The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by termiztakmkutubxona, 2020-10-19 05:28:07

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

ОФАТИЖОН

I

У кенг дераза тавакдсини ох,иста очди, ичкарига хуш буй ша-
бада ёпирилиб кирди. Тоза х,аводан кукси яйраб, енгил нафас
олди. Рафлатда ётган экан, деразани вакдлирок, очиш керак эди.
Кеча ёмБир ёгаётгани учун совук, булади шекилли, деб, дераза
тавак,аларини зичлаб ёпган эди; икки кундирки, ётокда бир узи,
шериги Олим полвон Паркентга, к,ишлогига кетган. Онаси ка­
сал экан, хабар келган зах,оти апил-тапил кийинди-да, оёгини
кулига олиб жунади. Ишк,илиб, тинч булсин. Онам деб куп куй-
инади. Онасини хурмат к,илганни Худо х,ам суяди. Отаси ш у
гапни куп айтарди.

Тапщаридан к,изларнинг х,иринглаб кулгани эшитилди. К,из
боланинг баланд овозда кулиши — уят. Бу эчкилар уятни били-
шадими?! Панд-насих,ат деса, упа суртилган юзлари шафтоли-
к,ок,идек хунук буриш иб кетади.

Пастда, нилий кошин к,опланган х,овуз буйида кагалаб юрган
оппок, гозларга, сершох, сербарг дарахтларга, девор ёнларидаги
ям -яш ил муррак майсаларга тикилганча завк, олди. К,анчалик
сулим, кднчалик гузал. Ташк,арига чик,иб бир айланиб келса,
анча енгил тортади. Одатда, у якшанба кунлари тушгача дам
олади, сунг кир-чирларини ювади. Хонани тартибга келтиради.
М айда-чуйда ишлар билан кунни кеч к,илади. «Талабалик — ол-
тин давр!» X м - - олтин давр. Бир рузтор ташвиши: игна-ип, чок-
пок, овк,ат-повк,ат х,аммаси зиммангда. И лож к,анча. Ук,ишни би-
тириб хотин олгунча, тишни-тишга к,уйиб чидайсан. Чидайсан!
Дардингни узингдан бошк,а кимга х,ам айтардинг.

У йул-й ул спорт кийимини эгнига илди. Тоза хдвода бир ай­
ланиб келсин, иш к,очиб кетмас.

Эшик так,иллади. Ортидан яна к,изларнинг х,иринг-х,ирингги
эшитилди. Ким булди булар? Курсдошларими?!

Истар-истамас эшикни очар экан, орзи очилганча х,айрон
к,олди: остонада кимсан Офатижон унга самимий жилмайганча

- 50 -

кдраб турар, ёнида эса уша... узининг «к,урик,чилари» деб ном
олган турт дугонаси тиржайганча уни ураб туришарди. Х ул ли
Тетчерни куридлагандек, бир зум х,ам нари кетишмайди-я! Ш у
ерга х,ам бирга келишибди. Нима, еб куярмиди!

— Келинглар! — деди у совукдина.
Офатижон! Уша, узи билган Офатижон! Уни ким билмайди.
Уч йил! Уч йилдан буён у бутун университетни куйдиради. Х,амма
к,изларнинг танлагани бор. Амм о б у кишиники йук,. Йигити бор,
х,озир армияда дейишади. К,ургур, армия х,ам уч йил булар экан-
ми?! Х,озир бир йилда армияни битириб келишяпти. Бу гапнинг
х,ам миси чикди... Тугри, декан Сафтоевнинг арзанда жияни Сатти
тура унинг ортидан осилиб юрибди. Аммо диз уни бир тийинга
х,ам олмайди. Буниям х,амма билади.
У к,изнинг жуфт юлдуздек чарадлаётган кузларига дош бе-
ролмай юзини четга бурди: ортда турган тирсак дош, бодомк,о-
вок, дугонаси:
— Азим ж он ака, дугонамизга ёрдамингиз керак булиб
к,олди! — деди иршайиб. — Компьютерингизда бир нарса ёзиб
беролмайсизми? Озгина иш узи! М арказга борсак, чирок, учган
экан!
Офатижон дугонасига к,араб, худди кинодаги пошшохоним-
лардек ибо, видор билан жилмайди: ю зи 6eFy6op тонгдай оппод
ёришиб, кузлари хдлолдек мафтункор чаракдади. Азимжон кузлари
к,амашган кишидек, яна юзини четга бурди. Кузларига к,арашга
одам уялади. Бир жодуси бор бу к,изнинг!.. Энди, б у кишига ма-
лайлик к,илмагани к,олувди. Олим полвон эшитса, мирик,иб кула-
ди. К,улчилик муборак, дея пичинг к,илишдан х,ам тап тортмайди.
Унга бир ran тушмасин. Бир гапнинг учини илиб олса, етти олам-
га жар солади. Ух,, компьютер, компьютер! Бошга битган бало
булди! Утган йили газеталарга мадола ёзаман деб, йири о юрган
пулига «Н о у тб у к » олган эди. «П ен ти ум -2 ». Савил, зури булса х,ам
майлига эди. Ш унчаки ёзиб юрса булади. K,ypFyp, дайси газетага
борманг, дарх,ол мак,олангиз дискетда ёзилганми йудми, деб сура-
шади. Урганиб олишди улар х,ам.
— Майли, ёзиб бера... ман. Бажони... дил! — гулдиради у.
Лекин ичида тезрок, чик,иб кетмагани учун узини буралаб сукди.
И миллаб утирмасдан тезрок, чик,иб кетиш керак эди.
Офатижон унга куз к,ири билан жиддий разм солди:
— Ишингиз куп эмасми, Азим ж он ака!

- 51 -

Ёк,имли охднг йигитнинг к,албини чертиб утди. Овози мунча
ширин. М айин кунгирок, ох,ангидек одамни сел к,илади-я! К,айси
бахтли йигит бу к,унрирок,чадаи бир умр бахраманд буларкин?!

— Бирт бекорман! Киринг!
А зим ж он ичида узидан кулди. Гузаллар олдида дах,олар х,ам
тиз чукишган. Сен ким булибсан?.. Сен... сен уни уч йилдан буён
биласан. С ен биринчида, у эса учинчи гурухда ук,ийди. Х,ар
тук,наш келганингда, к,албингни нимадир к.итикдайди-ю, аммо
тулки вок,еаси эсингга тушиб, узингга-узинг: «Ж и н н и булм а !»
дея утиб кетасан. Узумга осилиб, мак,садига эришолмаган тул-
кидек, бир кун «п уф сассик,!» деган гапни орзингдан чик,иб ке-
тишини-ю, дустларинг олдида шарманда булишни хохдамайсан!
Тугрида, у — баланд дор. «Йигитинг борми?» деб сурашганда,
«Бизни тушунадиган акдли йигит туь'илганмикан?!» дея пичинг
к,илибди-ку! Бу ran бутун Талабалар шах,арчаси буйлаб к,анот
к,окди. Деканлар, профессорлар, мураббийлар х,ам эшитишибди.
А ёллар эса мийикларида кулишибди. «Б у гапидан Тетчерхоним-
га ухшашни орзу к,иладиган куринади!» дейишибди.
А зим ж он ичкари кириб, к,изларни таклиф к,илди:
— Нега к,араб турибсизлар? Киринглар! — Каравоти устига
тушалган чойшаб сал би ж и м э д и , юзлари ловиллаб кетди. «Ш у
пайтда келасанларми, эчкилар!» — Айбга буюрмайсизлар, су-
пурилмаган уйга мех,мон келади! — деди узини окдаган булиб.
Офатижон бурчакдаги катта ойнага, яракдатиб артилган муз-
латкичга, стол устида турган компьютерга кдраркан:
— Уйингиз чиннидек тоза! — деди жилмайиб, лекин бу са-
фар унга кдрамади. Уялди шекилли. — Нима дединглар, к,из-
лар?! — дея дугоналарига куз тикди.
А зим ж он унинг уйнок,и, нагмали овозини энди эшитаётган-
дек, х,озирги сузидан мазза к,илди. Ёнимни олди, дея суюнди
х,атто.
К,излар турт стулга бирин-кетин утиришди. Узларича омин
К.ИЛИШДИ,
А зим ж он «теф а л»н и ёкди.
Тирсак к,ош:
— Овора булманг! — деди номига.
Азимжон буни сезди.
— Биттадан к,ах,ва ичамиз. Овораси борми, бир келибсиз-
лар! — деди уларга жилмайиб к,араб, кейин кушимча к,илди. —

- 52 -

Бир боск,ичда уч йилдан буён ук,иймиз-у, лекин бир-бирим изни
х,амон яхши билмаймиз!

Тирсак к,ош ёнидаги озрин к,изни туртди:
— Ана айтдим-ку!.. Танишишнинг нимаси ёмон?! Бу киши
х,ам менинг гапимни айтдилар. Эртага битириб кетсак, кейин
бир-биримиздан упкаланиб юрамиз!
Сув бикдрлаб кдйнаб, к,опк,окдан париллаб бур чикд бош ла-
ди. А зим ж он «теф а л»н и учирди-да, жовондан чинни пиёлалар-
ни олиб, шиша стол устига терди, сунгра х,ар бирига бир к,ошикдан
к,ах,ва солиб, устидан иссик, сув куйди:
— Ш акар солмадим. Х,ар ким таъбига яраша солиб олар!
Тирсак к,ош Офатижонга жилмайиб имо кдлди. Азим ж он х,ам
синчков йигит, уларни назардан крчирмаётган эди.
— Яхш и к,илдинглар-да келиб. Зерикиб турган эдим, — деди
ёлрон булса х,ам.
— Дустингиз йук,милар?
Азим ж он унинг онаси касал эканлигини айтар экан, пиёла-
ларни столга к,уйди:
— Олинглар!
О збин к,из ёнидаги семиз юз, барваста к,из олдинда турган
к,ах,вани Офатиж оннинг тутрисига к,уйди:
— Эрталабки насибадан к,ош к,айирма дейдилар!
Офатижондан бошкд х,аммалари х,иринглаб кулишди.
« У одобли к,из, — уйлади Азимж он. — Бировдан бирор о р и з
ёмон ran эшитгани йук,. Фак,ат шу, йигити йукдиги учун куп ran
к,илишади».
— Ш ундай к,илиб... — унинг дудукданишига оз к,олди. Нима
демок,чи эди. Огзига келганини к,айтармади. — Шу... зарур иш
чик,иб к,олди, денглар!
Тирсак к,ош пик, этиб кулган эди, Азимж оннинг икки бети
ловиллаб ёнди. К,овун туширди. Сураб нима к,илади. Сендан бир
нарса сурашяптими?!
Офатижон унга к,араб к,ош чимирган эди, узини окдамок.чи
булиб:
— Кечаги гапим эсга тушди, — деди.
— Нима экан кечаги ran?
— Х,алиги... — у к,ах,вадан х,уплади, — х,алиги... й улд а
кетаётганда, бир шилк,им чик,иб, С изга мук,ом к,илгани-чи?!
О гзин ин г таноби к,очди. «Х,ой к,из, келин г таниш ам из» деди.

