อาจจะมีแหล่งของเช้ือใน
สิ่งแวดล้อม เมื่อพบแหลง่ ของเชอื้ การควบคุมการระบาดจะทำ� ไดด้ ้วยประสิทธภิ าพสูงขึ้น

เอกสารอ้างอิง 9บทที่
1. Anonymous. NHSN Outline for Healthcare-Associated Infections Surveillance, April 2006.
http://www.cdc.gov/nhsn/PDFS/OutlineForHAISurveillance.pdf
2. Fred C. Tenover. Rapid Detection and Identification of Bacterial Pathogens Using Novel
Molecular Technologies: Infection Control and Beyond. Clinical Infectious Diseases 2007;
44:418–423
3. Kolmos HJ. Role of the clinical microbiology laboratory in infection control--a Danish
perspective. J Hosp Infect. 2001; 48 Suppl A:S50-4.
4. Pfaller MA and Herwaldt LA. The clinical microbiology laboratory and infection control:
emerging pathogens, antimicrobial resistance, and new technology. Clin Infect Dis. 1997;
25(4):858-870.
5. Pfaller MA, Wakefield DS, Hollis R, Fredrickson M, Evans E, and Massanari RM. The clinical
microbiology laboratory as an aid in infection control: The application of molecular techniques
in epidemiologic studies of methicillin-resistant Staphylococcus aureus. Diagn Microbiol
Infect Dis. 1991; 14(3):209-217.

คู่มือการปฏิบตั งิ านแบคทเี รียและรา



บทท่ี 10
การตดิ เชือ้ แบคทีเรยี ในชุมชน:
บทบาทของหนว่ ยงานการปฏบิ ตั กิ ารด้านแบคทีเรยี

สยมพร ศริ ินาวนิ

“โรค” และ “เชื้อโรค”
ในกรณีท่ีมีการเจ็บป่วยจากโรคติดเช้ือ นอกเหนือจากการวินิจฉัยว่า ผู้ป่วยไม่สบายจาก “โรค” ใด
(เช่น sepsis, pneumonia) ยังมีความจ�ำเป็นที่จะต้องวินิจฉัยว่า “เช้ือโรค” ท่ีเป็นสาเหตุน้ัน คือเช้ืออะไร
ซง่ึ การที่จะแจงใหล้ ะเอียดเพียงใด (เชน่ serotype, species, antimicrobial susceptibility) ยอ่ มขึ้นกบั ประโยชน์
ทจ่ี ะนำ� ไปใช้

การวินิจฉัย

โดยทั่วไป การวินิจฉัย “โรค” อาศัยข้อมูลจากการซักประวัติการด�ำเนินโรคและการตรวจพบความ
ผิดปกติของร่างกายเป็นหลัก อาจมีการตรวจทางห้องปฏิบัติการเพิ่มเติมบ้าง ในการวินิจฉัย “เช้ือโรค” ที่
เป็นสาเหตุ จ�ำเป็นต้องมีข้อมูลจากการตรวจทางจุลชีววิทยาหรือการตรวจท่ีเก่ียวข้อง ข้อมูลดังกล่าวอาจ
จะเป็นข้อมูลท่ีได้มีการรวบรวมอย่างเป็นระบบจากผู้ป่วยท่ีได้รับการวินิจฉัยแล้วจ�ำนวนมาก โดยเช่ือมโยง
ข้อมูลจากตัวผู้ป่วย (ที่ส�ำคัญคือ อายุ ภาวะสุขภาพก่อนป่วย ลักษณะอาการและอาการแสดง) กับเชื้อโรคท่ี
เปน็ สาเหตุ ขอ้ มลู นม้ี คี วามสำ� คญั มากในการวนิ จิ ฉยั จนอาจจะไมต่ อ้ งใชก้ ารตรวจหาเชอื้ โรคเฉพาะตวั ผปู้ ว่ ยคน
นนั้ ทเ่ี รยี กวา่ ขอ้ มลู ทางระบาดวทิ ยาคลนิ กิ บางครง้ั เทา่ นน้ั ทจี่ ำ� เปน็ ตอ้ งใชข้ อ้ มลู ของเชอื้ โรคทไ่ี ดม้ าจากตวั ผปู้ ว่ ย
รายน้นั ๆ ซ่งึ มกั จะเปน็ ข้อมูลทางระบาดวทิ ยาคลนิ ิกไม่สามารถช้ีแนะได้ หรอื ผู้ปว่ ยอาการหนกั มากและแพทย์
ยังไม่มนั่ ใจในการวนิ จิ ฉัย

บทบาทของการตรวจแบคทีเรยี

ในการเฝ้าระวังและติดตามข้อมูลโรคติดเช้ือแบคทีเรีย การตรวจแบคทีเรียที่ได้มาตรฐานเป็นพื้นฐาน

ท่ีส�ำคัญ ข้อมูลเก่ียวกับแบคทีเรียที่เป็นสาเหตุนั้น เจ้าหน้าท่ีผู้ท�ำการตรวจวินิจฉัยตัวเช้ือ เป็นผู้ก�ำหนดความ

แม่นย�ำของการวินิจฉัยเชื้อ เป็นคนแรกที่รู้ว่าเป็นเช้ืออะไร แบบแผนความไวต่อยาต้านแบคทีเรียเป็นอย่างไร

รวมทง้ั ห้องปฏิบัติการแบคทีเรียเป็นแหล่งรวบรวมผลเพาะเชอื้ แบคทเี รีย 10บทที่