9з е .
>i>9
Тулцин ХАЙИТ
Боивоччанинг
кизи
Х,икоялар, щ ссалар, бадиалар
К,айта наш р
ТП.Ш
kutubxonaai
ТО Ш К ЕН Т - « O ZB E K ISTO N » - 2013
УУК: 821.512.133-3
КБК 84
X, 31
Х,айитов Тулк,ин,
X, 31 «Бойваччанинг к,изи» Т.: «O 'zb ekiston » нашриёт-матбаа
ижодий уйи, 2012. — 240 б.
ISBN 978-9943-01-202-8
Эзгу ишларни, яхшиликни кузлаган инсон борки, китоб ола-
мидан узи учун маънавий озук,а олади. Шу боис х,ам х,ар бир янги
китоб ёрур юз билан к,арши олинади. «Китобингиз чикдбди, таб-
риклаймиз!» — дейишади ижодкорлар бир-бирларини к,утлаб. «Зар
к,адрини заргар билади». Битта асарни яратиш учун к,анча зах,мат
чекилади ва у китоб шаклига келгунча к,анчадан-к,анча ишчи-
хизматчилар к,улидан утади. Хуллас, яна битта янги китоб кулин-
гизга тегди. Бу туплам билан Сиз илгари х,ам дийдорлашгансиз.
Бундаги х,икоя, к,исса ва бадиаларда дунёга эзгулик бахш этиш,
гулзорларини купайтириш кузда тутилади. Уларда мех,р-мух,аб-
бат, самимият ва жозиба бор.
УУК: 821.5J2.133-3
КБК 84
ISBN 978-9943-01-202-8
© «O'ZBEKISTON» НМИУ, 2008
© Т. Х.АЙИТ
© «O'ZBEKISTON» НМИУ, кдйта нашр, 2013
ХИКОЯЛАР
СИЗ ХДМ ЙИРЛАЯПСИЗМИ?
Жилвагар куёш ибо билан жилмайганча куз к,исиб, ётогига
бош куймокда. Ним кукимтир кенг осмон к,ора сочини ёйиб юбор-
ди: шамол эсиб, янги тунни кутлади, к,овун тилимига ухшаш
олтинранг ой ёнидаги чаророн юлдуз билан бирга оламга салом
берди. Ерда эса, бунга тескари уларок,, дайди шамол тинч за-
миннинг чаккасига к,аттик, тарсаки урди, FapK, мева туккан да-
рахтлар дув этиб куз ёш тукди, сувлар х,айк,ирди, яшил барглар-
нинг нозик томирлари дир-дир титради. Тор темир йул буйлаб
симларини шалдиратганча елиб келаётган к,изгиш трамвай х,ами-
ша бир жойда савлат тукиб турадиган куцщаватли уйларнинг
юрагига рулрула солиб, титратиб утди. Бешинчи кдватдаги икки
хонали тор уйда озгин, мушук куз к,из унсиз йиглар, эшикдан
кираверишда, унг к,ул томондаги кичкина хонада бир кишилик
диванда чуваккина кампир — к,изнинг онаси мангу уйкуга кет-
ган, лаблари кукариб, к,овокдари юмилган эди. К,из ярим куркув,
ярим х,аяжон ила мурдага кдраркан: «Нах,отки, улган булсалар»,
дея кунглидан утказар, бунга гох, ишониб, гох, ишонмасди.
Бехосдан телефон жиринглаб, совук, к,урк,ув к,изнинг юраги-
ни шарт чангаллаб олди. У юк,орига чопиб кутарилган кишидек
х,ансираганча, титрок, куллари билан дастакни кутарди.
— Зухрушка?.. Эшитяпсанми, бу мен — Олимжонман!
К.ИЗНИНГ к у з о л д и к ,ор он р у ла ш и б, б о ш и а й л а н и б , д е в о р г а с у я -
ниб к,олди. Яхшиямки, девор бор, булмаса... уни ким суяб к,олар-
ди? Яккаю ёлгиз суяичиь'идан айрилди. Х,еч булмаганда, туйини
куриб кетганларида х,ам бошкд ran эди.
— Зухрушка! — вириллади гушак. Зух,ро тулранди. К,анак,а
йигит бу узи? Нима булди, дея кунгил сураш урнига... У уз йи-
гитидан чинакамига биж инди. « — Йук,, боролмайман, боролмай-
ман!»
Институтни битирганларига беш ой булди. Иккаласи х,ам ша-
хдр драма театрида ишлайди. Х,озир улар театрнинг «Кетма,
йигит» спектаклида дублёрлик к,илишмокда. Ёшлар театрида иш
бошлаган дугонаси Санобар «Сой к,ушиги» спектаклида бош ролни
- 4-
уйнамокда. У-чи? У кдчон бош ролни уйнайди? «Кетма, йигит»-
да бош ролни ижро этаётган дугонаси Салима Раззок, к,изи бир
марта касалман, дея бах,она к,илса буларди. Бу ran унинг хаёли-
га х,ам келмайди. Олим эса бир гал уйнади. Ашур дусти унга йул
берди. Йигитлар мард булади, деганлари рост экан. Шури к,ур-
син аёлларнинг, ran ташишдан боищасини билишмайди.
— Зухрушка?!
К,из сергак тортди. Нималарни уйлаяпман, бу ёкда онам...
Мен девона, мен бебурд нималарни хаёл к,илаяпман? Менга деса,
бошида к,олмайдими уша спектакли!
Бугун у Олим билан Чирчикда айланишга бормокди эди. Дарё
буйи, соя-салкдга жойлар мазза, жоннинг рох,ати. Унинг куз ол-
дини к,ора булутлар тусди. «Боролмайман, боролмайман!».
— Зухрушка узинг ваъда берган эдинг-ку. Кунглимни к,ол-
дирмок,чимисан ?
К,изнинг юраги изтироб к,озишда осилиб к,олди. «Боролмай
ман!»
— Асалчик, жиннилик к,илма! Давай, булак,ол!
Иссик,, аччик, куз ёшлар к,изнинг титраб турган лабларини
куйдирди.
Телефон яна дод солди. Зух,ронинг жони х,ик,илдорига келди.
« — К,анак,а одам узи бу?» У дастакни шарт кутарди-да, Олимни
уришиб ташлаш учун окиз жуфтлади.
— Она к,изим? — директорнинг мулойим овози эшитилди. —
Тез етиб келмайсизми? Салима Раззок, к,изи бугун Сизни сах,на-
га чик,син, деяпти. Биз х,ам унинг бу фикрини к,уллаб турибмиз.
У бех,олгина жавоб берди:
— Хуп, х,озир, х,озир бораман.
Театр эшиги олдида Олимга тук,наш келди:
— Келдингми, Зухрушка? Нега юзинг ок,ариб кетибди? Тинч-
ликми?
У сир бой беришни истамади. Узун буйли, кенг пешонасида
тарик,ча к,ора холи бор, истараси иссик, киши — директор улар-
га кдраб келаётганди.
— Келдингми, она к,изим, мазанг йук,ми, рангинг ок,ариб ке
тибди? Х,а, айтмок,чи, Салима Раззок, к,изини шахсан узим кундир-
дим. Сиз каби ажойиб ёшларга х,ам )фин беришимиз керак. Бу
Сиз учун катта имоният. Яхшилаб тайёрланинг, она к,изим! Ях-
шилаб!
- 5-
З р ф о директорнинг баландпарвоз сузларини совук, тингла-
ди. Унда на х,аяжон, на к,урк,ув бор эди. Нега бундай? Буни узи
х,ам тушунмади. Лекин хаёли онасида эди. «К атта сах,нага чик,-
кднингни бир курсам, армоним к,олмасди», дер эди доим, афсус!
Кенг зал томошабинларга тула. Сах,нага чикданимда, х,аяжон
босиб крлмасайди, дея ташвишланди. Ташвишланмай буладими?
М инглаб кузлар, уткир нигохдар сенга к,араб турганда, томир-
ларингда х,аяжон тулк,инлари жавлон уради. Боз устига, у аза-
дор, FaMra ботган. Ш ундай ах,волда у з ролини эплармикин?! Л е
кин сах,нага чик,иб, узига к,аратилган нигохдар га бок,аркан, уни
на х,аяжон босди, на бошк,а. К,алби тошга айланди. Нимага х,аяжон-
ланади. Онаси йук,-ку! У уз ролини хотиржам, самимий, худди
х,аётдагидек иж ро эта бошлади. Спектаклдаги бош к,ах,рамон —
Садбарг эмас, гуё б у вок,еаларни уз бошидан кечираётгандек
эди: институтни битирган Садбарг к,ишлок,к,а к,айтади. Онаси
бетоб. Она деб турмушга чик,май к,ари к,изга айланади. Севган
йигити — Ботир полвон боища к,изга уйланиб кетади.
К енг залда фак,ат томош абинларнинг нафас олиш лари эши-
тилади. Нигохдар Зух,рога к,аратилган. К,из эса кенг, лож увард
сах,нада эмас, гуё уз уйида, уз юмуши ва дарди билан овора эди.
Директорнинг юрагидаги ёник, х,аяжон юзига уриб, кузлари
тонг юлдузидай бокира ёнди.
— Ана талант, ана истеъдод!
Пакана буй, тепакал реж иссёр х,ам х,аяжон ила пичирлади:
— Билмай юрган эканмиз, Ботир Аъзамович, индамай юрса-
да, дарди ичида экан.
Зал сув куйгандек ж им-жит. Садбаргнинг онаси х,аёт билан
видолашмокда.
— К.ИЗИМ, айланай сендан, мани деб турмушга чик,олмадинг.
А м м о х,али ёшсан. Васиятим шуки, хохдаганингга турмушга чик,.
Л екин к,улогингда булсин: лабзингни х,еч к,ачон х,аром к,илма.
— Онажон!
— Ю зингни тут, болам, сунгги бор бир упай.
— Онажон! Ж оним онажоним! Мени ташлаб кетманг!
«З а л»н и н г кузидан ёш ок,ади.
Директор терисига сигмайди.
— Янги кашфиёт! Офарин, Зухрушка, офарин!
— Онажон! — Зух,ро сочини ю ли б фарёд к,илади.
Директор урнидан туриб кетди.
- 6-
— Йук,, буни х,еч ким уйнолмайди. Зухрушка, байрок, сенда
кетди. Браво, браво!
«З ал» уввос тортиб йиглади.
Як,индагина онасидан айрилган реж иссёрнинг к,ийик, кузла-
рида ёш куринди.
Директор ажабланди:
— Сиз х,ам йиглаяпсизми?
— Х,а, Ботир Азимович, йиглаяпман, — дейди реж иссёр сод-
дадиллик билан. — Йиглаяпман. Бу кдзингиз бало чикди. Буни
к,аранг-а, бутун «з а л » йирлаяпти!
Парда ёпилди.
«З а л » кузда ёши билан к,арсак чалди.
***
Дайди шамол девор, эшик, деразаларга тарсаки уради, яшил
баргларни ю либ отади. Олимнинг упкаланган овози эшитилди:
— Нега к,очиб кетдинг, тентаквой? Оча к,ол эшикни!
— Кетинг, О лим ака! Кетинг! Бу кеч мени безовта к,илманг!
— Тушунмаяпман, Зухрушка, бунак,а одатинг йук, эди. М ени
алдаяпсан!
— Кетинг, О лим ака! Кетинг!
— Нима? Битта яримтаси?!..
Зух,ро бугрик,иб бак,иради:
— Кетинг деяпман, Олим ака!
Олим тутакди.
— Очмасанг, очма! Бак,иришини! Майли, кетдим. Битта-ярим-
таси юрагингдан ури б к,олган булса, тугрисини айт-да! Кетсам-
кетдим! Мана!
Тап-тап оёк, товуш и к,изнинг асаб томирларига болта уради.
Совук, хона. Бир тирик жон, бир ёнда мурда. «О ли м ака, онам-
дан айрилганман, туш ун сангиз-чи!» Ок, шох,и парда х,ам, гулдор
гилам х,ам к,из билан бирга сим -сим эзилиб йиглайди. Кулокдар
остида аччик, таъна асабга алам thfhhh санчади. «Б итта-ярим -
таси, битта-яримтаси!»
Бах,айбат трамвай к,ушк,аватли уйнинг юрагига вах,има солиб
утиб кетади.
- 7-
ФАРИПГГА ЭМАСМАН
Шеригимнинг номини эшитиб, хотинимнинг кузларидаги бе-
рубор тонг урнини тун эгаллади.
— Келиб-келиб, уша Гажур билан шиферга боряпсизми?
Ишингиз битса, берди худо, битмаса...
М ен унинг гапини хдзилга бурдим:
— Битмаса, урди хотин!
— Сизга нукул хдзил булса! — у к,улидаги кук челакни кута-
риб, сигир c o f h iii учун орилхона томон кетди.
Бироздан сунг кучадан Гажур аканинг хирилдок, овози эшитил-
ди:
— Бу кдйси бедавонинг иши? Х,ай-^ай, бу нимаси-а?!
Нима ran? Биров билан яна тортишиб к,олдими?! Танщари
чикдим. Гажур ака чик,инди ёнида турар, к,улида чанг босган
кдлин китоб. У мени куриб, баттар тутокди:
— К,аранг-а, уйингизнинг олдида, нак, бурнингизнинг остида
шундай ажойиб асар... х,алигидак,а... хароб буп ётса-я! К,аёк,к,а
к,араяпсизлар узи?!
— Битта-яримта бефаросатнинг иши булса керак-да! — де-
дим «мендан ва болаларимдан к)фмасин» деган уйда. Бундай
пайтларда унга ran укдириш бефойда. Пулини олинг, кийимини
кийинг, энг яхши курган отига мининг, гиринг демайди, аммо
унинг куз олдида китобга тегманг ёки китобингизни улок,тира
курманг, нак, балога к,оласиз. Келиб-келиб, уйимнинг олдидаги
ЧИК.ИНДИ ичидан китоб чик,иб турса-я! Энди ёрлик,-ёрлик, гап-
ларга чидаймиз. Илож к,анча. У кир китобнинг варакдарини си-
лар экан, лаби-лабига тегмай жавради:
— Бизникилар кдчон одам булишади. Эсиз китоб-а! Сатк,аи
китоб кет. Уларга машина, дача, дуллар булса, бас; ейишса, ичиш-
са, кайфу сафо кдлишса, мак,танишса, сассик,-сассик, кекириш-
са булди!
— Асабингизни бузманг, ака! — дедим уни юпатмок,чи булиб.
— Одам деганда акд бор-ку! — баттар тутакди у. — Калла
нега берилган? Елкада кутариб юриш учунми ёки... шунак,а расво
ишлар К.ИЛИШ учунми?! Бу бедаволарга кдчон акд киради узи?!
- 8-
Гап-сузимизни хотин эшитмасин деб яна уни юпатишга hof-
ландим:
— Бедаволарга ran укдириб буладими, ака! К,уйинг, бехудага
юрагингизни к,ийнаманг!