- 53 -

Сиз... Сиз унинг боплаб таъзирини бердингиз. «А ввал иш то-
нингизни тутрилаб олинг!» деган эдингиз, бечора шолгомдек
к,изариб кетди.

Азимж он ш у пайтгача OFHp, босик, утирган Офатижонни куз
к,ири билан кузата туриб, «бунинг нимаси Офат? Бу шунчаки ran
экан!» деган хаёлда эди. Х,озирги гапни эшитиб, фикри узгарди.
Бунак,а к,излар шайтоннинг узи. Ш айтонлиги тутмаган кезларда
эса улардан зури йук,. Айни дамда узини яхши курсатиш учун
лабини тишлаб утирибди. Бу х,ам узига хос уйин. Аёлнинг к,ирк,
макри бор. Бир макрини ишга солган. М ени лак,иллатиб бупти.
Мех,мон — отанг каби улур. Узбекона анъанани бузиш х,ам яхши
эмас. Майли, яхшилик билан келишибдими, яхшилик билан куза-
тиб к,уяди. «Карнайчидан бир суф -да !» Нима кетди!

У к,албидаги барча эх,тиросларни кувиб солиб, Офатижонга
лук, тикилди: уни х,еч кдчон як,индан курмаган, у билан аудито-
рияларда, йул-чулда, йигилишларда, байрамларда тукдаш кел­
ган, холос; унинг уша чарос нигохдари, зимдан кдраб к,уйганла-
ри куз унгида. Лекин х,озир уни як,индан курар экан, кулча ю зи-
нинг энди очилган оч к,ирмиз гулдек тоза, тиникдигини куриб,
унинг пардоз-андозга унчалик хуши йукдигини сезди. Табиатан
гузал: бир текис кршлари к,ора ипакдек ялтирайди, кузлари
нурли, х,ар чаракдаганда юрак ж из этади.

Офатижон унинг «мак,садга кучинг» деган маънода к,араганини
сезиб:

— « Бинафша» газетаси талабалар х,аётидан бир мак,ола сура-
ган эди, эртага олиб бориб беришим керак! Йук, демайсиз деб...
ноилож... ёзиб берсангиз, узим айтиб тураман! Ёзувим андак
бадхатрок,!

Азимжон унинг «ноилож » деган сузини «улганимнинг куни-
дан келдим, сенга кузим учиб тургани йук, эди» деган маънода
туш униб, ичида рижинди. Гапини к,аранг, «н о и л о ж » эмиш. Турри
маънода илтимос к,илсанг, бирор тукинг камайиб крладими?!

— Майли, беринг, ёзиб бераман! — деди ва компьютернинг
к,изил тугмачасини босди.

Офатижоннинг ёнида утирган к,и з майда ёзувли к,о ро з н и узатди.
Ёзуви андак хунук: «м », «ш », «т » х,арфларини бир-биридан аж-
ратиш К.ИЙИН.

Айтиб турсангиз, майли, ёзиб бераман! — деди Азимжон
K,0F03ra к,араганча бурнини жийириб.

- 54 -

Офатижон унинг сал жирибийрон булганини сезса х,ам ин-
дамай куя к,олди.

Яна эшик так,иллади. Буниси ким булди?
О зрин к,из урнидан турди:
— М ен оча к,олай! Сиз чалгиманг, А зи м ж он ака!
Эшик яна так,иллади.
— Х,озир! — деди озрин к,из ва эшикни очди. Остонада сочи­
ни орк,асига турмаклаган кдсик, куз к,из хдрсиллаб турарди.
Офатижон унга хавотир билан кдради:
— Нима ran?

К.ИЗНИНГ д у р д о к , л а б л а р и о с и л д и :

— Деканимиз М авлон Хржиматович х,аммамизни к,идириб
юрибдилар!

— Нима ишлари бор экан?
— Эртага Талабалар уйида ёзувчи, шоирлар билан учрашув
буларкан. Ушанга зални тартибга келтириш керак эмиш!
Тирсак к,ош к,из «ним а к,илдик?» деган савол назари билан
кдради.
— Сизлар боринглар, — деди Офатижон. — М ен ёзувни ту-
гатиб ортиларингиздан етиб бораман.
К,излар югургилаб пастга тушиб кетишди.
А зим ж он эшикни кулфлади. Бу ёри к,изик, булди -ю ! У О ф а-
тижонга бошдан-оёк, назар солиб, «шундай х,урилик,о к,изга ким-
нинг х,аваси келмайди» дея беихтиёр тамшанаркан, бутун аъзойи
баданини или к, х,арорат к,амраб олганини сезиб, ёк,тириб к,ол-
дим, деб уйлади. Лекин к,из к,улидаги к,оРозларга тикилганча ёзув-
ларни ук,ир, унга заррача х,ам эътибор к,илмаётган эди. Бупти,
ишини тугатиб бераман-у, жунатиб юбораман. Кулимдан иш кел-
гани учун олдимда утирибди, булмаса, бунак,алар бизга ухш а-
ганларга оёрининг учи билан йул курсатади.
У компьютернинг ёнига утирди:
— Бошладикми?
Офатижон K,0 F0 3 r a кдраганча бош иргади-да, уша мак,олани
к,албни к,итикдовчи нозик ва уйнок,и овозда ук,ий бошлади. М а-
к,олада бугунги талаба к,излар х,ак,ида ran борар, уларнинг бурч-
лари, ю риш -туриш лари ва бутун ф икру зикрлари эл-ю р т рав-
нак,ига к,аратилиши, тарихда х,ам момолар улур аждодларга бу
борада энг як,ин доно сирдош, камхур сафдош булганлиги иб-
ратли вок,еалар билан баён этилган эди. А зим ж он билдики, О ф а-

- 55 -

тижон майда-чуйдалардан йирок, к,из. Узи х,ам узок,ни кузлаган.
Бунак,алар оилани эмас, узини х,амма нарсадан устун к,уяди.
Узларининг туманларидаги бир опа бир умр бола-чак,а к,илмай,
катта рах,бар були б утиб кетди. Ундан факдт «Х,амроева» деган
ном к,олди, холос. Ш у кетиши булса, бундан х,ам Офатижон д е­
ган ном к,олади. Бошк,ача булиш и мумкин х,ам эмас.

Офатижон унга зимдан назар солди. Ёк,аси оппок,, гард йук,;
куйлагининг очик, жойидан куриниб турган оппок, майкасига кузи
тушиб, «тозаликни жонидан ортик, курадиган йигитга ухшайди,
бунакдлар жуда тартибли булади» деган гапларни хаёлидан утказ-
ди. У узининг них,оятда жозибадорлигини, бир курган йигитнинг
сую либ унга ran отишини, окзининг таноби к,очиб, севги изх,ор
кдлиб юборишларини х,ам куп курди. Йигит дегани «бех,» деса,
итга ухш аб кетаверар экан-да, деган хаёлга х,ам борди. Аммо
орадан уч йил утяптики... уч йил... к,алби унга мойил. Уни х,ар
курганда, юраги беихтиёр энтикиб кетади. Дарди ичида: к,из бола —
х,аётнинг окрик, нук,таси, уз скида узи к,овурилиб яшайди; урил
болаларга осон, бирор к,изни севиб к,олишса, очик,-ойдин айти-
шади. К,из бола, к,из бола — нози бор бола. Н ози борнинг ори бор.
К,андай айтсин? Дугоналари орк,алими? Уларга ran тегмасин. Бир
гапнинг учини топишса, бутун дунёга жар солишади.

У компьютерга мук тушганча ишга берилди: узун, оппок, бар-
мокдари к,ора тугмачалар аро енгил юриб, содда, мафтункор кузла­
ри ёзувлар узра ох,иста чопаркан, хаёли олисларга тортди. Бун­
дан уч йил олдинги вок,еалар эсидамикан? Балки, эсида эмасдир.
Эсида булганида х,озир ёдига соларди... Ушанда... ушанда кириш
имтих,онларидан утган к,изларни ёток^соналардан йик'иб олиб, уни­
верситет борига ишлашга юборишди. У ерда Халкдро журналист-
ларнинг анжуманига тайёргарлик кетаётган эди. К,изларга бир
эркак, уч аёл ук,итувчи бошчилик к,илди. Учинчи куни универси-
тетдан Азимж он келди. К,излар бир куришда унга «барно йигит»
деб ном куйиб олишди. Х,ак,ик,атан, у барно йигит эди: на семиз,
на орик,; ю зи на чузинчок,, на кулча; х,аворанг куйлаги, ш у ранг-
даги шими адд к,оматига атайин мослаб тикилгандай, узига жуда
ярашган эди; к,оп-к,ора сочи пешонасига тушиб турар, к,ошлари
икки камон булса, кузлари бир жуфт ёкут ферузадек чаракдаб
нур сочардики, уни бир куришда ёк,тириб к,олди. Дугоналарининг
«Бунча сулув йигит экан» деган гаплари юрагини ш у даражада
уртадики, гуёки уни бопща кдз тортиб олаётгандек, ич-ичидан