— Сиз бунакд деманг! Х,ечам бунакд деманг! — кулини пахса
кдлди у. — Уларга бепарво булсангиз, х,амма ёкди расво кдлишади.
Бу гапдан энсам к,отиб, индамай к,уя к,олдим: узи жавраб-
жавраб тинчийди. Кун х,ам к,изий бошлади. Марказга салк,инда
етиб олиш керак, иккинчи томони, гап-сузни купайтирмасдан бу
ердан тезрок, даф булган маъкул.
Гажур ака жавраганча ортимдан йулга тушди. Жавраса жав-
райверсин: тил, ofh3 уники, чарчаса, узига к,ийин. Битта китобни
деб, асабни шунчалик бузиш шартми?! Китоб «жинниси»... к,изик,
одамлар бор-а!
Унинг китобга учлигини бутун к,ишлок, билади. Уйида х,ам
аллак,анча китоби бор. Асар муадлифларини, к,ах,рамонларини,
х,атто кичик-кичик вок,еаларни х,ам кечаги тушидай тез эслайди.
Бало одам. Кушнимиз Исмат фермернинг ибораси билан айта-
диган булсак, «калласи нак, компьютернинг узи». Билмаган нар-
саси, к,илмаган иши йук,. Даласида х,ам кутубхона ташкил к,ил-
ган. Турт йил олдин к,ирк, гектар ер олиб, фермерликни ташкил
этиб, 37 одамни иш билан таъминлади. K,h3hfh шундаки, гажур-
лигига бориб, уларни х,ам китоб ук,ишга ургатди. К,ишлокда: «К и
тоб ук,имайдиган одамни Гаж}ф ака ишга олмайди,» деган гап-
лар х,ам тарк,алган эди. Буни эшитган айрим хднгоматалаблар-
нинг уни мазах к,илишганини х,ам эшитганим бор. Лекин унга
тан берганман. Шийпонига бориб, кутубхонасини курдим. Нак,
вазирнинг хонаси дейсиз: бирор гард йук,, поллар ойнадай ярак,-
лайди, купдан-куп жавонларга китоблар дид билан к,аторлашти-
риб терилган. Атлас кийган к,изча китобларнинг чангини тоза-
лаш билан машгул.
«Ишлар яхшими?» — сурадим ундан. «Яхш и!» — дея ийма-
ниб жавоб к,илди у. «Ойлик етарлими?!» «Етарли, ака!» — унинг
мамнун ох,ангидан англадимки, маоши, иши уни к,оник,тиради.
Х,озир сарик, чак,ага ишлайдиган ах,мок, йук,. Одамларнинг куз-
боши пишиб, х,ак,-х,укукдарини талаб к,иладиган булиб к,олишди.
Замона-да, замона! ,
Яна шуни биламанки, Гажур ака кул остидагиларни китоб
ук,ийсанми йук,ми деб сира к,ийнамайди. Бу ерда мух,итнинг узи
- 9-
шунакд: китобни севмайдиган киши келиб к,олса, орадан куп
утмай китобхонга айланади. Бу хдм яхши х,олат: китоб билан
ошно булгандан ёмон одам чик,майди. Балки шуни билгани учун
у одамларни китобга ошно этишга хдракат к,илади. Яна ким бил-
син! Унинг кунгил сири ёлриз худога-ю, узига аён!
Яна битта яхши одати бор: тонг сахдрда дала бошига келиб,
ишга келаётганларни бир-бир назардан утказади ва улардан
кдйси бири хафа куринса, чак,ириб олиб, х,ол-ах,вол сурайди.
Агар уйида нотинчлик булса, жавоб бериб юборади. Касал булса,
кечкурун ах,волидан хабар олади, баъзан озик,-овкдтини хдм ет-
казиб беради. Бирор нарсага мух,тожлигини сезса, кулидан кел-
ган ёрдамини аямайди. Туй к,илишса, ёгини ё гуручини кутара-
ди. Улим-нетим булиб к,олса, дарх,ол етиб бориб, азадорларга
суянчик, булади. Бас, шундай экан, бу одамнинг дала ишлари
кдй даражада дея сурарсиз: турт йилдирки, белгиланган режа-
лар ортири билан... бу уринда гапни купиртираётганимиз йук,,
йулингиз тушса, узингиз келиб куринг, ижобий хислатларнинг
гувох,и буласиз: кдтъий тартибга урганган ишчилар х,ар бир ишни
меъёрига етказиб бажаришади. Кдйси далага к,анча укит, к,анча
сув керак? Х,аммаси олдиндан белгилаб, х,исоб-китоб к,илинган...
Гажур аканинг узи хдм к,араб турмайди, иш кийимларини кий-
иб, тандирдай к,изиб турган далада кетмон чопади, эгатларга сув
тарайди, керак булса, тракторни хдм узи бошкдриб кетаверади.
К,урилиш базаси ёнига етиб келганимизда, у х,алигача шаш-
тидан тушмаган, х,амон чик,инди ичидан топиб олган китоб х,ак,ида
жавраб келарди:
— Китобни олибсан, ук,ибсан, номард, чик,индига ташлага-
нинг нимаси?! Хдй, худодан к,урк,маган ношукур-а!
Унга кдраб ичим ачийди. Ундан кура, шиферни уйласа булмай-
дими?! Иккимиз хдм бахррда пойдевор ташлаб, уй к,уришни бош-
лаб юборган эдик, девор кутарилди, тахталар к,ок,илди, шиферга
келганда эса узимиз «к,ок,илдик». Икки ойдан буён базага кдт-
наймиз, ана келади, мана келади билан шифердан дарак йук,,
куз «йуталиб» к,олди, х,адемай к,ор-к,ировли кунлар х,ам бошла-
ниб к,олса, додимизни кимга айтамиз?!
К,ора ойнали уйчадан шоп муйловли, рундалак к,оровул чикди.
— Шифер келмади, бирров телпон к,ип к,уйсайла буларкан!
Овора бупсизлар-да яна!
— Уф! — дедим мен. — Кдчон келади? Келадими узи?!
- 10 -
— Ке-ла-ди, албатта, келади, хотиржам булинг! — Мени
ишонтиришга уринди крровул. — Пакдт документлар турри
булмаётган экан. Баччагар... нафси катталар х,ам бор-да. Атайин
туранок, булишади!
Гажур ака бошини чайкдди:
— Ов, крровул ака, бошлирингиз кднакд латта одам?! Рас
эплолмас экан, бизга айтмайдими?! Бизни шерик к,ип борсин
шипер заводига! Директори китоп-питоп ук,ир ахир! Тилини то-
пармиз риа бедавонинг!
Мен индамадим.
Гажур ака яна жавради:
— Далада иш кдйнайди, бошдан ошиб ётибди, булмаса, узим
Тошкан тушиб, шарт бир вагонини келтирар эдим.
Иккаламиз бозорга кирдик. Х,арк,алай, марказга тушдик, бо-
лалар кулга кдрайди, майда-чуйда олиш керак.
Кимдир мени чак,ирди:
— Садир?
Ортимга кдрадим: бошида ох,ори тукилмаган янги дуппи кий-
ган, жигарранг костюм-шимли, озрин киши мен томон х,аллос-
лаб келаётган эди.
— Танимадингиз шекилли?! — деди у кела солиб мен билан
кушкуллаб куришаркан. — Карим акаман, касалхонада бирга
ётган эдик.
Эсимга тушди: бурнори йили юракнинг мазаси к,очиб, ка-
салхонага тушганимда, танишган эдим. Ж уда хасис одам. Ик-
кита китобини мендан к,изранган эди. К,ушни палатада унинг
узи ёлриз ётар, купинча ётиб олиб китоб ук,ирди. Мен ундан
иккита китоб сураб олдим. Китоблар бир-икки кун столим тор-
тмасида ётди. Фурсатини топиб ук,ийман деган эдим, учинчи
куни матох,ини к,истади. К,изранчик, экан, дея ундан хафа булдим
ва уша зах,оти китобларини к,айтариб бердим. Уч-турт кундан
кейин у касалхонадан чик,иб кетди. Ушандан буён мен уни
курмаган эдим.
— Йур-э, нималар деяпсиз? Танидим, Карим ака! — дедим
узимни окдаган булиб. — Яхшимисиз?
Карим ака мен билан сурашаркан, Гажур аканинг кулидаги
китобга кузи тушиб, афти буришди:
— Китобни расво к,ипсиз-ку, биродар!
Кулгим кдстади. Карим ака хдм Гажур акага }Ьсшаб китоб
-и -
«жинниси»га ухшайди. Х,озир роса к,изик, гаплар булса кераг-ов,
деган хаёлга бордим.
Гажур ака китобни силади:
— Буни мусорнинг ичидан топдик, биродар!
Карим аканинг кузлари уйнаб кетди:
— Кдйси бемазанинг иши б у ? !
Мийиримда кулдим. «Ухшатмаса, учратмайди». Буларнинг гап-
лари хдм бир хил: биттаси «бедаво» дейди, иккинчиси «бемаза».
Топганини кдранг!
Карим ака китобга кул узатди:
— Кимнинг китоби экан?
Гажур ака худди ёш боладек к,израниб, китобни ёнига яширди:
— «Уч мушкетёр» экан.
— Сиз уни нима к,иласиз? Бир ук,иб ташлаб юборасиз. Бунга
мук,ова к,илиш керак. Йук,олган варакдарини компьютерда те-
риб тиклаш керак.
Гажур ака хдм сузини бериб куядиганлардан эмас.
— Бе, нима деяпсиз, — деди у паст тушмай. — Х,озир уйга
борган зах,оти бунга мук,ова к,иламан. Ук,иб чикдач, даладаги
кутубхонамга к,уяман.
— Далада ишлайдиган одам х,ам китоб ук,ийдими? Чарчаб
келиб ухлаб к,олишади-ку!
— Бизникилар унак,а эмас! — бошини сарак-сарак кдлди Га
жур ака. — Шунакд китобларни ук,ишганки... ишонмасангиз, бир
кун даламга утинг!
Карим ака Гажур аканинг култигидан олди:
— Китобларингиз купми?
— Жуда куп.
— Бариси эски булса керак-да?! Далада ишловчилар кулла-
рининг кирлари билан... а., ушлаб, расво к,илишмайдими?!
Гажур ака х;их,илаб кулди:
— Балки уларни эшакка тескари минишади, деб уйларсиз?!
Мени роса кулгим к,истади. Гажур аканинг хохолаб кулиши-
ни биринчи марта куришим, ажиб кулар экан, гапи х,ам жуда
илмокди. Китоб ук,иган-да. Уста одам.
Карим ака дув к,изарди:
— К,уйсангиз-чи?! Жинниманми шундай деб уйлайман. С^фа-
дим-к,уйдим-да!
Биз хайр-хушлашиб кетмок,чи эдик, Карим ака уйга борамиз,
- 12 -
деб ёпишиб олди. Бундай одамларни тушунса булади: дилига як,ин
киши топилди дегунча узларини к,уярга жой тополмай крладилар.
Баъзан бир бах,она-ю сабаб билан уларнинг куплари х,атто ака-
ука тутиниб кетишади. Мен «нима кдлдик?» деган савол назари
билан Гажур акага кдрадим. У жилмайди. Демак, рози. Бошкд
жойга деса, улигини сургаб бориб булмасди... Гурунг-гурунг би
лан Карим аканинг уйига бордик. Топган-тутганини олдимизга
куйди, ош К.ИЛДИ. Еб-ичдик. Лекин Гажур акамизнинг кузи аланг-
жаланг булиб турди, уни таом эмас, купрок, Карим аканинг китоб-
лари к,изик,тираётган эди. Них,оят, у тараддудланиб суради:
— Сизда том-помлар борми?
— Бор.
— К,анак,алари бор?
— Навоий, Анатоль Франс, Самеюл Смайле, Ойбек, Ж ек
Лондон, Теодор Драйзер. Шулар! А, Сизда х,ам том-помлар
борми?
Яна кулгим к,истади. Буларнинг гапларини четдан кузатган
кишининг энсаси к,отади. Х,атто иккисининг х,ам «томи кетган»
деб уйлаши мумкин.
— Бор... бизда том-помларнинг зури бор! — деди Гажур ака
димогини кутариб.
Карим ака унга як,инрок, сурилди:
— К,анак;алари бор?
— Менда сизда йукдари х,ам бор. Масалан, менда Ричард Стил,
Франсуа Рабле, Ж озеф Киплинг, Дени Дидро, Абул Фаражлар
бор.
Карим аканинг кузлари пирпиради:
— Зур-у!
Гажур ака гавдасини кутарди. Унинг MaFpyp к,арашларида
«сиздан зур эканманми?» деган маънони ук,иш мумкин эди.
Карим ака:
— Менга Анатоль Франсни сотмайсизми? — деб суради.
Гажур аканинг ингичка кршлари чаённинг думидек хунук
кдйрилди:
— Мен х,еч кдчон китоб сотмайман!
— Хуп денг! — дея ялинди Карим ака.
Мен тараддудланиб гапга к,5тпилдим:
— Карим ака, агар шифер топиб берсангиз рози буладилар!
Гажур ака мени силтаб ташлади:
- 13 -
— Шифер топиб берсалар х,ам сотмайман!
— Менда шифер бор! — деди Карим ака кувониб.
Мен Гажур акага кдрадим:
— Хуп десангиз-чи?
— Йук,, хуп демайман! — крвогини уйди у.
Хотинимнинг: «Зап одам билан боряпсиз, битиб турган ишингиз
хдм тескари кетади», деган гапи эсимга тушиб, баттар ж ш и-
бийрон булдим. Гох,ида хотиннинг гапига хдм кулок, солиш ке
рак. Бу хднгомани эшитса, умр буйи жавраб утади. Ё худо, узинг
мадакор бул!
— Ака, хуп десангиз-чи?! Иш битиб турганда, оёк, тирашин-
гиз нимаси? Кднакд одамсиз узи?! — дедим кдкдиаб-кдлтираб.
У менга совук, кдради:
— Хдркдлай, фаришта эмасман!
Кунглим лангиллаб ёнди. Бу кднакд одам узи? Хрзиргина
уламан саттор, шифер керак, деб турганди. Энди бу нимаси?
Унинг жавобини эшитиб, Карим аканинг афти куйиб кетди.
Анатол Франсни кулга киритмагунча тинчимаслиги аникда ухшаб
турарди. У бизни кутубхонасига олиб кираркан:
— Мана, куринг, хохдаганингизга алмаштираман! — деб жов-
диради.
Гажур ака кенг кутубхонага, жавондаги китобларга бир-бир
куз югуртириб чикди.
— Яхши-и!.. Жуда зур! Их,м.. кутубхонамиз деярли ухшаш
экан! — деди жиддий х,олатда. — Х,аммасини ук,иб чик,к,анми-
сиз? — суради кейин.
— Ук,иб чик,к,анман! Мен буларнинг хдммасидан дарсда фой-
даланаман!
Уларга к,араб турарканман, куз олдимда хотинимнинг буриш-
ган к,иёфаси гавдаланиб, к,улокдарим остида унинг: «Яна курук,
келдингизми?» дея шангил^аган товуши эшитилиб, юрагим к,иси-
лаёзди. Ишк,илиб, ишимни унглагин, деб худога нола к,илдим.
Ш у орада Гажур, акага вак,т кеч булаётганини эслатдим.
Карим ака тараддуманди:
— X }h n , н и м а К.ИЛДИК?
— Нимани нима к,илдик?! — деди Гажур ака бепарво ох,ангда.
«Э худо, — дедим ичимда, — шу гажур, гапга кунмас бандангга
инсоф бер!»
Карим ака унинг култигидан олди:
- 14 -
— Анатоль Франсни-да!
Гажур ака:
— Айтдим-ку! — деди яна уша бепарво ох,ангда.
— Бирон йули бордир! — дея гапга к,ушилдим.
— Улимдан боища х,амма нарсанинг йули бор! — деди Ка
рим ака бироз х,овлик,иброк,.
Гажур ака елка к,исди. Бу унинг «мен билмадим» деганими
ёки «булмайди» дея ишора к,илганими?! Х,арк,алай, бу ишораси-
нинг маъносини англолмадим.
Карим ака Гажур акага юзланди:
— Бупти, мен шиферни сизларга сотаман, сиз эса Анатол
Франсни вак,тинча бериб турасиз!
— Энг яхши таклиф! — дедим мен Гажур ака айниб к,олма-
син деган хавотирда.
— Сизда кднча шифер бор? — суради у.
— Нимайди? — Карим аканинг дикдати ошди.
— Шиферингиз шеригимга х,ам етса, розиман!
— К,анча шифер керак сизларга?
— Саксон бештадан! — дея шарт жавоб кдлдим мен.
Карим ака яйраб кулди:
— Иккалаларингга бемалол етади, ортиб х,ам к,олади: менда
икки юзта шифер бор!
Хайрият! Худога шукур! Мен енгил нафас олдим.
Гажур ака менга юзланди:
— Сиз юзта оласизми?
— Берсалар, оламан! — дедим х;овлик,иб.
— Мен х,ам юзтасини оламан! — деди Гажур ака жилмайиб
ва Карим акага к,ул ташлади. — Розимисиз?
— Розиман!
— Эртага машина билан келиб, олиб кетамиз!
Кучага чикдик. М ен Гажур акага касалхонадаги вок,еани га-
пириб бердим ва Карим акани ута хасис одам экан, деб уйлага-
нимни яширмадим.
Гажур ака кулди:
— Китобсеварлар ёмон одамлар эмас! Уларни тушуна билиш ке
рак фак,ат! Тушуна билиш учун уларга йулдош булиб куриш керак!
Бу мен учун янги ran эди. Энди хотиним Биринг деса, оь'зига
боплаб ураман. Шунча илм олиб, ук,иб-урганиб, шу гапнинг ёдга
келмаганига х,айронман! Хом сут эмган банда!
- 15 -
ЯРАДОР К.УШИК,
Туманди совук, кун. Шох,иста токдтсизланиб у ёкдан-бу ёкда
юради, оппок,, нозик кулларини бир-бирига тез-тез ишкдлайди.
Кутишдан ёмони йук,. Зорикданингда тескариси булади. Бир соат-
дан буён турибди, на автобусдан дарак бор, на таксидан. Битта-
си кела к,олсайди, илинарди-кетарди. Совукда кдлтираб туриш
зарил кептими. Бекатнинг бурчагида, шамолдан панада турган
икки ярим - уч ёшлардаги к,изча к,ош-кузига к,оп-к,ора сурма
тортган аёлнинг к,изриш юбкасидан тортк,илайди:
— Аттобуз... аттобуз. К,ачон телади? К,ачон Тошкан боямиз?
Онаси к,ош-к,овогини уяди.
— Куп рингшийверма, отангга ухшаб. Келиб крлади, уша зор-
манда.
Шох,истанинг энсаси к,отди. Туьри жавоб берса, асакаси ке-
тадими?! Х,ар х,олда угай булмаса керак.
К,изча бурнини ушлайди:
— Ойи, бзшнийимми аччири телди.
А ёл унга х,аворанг, кичкина даструмол узатади.
— К,ок,иб ташла бурнингни. Кейин артиб ол. Ма.
Аёлнинг курс муомаласи Шох,истанинг энсасини к,отирди. «Узи
артиб к,уйса, бирор жойи камайиб кдладими?! Ш у ширинтой кдзча
меники булганда, бошимда кутариб юрардим». Бошк,а бир елвизак
уй юрагини к,акд1атади. «Шошмай тур, эртага узинг хам фарзанд
кур, к,андай муомала кдлишингни ушанда курамиз». У юрагидаги
таънани шартта юлиб ташлайди. «Йук,, йук,, мен бемехр она булмай-
ман, фарзандларимни азиз тутаман». Ш у хаёл к,уршовида беихтиёр
энтикди. Бир ой бурун уни уйга чак^ршнди. Онаси узокдан ran
бошлаб, кдз боланинг шаъни, ор-номуси, барвак,т уй-жойли були-
пш х,акдд,а гапирди. Шох,иста ran нима туфисида бораётганини
сезиб суюнди, х,ам к,урк,увга тушди. Опаси ичкари кириб, жонига
оро кирди: «Йигит-пигити йук., ойи, дангалини айтаверинг, тегса,
Анвардек йигитга тегади-да. Хуп, де, Шох,и, мен курганман уни.
Зур йигит. Куёв булишга арзийди бизга. Узинг х,ам курсанг, орзинг
очилиб к,олади. Отамнинг дустларини урли. Буниям унутма».
- 16 -
Онаси кузига ёш олди:
— Кузим очикдигида йулингни топиб ол, дейман, к,изим.
Опаси унинг елкасидан кучди:
— Бунак,а бахт бир келади, жон синглим, кейин пушаймон
булиб юрма.
— Бошим к,отиб К.ОЛДИ, опа! — шивирлади Шох,иста « к,андай
буларкин?» деган охднгда. — Опаси ёк,имли кулди:
— К,айтага шуниси ширин булади, Шох,и.
Пайшанба куни совчилар келишиб, икки уртада нон синди-
рилиб, кудалар бир-бирларини табриклашди. «Тун кийди» х,ам
жуда маромида утди.
Шох,иста бошк,а оламга — сирли дунёга кучгандек эди. Икки-
уч кунгача галати булиб юрди. «Ажойиб дунё, — деди узига-узи.
— К,из бола йигитга кушиб куйилади. Ралати-я!». Уз уйидан узи
уялди. Х,атто кечкурун беш яшар укасининг бетига кдрашга уялди.
Эртаси эса тонг сах,арлаб институтга жунаб кетди. Ушандан
буён уйдагиларга к,орасини курсатгани йук,. Кеча «тез етиб кел»,
деб KyHFHpoK, к,илишди. Борса буларкан. Тентак к,из, нега бор-
мади. Ота-онам хавотир олади, деб уйламади х,ам. Нима, тур-
мушга узатилган бир уми?! Шунга шунча FaBFOMH? Шох,иста
аёлга к,аради. «Соатингиз неччи булди, опа? — А ёл унга бош-
дан-оёк, разм солди-да, сунг соатига кдраб: «Ун бир!» — дея
жавоб К.ИЛДИ бутик, овозда. Шох,истанинг кунгли орриди. «Ул,
к,урс булмай, сал ширин ох,ангда жавоб берсанг, окзингдаги тилло
тишларинг тукилиб кетармиди?! Эрининг пешонаси шур экан...
Бунак,аларда эр борми?!» У яна Анвар х,ак,ида уйлай бошлади.
Анвар акасига х,еч к,ачон к,урс гапирмайди. Х,еч к,ачон... Х,озир
к,аердайкин у киши?! Фотихд к,илингандан буён номига булса
бир келиб-кетмадилар. Ё у кишиниям оталари зурлаб... Й у -F,
нималар деяпти. Бундан худо асрасин. Лекин бир келиб кетса-
лар буларди. Уртори Салиманинг йигити х,ар х,афтада келади.
«Сеники кдчон келади, бир х,усни жамолларини куриб к,уяй-
лик», — дея жонига тегади х,ар сафар. Уят булди, уят. Х,али уйга
борсин. Онаси ва опасига нима дейишни узи билади.
Машина овози эшитилди. А ёл боласини етаклаб, катта йулга
чикди-да, шошиб к,ул кутарди. Оппок, жигули ундан турт-беш
метр нари утиб тухтади.
— К,аёк,к,а борасиз , опажон? — суради силлик, юзли х,айдов-
чи йигит. S 6 . Оь о Э
2 — Б ойв а ч ч ани нг к,изи. - 17 -
— Тошкентга... Тошкентга борамиз! — хднсираб жавоб к,илди
аёл. Йигитга ухшаш к,из оркд ойнадан бошини чикдриб:
—Вой-бу, болача совук, к,отибди-ку. Кела к,олинг-ла! — деди
она-болага жонсарак бок,иб. Шох,иста ён-атрофга олазарак бок,-
ди. Бир узи К.ОЛЯПТИ. Битта-яримта ёмон одамлар келиб к,олсаг
кдйси деворга бошини уради?! Бир кддам олдинга босди-ю, дар-
х,ол тухтади. «Етти ёт бегоналарга кушилиб кетавераманми, ким
билади кднакд кишилар». Машина эшиклари шарак,-шарак, ёпил-
ди. Шох,истанинг аъзойи бадани титради. «Бирга кетса булар-
ди!». Машина икки метр юриб тухтади. Хдлиги к,из кабина эши-
гини очди:
— Х,ой, синглим, сиз хдм Тошкант борасизми?
— Хд, Тошкант бораман, Тошкент! — Унинг кдлби суюнди.
Яхши к,изга ухшайди.
— Келинг, булмаса!
Шох,иста олдинги буш уриндик,кд ох,иста чукди. Кабина ис-
сикдина эди. Х,узур к,илди. «Яхши одамлар хдм куп дунёда».
Машина секин урнидан к,узгалди. Шох,иста йигитга бир-икки
кдрамок,чи булди-ю, аммо орк,ада утирганлардан уялди. «М а-
шинаси борларга мазза, — хаёлга берилди узича. — Кдни энди,
Анвар акаси хдм хдр куни машинада келиб-кетиб юрса, Сали-
манинг жагидан к,утуларди. Узи машинаси бор йигитга турмуш
га чикдани маъкул эди. Сал шошкдлоклик к,илмадимикин?!..»
К,изча тилга кирди:
— Тошканга тетдикми, ая?
— Хд, мана жунадик, — яна к,урслик к,илди аёл. — Бунча
суриштириб холдинг. Тавба.
Х,айдовчига ухшаш к,из уни узига к,аратди.
— Тошкентни яхши курасанми?
— Яхши куяман. Майожнийси куп.
Х,аммалари кулишди. К,изчанинг онаси х,ам мийирида куларкан:
— Мах,мадоналиги отасининг узи-я. Буларни гапга куйсин, —
деди уша дагал, к,урс ох,ангда.
Шох,иста яна беихтиёр риж инди. «Болани х,ам шунча хор к,ила-
дими, айримлар тирнок,к,а зор-у». Х,айдовчи йигит магнитофон-
га кассета куйиш учун Шох,иста томонга эгилди. Хушбуй х,ид
диморига гуп урилиб, кунгли ёришди ва энтикканча йигитга кдра-
ди: киприклари узун, бурнининг унг ёнида кичкина к,ора холи
бор эди.
- 18 -
— Сизларга зур кушик, куйиб берай, — деди у ва магнито
фон тугмасини босди.
К,айси бир одамнинг бахтига ёрсан,
Очилдими, сенга толе дарчаси?!
Кушик, ширали, айни вак,тда рамгин эди. Аник, ва дона-дона
талаффуз этилаётган х,ар бир суз кдлбнинг нозик торларини
ох,иста-ох,иста чертиб угар эди. «К,айси бир одамнинг бахтига
ёр сан ?!»— ох,иста такрорлади к,из ичида. Анвар... К,изнинг яра
юраги орзикди. — У кднакд йигит? Хдйдовчига, шу дилбар йи
гитга ухшармикин? Унингдек чиройли, шундай буй-бастли, кам-
гап, орирмикин? Эй, фалак, иищилиб шарманда к,илма». Ёток,хо-
надан чик,аётганда Салима унинг сумкасига шоколад солганди.
Шох,иста шоколаддан биттасини к,изчага узатди.
— Шоколад ейсанми, ширинтой к,изча?
К,изча кулди.
— Шокояд.
— Ма, олак,ол. Исминг нима?
— Байно.
Унинг ёнида утирган к,изча кулиб юборди:
— Адаш эканмиз, буни к,аранглар-а!
Шох,иста катта Барнога х,ам шоколад узатди. Аёлга х,ам му-
рувват к,илди:
— Олинг, опа.
— Шоколадга унчалик хушим йук,, — деди у упа-элик сурти-
лавериб, буришган юзини жийириб.
«Кунгли учун олиб куйса буларди. — Шох,иста яна орринди.
— Энди бурилиб х,ам кдрамайман унга». Шоколаднинг ярим
к,орозини очиб, йигитга узатди:
— Олинг, ака, вафли шоколад бу!
Йигит жилмайди. Жилмайиши х,ам чиройли экан.
— Рах,мат, синглим! — шоколадни оларкан, тафтли к,ули к,из-
нинг нозик бармокдарига тегди. Шох,истанинг к,айнок, лаблари
тамшанди. Х,озир иккисидан бошк,а х,еч ким булмаса... «К,изик,-
манми? — бебурд уйидан уялди у. — Менга нима булди!» Ш ун-
ча йилдан бери институтда ук,иб, бирон-бир йигитга бунчалик
талпинмаган эди! Ёки йигитнинг машинасига, х,уснига учаяпти-
ми? Тентак хаёлга, бебурд х,иссиётга берилмаслик керак! У мия-
- 19 -
сида чувалашаётган хаёлни к,увиб юборишга х,аракат к,илди.
К,уши к, янгради, х,офиз юракдан нола к,илди: «Бугун сен ким-
ларнинг мех;рига зорсан...» Шох,иста tomofh к,ак,раган кишидек
тамшаниб ютинди. К,изларда висол олдидан пайдо буладиган рала-
ти х,иссиёт х,озир унинг к,албини, бутун вужудини к,амраб ол-
ганди. Юраги безовта, кукракларида чарчок,, оррик, сезилди. Нега
бундай булаяпти? Нима булди?
Машина кенг йулдан кушдай учиб борарди.
— Нана шокояд бейинг! — суради к,изча.
Онаси шерикларидан уялган булиб уни тергади:
— Уялмайсанми, зумраша?