- 56 -

дизБаниб, «о н мой лю бимчик» деганини узи х,ам сезмай к,олди.
К,изларда йигитларга кдраганда бир мардлик бор: улар кдерда
булишмасин, уз уринларини тез англайдилар ва к,обилиятлари,
чиройлари, кучларига к,араб, узларига ёр, мах,буб ёки бошкд ке-
ракли нарсаларни танлайдилар. Уша куни х,ам барча к,излар унинг
бу гапини туьри маънода кдбул кдлдилар. Дугоналари х,ам уни
Х.ИМОЯ К.ИЛИШДИ. «Тугрида, у факдт бизнинг дугонага мое: буй -
басти х,ам, чиройи хдм, иккиси худди узукка куз куйгандек, бир-
бирларига ярашиб турибди», деди тирсак к,ош к,из. Ш у билан
к,излар учун янги «х,ангома» топилди. Энди «б у йигит кимга те-
гиш ли?» деган ran тиниб, вок,еанинг давоми нима билан тугайди,
деган савол уртага к,алк,иб чикди. Офатижон х,ам буш келадиган-
лардан эмасди. Эртаси кечкурун ювиниб, тараниб, иккита жама-
лак сочига ок, ленталар так,иб, эгнига оппок, шох,и куйлак кийиб,
Азимж он ишлаётган катта ёнрок, дарахти атрофида айланди. Бу
пайтда А зим ж он эркак ук,итувчи билан катта к,огозга х,ар хил
расмларни ёпиштираётган эди. У четдан туриб, йигитнинг ишла-
рини кузатди. Азимж он унга бир к,араб к,уйди-да, ишини давом
эттирди. Расмни елимлаб булгач, катта к,аламни олиб, к,из билан
йигитнинг расмини чизди. К,изни шунчалик чиройли ва сулув
чиздики, ёнида турган ук,итувчи бир унга, бир расмга кдраб, «Бери
кел, сенга ухш абди!» дея уни имлаган эди, х,али мургак, ёш к,из
эмасми, шундай уялди, ер ёрилмадики, ерга кириб кетса, домла
олдида шарманда булмай, деб шаталок, отиб к,очди. Катта кургаз-
ма мато тайёр булиб, деворга илингач, к,излар унинг атрофини
ураб олишди. «Вох,!» деган эх,тирослар эшитилди. Кимдир: «Бало!
Б ало!» деди. К,айси бири эса «О ф атиж он к,илиб чизибди!» деб
юборди. Кечаси ётокда х,ам ш у ran айланди. Бу пайтда унинг узи
Азимжоннинг хонаси атрофида дугоналари билан айланиб юрар,
чик,иб к,олса, у билан гаплашиш истаги х,ам йук, эмасди. Аммо
Азимж он аллакдчон ухлаган эди. Эртаси эса у жунаб кетди. Офа-
тижонга бу нарса алам к,илса-да, тишини-тишига куйди. Орк,а-
воротдан эшитилган гап-сузларга жавобан: «Ж ун аб кетгани яхши
булди, кулорим тинч юради» дея ran таркдтди.

...У йигитга як,инрок, сурилди. Бир ran айтса-чи! Уч йилдан
буён ипщида адо булди. Садо чик,адими б у йигитдан йук,ми? Бир
йил к,олди. Бир йилдан сунг у ФарБонасига, йигит эса С урхон и-
га кетади. Индамай ажралиб кетишадими? Бу кургур к,андай
к,албки, пойида эгилган н е-н е алпларни х,ам тан олмай келяпти.

- 57 -

Топгани шу индамас булди. Суриштириб билди: яхши курган
К.ИЗИ йук, экан. Ким бу? Кдндай кдлб бу? Н ечун х,еч кимни сев-
майди? Нечун бировга к,иё бок,майди? Ш унакд мумин йигит хдм
буладими? Ёки унда кдлбнинг узи йук,ми?

— Толик,мадингизми? — атайин суради у.
— Толикданим йук,, давом этинг, — деди Азимж он. Овозида
на хдяжон, на бир такаббурлик бор эди. К,из шуни билдики, у
нимагадир шошяпти. Ш у боис хдм, назарида, ундан тезрок, к,уту-
лишни истаб, ёзувга зур беряпти.
А зим ж он хдм, уз навбатида «тезрок, ёзиб берсам, ёзиб бера
к,олай, тезрок, кетгани м аъкул» деб хдкдкдтан хдм ёзувга зур
бераётган эди. Хаёлида эса уша бояги «буларни нг иши битгун-
ча, сунгра танишмайди» деган ran чарх урар, х,озир олдида ду-
нёнинг энг сарвкрмат, энг сулув дилбар к,изи эмас, табиатнинг
ута махрратли рассоми томонидан тарошланиб, гузал к,иёфа б е-
рилган оппок, мармар хдйкал тургандек эди. Одатда, йигитлар
узлари учун иккинчи даражали х,исоблайдиган энг гузал к,из-
ларга хдм шундай совук, муносабатда буладилар. Агар улар кдлб-
ларига оташ мухдббат оловини ташлай билмасалар хдр кдндай
йигит хдм бир умр мухдббат йук, деб утади. М ухдббат булмаса,
дунё б у к,адар ж озибадор куринмасди. М ен х,еч севмаганман,
севгини билмайман, деганлар гунох,г'а ботадилар. Улар аёллари-
ни севадилар-ку! Х,атто гулни куриб, унга мафтун булар экан-
сан, демак, к,албингда мух,аббат бор, гузал туйгулар, дунё севги-
си бор. Буни ким хдм инкор эта олади.
Кдхрамонимиз Азимжон буларни яхши билади. Билади-ю,
лекин мухдббатга х,али бор, деб уйлайди. Ш у пайтгача куз ости­
та олганлари йук, эмас, бор эди, лекин бирининг бурни ёк,маса,
иккинчисининг гаплари совук,, учинчисининг ю риш -туриш и
умуман кунглига утирмайди. Ш у тарик,а кунлар утяпти. Гох,о,
аввал ук,ишимни тугатиб олай, сунгра бир ran булар, дейди. Ёш
була туриб, буйинга ола хурж ун осиш зарур кептими?! Балки,
яратганниг узи уни турри йулга бошлар. Севги деб узини утга-
чук,к,а уриб, ёш жонини к,ийнаб к,уйиши х,ам х,еч ran эмас. Сабр-
нинг таги олтин. Пешонасида булса, акди расоси чик,иб к,олар!
Ана, курсдоши Шермат. Феруза исмли курсдошига уйланди. Олти
ойдан кейин ажралиб кетишди. Нима эмиш: одатлари бир-бир-
ларига тугри келмаган эмиш. Эй йигит, уйланишдан олдин етти
улчаб бир кесиш керак эди: к,из болани бахтсиз к,илиш инсоф -

- 58 -

данми?! Сен-ку, сув курмаган хачирдай бошкдсига уйланиб ке-
тасан, аммо бокиралигини йукртган бечора Ф еруза кдйси де-
ворга бошини уради?! Азимжон хдли-хдли Шерматга нафрат
билан кдрайди. У булса, яна бошкдсининг бошини айлантириб
юрибди. Бир бузилган йигитнинг хдм, к,изнинг хдм эгри йулга
кетиб к,олиши мумкин! Лекин йигит эркак булиш и керак. Узини
уйламаса хдм, уз миллатининг к,изини уйлаш и керак!

Офатижон уни гапга тутди:
— Сиз Паркентга борганимизни эслайсизми?
— Кдчон?
— Эсингизда йук,ми?
— Уч йил олдинми?
Офатижон суюнди:
— Хд, уч йил олдин!
— Эслайман!
— Нимайди?
— Шунчаки узим!
А зим ж он унга ялт этиб кдради: эсида, ок, ленталар так,иб,
барно к,из булиб келганди, бехуда сурамаётганга ухшайди:
— Ушанда кичкинагина, луппи к,изча эдингиз?
— ЙуБ-э?!.. Энди-чи? Энди улгайибманми? — деди к,из упка-
ланган булиб.
А зим ж он унгайсиз хрлатга тушди. Аслида бунак,а демаслик
керак эди. Хдтто «улгай и бси з» дейиш катта ёшдаги аёлларга
х,ам ofhp ботади.
— Аксинча, — деди Азимж он жилмайиб, — янада очилиб,
янада ж озибали булгансиз!
Офатижон айнан ш у гапни кутиб турган эди, хурсанд булганча
к,очирим к,илди:
— Эътибор бермайсиз деб уйлаган эдим!
— Куз нима учун берилган? Куз тушади-да!
— Бу кузлар хдммани бирдек курадими!
Азимжон, тутриси, унинг бу илмокди гапига унчалик тушун-
мади. Нима демок,чи? Бу билан нимага шама к,иляпти?!
Эшик так,иллаб, унинг хаёли булинди.
— О ббо! — У ижирБаниб урнидан турди. — Сира тинч к,уйиш-
мади, к,)шишмади-да!
Остонада тепакал йигит куринди:
— Азимжон, декан чак,иряпти! Тез борар экансиз!

- 59 -

— Ишимни тутатиб бораман, айтиб куйинг!
Унинг мардона гапириши к,изга ёкди. Аслида к,излар лаган-
бардор йигитларни унчалик ёк,тиришмайди. Офатижоннинг унга
кунгли сув кетди. Кдни энди, йигитинг шунакд булса! Кдлбида:
«У сенга ёкдди, нега севгинг учун курашмаслигинг керак!» де­
ган садо янгради. Кдра, у бошкдларга ухшаб суйкалаётгани йук,,
вах,оланки, кднча йигитларни курдинг, бундай ёлкиз крлишган-
да, дарх,ол суюлишиб, сенга ташланиб к,олган булишарди. Бу эса
ишингни тезрок, битириб берсам деб тиришяпти.
— Бориб келсангиз буларди!
— Сафтоевга кузим учиб тургани йук,. Иши булса, кутиб ту-
рар!
Офатижон гапирганига пушаймон булди. Курслик к,илади, деб
уйламаган эди. Ё уни тезрок, кетсин деяптими? Балки, севган
к,изини кутаётгандир.
— Бировни кутаётган булсангиз, мен борак,олай!
Азимжон унга хдйрат билан бокди:
— К,изик,мисиз!.. Ё но}фин гапириб юбордимми?
— Йук,!
— Мен Сафтоевни ёмон кураман. Номини эшитсам, жиним
кузгайди. Утган йили «Йулдан адашма, к,изгина!» деган мак,ола
ёзиб, бир куриб берсангиз, десам эртаси чак,ириб: «Ш у мак,о-
лангдан воз кеч!» деб к,олса буладими? Ёзда имтихрни бор эди.
Домла, сиздан айлансин шу мак,ола, деб тил учида айтдим. Бир
х,афта утиб, мак,ола жингалак соч жияни Сатти Тура номидан
чикдач, бутун факультет уни бир х,афта мух,окама к,илди. Сиз
хдм бу тугрида ёздингиз! Энди билсам у, университетни битир-
гунча, жиянини катта ишларга тайёрлаши керак экан.
— Вой улмасам, уша Сизнинг мак,олангиз эдими?
Азимжон индамай ёзишда давом этди.
Офатижон утган йили йулдаги вок,еани эслади. Пиёда келаёт-
ган эди, ёнида машина тухтади: кдраса, узларидан бир курс
олдинда ук,ийдиган уша Сатти Тура, кулиб турибди, «утиринг!»
деган эди, «узимизни йигит экан» дея соддалигига бориб, утира
к,олди. Иккинчи томони, унинг мак,оласига жавоб ёзган. Маши-
насида университетгача олиб борса, хдкди кетмайди, боз устига
к,арзини узади, деб уйлади. Сатти Тура у ёкдан-бу ёкдан гапи­
риб, анча чайналди, мух,им гапини айтолмаётгани аник, эди.
Офатижон эса унинг нима демок,чи эканлигини сезиб турар,

- 60 -

«Сизни бир куришда севиб крлдим, менга тегсангиз, бахтли була-
сиз, сизни мендан бошкд х,еч ким бахтли этолмайди» деган гап-
ларни кунда булмаса, кун ора эшитади. Ким булмасин, бир курди
дегунча, уни севиб к,олади. Йигитларни куя туринг, катта ёшда-
ги одамлар х,ам, гарчи сочлари окдриб, севги бомшинг кузги
паллаларига келиб к,олган булсалар-да, к,аримаган кунгиллари
ийиб кетиб, унинг кднакд илтимоси булмасин, бирпасда бажа-
риб беришади. Офатижон буларни куравериб, урганиб х,ам кет-
ган. Илгари аччири чик,арди. Энди бундайларни мазах к,илади.
Уша куни, турган гапки, Сатти Тура х,ам роса алжиради. Х,атто
тагидаги «М ерседес» машинани х,ам унинг номига расмийлаш-
тириб беришга ваъда берди. Офатижон кулди. Бу пайтда улар
дарвоза олдига келиб к,олишган эди. «М ен купдан буён бу гап-
ларни сизга айтишни кузлаб, пайт пойлаб юргандим, уйлаб
куринг!» дейишни х,ам унутмади. Ушандан буён х,ар доим унинг
йулини пойлайди, аммо к,из сира тущич бермайди. Бу ran бутун
университетга тарк,алиб булган. Х,атго Сатти Турага «овора булма,
у барибир сенга тегмайди» дейишди. Аммо у х,ам к,айсарлик би­
лан «ушанга уйланмасам, отимни бошк,а к,уяман» деб юрибди.

— Уша макрлани деб мен х,ам бошимни огритиб юрибман!
— Шунак,а, соддасизлар-да!
— Билганимда, ёзмас эдим. Аммо Сафтоев: «К,изим, к,аламинг
^кир, сен х,ам фикрингни билдир» дегандан кейин ноилож ёзган-
дим.
— Сохта обру кимга керак!
— Сиз буни тушунасиз, А-зим -ж он а-ка! Улар эса бошкдча
фикрлашади.
К.И ЗН И Н Г «Азимж он ака!» дея алох,ида таъкидлаши йигит­
нинг к,албини к,итикдади. К,алб тори нозик чертилгандек булиб,
оний лаззатни х,ис этди. «Ралатиманми?!» дея уйлади сунгра
ва узини бир силтаб, хаёлини тузритган уйларни итк,итиб таш-
лади-да, яна ишга берилиб, ун дак,ик,алардан сунг ёзишни ту-
гатиб, енгил тин олди:
— Ана булдик! — деди сунг кулиб.
— Ташаккур сизга! — Офатижон к,илт ютинди. «Бир нарса
дермикан?» — Сизга кдндай ташаккур билдиришни х,ам билмай
турибман!
— Хурсанд булсангиз, бас! Аммо мак,ола яхши чик,к,ан! Га-
зетхонларга ёк,ади.

- 61 -

Офатижон «нах,отки, бир нима демаса?» дея илинж билан
остонада тухтади. Азимжон эса нарирокдан утиб, чакдонлик би­
лан эшикни очди:

— Мархдмат!
К,из йулакка чикди. Кунглидаги узи англамаган илинжни хдсоб-
га олмаганда, у жуда енгил ва бахтиёр эди. Лекин нима учун
енгил ва бахтиёрлигини х,ам тушунолмас, шунча йигитлар билан
гаплашиб, бу галгидек узини хурсанд сезмаган эди. Ё унга бир
ran булди. Ёки севги деганлари шуми? Узи орзу к,илиб юрган
йигит билан гаплашганда, бошк,а к,излар х,ам шунакд х,олатга
тушишармикан ?
Ён хонадаги эшик очилиб, рундалак йигит ичкаридан чикди.
Уни Иффатбек дейишади. Бешинчи гурухда ук,ийди. Чойхона-
ма-чойхона юришни яхши куради. Доимо, худди ширакайф одам-
дай, кузлари сузилиб туради. У Азимжонга тиржайиб к,аради:
— Х,а, кушни, зурми? Еган-ичган угиб турибдими?
Азимжон «угиб турибди, ишинг нима?!» дея унга, ошга туш-
ган пашшадай, совук, бок,аркан, ran искаб чикди шекилли, деган
уйда:
— Ошк,озон жойидами? Ё чойхонани к,умсаяптими?! — дея
х,азиллашди.
Адд к,оматини куз-куз кдлганча кетиб бораётган Офатижон
бирдан ортига кдраркан, кузлари чак,наб, лабларида табассум
уйнади. Зина томон бурилгач, беихтиёр йигитга к,ул силкиди.
Нак,адар барно йигит. Бунакдсини тушида х,ам курган эмас. Фа-
к,ат жуда содда экан-да!

II

Азимжон икки томони деворгуллар билан уралган йулакдан тутри
утиб борар экан, оёк, товушини эшитиб, беихтиёр ортига угирилди.
Тирсак к,ош к,из унинг ортидан жилмайиб келаётган эди.

— Ёзиб булдингларми? — суради у.
— Ёзиб булдик! — жавоб кдлди Азимжон. — Сиз к,аёк,кд!
— Ётокда даре к,илолмайман. Вагир-вук^ф. Аудиторияга ки-
риб, бир-икки соат... бемалол шугулланмасам!
— Яхши одатингиз бор экан!
— Биз х,амиша аудиторияда даре к,иламиз. Улсин, ётокдона
жойми? Йигитлар Маржона дугонамнинг бошини айлантирга-
ни'айлантирган. Куйиб кетди бечора! Гузаллик х,ам бошга бало

- 62 -

экан. Бир томони, ана у Сатти Тура... дугонамни... сира тинч
куймаяпти!

Азимжон «нимага бирданига бу гапни менга айтаяпти, к,изик,
к,из экан», дея уйлади. К,изнинг асл номини билмасди.

— К,изик,-ку!.. — деди у энди хдйратини яширмай. — Унинг
номи Маржонами?

— Ве-ей, билмайсизми?.. У Сизни доимо «мой любимчик»
деб юради-я!

— Й ур -э?!

— Хд! У Сизни жуда х,урмат к,илади.
Азимжон у мени севар экан, дея суюнаркан:
— Яна битта боши оррик, булиб крлмай тарин! — деди хдзил
аралаш.
— Нега унакд дейсиз? Ве-ей!!!
Сафтоев юкрридан, ланг очик, деразадан тепакал бошини чи-
кдриб уцщирди:
— Олимов?! Сени кдчонгача кутиш керак?! Тез чик, бу ёк,кд!
У к,изга кдради:
— Исмингиз нимайди?
— Вей-й, билмайсизми? Уч йилдан буён бирга ук,иймиз-а!..
Хуршида. Хуршидаман!
Азимжон узини окдаш учун:
— Х,ечдан кура, кеч булса хдм, мана, билиб олдим-ку! —
деди ёк,имли кулиб.
— Ве-ей-й, х,азилкаш х,ам экансиз!
Азимжон к,из билан хайрлашиб, учинчи к,аватга югуриб чикди.
Ичкари хонада факультет декани, япалокдушга ухшаган совук, одам
— Сафтоев хунук бак,райиб турарди. Азимжон одоб билан салом
берди. Декан саломлашишни х;ам унутиб унга ушк,ира кетди:
— Ёток,хона, йигитча, катта холангизнинг уйи эмас!
— Мен нима к,илдим, домла?
— Нима к,илдим эмиш?.. Покиза бир к,изни бадном к,илмок,-
чиларми? Оёрингизни билиб босинг, йигитча! Бу ер — илм дар-
гох,и. Буни унутманг!
— М ен х,еч нима кдлмадим, домла! Ёзуви бор экан, кучириб
бердим, холос!
— Айтиб к,уяй, бундан кейин унга яна суйкалсанг, бошинг
кетади, бола!
— Хуп, узр, домла! Кузим учиб тургани йук,!

- 63 -

— Гапим эсингда булсин!.. Буйинг ердан купмай туриб, к,из
танлашингга бало борми?.. Уни... биласанми, уни ким келин к,ил-

МОК.ЧИ?