— Нега унакд дейсиз? —деди Шох,иста аччикданиб. — К,уйинг,
индаманг, бола-да! — Сумкасидан икки дона шоколад олиб к,из-
чага узатди. — Ма, олак,ол! Ол!
К,изча онасига к,аради. Аёл к,овогини уйиб, таищарига тикил-
ди. Шох,иста Барнога к,араб имо к,илди. Катта Барно унинг ни-
мага ишора к,илаётганини дарх,ол фах,млади:
— Олак,ол, Барнохон, ол!
К,изча Шох,истанинг к,улидаги шоколадларни чакдонлик би
лан олди-да, этагига яширди. Катта Барно аввал кулди, кейин
Шохдстага к,араб «К,изча хор экан», дегандек бошини сарак-
сарак к,илди. Шох,иста унга х,ам шоколад узатди.
— Мен булдим, — деди Барно, кейин йигитга ишора к,илди.
— У кишига беринг, шоколадни яхши курадилар.
Йигит жилмайиб, шоколадни олди, лекин бу сафар уялди ше-
килли, орзига эмас, кукрак чунтагига солди.
Машина кенг адирлар оша юк,орига, tof томонга шитоб би
лан кутарилиб борар, х,ов пастда эса атрофлари их,ота дарахтла-
ри билан уралган кенг майдонлар, ям-яшил дарахтзорларга бур-
канган к^шлокдар, икки-уч, турт-беш к,аватли уйлардан иборат
шах,арлар кузга ташланади. Адирлар ям-яшил. Дарахтлар кур-
так очган. Бодомлар гуллаган. Табиатга к,араб туймайсан! К,ани
х,озир шу йигит Анвар булса-ю, машинани йул четига к,уйиб,
кум-кук адирларда чопиб уйнасанг!
Машина tof йулидан утиб, дара оралаб кетди. Даранинг охи-
рида, унг кулдаги чойхона йуловчилар билан гавжум. Йул чети-
да юк ташувчи енгил машиналар к,аторлаштириб к,уйилган.
— К,имиз ичамиз, — деди йигит ва машинани четга олди.
— К.ИМИЗ дедингизми? — суради аёл. — К,ани?
- 20 -
— Х,ов, ана! Болакай сотиб утирибди.
Йигит билан аёл бола томонга юришди.
— Сиз К.ИМИЗ ичмайсизми? — суради Барно.
— Йук,, — жавоб к,илди Шох,иста. — Х,еч ичиб курмаганман.
— Акам К.ИМИЗНИ яхши куради. Укдшдан келди дегунча, Ушга
к,араб жунайди. У ерда кдриндошларимиз бор. Узлари к,имиз
тайёрлашади. Бир йили уйимизга олиб келишувди. Ичиб курган-
ман. Уйдагилар маза к,илиб устимдан кулишган, ушанда!
— Мен х,ам шу йигит акангиз булса керак, деб уйловдим.
— Ухшаймизми?
— Жуда ухшайсизлар! — Шох,иста Барнога кдради. — Акан-
гизми узи чиндан х,ам?
Барно шаракдаб кулди.
— Вой, нима деб уйловдингиз, акам, тугишган акам! Тошкент-
дан келишда иккита аёлни йулдан олдик. Улар йигитингиз жа
чиройли эканми, кдттан топдийиз бу барно йигитни, дейишди.
Кулавериб ичакларим узилди.
— Бу ёкда нега келдинглар?
— Иш билан.
— Оилада купчиликмисизлар?
— Йук,, шу иккаламиз.
— Акангиз акдли йигитга ухшайди.
— Х,амма шунак,а дейди. Х,ак,ик,атан х,ам акдли йигит. Онам
уни унта фарзанднинг урнини боса олади, дейдилар. Гох,ида
шундай ак,лли ишлар к,иладики, к,ойил к,оламан унга! Мен-чи,
аччигим чик,са, онамга х,ам, отамга х,ам ran к,айтаравераман.
У булса, йук,, х,еч бундай к,илмайди. Ш унинг учун онам х,ам,
отам х,ам уни купрок, яхши куришади. Ишк,илиб, уйимизга ту-
шадиган келин унга муносиб булсин! Онам эрта-кеч шунинг
ташвишини к,иладилар. Акам бу йил ук,ишни битирадилар.
Х,озир диплом иши билан бандлар. Бу ёк,к,а онам ёлгиз ю бо-
ришга кунгиллари булмай, мени х,ам к,ушиб юбордилар. Иши-
миз х,ам битмади.
«К,анак,а бахтли к,из унга ёр буларкин?» — уйлади Шох,иста
ва беихтиёр укинди. — Нега унга шунак,а йигитлар учрамади?
Нега?»
Йигит машина эшигини очиб, ичкари кирди. К,улида газетага
урорлик, бир нима бор эди. Жойига утиргач, бир к,ути печеньени
к,изчага узатди.
- 21 -
— Бу сенга, сингилжон! — Шох,иста билан Барнога бир кутидан
мармелад берди.
— Вой, кдердан олдингиз! — суради Барно.
— Буфетдан! — жавоб к,илди йигит.
— Купрок, олмадингизми?
— Олдим. Етар! Мармеладни яхши куришингизни биламан.
Уйда х,ам бор...
— К.ИМИЗ и ч д и н г и з м и ?
— Ичдим, унчалик яхши эмас экан.
А ёл келиб кабинага киргач, машина урнидан кузгалди. Ш о-
х,иста йигитга куз остидан назар солар, барваста елкасига, к,оп-
к,ора сочларига, к,алин лабларига, сабза муйловларига унинг х,ава-
си келмокда эди. «К,анийди, шу йигит Анвар булса! —типирчи-
лади юраги. — Нега аввалрок, уни учратмади? Нега?»
Барнонинг гапи унинг хаёлини булди:
— Вой, ана у лолаларни к,аранг! Тухтатинг, ака, бир-иккита
олайлик.
— Мумкин эмас, куриб крлишса, жарима солишади.
— Нега мумкин эмас экан?! — деди к,изчанинг онаси. —
Вой, замонангдан ургилдим. У мумкин эмас, бу мумкин эмас.
К,ани, тухтатинг-чи машинангизни!
Йигит ноилож тормозни босди. А ёл машинадан туша солиб
буБдойзор оралаб кетди. Катта Барно билан кичик Барно х,ам
унинг орк,асидан чопишди. Шох,истанинг икки бети олов тафти
теккандек, к,изариб кетди.
— Лола теришга хушим йук,,— дея ёлрон гапираркан, икки
ёноки ловиллаб ёнди. Аслида йигитнинг сузларига мушток,, ун-
дан ширин гаплар эшитиш истагида ёнаётган эди.
— Исмингиз нимайди? — суради йигит. '
— Шох,иста! — жавоб к,илди к,из.
— Шох,иста? — йигитнинг 6 e F y 6 o p кузлари унга х,авас билан
бокди. — Чиройли исмингиз бор экан.
Шох,истанинг к,алби барг каби титради. «Овози бунча ёк,им-
той! Ё унга шундай эшитилдими? Исми унинг тилида жуда чи
ройли жаранглади».
Йигит ойнадан ташк,ари к,аради:
— Ох,-х,о, улар узокдашиб кетганга ухшайди.
Х,озир бу як,ин атрофда улардан бошк,а х,еч ким йук,. Йигит
Шох,истага угирилиб, кузларига к,аттик, тикилди.
- 22 -
— Нега ундай кдраяпсиз? — деди Шох,иста уялган булиб.
Йигит жавоб к,илмади. Ёнокдари бирдан к,изарди. Кузларини
ерга тикди. Ва шу зах,оти яна к,изга кдради. Шох,иста узини
упгайсиз сезиб, бошини куйи эгди.
— Мармелад ейсизми? — суради у нима дейишини билмай.
Шох,истанинг назарида, к,аршисида бегона йигит эмас, узининг
Анвари утиргандек эди. Кичкина япалок, кутидан бир дона юмшок,
мармелад олиб, унинг тилига куйди. Йигит ёк,имли жилмайди:
— Мармелад узингиздек ширин экан!
«Ёк,иб к,олибман шекилли!» Шох,иста кузларини ерга тикди.
— Йигитингиз борми?
Шох,иста нима деб жавоб к,илишини билмади. «Х,а» дейиш
унга OFHp, лекин йигитнинг таъбини хира к,илишни истамади.
— Демак, йур-а? — суради йигит унинг сукутга кетиб к,олга-
нини куриб.
Шох,иста яна жавоб кдлмади, фак,ат йигитга к,араб ширин жил
майди. Гузал ва утли нигох^а, ширин табассумга х,ар к,андай эркак
кишининг тоб бериши, чидаши кдйин. Йигит Шохдстаиинг оппок,
ва нозик к,улчаларини кучли, бак,увват кафтлари орасига олди. К,из
к,улини тортиб олишга уринди, лекин кучи етмади. Тугриси, узи
шуни истаётганди. «Битта упса нима бупти?! — дея хаёлидан утказ-
ди. — Боища к,излар юзтага уптириб, бошк,асига тегиб кетишяпти!»
Орк,а эшик шаракдаб очилди. Аёл бир к,учок, лола кугариб
ичкари кирди.
— У-фф! Чарчаб кетдим! — деди у зорланган булиб. — Эсиз
ёшлик!
Шох,иста уятдан к,ип-к,изарди. Йигит уялди шекилли, таища-
рига чикди.
А ёл унга зах,рини сочди:
— Дарх,ол ofh3- бурун упишиб к,олибсиз, тинчликми?
Шох,иста ток урган кишидек титради, лекин тили к,исикдиги
учун унга эътироз билдиришга ожизлик к,илди.
— Эх,тиёт бул, к,из! — давом этди аёл. — Йулда учраган чи
ройли йигитчаларнинг ширин сузларига, чиройига, машинасига
учаверма! Эрингга бемехр булиб к,оласан! Мени тугри тушун-
гин! Мен шундай хатога йул к,уйдим, сен бу ботк,ок,к,а оёк, босма,
к,айтиб узингни унглолмайсан. Мана мен, бир умр куйиб утдим.
Х,алигача эрим билан муроса к,илолмайман, х,алигача бахтимни
топган эмасман. Эримга кунглим йук,. Бошк,ани топай десам,
- 23 -
к,ариб К.ОЛДИМ. Энди шафтолик,окги кампирнинг кимга кераги бор?!
Сендек пайтимда буйдор ва хушруй йигитлар билан ресторан-
ма-ресторан санк,иб, кун утказдим. Ах,мок, эканман. Х,еч маъни
топмадим. К,айтага бахтсиз булиб к,олдим. К,улимдан на тикиш,
на овкдт к,илиш келади, умуман... Эх,, гапираверса ran куп. Кеча
мех,монлар келди, овк,атга эрим туз солган экан, мен х,ам бир
К.ОШИК, к,ушибман. Жанжаллашиб к,олдик. Мана, онамникига ке-
тяпман. Чидамадим, чидолмадим. Уртада мех,р йук,-да, мех,р! Мех,р
булганда, аразлашиш ярим соатда тарк,аб кетади. — А ёл хурси-
ниб к,уйди: — Сендак,аларни, енгилтакларни курсам, нафратим
к,узгайди!
Шох,иста к,ул румолчаси билан ловиллаб ёнаётган лабларини
артаркан, «баттар бул», деди ичида.
Катта Барно билан кичик Барнолар х,ам кабинага киришди.
— Бай-бай, бирам лола куп экан-ки! Бормадингиз-да, Шох,ис-
та! — деди катта Барно кувнок, ох,ангда. — Олинг, бу сизга,
кдранг, к,андай гузал! — Турт дона лолани унга узатди: — Уйда-
гиларингизга берарсиз!
Чех,раси маъюс тортган Шох,иста унга к,араб зурра табассум
к,илди. Уйда онаси билан опаси уни кутишяпти. Уларга coBFa
к,илса, хурсанд булишади.
* Н« *
— Шойи, тез бул! — деди опаси. — Ясан-тусан к,илиб ол!
Учрашувга борамиз! Ву-уй, лолаларни к,аердан олдинг?
—Йулда бурдойзордан тердик!
—Ялтирок, K,0F03ra урайлик, куёвингга олиб борамиз.
Шох,иста афтини буриштирди.
— Шунга чак,иртирган эдингларми?
Она-бола уни бир соат авраб, зурра кундиришди. Бу орада
бир эмас, турт марта куёв томон «була к,олинглар» дея сим
к,ок,ишди. Шох,иста истар-истамас кийинди. Кунгли k,opohfh,
юраги безовта эди. Учрашувга боришни истамаётганим учун
шундай буляпти, дея узини юпатмок,чи булар, лекин к,албига
кириб олган аллакдндай ofphk, унга к,аттик, озор бермокда эди.
Борда одам гавжум. Опаси автобусдан тушган зах,оти к,из-
fhui куйлакли, урта буй аёл томонга к,араб юрди.
—Ассалому алайкум, кеннойи! Куттириб к,уймадикми?
- 24 -
— Йур-э, айланай, — деди аёл к,улини ёзиб, — бизлар х,ам
х,озир келдик! Келин кдни!
—Мана!
Аёл Шох,истага бошдан-оёк, разм солди:
— Вуй, буйларингдан опок,инг айлансин, мунча ширин булма-
са! Анваржонга айнан мос экан. Опанг ургилсин буйларингдан!
Анваржонга деб лола х,ам олиб келибди-я! Х,ой, Анваржон, бери
кел!
Ш о х ,и с т а аланг-жаланг ён-атрофга к,аради. Анваржон деган-
лари кднакд йигит экан? Кдни у?. . Ва бирдан к,отди-к,олди!
Уша! Уша йигит! Барнонинг акаси! Нах,отки, шу Анвар булса?
Нах,отки! Йигит тухтади. Шох,иста жилмайди. У эса к,оворини
уйди. Кузлари аввалгидек утли бок,мади. К,изнинг юраги шув
этиб кетди!
— Салом-алик к,илмайсизларми? — деди Анвар билан келган
аёл.
Шох,истанинг опаси хдзиллашди:
— Бир-бировларига махдиё булиб к,олишди.
Йигит шарт ортига бурилди-да, йул четида турган машинага
утириб, моторни ут олдирди. У билан келган аёл олдинга интил-
ди:
—Х,ой, Анваржон, тухта, болам! Тухта!
Шох,истанинг к,улидаги лолалар ерга тушди. «Нима к,илиб
к,уйдим?!»
— Вой! — лолаларни босиб олган саргиш куйлакли к,изча
узини четга олди.
Кукда яраланган к,ушик, учар, унинг оппок, к,анотлари титрар,
овози бутик,, окрикди ва рамгин эди. О, инсон к,исмати, бунчалар
чигал...
ЭСКИ ДУППИ
Катта, кенг, ёрур дераза ёнида хомуш утирган Шавкатнинг
к,ора чарм китобтурваси очик, турар, унда дафтарлар устида буклаб
куйилган эски дуппи х,ам бор эди. Дуппининг кезаклари уник,-
к,ан, ю лдуз ва ой нусха нак,шларининг ранги хдм хира тортиб
к,олган. Ж амалак сочли, ок, ю зли Ирода оёк, учида ю риб келиб,
китобтурвадан дуппини олди. Дераза тепасидаги тарновдан ту-
шаётган ёмрир томчиларига кдраганча хаёлга толган Шавкат
К.ИЗНИНГ келганини х,ам, дуппини олганини х,ам сезмай к,олди.
— Вой-буй, бу нимаси?.. К,излар, бу ёкда к,аранглар?
Х,ангоматалаб шаддод синфдош к,излар бир зумда Ироданинг
атрофини ураб олишди. Дуппи к,улдан-к,улга утди.
Шавкат синфдаги энг отир ва босик, бола. Ш у дамгача унинг
бировга овозини баланд кутариб гапирганини, узгалар билан
суз талашганини х,еч ким курган эмас.
Ирода уни х,ажвга олмок,ни кузлаб:
— Бу антик,а нимаси, ж аноб Камолов ?! — дея суради.
Шавкат урнидан турди ва дуппи томон кулини чузди:
— Беринглар уни бу ёкда! Беринглар!..
Ирода — синф боши, катта гапиришга ва пичингга уч. Х,азил
— жони дили. Бирор гапнинг учини топса, томоша кураверинг.
Бунакдсини Тош кент циркида х,ам курмайсиз.
— К,урбак,ани боссанг, вак,, дейди! Нега вак, деяпсиз, ж аноб
Камолов! — дея пичинг кдлди у.
Ш авкатнинг икки ёноти к,изарди:
— Беданадек сайрама! Дуппимни олиб бер!
К,излар х,и-х,илаб кулишди:
— Боплади!
— Вой, бу бечорада х,ам тил бор экан!
— «Тирилган мурда» тилга кирди!
Пичинг ва кулгилар Ш авкатнинг к,итирига тегди:
— Яхшиликча беринглар дуппимни!
К,излардан бири дуппини отиб юборди.
Шавкатнинг куллари баланд кутарилди:
- 26 -
— Отманглар уни! Отманглар!..
Ирода уни илиб олди:
— Ёшлигида шуни кийиб юрганми, дейман! Ве-ей, роса ан-
тикд эканми, зорманда!
Шавкат ушк,ирди:
— У зорманда эмас!
Синфга отилиб кирган йигитлар жойларида такда тухташди.
Ш авкат бак,иряптими? Сок,ов Ш авкат-а?!
Унинг партадош уртори уртага сук,илди:
— Нима буляпти узи?
Ирода дуппини боши узра кутарди:
— Мана шу зорманда эски дуппи бизлардан азиз эмиш!
Шавкат бугрикдб деди:
— Х,а, сизлардан азиз!
Ирода кулини кутарди:
— Стоп, стоп! Так вот, орамизда OFHp, босик, Шавкат бор
эди... унинг ник,оби йиртилган кур и нади! Болалар, к,ани, ути-
ринглар. Буни мух,окама к,илиш керак! Эртага б у ran бутун мак-
табга достон булса, х,аммага маймун буламиз!
Х,амма ж ой -ж ойи ни эгаллади. Фак,ат Шавкат уртада к,олди.
— Бер дуппимни! — деди у упщириб.
Ирода k,o ui- k,obofhhh уйганча шангиллади:
— Болалар, эш итдинглар-а?! У мени х,ак,орат к,илди.
— Сени х,ак,орат к,илаётганим йук,.
— Унда нега сенлаяпсан?.. Бу х,ак,орат эмасми? С ен мени
х,еч к,ачон сенлаган эмассан!
— Бер дуппимни...
— Ш у мендан, биздан азизми?
— Азиз!
— Болалар?.. Бу к,анак,а ran? Энди буни туш унтириб берсин!
Эшитдинглар-а!
— Эшитдик, эшитдик! Тушунтириб берсин!
Ш авкат оёк, тиради:
— Х,еч нарсани туш унтириб бермайман, беринглар дуппим
ни!
Ирода муштини курсатди:
— Эгоист!
Ш авкат х,ам буш келмади:
— Узинг эгоистсан!
- 27 -
Ироданинг к,алин лаблари кукариб, кузлари олайди:
— Болалар, синф рах,баримиз — Нодира Ю суповнани чак,и-
риб келинглар, тарбиявий соат утказамиз. Орамизда жах,олатчи
пайдо булибди!
Бу ran Шавкатга орирлик к,илди. Беихтиёр отасини хотирла-
ди. Отаси — майор Камолов Х,исор торларига урнашган жанга-
риларга к,арши курашга кетаётган куни дупписини унинг бош и-
га к,ундириб: «К елгуним ча х,идимни йук,отиб куй м а!» — дея унга
кулиб куз к,исиб куйган, ушанда Шавкат буни х,азил урнида ту-
шунган эди. Отаси токда уруш га кетгач, бир х,афтадан сунг...
бир х,афтадан сунг уни тобутга солиб олиб келдилар. Шавкат
олдинига тушунмади. Х,овлини й ири- сири тутди...
Ироданинг шанриллаган овози уни узига келтирди:
— Ун и кдранглар: кап-катта йигит йирлаяпти... йирлаяпти!
Шавкат тобутда ётган отасини эслади, дуппи х,иди диморига
урилди:
— Бер дуппини, бер бу ёкда! Бермасанг, х,озир пачарингни
чик,араман! У отамдан к,олган азиз дуппи! Билдингми? У отам-
дан к,олган!
Ироданинг к,уллари шалвираб икки ёнига тушди.
Синфга югуриб кирган Нодира Юсупова х,аллослаб кела со
либ, Ироданинг кулидан дуппини олди-да, йигламокдан бери
булган Шавкатни баррига босди:
— Йирлама, ботир болам! Йотлама, сен отангга муносиб урил-
сан! М уносиб урилсан!
Шавкат устозининг к,улидан эски дуппини ю либ олди-да, изил-
лаб йирлагапча ташк,ари отилди.
ТОШТАН
Куршапалак бир думалаб, одамга айланди. Тоштан хдётда бу-
нак,а муъж иза руй беришини етти ухлаб тушида хдм курмаган.
«Бизди замонда хдм эртакка ухшаш х,одисалар руй берар экан-
ку», дея ич-ичидан суюнди. «К,уёшни ёмон курасан-а?» — суради
Куршапалак. Тоштан унга як,ин сурилди.
Куршапалак буйрук, охднгида деди:
— Унинг бетига к,ора рум ол ёпиб к,уйсанг-чи, огайни! К,ора
румолинг борми?
Тоштан айбдор боладек буйнини к,исди:
— М енда йук,.
— Онангники бордир?! Бор. Опчик,. Бирга учамиз.
— М ен учолмайман-ку!
— Сени кднотларим орасига олиб учаман.
Одам бир думалаб к,оп-к,ора бах,айбат куршапалакка айлан
ди. Бир зумда Тоштан узини ш амол гувиллаётган о с м он -у фа-
лакда курди. Фак,ат к,аттик, ш амол эсаётгани унга ёк,масди. Ш а
м ол эсмаганда, мазза к,илиб ухларди. Ш амолни ким чик,арган
узи? Беихтиёр кузларини юмди. Ш амол кучайди. «Мах,камрок,
уш ла !» деб бак,ирди Куршапалак. Унг томондан эсган кучли ш а
мол Тоштанни зим -зиё тун кдърига улок,тирди. «Войдод! — ба-
к,ирди у. — Куршапалак ёрдам б е р !»
Кимдир к,ик,ирлаб кулди.
— Турсанг-чи, утлим! Тур! — онасининг безовта овози эши-
тилди. Тоштан зурра кузини очаркан, муздек полда ётганини куриб,
х,айрати ошди.
— Куршапалак к,ани? — суради босинк,ираб.
Онасининг ок,-саргимтир сочи ажин босган пешонасига тушди:
— Ёмон туш курибсан, болам!
К.ИЙШИК, эшик ёнида турган ун ёшлардаги бурни пучук, к,из —
опасининг эркатойи Х,илола яна к,ик,ирлаб кулди.
— Х,ей, кулма! — Тоштан унга кулини пахса к,илди. — Бунга
Куршапалак айбдор. Унинг гапига ишониб, каравотдан йик,илиб
утирибман.
- 29 -
Х,илола яна к,ик,ирлади.
— Х,ей, к,ик,ирламасдан пардани ёпсанг-чи! — ушк,ирди к,изга.
Х,илола зарда к,илгандек, так,-тук, кддам босиб, деразанинг
ёнига борди-да, рангсиз кукимтир пардани зарб билан тортди:
иплардан бири чирт этиб узилди.
— Секинрок,! — ушк,ирди яна Тоштан.
Онаси:
— Турак,ол, урлим, чойингни ичиб, ишингга жуна. Б о ш л и р и н г
вак,тлирок, борсин, деб тайинлаб кетди, — деди урнидан туриб
ташкдри йуналаркан.
Тоштан уйкули кузларини ук,алади. Н ега тез тонг отади, ке-
чаларни узунрок, к,илиб яратишса, х,акдари кетармиди?!
sfc * Н«
— Х,ой, ука, к,анак,а беп арво й и ги тсан узи, а?! — К а л л а -
си катта, OF3H кичкина Х,асан п о лв о н у н и кур ган зах,оти б а -
к,ира кетди. — М а н санга ер н и чук,уррок, х,айда д ем аган м и -
дим?
Тоштан эснади. «Намунча шанниллайди!»
Х,асан биргад эгнидаги пахтали жигарнусха чопонининг этак-
ларини к,окди.
— Саддаи одам кет-э! Санга гапирди нима-ю, деворга?!
Тоштан яна эснади. Тезрок, бу ердан даф булсайди, трактор-
нинг кабинасига кириб, уйкуга туйиб оларди.
— Х,ой, менга к,ара, бола! — бак,ирди Х,асан полвон. — Х,адеб
эснайверма, аммамнинг касал бузорига ухшаб. У к,улогинг ми-
нан х,ам, буниси минан х,ам эшитиб ол, кечаги чалангни бугун
ун марта кдйта х,айдаб, эпак,ага келтирасан, булмаса энангни
Учкургондан курсатаман.
Тоштан трактор томон юрди. «Учк,уррондан эмас, Торк,ургондан
курсатмайсанми, барибир ухлаб оламан». Х,асан полвоннинг кара
си учгач, бир соатлар чамаси мизриб олди ва шундан сунггина,
тракторни ёндирди. «Х,овлик,ма, келиб к,олса, яна сасийди». Адир-
лик тепасидаги бир парча ер кузига чеки-чегараси йук,, улкан
майдондек куринди. «К,анийди, битта зур олим булса-ю, компью-
терли трактор яратса, шундок, тугмачани боссанг-да, ухлайвер-
санг, трактор булса, буйруринг буйича бутун далани х,айдаб чик,са,
мазза буларди-да!». У плугларни ерга ботирди. Трактор зурик,иб
- 30 -
урнидан к,узгалди. «Чукуррок, хдйдамаса, яна шангиллайди». Бир
оздан сунг уни яна уйку босиб, боши к,уйи эгилди.
— Х,ой девона, одаммисан, ё махлук,мисан? — Хдсан полвон
мудраётган Тоштаннинг елкасига мушт солди. — Нимага кушни-
нинг даласини хдйдаяпсан, касофат?
Тоштан довдираганча кузини очиб, кабина ойнасидан ташкд-
рига кдради: трактори куш ни даланинг уртасида турарди.
— Бунга мен айбдор эмасман, — узини окдашга утди Тоштан.
Хдсан полвоннинг кичкина орзидан купик сачради:
— Ким айбдор? Ким, падарлаънат!
Тоштан унинг барваста кукрагини узидан нари итарди:
— Бунга уй к у айбдор! У й к у босиб келса, ман нима к,илай!
— Хдх,, зорм ан да-я! Хдх, зорманда! — Х дсан полвон ч оп о-
ни этакларини яна зарда билан к,окди. — Хдх, зорм анда-я! —
деди яна зорланиб. — Орамизда санга ухшаган бепарволар
борки, ун йилдан бери судралиб юрибмиз. Санларга ухшаган
уйкупарастлар катта-катта кабинетлардаям мудраб ётибдилар.
Ов, овсар, санга ухш аганлар ер н и ту зу к х,айдаса, дех,к,оннинг
дастурхони к,ут-баракага тулади. Сен буни тушунармидинг,
овсар!
Тоштан яна эснаганча уни мазах к,илди:
— Сизни полвон, десам, сиёсатдан хдм хабарингиз бор экан.
Х,адеб ундок, к,илиш керак, бундок, к,илиш керак, дейсиз. Н оябр-
да булмаса, декабрда х,айдашни битирарман. У ёри январь. Ана
февраль! Ана, борингки, март бор, бир кун хдйдаб битирамиз-да
шу савил ерингизни!
Х,асан полвон чопонининг этагини яна зарда билан к,окди:
— Х,ах„ бола, энди узингдан кур! Ш у пайтгача онангни уйлаб,
индамай юрган эдим. Сани алмаштирмасам, ишим юришмайди-
ганга ухшайди.
Х,асан полвон кетгач, Тоштан бир марта даланинг у бошидан
бу бошига бориб келди. Туш ликда онаси унга овк,ат келтирди.
— Ж уд а кам хдйдабсанми, болам? — Кампир далага куз ю гур-
тирди. — Кеча хдм шу жойда эдинг. Ё тракторинг бузук,ми?
Тоштан кабинадан тушиб, дастурхонни очди. Хуш буй палов
х,иди диморига урилди: «Бай-бай, манаву бошк,а гап». Кампир
саволини яна к,айтарди.
Тоштан кавшанганча рулдиради:
— Х,али вак,т куп, эна! Хдйдаб буларман бир кун!
- 31 -
— Ишингга пухта бул, болам, Х,асан акангни хапа к,илма.
Хупми?
— Э-э, уми? Х,озир келиб мани хапа к,ип кетди.
— Жанжаллашиб крлдингми?
— Ман сани алмаштираман, деп дук, урди.
— К,аёк,к,а кетди?
— Идорага кетди!.. Овк,атингни еб ол. Кейин ишингни к,ил.
Ман узим у билан гаплашаман. Коса-товок,ни узинг олиб борар-
сан?
Кампир пилдираганча катта йул томонга ошикди.
Овк,атни пакдос туширган Тоштан мирикдб керишди. К,орин
туйди. Кузлар бил-билж. Уйк,у дегани дунёнинг рох,ати. Бир оз-
дан сунг уни мудрок, босди. Пешонасини тик, этиб ричагга уриб
олганини х,ам сезмай к,олди. Тракторни дала четига чикдрди. Бу
ердан пастлик — далалар, х,ов ана идора кафтдек кузга ташла-
нади. Хдсан полвоннинг к,ораси курингунча бир мизгиб олса,
сал узига келади. Х,овлик,аверади-да, х,айда, деб. Уйкунинг к,ад-
рини билганда шангилламасди. Х,ай майли. Узи билади. У юмшок,
уриндик,к,а чузилди. Лекин х,адеганда уйк,уси келмади. Бурунги
замонни к,умсади. Ушанда уч ой ёзда далада пахтага сув к,уярди.