Азимжон ундан тезрок, кутулиш учун:
— Биламан, домла, биламан! — деди эгилиб. Лекин ичидан
зил кетди. Роса довдиради! Одам х,ам шунчалик латта булади-
ми?!
Сафтоев уррини к,улга туширгандек, янада баланддан келди:
— Ов, яна бир курсам!..
Азимжон энди унга совук, бокди.
Сафтоев хунук украйди:
— Бор, йук,ол, кузимга куринма!
Азимжоннинг аъзойи бадани, хдтто тирнокдари х,ам зирил-
лаб кетди. Х,али х,еч ким уни шунчалик ерга урмаган эди. Шар-
мандалик бу! Шармандалик! У тажанг башарамни битта-яримта
х,ангоматалаб курмасин, деган уйда орк,а эшикдан ташк,ари чи-
кдб, деворгул ёнидаги хилват жойга, тахта уриндик,к,а мук туш-
ди. Утирди, утирди, вак,т утиб, бир оз совуди. Лекин совуб бор-
ган сари кунгли галаён к,ила бошлади. Нега ушк,иради? Нега
ерга уради? Нега унга бир огиз гинг дея олмади?! Ахир у сени
тамом тупрок,к,а к,ориб ташлади-ку! Айби Офатижонга... Мар-
жонага ёрдам берганими? Ш у яхшилиги учун порахурдан ran
эшитиши керакми? Сафтоевнинг обруси борми? Пулнинг кучи
билан юрибди. Бунакдларнинг югургани сомонхонагача! Аммо
х,озир уларнинг ошиги олчи: к,уллари узун, «узлари хон, кулан-
калари майдон». Хох, дод де, хох, вой де, бари бехуда. Улар пуф
деса, учиб кетасан!
Илик,, ачимтир шамол эсиб, кукракларини к,ак,шатиб утди.
Таъбинг тиррик, булганда, х,атто табиат х,ам бурнингни к,ичита-
ди. Бахт х,ам, FaM х,ам к,уша келади. Ана сенга дунё! Йук, ердан
тарсаки еб утирибсан! Алам к,илмайдими? Алам к,илади. Алам
к,илганда х,ам, ундок,, бупдок, эмас, бутун оламингни к,ак,шатади-
ган алам, огрик, бу!
— Э бор-э! — У шарт урнидан турди. Ётокдонага боради-ю,
кийиниб шах,арга тушади. Кино ё концертгами, бирор нимага
тушади! Миллий театрга тушса х,ам булади. Бир оз кунглини ёзиб
келади. Маданий дам олишни х,ам билиш керак, жаноб Олимов!
Йулак энди бум-буш эди. Кечга томон бу ердан Хуршидага
ухшаган талабалар юрмаса, бошк,а биров к,орасини курсатмайди.

- 64 -

Нариги ётокдонадан майин мусикд товуши янграр, шух овозлар,
к,ийк,ирикдар эшитиларди. Кимнингдир турилган куни буляпти
шекилли! Ёки битта-яримтасининг китоб-питоби чик,к,анмикан!

Кимдир ичкаридан чопиб чикди. Йирламсираган овозни эши-
тиб, Азимжон жойида такда тухтади:

— Маржона?
К,из уни куриб, куз ёшларини артди. К,уёш ботган, лекин х,али
кун ёрур эди. Азимжон унга томон юрди:
— Нима К.ИЛДИ?
К,из жавоб беришни истамай, унинг ёнидан шипиллаб утиб
кетди.
Азимжон юзига тарсаки тушгандай, алам билан унинг орти-
дан кдраб к,олди. Яхшиликка ёмонликми бу!

III

Соат ун бирга бонг урди. Уйку кдёкда. Шахдрга х,ам тушма-
ди. К,андай тушади? Таъбини бир эмас, икки карра тиррик, кдлиш-
ди. Боз устига уни деб Офатижон х,ам «онасини» курди. Х,амма
айб унда: к,из болаларнинг акди етмаган экан, узи уйлаши керак
эмасмиди? Ов, калла, к,из болани ётогингда олиб к,оляпсан. Яна
денг, олифталикни к,аранг, кимсан дунёнинг энг гузал к,изи Офа-
тижонни... эшикни к,улфлаб, х,еч бир нарсадан х,адиксирамас-
дан, к,урк,масдан, уйламасдан олиб к,оляпсан. Узингнинг синг-
лингни ё опангни бегона эркак хонада ёлгиз олиб к,олсин-чи,
дунёни бошингга кутариб, дод солмайсанми? Х,е, овсар! Нима
иш к,илиб к,уйдинг?! Нима?!

Х.ИЛОЛ ой тук,к,из к,аватли ётокдона тепасида осилиб турар,
Азимжон дераза рахида утирганча юрагига t h f урарди. Юраги
тоза йигит булгани учун х,ам узи туфайли бирор к,алб озор чекар
экан, тинчини, х,аловатини йук,отиб к,уяр, то зона кимсани юпа-
тиб, хурсанд к,илмагунча кунгли жойига тушмасди. Унинг айби
билан бегунох, к,из дакки эшитиб, кунгли крронри тортиб, дили
яраланди. Бу к,андай ёмон! К,андай ёмон! У кдфасга тушган шер-
дек укиргиси келди. Аммо буни ёток,хона дейдилар. Х,овлини
бир айланиб келгани маъкул. Зиналардан хаёлчан юриб, пастга
тушиб, боши окдан томонга юрди, йул уни турри Маржонанинг
ётокдонаси томон бошлаб борди. Борсинми, бормасинми?! Бир,
икки, уч, турт... уйлади, роса уйлади, жойида депсинди, тебран-
ди. Охири... йук,, бормайди. Нима деб боради?! Уят эмасми?

5 — Б ой в а ч ч ан и н г к,изи. __ а с

Илик, шамол эсди. Кимдир чекяпти шекилли. Сигаретанинг
куланса х,иди д и м о р и н и ачиштирди. Кдндай чекишади шу сас-
сик,ни?! Уф-ф!

Кимдир елкасига шапатилади:
— Нима к,ип турибсиз?
— Хуршида?.. Кдйтдингизми?
Хуршида унинг кулидан тортди:
— Кдни, юринг, бизникига борамиз!
— Мен... хдлиги!..
— Юрасиз, ман билмайман!.. Йигит киши хдм уяладими?!..
Маржона хурсанд булади. Боя роса гурунгчи эканлар, деди.

То учинчи кдватга чикдунча у жикда терга ботди. К,излар
нима дейди? Маржона крвок, уйса-чи? Эх,, шарманда, келмас-
лик керак эди, келмаслик керак эди. Бекор келяпсан, хдли хдм
кдйт! Кдйт оркднгга!

Хуршида эшикни такдллатди.
Азимжоннинг юраги дукиллаб уриб, оёкдари к,алтиради.
Шарманда! Шарманда! Овсар, юр деса, келаверасанми? М ар­
жона нима дейди? Нима дейди? У эшикдан берирок,к,а, зинага
буриладиган жойга келиб турди. Бу пайтда Хуршида ичкари
кирган эди.
— Азимжон ака шу ердалар! — деди.
Маржонанинг кунрирокдек овози эшитилди:
— К,аердалар?
— Ана, эшик ёнида турибдилар!
Шип-шип оёк, товуши эшитилиб, бир зумда кдршисида к,из-
риш халат кийиб, сочларини чиройли турмаклаган Маржона пайдо
булди. Унинг кузларида ибо ва самимият бор эди, гуёки акасини
кургандек, суюниб ёк,имли жилмайди:
— Келинг! Марх,амат!
Гуёки K,yHFHpoK, майин-майин садо берди. «О, бу кдндай дил-
бар овоз!»
У жилмайиб к,аради. Мусаффо тонг жилосими бу!
— Юринг! Мархдмат!
Унинг ортидан, тулк,индек мавжланаётган сочларга тикил-
ганча ичкари кирди. Кенг хона, турт диван. Турда телевизор.
Уртада стол. Дастурхон ёзилган. Мева-чева. Нон, § h fo k „ майиз.
Мех,мондорчилик зур-у! Биров келадими?!

- 66 -

Азимжон к,излар билан бирма-бир сурашди.
Хуршида хдзил к,илди:
— К,айнонангиз севар экан, ошнинг устига келдингиз!
Маржона кулди, кузлари чаракдади, аммо бир суз айтмади.

О збин к,из пичинг к,илди:

— Куёвларни пайрамбарлар х,ам сийлашган. Шундай барно
йигитни биз сийласак, нима к,ипти?!

— Офарин, офарин, дугона! Азимжон акамизни куёвга
ухшатганинг бинойи ran булди. Сан х,ам топиб гапирасан. Пи-
хини ёрган к,из!

Маржона юзини четга бурди. Азимжон узича нималарнидир
сезди. Бу гаплар бехудага айтилмаяпти. Хуршида хдм уни беху-
дага етаклаб келмади. Нима деган эди? Йигитлар шилк,имлик
к,илавериб, дугонамнинг жонига тегиб кетган, демаганмиди?!
Энди уни хдм уша шилк,имлар кдторига кушишадими?

К,изларнинг бири пиёла, иккинчиси коса, учинчиси сув кута-
риб, ташк,арига чик,иб кетишди. Азимжон бу х,ам бех,уда эмас-
лигини сезса-да, соддалигига бориб, узини «йук,, улар атайин
чик,иб кетишаётгани йук,» дея ишонтирмок,чи булди.

— Сизни безовта кдлмадимми? Ноурин келдим шекилли!
Маржона унга ялт этиб кдради: ох,у кузларда юлдузлар ружгон
уйнаб, болга тула лабларида заррин табассум рак,сга тушди:
— Хурсандман келганингиздан!
— Рах,мат! Боя...
— Уялдим сиздан!

— Й ирлок,и экан деб кулардингиз!

— Сизни хафа к,илдими?
— Сафтоев!.. — Маржона к,аддини кутарди. — Х,аддидан ош-
япти.
— К,уполлик К.ИЛДИМИ ?
— Йук,! Сиз билан... Сиз билан гаплашмаслигим керак эмиш!
— Бекорларни айтибди! — Азимжоннинг томорига бир нарса
тик,илди. «Сиз билан менга хужайин эмас» демок,чи эди, булма-
ди, айтолмади.
Бу орада к,излар ошни сузиб келишди. Маржона чой куйиб,
Азимжонга узатди:
— Олинг!
Ош уртага к,уйилди.

- 67 -

Азимжон хдли туртта к,изнинг уртасига кириб, ошхурлик к,ил-
ган эмасди. У узини жуда у т а й с и з сезди. Олим полвон булган-
да хдм бошкд ran эди. Сал-пал гаплашиб, узини овутарди. Бу
ерда ким билан гаплашсин. Орзидан бирор ночурри суз чик,иб
кетса, роса HOFopa чалишади. К,изларга ишониб булармиди?!

Ошни еб булиб, бир пиёладан чой ичишгач, Азимжон кетиш-
га чорланди.

— Хд, нима гап?! — дейишди к,излар.
Азимжон турт букланган хдворанг румолчаси билан пешона-
сидаги реза-реза терларни артди:
— М ен борай! Ош учун рах,мат, к,излар! Ж уда ширин
булибди!
Маржона хдм унга кушилиб пастга тушди. Азимжон эшик
олдида у билан хайрлашмок,чи эди, ташкдрига чик,иб келаётга-
нини куриб, индамади. Эшик олдини неон чирокдар сутдек ёри-
тиб турар, к,излар, йигитлар бирин-кетин ёток,хонага кириб-чи-
к,ишар, гуёки бу ер арининг уясига ухшарди.
— Вох,-х,ей! — деди кимдир.
— Ана уларни кдранглар! — деди яна бошкд биров.
— Топишибди! — пичинг к,илди учинчиси.
— Булгани шу-да, фариштамиди?! — деди туртинчиси.
Бу гапларни Маржона хдм, Азимжон хдм эшитди. Лекин улар-
нинг иккиси хдм, гуё кулокдарига х,еч нарса чалинмагандай,
жимгина утиб кетишди.
Азимжоннинг мардлиги тутиб, мак,тангиси х,ам келди, яши-
риб нима ^илдик. Сафтоевнинг бояги гаплари хдм ж он-ж о-
нидан утиб кетганди. Алам к,илди. Учинчи томони, к,изнинг
узига кунгли борлигини энди сезган ва асалга ёпишган ота
аридек энди унинг узи хдм шу тобда к,издан ажралишни хох,-
ламаётган эди.
— Бугун анча к,исилдингиз-а! — деди у атайин, аслида эса
«юринг, айлантириб, кунглингизни ёзиб келай» демок,чи эди.
Нимадир йул бермади. Уша нима? Бурурми?
— Х,а... х,алиги! — к,из дудукданди.
Азимжон отга к,амчи урди:
— К,ани, юринг, очик, хдвода бир оз айланинг, сал кунглин-
гиз ёзилсин!
К,из х,еч нарса демади, вах,оланки, йигит ундан рад жавобини
кутган ва бундан юраги безиллаб турган эди. Хайрият, кунди. О,

- 68 -

бу к,андай ажойиб. Буни факдт у тушунади, у англайди. Ошик,
булмасдан севгини тушуниш мумкинми?!

Йулакдан юриб утиб, стадионни айлана бошлашди. Бурчакда,
K,opoHFH жойда бирдан кучукча отилиб чикдб, уларга ташланди.
Маржона додлаганча Азимжоннинг пинжига узини урди. Йигит
кучукчани бир тепиб итк,итиб юборди. Сунг иккалалари вах,-х,а-
х,а-лаб кулишди.

— Курк,мади нгизм и ? — суради Азимжон унг томонида пах-
тадек юмшокдикни ва иссикдина х,ароратни сезиб, чукур энти-
кар экан. Аллак,андай хуш буй дид дhmofhhh кдтик^аб, душини
х,ам ола бошлади. Бир оздан сунг узининг стадионда юрганини
х,ам унутди. Култигидаги пахтадек момик,, иссик,к,ина к,улчалар-
ни авайлаб ушлар экан, юрагига малх,ам югуриб, таналари ди-
риллаб кетди. К,из дегани мунча момик,, мунча сулув, мунча
хушбуй! Эй Азимжон, юрган экансан, санамай саккиз деб!

«М арж она... кукда минг юлдуз, ерда бир юлдуз.
Маржона, сен ердаги энг ёру? юлдузсан!»

— Сиз ёнимдасиз, к,урк,мадим! Уша х,ид...
— Куксингизга туфлаб к,уйинг! Х,ар эх,тимолга к,арши!
— Мехрибон экансиз! Уша х,ид... таниш х,ид!
— Efahk, еманг! Хупми?
— Хуп!.. Буларни к,аердан биласиз?
— Бувим айтганлар!
— Бувингиз?
— Х,а, бувим!..
— Бормилар?
— Онам борлар!
— Мени х,ам бувим борлар!
Азимжон индамади. Тахта уриндик, ёнига келгач:
— Бир оз утирайлик! — деди ёлворган одангда.
Ой заррин сочларини тарар, юлдузлар уларнинг х,асратида
куярди. Инсон, сенга накддар куп ризк, берилган! Ой ва юлдуз-
ларнинг жовдирашини к,ара! Сен ердаги фаришталар билан сайр
к,иласан. Шукр де, шукр!
Маржона ноз билан шивирлади:
— Уша х,ид!
— К,анак,а х,ид? Боя х,ам шуни айтдингиз!

- 69 -

— Сиздан ушанда жуда хушбуй х,ид таралган... бошим айла-
ниб кетганди.

— Шунинг учун ушанда Паркентда ёнимдан к,очиб кетган
экансиз-да?!

— Йук,, унинг учун эмас!
Азимжон туш кураётгандек эди. Нималар буляпти? Ихтиёр
узида эмас. К,андайдир куч уни бошкдриб, тилини бурро-бурро
айлантираяпти. Э тавба, нималар буляпти узи?! Етти ухлаб ту-
шига кирган эмасди бу холатлар. Кимсан Офатижон унинг култи-
рида, ёнида. К,уйдек юввош х,олда пинжига кириб олган. Полвон
келсин, айтади. Лекин улай агар, ишонса! Сира ишонмайди.
Тук,ияпсан, дейди.
Маржона кулини тортиб олиб, сочининг турмагини тузатди:
— Сиз Тошкентда к,оласизми?
— К,оламан. Нимайди?
— Иш гаплашиб куйибсизми?
— Гаплашиб куйибман!
— Менга х,ам гаплашиб берасизми?
— Сизга-я?.. Мен?..
— Х,а, Сиз!
— Жоним билан!
— Сиз х,ам республика курик-танловида к,атнашсангиз, яхши
буларди!
— Макрлани танловга берсангиз арзийди.
— Илтимос, Сиз х,ам кдтнашинг!
— Ш у сизга керакми?
— Керак десам, рози буласизми?
— Сиздан яхши дуст чикдди.
— Мен х,ар кимни х,ам дуст танламайман!
Узокдан Хуршиданинг хиргойиси эшитилди:

Ой кеча, ойдин кеча, ойдинда ёт ганинг к,ани,
Сан мани ёмон дединг, яхшини т опганинг цани?

Азимжон сергак тортди:
— Йигити ташлаб кетдими?
— Сатти девонанинг думларидан бири алдаб юрган экан!
— Луттибозлар!.. Узи хам, то гас и хам луггибоз!
— Эхтиёт булинг! Илтимос к,иламан, улар билан...

- 70 -

— М ен хдм буш келадиганлардан эмасман!
— Виз ёлгизмиз!
— Ш у гаплар учун хдм энди мен Сизни мах,кам тутаман! —
У к,изни мах,кам к,учди: юз-юзга тегди, елкалар кутарилди, на-
фас олишлар тезлашди. — Эрта кечкурун Миллий театрга икки­
та патта олиб келаман. Бу бизнинг биринчи кддамимиз булади.
Маржона шивирлади:
— Буниси х д с о б эмасми?
Азимжон гапни хдзилга бурди:
— Буниси генералний репетиция!.. Ана, ойбалдок, к,урик,чи-
ларингиз хдм як,инлашиб к,олди.
— Турдикми?
— Турдик! — Азимжон унинг унг бетидан чулп упди. — Эр-
тани хдм келишдикми?
Маржона буйнини эгди. Унинг момик, баданлари, юмшок,
к,улчалари дир-дир титраётган эди.
Хуршида овозини баралла к,уйиб юборди:

— М ани-ку ёмон дединг, яхшини топганинг к,ани?..

Азимжоннинг унга рах,ми келди:
— Бечора!.. К,изларни бахтсиз к,илишдан ёмон гунох, йук,!
Маржона яна секин шивирлади:
— Сабрнинг таги олтин, дейдилар.
Азимжон х,еч нарса тушунмади. Бу ran узига кдрата айтил-
дими ёки Хуршидага! Нима, у сабр к,илмадими?! Ёки бу унинг
Сизни уч йил кутдим, адашмабман, деганими?! К,албида бир
к,ороюилик к,олди. К,излар, к,излар... бунча сирли сизлар! Лекин
у бир нарсани англадики, Офатижонда х,еч к,анак,а офат йук,:
ran борасида, уткирликда к,излардан сал-пал устунлигини айт-
маса, хдмма к,атори бир к,из. Фак,ат узига шу лакдбни орттириб
олган, холос.

***

Х,еч сезганмисиз, Тошкент окдгомларининг узгача файзи бор.
Азимжон хдрорат муътадиллашиб, бироз салк,ин тушган кумуш
окдюмнинг тароватини кузатаркан, осмонупар оппок, бинолар орти-
да ботиб бораётган к,уёшнинг ол рангларида, шах,арни к,оплаб келаёт-
ган нилий нурларда, фаввораларнинг ажабтовур шивирлашларида,

- 71 -

тип-тиник, осмон равокдарида осилиб турган к^зипи булутларда
х,еч ким англамайдиган ва илрай олмайдиган гузалликни кургандек
булар ва ички хдйрат, ширин хдслар билан ён-атрофга назар таш-
лаб, узини аллакдндай ором куйнида юргандай бахтиёр х,ис этарди.