Эрталаб кечрок, уйгониб, чой-пой ичиб, сал дам олиб, сунг ишга
келар, Шокир крвок, билан Сотим сувчи деганлари х,ам нари-
дан-бери пайкалларга сув тарашиб, ут ургани кетишар ва шу
буйи соат туртларда к,орасини курсатишарди. Тоштан унгача
мазза к,илиб ухлаб олар, уни биров «ишла», деб мажбурламасди.
Бригад деганлари эса ойда бир куринар ва гох,о: «Х,а, Тоштан,
семиряпсанми, ука! — дея хдзиллашарди. — Номингга яраша
боласан», деб кесатарди х,ам. Лекин х,азили одамга кдттик, бот-
масди.
Тоштан эснади. Кабина эшигини ёпиб, к,ора кдлпогини кузи-
га туширди. Тракторни учиргиси келмади. Х,асан полвон келиб
к,олса, х,озир дам олишга чик,увдим, дейди, шу билан овози учади.
Орадан ярим соат утиб, унинг хурраги бутун далани титрата
бошлади.
Адирлик четига сув тушавериб, юмшаб к,олган жой бор эди.
Трактор секин-аста унг ёнга, пастга огиб борар, хуррак эса
авжига чик,мокда эди. «Огайни ётибсанми? — Куршапалак кул
ди. «Х,а-а, сенмисан, таск,ара! — к,овогини уйди Тоштан. — Сан
мани алдадинг!» Куршапалак тумшайди: «Нима деб алдадим?»
- 32 -
Тоштан k,obofhhh уйди: «Тушимга кирган экансан, мен унгимда
курдим, деб уйловдим». Куршапалак бир думалаб Иблисга ай-
ланди. «М ан сани жонингни олгани келдим. Бу дунёда к,илади-
ган ишинг йук,!» Тоштаннинг кузлари олайди: «Жиннимисан,
х,али ёшман. Ёлкиз онам бор». Иблис бепарво кул силтади: «Ким
нимани орзу к,илса, ушанга эришади. Танангнинг мак,сади фа-
к,ат уйку. Шундок, булгач, уни тинч к,уй». Тоштан менсимаган
ох,ангда: «Сан мани яна алдаяпсан? » деди. Иблиснинг юзи к,орай-
ди: «Нима деб алдаяпман?» Тоштан: «Сан бир тушсан, холос»,
дея кулди. Иблис: «Йук,, бу сафар алдамайман», деди кдтъий
ох,ангда. Тоштаннинг боши айланди, бир нима к,арсиллаб кетди.
Алах,сираб кузини очаркан, тракторнинг жарга кулаётганини
куриб, додлаб юборди. Лекин унинг додини х,еч ким эшитмади.
3 — Б ойв а ч ч ани нг к,изи.
БОЙВАЧЧАНИНГ К.ИЗИ
Баланд, сершох чинор дарахти остидаги к,изгиш тахта урин-
дикда Ороманинг кдрмизи куйлаклари этагини енгил шамол ох,ис-
та уйнайди, унинг ёнидаги муйлови эндигина сабза урган кулча
юз йигитнинг кузларида оловранг табассум жилолари ялтирайди.
— Танишганимизга турт йил булибди аллакдчон. Умрни утга-
нини кдранг!
Орома ок, туфлисининг учи билан ер чизади. Саккизга ухшаш
к,ирмизи лабларида ок,иш нур уйнайди.
Йигит унинг оппок,, нозик к,улчаларини булик, кафтлари ора-
сига олади:
— Онамга маъкул булсангиз...
Орома уялиб ерга кдрайди. «Онасига маъкул буламанми?!
К,анак,а аёл узи? Тили зах,ар, к,алби тор, зик,на эмасми ишк,и-
либ?!»
Йигит унга як,инрок, сурилади:
— Хуш, бугун отангиз билан таништирасизми?
Орома унга ялт этиб кдрайди:
— Азамат ака, Сиз...
— Нима Сиз?
— Отам... хдлиги.
— Сизга нима булди?
— Отамни таништирар эдим-у, у киши сизни кдбул к,илар-
миканлар?
— Ишонаман, албатта, кдбул к,иладилар. У кишининг номини
хдм айтган эмассиз. Айтинг, бугунок, онамга бориб айтишим
керак. Ёлгончи булиб к,олмай. Ким у киши? Исмлари нима?
— Исмлари... хдлиги, Азамат ака?
— Хуш, хуш?
— У кишини хдмма танийди. У кишини Бой ота дейдилар.
— Кдйси бой ота?
Ороманинг к,оп-к,ора, узун киприклари беозор пирпиради:
— Хдлиги... шу Бой ота... Азимбойвачча дейдилар.
Азамат узини оркдга тортади:
— Нах,отки?.. Сира эшитган эмасман. Сиз кдйси аёлларидан?..
- 34 -
Орома нозик кулчалари билан яна юзини яширди ва чопкдл-
лаганча университет биноси ичига кириб кетди. Ичкарининг ди-
микдан хдвоси нафасни кдйтаради. К,изнинг чаккалари к,ак,шаб
ОБриб, лаблари курушди. Аввал айтиш керак эди. К,айси аёлла-
ридан, деб суради. Демак, отасининг бошкд аёллари х,ам бор
экан-да. Буниси майли-ку, лекин онаси нокрнуний к,изи экан,
деб эшитса, ихлоси к,айтади. К,андай шармандагарчилик бу. Турт
йил бирга юриб, бир-бирларига кунгил к,уйиб,энди ниятларига
етиб турганларида, ер тишлаб к,олиш — улим билан баробар.
Аудиторияга кирганда, эгнига тор ва калта юбка кийган Па-
ризод унинг оддий, юпунгина к,ирмизи куйлагига назар ташлаб,
лабини бурди:
— Фу-у, кийимини?!
Нозик, узун бармокдаридаги к,атор тилло узукларини куз-куз
кдлаётган дугонаси:
— Тезрок, сурасанг-чи? Борадими йук,ми? — деди крнсиз
юзини бужмайтириб.
Паризод унга тескари угирилди:
— Нима к,иламиз уни судраб?! Барибир, бормайди. На пули
бор, на ХОХ.ИШИ. Ана, афти айтиб турибди.
Орома тулганди, Орома ёнДи. Бу гаплар t h f мисоли юрагини
тирнаётган булса-да, тишини-тишига к,уйиб, улардан нари кет
ди ва жойига бориб утирди. Куз к,ири билан олифта к,изларга,
курсдошларига к,араркан, уларнинг иккисининг «М атиз»и бор-
лигини, х,ар дарсдан сунг, албатта, ё кафе, ё туйга, ё тутилган
кунга боришларини уйлаб, бунча мак,танишмаса, мак,танганнинг
Х .О Л И вой, дея узини юпатди.
Ук,итувчи ичкари кирди.
Орома жойига утирди-да, китоб-дафтарини олди. Бир пара даре
К.ОЛДИ. Ш у х,ам утса, отажониси олдига югуради. У киши х,озир к,ай
ах,волда? Бирор коса овк,ат беришдими йук,ми, худо билади.
Хаёл билан дарснинг утганини х,ам сезмади. К,унгирок, ча-
лингач, Паризод унинг бошида тик к,отди. Афтидан, уйлаб курган
ва бояги гапи нотугрилигини англаб етган шекилли.
— Бугун Сарвинознинг тутилган куни. Борадиларми?! — сура
ди менсимаган ох;ангда.
Унинг совук, ran ох,анги Ороманинг рашини келтирди. Бунча
руддаймаса!
- 35 -
Сарвиноз — гурух, бошлири. Кунгил учун булса-да, айтгани
йук,. Уларни таклиф этибди. Х,урмат юзасидан уни хдм айтса,
осмон узилиб ерга тушмасди.
Паризод унинг сукутга кетганини куриб:
— Айтмади, дема! — деди кулини пахса к,илиб, сунг: — Ун
мингдан йираяпмиз!.. — дея пичинг к,илди.
Оромада бунча пул йук, эди. Ёнида уйгача битта чиптага ета-
диган пули бор. Стипендияни бугун берганда хдм бошкд ran эди.
Паризод нари кетди.
Орома бошини к^Ь-арди:
— Мени урнимдан х,ам бериб туринглар. Эртага стипендия
олсам, кдйтариб бераман.
Бари дегани бурнини жийирди:
— Ундан кура, бормай куя к,ол!
Паризод к,алин лабини бурди:
— Х,а-я, айтгани х,ам йур-а!
Орома йирламокдан баттар х,олга тушди. Бунча ерга уришма-
са. Беш сум пули борлиги учун шунча мак,танишадими?! Кули-
нинг калталиги унга алам к,илди. Пули булса, берарди. Бормаса
х,ам берарди. К,андай шармандалик. Бунга к,андай чидайди? Боз
устига, улардан к,арз сурагани ортик,ча энди. Китоб-дафтарла-
рини йириштириб, ташк,арига отилди. К,аердадир ук,иган эди,
ортик,ча камтарлик узингга душман. Ана, камтарликнинг ок,иба-
ти! Йулда ён-верига к,арамасдан чопиб бораркан, бу камтарлик
эмас, бу камтарлик эмас, деб узини юпатишга уринди. Йук,, йук,,
деди узига-узи, бу онасининг васияти. Онаси х,еч кимдан пул
олма, бировга мух,тож булма, деган. Битта Сарвинозни деб, она
сининг васиятини бузсинми?!
У отаси билан танишган дастлабки кунларни эслади. Отаси
уни ёк,тириб к,олди. Она-бола К,уйликда яшарди. Як,ин булсин,
деб Юнусободдан уй олиб берди. Бир гал Оромага машина олишни
таклиф этди, аммо онаси кдрши турди. Отаси кетгач: «Х,еч нар-
сасини олма, кмдмайди. Узинг ук^б, ишлаб топганинг яхши, кдзим!
Мани онам десанг, отангнинг пулига, молига куз тикма, керак-
мас. Шунча йил кдйда эди!» — деди кескин охднгда. Онаси х;еч
к,ачон бунак,а ох,ангда гапирган эмас. Бу гаплар Ороманинг
кунглига к,аттик, урнашди. Онасининг отасидан норози эканли-
гини билиб, сира унинг кунглини орритмасликка х,аракат к,илди.
- 36 -
Отаси келганда, энди у узини олиб крчар, бирор нарсани бах,о-
на к,илиб, кучага чик,иб кетарди. Отаси х,ам кейин-кейин унга
эътибор бермай куйди. Орадан уч йил утиб, онаси вафот этди.
Отаси узини мах,аллага танитмади. Одамлари орк,али унинг маъ-
ракаларини утказди. Бу нарса Оромага алам к,илди. Нега у киши
узларини танитишни истамадилар. Обруларини уйлабдилар-да,
дея норози булди узича. Турт ойлар утгач, отаси уни уйига олиб
кетишни истаб келганда, у к,ош к,айирди — кунмади. Мен шу
ерда крламан, деди кдтъий ох,ангда. Пул берса, олмади. Узимда
бор, деб тайсаллади. Онамга суз берганман, лабзимни бузмай-
ман, деди. Лекин отасининг богига бориб, х,ордик, чикдришни,
ака-опалари билан танишишни жуда-жуда хохдади, аммо х,озирча
бунинг иложи йук, эди. Ш у орада куричак булиб, касалхонага
тушди. Отаси яширинча келиб, уни куриб кетди. Ёнида анча
утирди. Бошларини силади. «Ж он к,изим, мен отангман. Гунох,-
ларимни кечир. Онанг билан никохдаи утганмиз. Сен к,онуний
к,изимсан. Бу ердан сени туБри уйимга олиб кетаман. Хупми?!»
деди уни кундиришга уриниб. Орома содда к,из эди, боз устига
касал киши мех,рга ташна булади. Унинг кузлари жикда ёшга
тулиб, кунгли юмшади. Индинига машина келиб, уни отасининг
уйига олиб кетди. Угай ака-опалари совук, к,арши олишди. Ваки-
нанинг: «Отамиз к,ариганларида бу касални к,аердан топди-
лар!» — дея баралла айтганини эшитиб, кунгли офиди. Бошк,а-
лари эса уни ерга уришди. Х,атто «отамнинг ишк,и шу касалга
тушибдими?!» дейишди х,ам. Бу ерда у ун беш кун зурга яшади.
Сал узига келган куни уйига кдраб жунади. Отаси орк,асидан
одам жунатса х,ам бормади. Эртасига кечкурун отасининг узи
келди. «Юрагимнинг мазаси йук,, жон к,изим, мани к,ийнама!
Сани яхши кураман, ёнимда бул!» дея ёлворди.
— Отажон, мен сизни жуда хурмат к,иламан, аммо у ерга
боролмайман! — деди у хокисор ва юмшок, ох,ангда.
Отаси уни кундиришга уриниб курди:
— Ж он к,изим, мен х,ам к,аридим. Оёьимдан мадорим кетиб
боряпти. Ёнимда булсанг, яхши буларди.
— Мен хдмиша ёнингиздаман. Сиз билан тез-тез сух,батла-
шиб тураман.
Уз пушти камаридан булган к,изининг кдйсарлиги к,ария-
нинг х,амиятига тегди. Ш у кунгача х,еч ким унинг гапини икки
к,илган эмас. Тирмизак х,олига намунча к,айсарлик к,илади, дея
- 37 -
жирибийрон булган чол унга бак,ириб бермок,чи эди, лекин
к,изининг чак,наб турган покиза нигох,и уни шаштидан к,ай-
тарди. У у з к,изи. У з фарзанди. Боз усти га ун и н г к,анак,адир
мех,ри ва ох,анграбоси бор.
— Ишлатарсан! — деди чол бир тахлам мингталикни стол
устига таре ташлар экан.
Орома шарт урнидан туриб, пулни кдйтарди:
— Олинг, отажон, керакмас. Ёмон ургатманг мени!
Ч олнинг лаблари титраб, куллари мушт тугилди. Х,айт, к,изи
булмаганида, хрзир гарданига шарт туширган буларди. Бу ran
унга тарсаки каби огир ботган булса-да, унинг пулга уч эмасли -
ги кунглига бир оз таскин бериб, жахдидан туширди. Демак, у
жуда бокира, жуда имони тоза к,из, деб уйларкан:
— Нега олмайсан? — деб суради хафа булган охднгда.
О рома к,урк,иб кетди:
— Онам... онам васият к,илганлар!
Чол, устидан бир челак муздек сув куйилган кишидек, тит
раб -кдщпади:
— Онанг?.. Онанг шунакд деганмиди?