Ёшлар романтик булишади. Икки ёш к,алб бирлашса, улар
учун табиатнинг х,ар гиёх,и севгидан суйлайди. Йигит к,изни,
к,из йигитни йулкалар, гуллар, дарахтлар оралаб бошлаб кетади.
Гох,о «к,аёк,к,а кетяпмиз!» деб хдм уйлашмайди. Хаёлда мухдббат
нармалари мавж урганда, уйлашга вак/г топилармиди!

М иллий 6 o f дарвозаси: ок, тунука устунлар, ложувард кошин-
лар; кукка буй чузган азим иншоот.

Маржона уни култикдаб олган, юзи ойдек тулишган, таш-
вишлари унут: кдрашларида завк,, сузларида эх,тирос бор эди;
к,изларнинг бах,ордек очиладиган дамлари, х,атто кунлари, соат-
лари булади, ана шу бахтли дамларда улар узларини шах,зодадек
х,ис этадилар. Х,озир у х,ам севган йигити, алпомиши, арслони
Азимжонни к,ултикдаб бораркан, узини нафакдт шах,зода ойим-
к,из, балки к,ироличадек х,ис этар, Миллий богнинг азим дарво­
заси эса кузига жуда х,уснкор ва пурвик,ордек туюлар, гуё узича
Мух,аббат дарвозасидан утаётган эди. Мух,аббат дарвозаси! Бу
ном унга ёкди. К,андай жарангдор ном!

— Эскисининг урнига шундай чиройли бино куриб яхши иш
к,илишди, к,аранг, к,андай ярашиб турибди! — деди улурвор дар-
возага к,арар экан.

— Худди сизга ухшаб жуда жозибали! — дея хдзиллашди
Азимжон унинг к,улчаларини беозоргина к,исиб.

Улар дарвозадан утгач, яшил майдон оралаб, кулнинг унг то-
мони буйлаб юришди. Одам сийрак. Унда-бунда она ва болалар
учраб к,олади. К,иррок,к,а туташ кема — ошхона олдида йигит-
к,излар, турт-беш одам чак,чакдашиб утирибди. Азимжон х,ар
эх,тимолга к,арши деб икки дона «хот-дог» олди. Маржона кулиб
турди, эътироз хам билдирмади, олманг дам демади, аслида йи-
гитининг тадбиркорлиги унга ёк,аётган эди. Яна к,ултикдашиб
йулга тушдилар. Чумилиш х,авзаси кимсасиз. Ёзда бу ерларга
оёк, к,уйгани жой тополмайсиз. Улар х,авза ёни буйлаб юриб, бир
текис к,ирк,илган девор гуллар ёнидан чик,ишди. Кулга к,араб
урпатилган тахта уриндикда иккита р и ж и м газета тушалган. К,айси
йигит ва к,изнинг як,ин орада бу ердан туриб кетгани аник,. К,умда
катта, узун учли ва яна кичкина туфлининг изи к,олган.

- 72 -

— Утирамизми? — Азимжон к,изнинг кулларини ушлади.
Маржона эътироз билдирмай тахта уриндик, томон юрди. Йиги-
тимиз тезда газеталарни суриб ташлаб, чунтагидан иккита янги
румолчани олиб, ёнма-ён солди. Бу нозик тадбир к,изнинг унга
булган ихлосини орттирди. «К,андай укувли йигит!» дея хурсанд
булганча уриндикда утирди-ю, шу зах,оти мех,ри жушиб йиги-
тимизнинг иссик, култиридан тутди ва уша узига таниш х,и/\даи
боши айланиб, кузлари галати сузилиб кетди. Азимжон унинг
юмшок, буйнидан ушлаб, секин узига тортган эди, бу гал кдрши-
лик к,илмай, эркаланганча унинг куксига бош ини к;уйди. Майин
шамол эсди. Сувга тушиб турган дарахтнинг яшил новдалари
тулкднлар билан уйнашди. Тулк,ин к,иррок,к,а урилиб, чулп-чулп
товушлар уйкунлашди. К,изнинг лаблари жуда х,ароратли, к,айнок,
эди... Шитирлаган товуш уларнинг иккисини х,ам чучитиб юбор-
ди. Бир-бирларидан ажралиб, к,араган эдиларки, катта к,оп-к,ора
ит ёнларида, шундок, бурниларининг остида думини ликиллатиб
турарди. Маржона кулди, унга кушилиб Азимжон х,ам кулди.

— Пойлок,чи! Шарманда булдик-ку!.. Энди х,ак,к,ини берма-
сак кетмайди!

Маржона унинг култигига ёпишди:
— Беринг х,ак,к,ини!
Азимжон бояги олган «хот-дог»нинг бирини итнинг олдига
ташлади:
— Ма, ол!
Ит «хот-дог»ни искаб курди-да, сунг тишлаб нари кетди, де-
воргул ёнидан утиб бурилаётганда тухтаб уларга к,аради-да, ду­
мини ликиллатди ва зумда куздан ройио булди.
Гузал К.ИЗИМИЗ х,ам, унга к,ушилиб барно йигитимиз х,ам ба-
раварига кулиб юборишди.
— Бунак,аси тушимга х,ам кирмаган эди! — деди Азимжон.
Маржона эса индамади, факдт унинг куксига яна бир оз бо­
шини куйиб утирди-да, сунг:
— Мени уришмайсизми эркалик к,илаётганим учун! — деб
суради.
Азимжон тутрисини айта к,олди:
— Йигит зоти севган к,изи учун жонини беришга х,ам тайёр
туради! Сиз менга шунча бахт хддя этиб турганда, сизни ури-
шишим нимаси?! Бунакд гаплар эсга х,ам келмайди! — У к,из-
нинг юзига юзини босди ва бироздан сунг урнидан турди. —

- 73 -

Кетамиз. Театрга борамиз. Маданий хррдик, х,ам ола билиш ке­
рак. К,олаверса, бугун бизнинг биринчи байрам. Бу байрамни
эсда крладиган к,илиб нишонлаш керак. Нима дедингиз?

— Бирам яхшисизки...
— Унда кетдик!
Миллий театрнинг к ,и з р и ш ялтирок, мармар зиналаридан чи-
к,иб бораркан, култирида Маржона эмас, гуёки узини кукка кута-
рилаётган фариштадек х,ис этди.
К,ора ойнаванд бино ёнида сух,батлашаётган икки аёл уларни
кузатиб турарди.
— Кухдиккина экан! — деди бири.
— Кунирчокдек. Куёви х,ам узига мое, барно! — деди иккинчиси.
— К,уша к,аришсин, илох,им!
Азимжон узидан ярим кдрич паст Маржонага буйнини эгиб
к,аради. К,из х,ам жилмайди. Унинг накддар бахтиёрлиги маф-
тункор кузларининг чаракдашидан маълум эди.
— Театрни роса зур к,уришган-а! — деди у ran тополмай.
— Олдинги куриниши жуда куримсиз эди. Х,ак,ик,атан, энди
к,аранг, театр Тошкентнинг энг куркам биноларидан бирига ай-
ланган. Мана бу ок, мармар устунларга к,аранг: уларнинг х,ар
бири бир достон, ана у миллий нак,шлар-чи? Бу бизнинг бой
утмишимиздан, илмимиздан, аждодларимизнинг улурлигидан да-
лолат эмасми?!
Эшик олдида узун буйли, чутир юз, совук, башара йигит
уларни туртиб утди. Журттага туртиб утдими ё бехосдан ури-
либ кетдими, Азимжон буни англолмади. Бир нарса дейишга
х,ам тили бормади. Эх,тимол, бехосдан урилгандир, деган ха-
ёлда паттачи ёнидан ичкари утди. Кенг зал. Оёк, ости ёр туш-
са ялагудек ялтирайди. Оппок, деворнинг юк,ори к,исмида та-
никди актёрларнинг суратлари к,атор терилган. Уларни неча
марта курган. Ана, Аброр Х,идоятов, Ш укур Бурх,онов, Зикир
ака, Ёкуб ака, Эркин Комилов, Сора Эшонтураева... Маржона
х,ам уларга тикилганча залга томон утиб борарди. Ш у аснода
Азимж он катта, сержило к ,и з р и ш нак,шинкор к,уштабак,а эшик
ёнидаги мармар уриндикда узларига совук, тикилиб турган
х,алиги чутир билан муйловли йигитга кузи тушаркан, «б и з-
ларни кузатиб юрган булишмасин тагин» деган уй хаёлидан
утиб, юраги ш и р этди. Сатти Туранинг думлари булса-чи?!.
Кетишда таксига утириб, жуфтакни уриш керак! «Зек»ларни

- 74 -

ёллаган булса, ади-бади айтиб утиришдан фойда йук,. Ах,мок,
билан уйнашиб булмайди.

Спектакль бошланишига х,али анча бор эди.
— Юринг, буфетга тушамиз! — деди у Маржонани кулидан
ушлаб. «Хунук башаралар ортидан боришса, демак улар Сатти-
нинг думлари!»
Маржона:
— Шартми? — деб суради.
— Шарт! — деди Азимжон кдтъийлик билан ва биргалашиб,
мармар зиналардан пастга, ним к,оронри ертулага тушишди.
Юмшок, стулларни жуфт-жуфт йигит-к,излар эгаллашган. Бугун
«Биринчи мухдббат» спектакли куйилаётгани учун хдм ёшлар
куп. Азимжон билан Маржона эса таваккал келишган эди. Афи-
шага кдраб кулиб юборишди. Азимжон: « Бу бизга совга булди!»
деди кувнаб. Паттахонадан суриштириб куришса, спектаклнинг
бугун иккинчи марта намойиш этилиши экан. Патта сотувчи аёл
сурамасаларда, спектаклни кукка кутариб мак,тади. Бу севиш-
ганлар хдк,ида энг яхши, назокатли спектакль экан. Юзта бехдё
фильмдан улса улиги ортик, эмиш. «Шундай булсин-да!» деди
Азимжон ва ичида «ипщилиб, Маржонанинг олдида уялиб к,ол-
май» деган хаёлга хдм борди.
Улар четдаги стол томонга, зинанинг ортига утишди. Баланд,
ofhp стулни олдинга тортиб, Азимжон Маржонани утк,азгач, узи
унинг к,аршисидан жой олди ва хдзиллашган ох,ангда:
— Биринчи зиёфат муборак! — деди ва зина томонга кдради.
Маржона кузларини ерга тикди. Уялди у. Уятчан экан. Ш ун­
дай к,из-а! Офатижон деб танилган фаришта-я!
Бека к,из югуриб келди:
— Хуш келибсизлар!.. Нима буюрадилар?
Азимжон кули билан Маржонага ишора к,иларкан:
— Бекамиз нимани хохдасалар шуни! — деди ва «кечаги
Офатижон бир кунда бека булишга улгурди» дея хаёлидан утказ-
ди. Лекин шу зах,оти бу фикрини силтаб ташлади. Нега бир
кунда буларкан? Х,ар курганингда, огзингни суви кетмасмиди?
Уша, Паркентда хдм, жамалак сочларига оппок, ленталар так,иб
келганида х,ам кунглингга ёк,к,ан эди-ку! Лекин сен э йук,, бе
йук,, деб индамай жунаб кетдинг! Ш у к,из нега кийиниб, тара-
ниб олдимга келди, дея уйлаб х,ам курмадинг! У сени... сени уч
йилдан буён кутибди, эрта-кеч огзингни пойлабди. Бир мухдб-

- 75 -

бат булса, садокдт булса, шунчалик-да! Сен... сен уни Офати­
жон дейишинг, уз ёрингни, мах,бубингни пастга уришинг ни­
маси?! Уят эмасми?!