Бурчакда ох,у боласидек дир-дир титраб турган Орома «х,а,
х,а» дегандек, бошини сарак-сарак к,илди.
Ч о л буррик,к,анча чик,иб кетди. Ш у кетганча икки ой к,ораси-
ни курсатмади. Бир куни Оромани йукдаб икки йигит келди:
— Отангиз бетоб, Сизни йукдаяптилар! — деди.
Орома алдашяпти, деб улардан чучиди. Узун буйлиси эсли-
рок, экан:
— Мана, гаплашинг! — дея унга к у л телеф онини тутк,азди.
Чолнинг заиф, хириллок, овозини эшитиб:
— Отажон, сизга нима булди? — деб суради.
Йигитлар бир-бирларига маънодор кдрашиб, « б у ёги к,изик,
булди » дегандек, елка к,исишди.
Ч ол хириллаганча: «Т ез етиб к е л !»— деб тайинлади.
Орома машинага утирди. Уйга бориб билдики, олдидан чик,иб
кетгандан сунг отаси бир х,афта угмай оёкдан к;олган ва энди
улимини кутаётган экан. Ч ол х,ар куни Оромани топиб келинглар,
деб мингирлайвергач, фарзандлари «овози учеин» деб унинг кели-
шига рози булишган. Ушандан бери Орома отажонисининг ёнида.
Энди улар бир-бирларини тушунганга ухшайди. Лекин х,амон к,из
на чолдан, на угай ака-опаларидан бир тийин х,ам сурамайди.
- 38 -
...Даре тугаши билан у аудиториядан чопкдллаб чик,иб кетди.
Сарвиноз унинг тутилган кунида номига булса-да, огзаки таб-
риклагани х,ам йук,. Бойвучча булса, узига. Ундан кура, отасига
бориб кдрагани маък,ул.
Бу пайтда катта, дангиллама ок, уйнинг энг чеккасидаги пас-
таккина хонада, бир кишилик каравотда ётган Бой ота серажин
куллари к,алтираган х,олда дафтарга хотираларини ёзар-, х,овли-
даги катта к^Ьпкда эса фарзандлари жигиллашиб, ёкд йиртиш
билан овора эдилар.
Х,овли уртасидаги мармар фаввора бир маромда шовуллаб,
хаёлни олиб к,очади, айвоннинг ок, мармар устунларида куёш
нурлари я лт-ю лт уйнаб, кузни к,амаштиради.
Бой ота ёзишдан тухтаб, таищаридаги гап-сузларга кулок, со-
лар, гох,ида бош иркаб куяр, тирсак к,ошлари кузига ботиб, ни-
гох,идан газаб учк,унлари сачрарди. Тамшаниб ютингач, яна ш и-
тирлатиб ёза кетади:
«О р ом а к,изим, х,еч кимни, х,еч к,ачон ва х,еч к,аерда шунча-
лик интизорлик билан кутган эмасдим. Уй ичи, муъжазгина х о -
нам, турли дори-дармонларнинг ачимтир, к,уланса х,идига тулиб,
буррик,иб кетди. Бундай пайтларда cof кишининг х д м кунгли
озади. К,анийди, сен булсанг, деразани очиб юбориб, бир к,ошик,
сув берсанг. Мех,рингга зорман, к,изим. Яхшиям, х,ушим жойида,
к,улим c of. Бутунлай фалаж булиб к,олганимда, кунглимдаги х,ас-
ратларимни кимга х,ам тукиб солардим. Эрталаб ук,ишга кета
туриб, тунги чирогим ёнида дафтар ва к,алам к,олдириб кетган
экансан. «Дада, мен келгунча зерикиб к,олсангиз, раем чизиб
тури нг!» деган ёк,имли сузларинг к,албимга ором бермокда. Нима
чизаман, десам, «К.урирчок, чизиб к,уйинг!» дединг. Бундан ш ун-
дай хурсанд булдимки, шундай шодликка тулдимки, суз билан
ифода этолмайман. Ушанда сен уч ё турт яшар эдинг. Уйда онанг
ва мен гурунглаш иб утирган эдик. С ен раем дафтар билан к,алам
олиб келиб, «Дадажон, менга катта курирчок, чизиб бер и н г!» д е
динг. К,ара-я, мен ушанда сенга наридан-бери раем чизиб бер-
дим-да, ётокда кириб кетдим, эрталаб чик,иб кетаётганда, сенга
чиройли к,угирчок, олиб бериш х,ак,ида уйламабман. Х,озир ш у
хатомни эслаб, озиб турган кунглим баттар к,исилиб боряпти.
Юк,орида муъж азгина хонам, деган гапимга эътибор берар-
сан. Х,озир олти фарзандим: сенинг угай ака-опаларинг ёзги
- 39 -
кошонада бир-бирлари билан ran ейишмокда. Улар мени шу
совук, ва хунук хонага тик,иб куйишди. Мендан сассик, х,ид тар-
к,аб, бутун уйни бадбуй к,илаётган эмиш. Уларни дунёга келти-
риб, бок,иб, катта к,илиб, уйли -ж ой ли к,илиб, топганим ш у булди-
ми?! Онанг ёки иккинчи хотиним улиб кетмаганларида, балки,
бундай ночор ах,волга тушмасмидим?!
Улар янада баландрок, бак,ириб-чак,иришмокда. Бах,орги м у-
шуклар шунак,а хунук овозда бириллашади. Улар мушукдан х,ам
баттар. М ен бу ёкда улим тушагидаман, улар булса, мерос тала-
шиш билан овора. Чучварани хом санабдилар. Кузим очик, экан,
хдли-бери уларга меросни булиб бермайман.
Катта уклим — Вакилбек синглисига:
— Сен хомтама булма! — деб бак,ирмокда.
Бир крриндан талашиб тушганлар бир-бирларига мехрсиз
булиш лари керакми? Box,, дунё-я! Етмиш томиринг зирк,ираб
кетади-я!
Вакина хдм очкузликда ундан к,олишмайди.
— Бизди х,ам х.акдимиз бор, ака! — ушк,ирди у. Сингил акага
бакдрадими х,еч замонда. Уят эмасми?! М енинг турт синглим бор
эди. Бирортаси ринг демасди. Нима иш буюрсам, лаббай акажон,
дея бир зумда мух,айё к,илиб к,уйишарди. Буларга к,ара. Буларга
к,анак,а жин теккан? Ана, уларнинг сафига кичкина Салома х,ам
к,ушидди. Унга нима етмайди? Акаси, опаси кдтори «Ласетти» олиб
берганман. Иккита хрвлиси, иккита «доми», Отчопарда туртта дуко-
ни, марказда иккита дорихонаси булса, пул окдб турибди. Яна нима
етмайди, кдзим?! Нима?! М ерос талашишига бало борми?!
О рома к,изим, сен узимнинг к,ора кузимсан. Томирларингда
узимнинг тоза к,оним ок,мокда. Х,а, х,а, б у рост. Бундан ун саккиз
йил бурун онангни Хадра майдонида учратиб крлганим эсимда.
У бекатда автобус кутиб саррайиб турган экан. Онанг! Сенинг
дилбар онанг. Бошкд бирорта аёлга ухшамасди. Огир, босик, ва
итоаткор эди. Севган аёли эркакнинг раъйини кдйтармаса, одам
тилло топгандай яшнаб кетади. Онанг мени куриб, ширин ж ил-
майганда, турриси, таналарим яйраб кетди. Уни машинамга олиб,
турри дала хрвлимга олиб кетдим. У пайтларда Чирчикда курим-
сизгина дала х,овлим бор эди. Уша ерда уч-турт кун к,олиб кет-
дик ва бир х,афтадан сунг куришадиган булдик. АмМо онанг кел-
мади. К,идириб ишхонасига борсам, буш аб кетган экан. К ей и н -
рок, эшитдимки, буйида сен були б к,олган экансан. Онанг мени
- 40 -
уйлаган. О иласи бузилмасин, ортик,ча галва булмасин, деб уйла-
ган. Буни к,ара: шунчалик мулох,азали ва жасоратли булган сени
онанг!
Орома дизим, оилам катта эди. Угай ака-опаларинг улрайган
сайин, ташвишим орта борди. Худога шукрки, бахтимга замона
яхши келиб, пул топиш учун кенг йуллар очилди. Аммо, тутриси,
Биринчи сентябрь кунининг шарофатини дастлабки кунлар чу-
кур англамаган эканман, йиллар утган сайин эса менга ухш а-
ганларга кенг йул очилганини куриб, худога шукр дер эдим.
Энди мени аввалгидай х,еч ким таък,иб этмас, мунча пул топаяп-
сан, куша-куша х,овли сотиб оляпсан, бу бойликлар кдердан келяп-
ти, деб сураб-суриш тирмасди. Ш уро даврида, билсанг, отам О л-
махон деган ашулачи хотинни туйимга олиб келгани учун бир
ой сурок, бериб, юрак касалига йуликдан эди. М ен эса 1994
йилда урлимнинг туйига Тошкентдаги манаман деган х,офизлар-
ни териб ташладим. Шералидан тортиб, Юлдузгача, Тожибойдан
тортиб, Мирзогача кулинг ургилсин томоша курсатишди. Вали-
ж он дегани х,ам пакана к,урик,чилари билан келган эди. Ичагим
узи либ кулганман ушанда. А на шунак,а гаплар. Х,еч ким менга
риринг, деган эмас. П улинг куп булса, дунё к,улингда носк,овок,-
дай уйнайди. Носк,овок,ни эслаб, беихтиёр хум ори тутди. Эрта
лаб Чорсуга кириб кел, десам буларкан. Аттанг, унутибман. Ана
у сатанглар кечаги носимни топиб олишиб, ахлатхонага улок,ти-
ришди. Отсталий эмишман. Нос чеккан киши отсталий булади-
ми?! Н осни ман Киркоровга х,ам чектирганман. Ой, зур экан,
деб мак,таган. Туйимга А лла билан иккисини олиб келай, десам,
Ю лдуз хафа булади, Бой ота, дейишгани учун ахдимдан к,айт-
дим. Эх,, ж он к,изим. У пайтлар бир отим нос учун оёгимни
упишга юзтаси шай турарди. Кечир, бунак,а бемаъни гапларим
учун.
Ю рагим санчаяпти, Орома, к,изим, ицщ илиб келгунингча улиб
к,олмай. Сени кутиб кузларим зурикди. Бугун кун жуда ч узи л-
ганга ухшайди. Дарсинг куп экан-да бугун. К,улларим титраяп-
ти, билсанг, к,изим. Бир пайтлар рапимимга к,араб, туппонча теп-
кисини босганимда, б у к,уллар к,илт этган эмасди. Х,озир эса
к,аламни зурра тутиб турибман. Васият k,o fo 3h m х,ам тайёр. Ишк,-
илиб, сен тезрок, етиб кела к,ол.
Биласанми, мен сени к,андай топдим?! Машинани ёнларингда
тухтатган куним эсингдами? Эсингда булса керак. Онанг билан
- 41 -
кетиб борардинг. Бечора онанг белини ушлаганча, букилиб ке-
тиб борарди. Аввалига танимадим. Амм о як,инрок, бориб, разм
солсам, уша, мен билган онанг. Бечора жуда озибди. Лекин уша
таниш ингичка к,ошлар, жиддий, камтар кузлар... Нигох,и хдмон
утли эди. Оркдга, сизларга кдрадим-у, негадир юрагим уриб
кетди. «Тухтат!» — дея хдйдовчимга упщирганимни сезмай к,олиб-
ман. Маш ина бир силтаниб тухтади. Онангга кдрама-кдрши бор-
дим. Биринчи булиб салом бердим. Бечора онанг! М ени кур-
ди-ю , кузлари косасидан чик,иб кетди. Бошидаги оддий сурп
румол сирралиб тушди. Куз олдимда энди сулув ва барно фа-
ришта эмас, букчайган кампир турарди. Бу сафар «Яхш ими-
сан?» — дея олдим, холос. Бошкд суз тилимга келмади. Онанг,
бечора онанг, эзилган юрак, заиф овозда: «Ш укр, узингиз яхши-
м и си з?» — дея сурашди. М ен дарх,ол кулларингдан ушлаб, ма
шинам томон етакладим. Онанг кдршилик кдлмади. Ё мени ас-
тойдил севган эканми? Балки шундайдир. Ушандаги итоатини ва
рариб х,олатини куриб, илк бор унга ачиндим. Х,айдовчимга: «Дала
х,овлимга х,айда!» дея буйрук, берар эканман, сенга илкис куз
ташладим. Сен х,ам менга х,айрон бок,иб турардинг. Бу одам ким
булди, дея суперсалонли машинамга, унинг ичидаги антик,а ж и-
х,озларга к,араб х,айрон булгандирсан балки. Машинамни алох,и-
да жих,озлаттирган эдим. Них,оятда юмшок, уриндикдар орк,а ва
ён томонга жойлаштирилган, деразаларга ок, парда тутилган эди.
Уртада кичкина k,h 3fh u i стол булиб, унинг устида минерал сув,
кока-кола ва шарбатлар бор эди. М ен онанг ва сенга шарбат
куйиб бердим. Онанг урик шарбатини яхши курарди. «Унутмаб-
сиз, рах,мат!» — деди у. Кунглим уксиб кетди. К,ариганингда,
севгилингни учратиб к,олиб, бундай гапларни эшитиш ралати экан.
Юрагим сел булди. Биласанми, мен умримда биринчи марта кип-
рикларимнинг намланганини сездим. «Сизни унутиб буладими?»
— дедим ва кунгил учун: «С изни узок, к,идирдим», дея к,ушимча
к,илдим, аммо ёлрон гапдан тилим ловиллаб кетди. Бечора содда
онанг сузларимга чиппа-чин ишонди. Унинг ишонганини куриб,
илк бор узимдан нафратландим. Сен х,ам одаммисан, дедим узим -
га-узим. Йук,, сен манфур кимса, бадбахтсан, дедим.
Бирга дала х,овлимга бордик.
Сокин окдёттан Бузсувга, к,иррок, буйидаги антик,а дарахтлар экил-
ган кенг бориугга, утлаб юрган кийикларга, катта ок, мармар бино
олдида гузаллигини куз-куз кдлаётган товусларга махдиё бокдинг.
- 42 -
— Бо р и н гиз жуда антикд экан! — дединг.
Сув буйида, тахта сурида утирдик. Хизматкорлар дастурхон-
га турли егуликларни ую б ташлашди.
— Бу жуда куп-ку, амаки! — дединг хижолат тортиб.
Онанг кулларингни ушлаб:
— Орома, дизим, бу киши амакинг эмас, даданг булади, —
деди маъюс ох,ангда.
Сен изза тортдинг шекилли, айтмок,чи булган сузларинг х,ам
лабларингда к,отди. Балки у сенга отанг улган, деб айтгандир.
Балки шундан х,айрон крлдингми? И зза тортганингни хдм ту-
шундим. Биров сенга ш у отанг, деса, томдан тараша тушгандай
энсанг к,отиши тайин эди.
Сенга дастлаб мехр куйдим. Шах,арнинг энг бой к,изига ай-
ланиш ингни истадим. А м м о сен мендан к,очадиган одат чик,ар-
динг. Машина олиб берай десам х,ам йук,, дединг. Сенинг совук,
муносабатинг бор а-б ор а менга таъсир утказмасдан к,олмади.
Сендан кунглим совутани х,ам рост.
Бугун билсам... билсам, сендан м ехрибон кишим йук, экан.
Буларга хдли сенинг уз фарзандим эканлигингни расман эълон
к,илган эмасман. Эртага улсам, улар дарх,ол сени кучага х,айда-
шади. М ен эса сени бечора ва камбарал яшашингни, бировлар-
нинг кулида хору зор булишингни истамайман.
Сен узимга ухшабсан.
Ишонасанми, Орома к,изим, умр буйи мен х,еч кимга буйин
эгмаган инсонман. Нафак,ат одамлар, хдтто бу дунё х,ам менга
хизмат к,илиш учун яратилган, деб х,исоблар эдим. К,иск,а муд-
датда мен ана шундай одамга айландим. Балки мен факдт пул-
нинг орк,асидан кетиб, шундай бемаъни одамга айлангандир-
ман. Миямда п ул топ, п ул топ, деган фикр чарх урар, кднчалик
топсам, шунчалик суюнар эдим. Чунки катта шах,арда х,еч ким-
нинг узимдан узи б кетишини истамас эдим. М ен х,амиша номер
биринчи бойвачча булиш ни истар ва, турган гапки, бунга эри-
шар эдим. Бугун куриб турибсан, рариб ва бечораман.
Х,овлида булаётган шовк,ин-сурон, бак,ирик,-чак,ирикдар ю ра-
гимни уткир th f каби тирнамокда. Нобакор фарзандларимдан
кутганим шу эдими?!
— Х,ов, йигит кишисиз, ака, кириб гаплашинг, кундиринг!
Бирдан повестка келиб к,олса, к,ийин булади.
— Намунча кекирдагингни чузмасанг. К,ийин булармиш. Н о
- 43 -
тариус хдм одам, унда хдм нафс бор. Нари борса, яримта ли -
монда... давоси.
— Танишингиз борми?
— Битта яхши нотариус бор. П у л деса, узини томдан ташлайди.
— Касал касал эмас, унга кдраган касал. Одам эзилиб кетди.
На кетиб кетади, на к,олиб крлади.
— Сасиганларини айтмайсанми?
— Ака, ш у ишни чузмайлик. Эртага хдл к,илайлик.
— Санларга нима етмайди узи?!
— Сизга-чи? Сизга нима етмайди?
— М ан йигитман. Ота мероси йигитда к,олади.
— Тилимизни к,ичитманг, ака. Тенг буламиз. Хдммамизнинг
хдк,к,имиз бор.
— М ен уйни сотаман. Буни у кулокдаринг билан хдм, бу
кулокдаринг билан хдм эшитиб куйинглар.
Орома К.ИЗИМ, бу гапларни эшитсанг, тепа сочинг тикка булар-
ди. У з К.ИЗИМ менга «п овестка» келиш ини истаяптими? Бу кдн-
дай х,ол, кдндай бедодлик?! Униси булса, х,алитдан уйни сотиш -
ни кузлаяпти. Бунга чидаш к,ийин! Ичларим ёниб кетди. Том о-
fh m к,ак,раб, сув ичгим келяпти. М уздек сув.
Тутининг овози эшитилиб, Бой отанинг фикри булинди.
«Эшакмия, эшакмия!»
Кимни айтаяпти? Биров келдимикан?
Вакинанинг шанриллаган товуши чолнинг юрагига тигдай орир
ботди. Кимга шанриллаяпги.
— Йук,, рухсат йук,! Касал у киши. Тинч куйинглар. Боринг,
тузалганларидан сунг келасизлар!
Ч о л интик, х,олда ташк,арига к,аради. Дарвоза том он унга
куринмайди. Атайин шундай ётк,изиб к,уйишган. Келди-кетдини
курмасин, дейишган. Ах,, болаларим -а! Сизлардан топганим ш у
булдими?! Кдйси гунохдарим учун бу жазога тортилдим? Х,атто
хотиржам улиб булмаяпти бу дунёда.
У бир оз ётди. С унг яна Оромани эслади. Кдёкда к,олди? Бу
пайтгача келиши керак эди.
Ч олнинг томокдари к,уршаб, керосин ютган киши каби ичак-
лари ёнди. Улиб к,олмасидан бурун ёзиб к,олдириш керак. Бу
гапларни Орома билиб к,уйсин.
«Ж о н к,изим, балки сен келганда, мен б у дунёда булм а с-
ман, чунки бугун бошкдчаман, куз олдимда х,ар х и л ок, ш арпа-
- 44 -
лар куриняпти. Агар сен келгунча нафасим етмаса, ёстотим
тагида «В асиятном а» бор. Уни олда дарх,ол яшир. Х,еч ким
билмасин. М енинг маъракаларим утгандан сунг Эски Ж ува-
даги 7-нотариусга учра. У ерда менинг одамларим бор. Улар
жами мол-мулкимни сенинг номингга утказиб беришади. Ва-
сиятномада барчаси ёзилган. Сендан биргина илтимосим шуки,
х,айит ва хотира кунлари мени ва онангни номига куръон
ук,итиб куйиш эсингдан чик,масин. К,абрим бош ига бориб, мени
хоти рлаб туриш ни х,ам унутма. Ф акдт сен... факдт сен ш у иш -
ларни баж ариш инг мумкин. А ка-опаларин гдан кунглим к,олди.
Х,али мен улмай туриб, уларнинг м ерос талашаётганлари на-
к,адар жирканч ва накддар хун ук х,олат. Аф суски, ёзувчи эмас-
ман. Кулимдан ёзиш келганда, бу тутрида бошкдчарок, ёзар-
дим. М ен пул билан болаларимни узимга кдратаман, к,арига-
нимда уларнинг мехрига сазовор буламан, деб уйлаган эдим,
аф сус адашибман. Уларни нг тарбияси х,ак,ида купрок, уй ла -
шим керак экан. Бу сенга сабок, булсин, к,изим. Б олаларингни
сен яхш илаб тарбия к,ил. Ёшликдан улар га мех,р бер, узингга
х,ам мех,рибоп к,илиб у р га т!»
Чолнинг к,уллари толиб, икки ёнга шалвираб тушди.
Орома ичкари кирди:
— Отажон, тузукмисиз?
Бой ота кузларини очди, титрок, к,уллари билан к,изининг пе-
шонасидан ушлаб совуб бораётган лабларини босди.
— Яхши келдингми, к,изим?
— Сув берайми, отажон!
— Берак,ол к,изим, к,улингдан сув ичай. Сени дуо к,иламан,
ж он к,изим. Илох,им, бой-бадавлат яшагин, сира FaM курма. Ега-
нинг олдингда, емаганинг...
Орома унга сув тутди. Ч о л бир пиёла сувни юток,иб ичди ва:
— Ш укр! — деди. Умрида биринчи марта ш укрона айтди.
Танасида к,андайдир енгиллик сезилиб, юрагига х,ам к,увват кирди.
— Утир, к,изим! — деди кейин. Орома унинг ёнига, каравотга
утирди. Ачимтир сассик, х,ид димогига урилиб, кунгли ук,чиди.
— К,изим, к,изгинам! — чол титрок, совук, куллари билан оппок,
майин к,улчаларини ушлади. — Онанг каби мен х,ам васият фил
сам, ^улогингга оласанми?
Орома отасининг юзидан к,он к,очиб, мадори к,уриётганини
сезди:
- 45 -
— Унакд деманг, отажон, х,али куп яшайсиз! — деди у ч ол
нинг тараша кулларини сийпалаб.
Чолнинг кузлари ёшланди:
— Бир-икки соатлик умрим к,олганга ухшайди, к,изим! Хуп,
де. Сенга васиятим бор.
— С изсиз кдндай яшайман, отажон. Сизга урганиб к,олдим.
Уйимга олиб кетайми?
— Энди гапни эшит, к,изим! — Ч о л ёсгиги остидаги «Васият-
нома»ни олиб, дафтарни кугпиб унга узатди. — Буларни яшир,
уларнинг кулларига тушмасин. Кдерга борасан, кимга учрай-
сан, нима к,иласан, хдммаси дафтарда ёзилган. Бутун м ол-м у л-
кимни сенга к,олдираман. Ш вейцария банкида каттагина мабла-
f h m , Малайзия, Кореяда супермаркетларим бор. Хдсан бой к,иш-
логида Расул деган иш бошкдрувчим яшайди. Имони тоза йигит.
Хамма нарсани билади. Сен туррингда у билан келишиб куйган-
ман. Фойданинг ун фоизи уники. Буни хдм ёдингда тут. Бева-
бечораларга ёрдам к,ил. Ож изларни кулла. Х,еч кимга ёмонлик
к,илма. Худога шукр, узим хдм ёмон ишларга к,ул урмадим.
Орома пикдллаб йиглади:
— Йирлама, К.ИЗИМ. Яна бир пиёла сув бер. Ю рагим ёниб
кет-япти.
К,из елим идишни келтириб, унга сув куйиб узатди.
Ч ол яна унинг кулларини ушлади:
— Бирор яхши курганинг борми? Уялма мендан, к,изим. Айт,
борми? Бор булиши керак.
Орома уялиб, юзини четга бурди.
Ч ол унинг кулларини силкиди:
— Айт, К.ИЗИМ. Уз ОБЗингдан эшитай. Бир-икки нафасим к,олди,
холос. Улиш осон экан, к,изим. Ж он и м х,ик,илдоримда турибди.
Айт, мен армонда кетмай!
Орома буйнини эгди. Нима десин? У я т-к у бу! А м м о отаси...
отаси сунгги нафас олмокда. Э худойим, отаси кетса, кимга суя-
нади?
Ч олнинг кузлари жовдиради. У к,изининг очик, гапиришига
илхдк, эди. Х,озир унинг уялаётганига парво к,илаётгани йук,, у
купрок, к,изим келажакда бахтиёр буладими йук,ми, деган к,ийнок,
савол исканжасида ёнаётган эди.
Орома яна ер чизди. Айтсинми, айтмасинми?
Ч ол санай бошлади:
- 46 -
— Бир йил, икки йил, уч, турт?..
Орома отасига ялт этиб кдради. Ч ол хотиржам тортди:
— Турт йилдан бери таниш экансизларда. Яхши. Ук,ийдими?
Орома бош ини к,имирлатди.
Ч ол янада хотиржам тортди:
— Яхши. Сен билан ук,ийдими?
Орома яна бошини силкиди. Бу сафар чол чиндан хдм мам-
нун булди ва чукур нафас олди:
— Ю рагим к,исиляпти, к,изим. Васиятимни бажо келтирасан-
ми?
Орома ёш к,из эмасми, отасининг сунгги нафас олаётганини
сезмади.
Ч о л яна сураган эди, у бош ини к,имирлатди.
Ташкдрида ит увлади. Ч ол унинг кулларини ушлади.
— Сезди! — деди чол ва огзидан пуф этган овоз чикди-ю,
бош и унг ёнга шилк, тушди.
...Чолнинг к,ирк,и утгач, О рома нотариусни к,идириб топди.
Эртаси «Ок, кабутар» газетасида Бой отанинг бутун бойлиги х,еч
кимга маълум булмаган к,изига утгани-ю , бошк,а фарзандлари-
нинг сочларини ю ли б крлгани хдкддаги ш ов-ш увли мак,ола бо-
силиб, кулма-к,ул булиб кетди. Айтишларича, уша куни газета
кечгача яна уч марта кдйта босилиб, нусхаси х,ам фалон мингга
етган.
Бах,ор. К еча ёмБир ёгиб, д ов-дар ахтларн и, у т -у ла н н и , к,ат-
рон й уллар н и чи ннидек ювди. Б угун эрталабдан х,аво майин,
топ -тоза. К ун гузал к,изнинг бокира юзидай, ёрк,ин чарак,-
лайди.
Азамат к,изнинг к,улини ушлади:
— Онам айтдиларки, сен жуда акдли к,из экансан.
Ороманинг шухлиги тутди.
— М ен х,амма пулларимни болалар уйига угказиб юбордим,
буни ойингиз биладиларми? — деди «камбагал к,из онангизга
керакмикан?» деган маънода.
Азамат унинг пичингини англаб:
— Биладилар! — деди ва кулди.
— Нега куласиз?
Азамат унинг кулларини кдттикрок, к,исди:
— Гапларингиз бирам чиройлики...
Орома индамади. Энди ran ортик,ча эди.
- 47 -
«Ласетти» машинасида кетаётган йигитлар кулларини бигиз
к,илиб, уни курсатишди:
— А на Бойваччанинг к,изи!
— Бой отанинг узларига ух шар экан.
— Лекин хасис эмас экан.
— Йигити хдм ёмонмас!
Азамат кулди ва урнидан туриб, к,изнинг кулидан тортди:
— Юринг, ойим ва дадам билан таништираман Сизни!
Енгил ва ёк,имли шабада эсди. Ороманинг димогига хуш буй
атир Х.ИДИ урилди. «О й и си кднакдйкин?!»
Эрталаб куёш кулиб чик,иб, кунгилларни чарогон ёритди.
Улар дарсдан кдйтаётган пайтда Расул ака Ороманинг кдр-
шисида тухтади:
— Синглим?
Ороманинг юзи ёришиб, салом берди.
Расул ака мармар зиналардан пастда, йулакда турган « Л а
сетти» томон ишора к,илди:
— Синглим, отангизнинг васиятини бажараяпман. Бу гал к,ош
кдйирманг. Ана у янги «Л а сетти » ва унинг ичидаги бир ж ома-
дон пул сизники. Калит хдм сизга!
Уларнинг атрофини ураб олган талабалар бараварига 4yFyp-
лаша бошлашди:
— Отаси зур экан.
— Бу одамга х,ам к,ойил. Имони бор экан. Узлаш тириб ю бор -
са, Орома билмасди.
Кимдир Азаматни туртди:
— Х,ов, куёв, туй кдчон?
К,излар «Ё р -ёр » ни бошлаб юборишди.
— Йиглама, к,из, йиглама, «Л асетти ж он » сеники,
Йиглама, к,из, йиглама, Азаматж он сеники!
Аудитория деразалари шаракдаб очилиб, х,ангоматалаб тала
балар уларга ж ур булишди. Кимдир Ороманинг бошига ок, шох,и
рум ол ташлади, бошк,а кимдир Азаматнинг бошига янги дуппи
кийгизди. Бунакд антик,а бошланган туйни бу кунгача талаба
лар шах,арчасида х,еч ким, х,еч к,ачон курмаган эди.
i
КИССАЛАР
Бойваччанинг к,изи.