Зина томондан оёк, товушлари эшитилди: бояги икки йигит
кузлари аланг-жаланг булган х,олда нарирокдаги стулга ути-
ришди.

Маржона х,еч нарсани сезгани йук,: адл крматини тик тут-
ганча утирар, нозик елкасига тушиб турган яшил буйинбоги хира
чирок, нурида ажабтовур кукиш товланар, силлик, юзларида, ча-
ракдаб турган кузларида бахтиёрлик х,ислари мавж урарди. Бун-
дай пайтларда эх,тирослар жуш уради, одам узини катта булиб
к,олгандек сезиб, «мустак,ил хдётга к,адам куяётган эканман, му­
носиб ёр танлашга х,ак,к,им бор» деб уйлайди ва бу хдракатла-
ридан маррурланиб, х,али узи англаб етмаган кувончлар куйни-
да шодон кезади. Х,озир Маржона х,ам ана шундай бокира T yftF -
улар куршовида эди.

Утирганлар улар томон ук,тин-ук,тин к,араб к,уйишар, х,атто
бошида тик турган Бека к,из гох, куркам йигит Азимжонга, «бир
дилбари ж онон» Маржонага х,авас ва х,асад билан сукданиб
к,арарди.

Маржона ширин ох,ангда унга ran дотди:
— Менга узингиз ёк,тирган пирожнийдан олиб келасизми?
К,ах,ва х,ам!
— Бизда х,амма нарса диссерт! Ёмони йук,!
Азимжон уртага к,ушилди:
— Бутун бизни шунакд мех,мон к,илингки, бир умр сизга кли­
ент булиб к,олайлик! Фак,ат менга к,ах,ва эмас, чой келтиринг!
Азимжоннинг «менга чой келтиринг» дегани унга жуда ёкди.
Йигитнинг уз сузи булгани маък,ул. К,из, аёлнинг х,ар гапига хуп
деб кетаверадиган йигитларни к,излар унчалик ёк,тиришмайди.
Ана шу гапларни хаёлидан утказган Маржона жилмайди:
— Яхши пирожнийингиз булса, узим танлардим!
— О -о -о !!! — Бека к,из х,иринглади. — Х,е-х,е!.. Майли, юринг,
узингиз танлаб олинг!
Маржона «борайми?!» деган маънода Азимжонга к,аради.
— Уз кулингиз билан бизга х,ам танланг!
Улар кетишди.
Азимжон йигитлар томон кдради, кузлар тук,нашди, сигарет
тутатаётган муйловлиси унга кузларини к,исиб, совук, тикилди.

- 76 -

«Кузатишяпти. Энди бу к,опк,ондан эсон-омон кутилишни хдм
уйлаш керак!»

Хона буйлаб хдзин севги кушиги кднот к,окд бошлади.

О, хазон булган севгим менинг,
Изтиробим, аламим.
Йукртдим сени, малагим,
Йукртдим, йукртдим!

Азимжон бурнини жийирди. Узи ёзган. Х,озир бунак,алар
купайиб кетди. Узлари тутурик,сиз шеър ёзиб, тутурик,сиз ижро
этишади. Алишер Навоий хдзратлари тирилиб келганларида, шу
даражадаги савиясиз шеърларни эшитиб, бузлаб юборган булар-
дилар. Севгинг хазон булган экан, расво кушик, айтгандан кура,
Хдзратнинг куйма сатрларини эслаганинг маъкул эмасми?

Кеча келгумдур дебон ул сарви гулру келмади,
Кузларимга кеча т онг отгунча уйку келмади.

Ана шеър! Бунинг бир сатрига бу кушик,чининг мингта ашу-
ласи хдм тенг келолмайди. Кушик, пулга сотилса, мухдббат пул-
га сотилса, дунёнинг кукси куйиб кетади-ку!

Бека к,из икки так,симчада иккита пирог, иккита к,ах,ва кел-
тирди:

— Кеннойим х,°зиР келадилар!.. Узингизга жуда мос экан,
барно йигит!

— Куз тегмасин!
— Бахтли булинглар!
Азимжон яна «думлар»га куз к,ири билан к,аради. Улар жойи-
га келиб утирган Маржонага сукданиб кдраб туришар, икки
кузлари унинг адл к,адди-к,оматига, бокира нур ст л и б турган
юзига кддалган эди. Маржона сезиб к,олмасин деб, Азимжон
улардан кузини узди. Худо мададкор, бир ran булар.
«Биринчи мухдббат» спектакли роппа-роса еттида бошланди.
Аввалги замонларда барча вок,еалар сах,нада давом этар, бу рам-
кадаги х,аётга ухшарди. Замон узгариб, меъдага теккан бир хил-
даги к,олиплар синди. Энди хдмма нарса бошк,ача. Х,атто спек­
такль хдм узгача бошланаяпти. Парда ортидан чик,кдн ошик, йи­
гит севгилисини к,идириб, томошабинлар орасига тушди.
— Жамила?.. Кдердасиз? Келаман, деган эдингиз-ку?!
Томошабинлар ён-атрофларига аланглашади. К,из кдерда,
кимнинг ёнида утирган булиши мумкин? Жуда купчилик урта-

- 77 -

даги уриндикда барно йигит — Азимжоннинг унг томонида па-
ризоддек тулишиб, яшнаб утирган Маржонага к,араб, келин шу
булса керак, деб уйлашди. Аммо келин орк,а эшикдан кириб кел-
ди. У них,оятда тантанавор рухда, шахдам к,адамлар билан юриб
келарди. Томошабинлар атлас кийимда, фусункор холатда кузла­
рини яшнатиб кириб келган келинни к,арсаклар билан кутиб
олишди. Худди шу лах,зада, х,амма келин билан овора булиб тур­
ган бир пайтда Азимжоннинг ёнида пайдо булган муйловли «дум»
унинг чап кулогига секин шивирлади:

— Бир дак,ик,ага фойега чик,! Сатти чак,иряпти! К,урк,ма,
кулини теккизмайди, мен кафилман. Биз х,ам йигитмиз!

Маржона унга украйиб к,аради:
— Яхши йигит, нари туринг, халакдт берманг!
«Д ум » ортга чекинди:
— Хуп, опа!
Азимжон х,ам йигит, унда х,ам гурур бор, ор бор. Чик,маса,
номардлик булади. Тегмаймиз деб суз берди, энди чик,иши ке­
рак, калтак еса х,ам чик,иши керак, чик,маса, «думлар» олдида
бир тийинлик одам булади. Лекин бу ердан к,андай чик,ади? Ни-
мани бах,она к,илади? У «дум»га кдради. У «йигитмисан?» де-
гандек, кули билан имо к,илди. Азимжон «узинг кечир, худо!»
дея чунтагидаи румолчасини олиб, Маржонага: «Бурним к,она-
ди!» деди-да, урнидан к,узгалди ва «дум»нинг орк,асидан фойега
чикди. Сатгининг шу ерда эканлигига ишонмаган эди. Уни куриб,
кунгли хотиржам тортди. Алдашмабди. Сатти оппок, мармар ус-
тунга суяниб турар, к,арашлари мулойим эди. К,ул узатиб Азим­
жон билан самимий куришди.
— Ж ура! — деди кейин анча босик,, одобли ох,ангда. — Узинг
яхши боласан. Ман сани тушуниб турибман. Аммо унга эрга-
шиб, обруингни тукма! У сени алдабди. К,армогига илинибсан.
О, у мени к,анча согди. М ен х,ам унга улиб турганим йук,. Тогам-
нинг кунгли учун... мандан нима кетди, бир ой, икки ой яшар-
ман! Тушундинг-а! Бунга к,ара: сани як,ин олганим учун, яхши
бола булганинг учун курсатаяпман. Мана, кур!
Азимжон к,ул телефонига к,аради: унда Маржонанинг Сатти
билан ётокда кириб кетаётгани, сунг диванда иккисининг
хирарок, тасвири... к,изнинг ялангоч холати хам хирарок,, F n p a-
шира кузга ташланарди. Азимжоннинг бутун танаси титраб
кетди. К уз олдини к,ора туман к,оплаб, боши айланди. Н ахот-

- 78 -

ки у адашди? Намотки у к,из билан жувоннинг фарк,ига бор-
мади?

Сатти Т)фа телефоннинг тутмачасини босди:
— Етарлидир!.. Эх,, бу менга хдм уят. Аммо, сенга рах,мим
келгани учун келдим. Тогам бу юришларингни курса, сенга ёмон
булади. М ен у кишининг одатларини биламан!
Азимжон лук,иллаб огриётган чеккасини кдшиди:
— Тогангиз нега оёк, тираяптилар?
— К.ИЗНИНГ отасига суз берган эканлар. Уни узим келин к,ила-
ман, деганлар. Армияда бирга хизмат к,илишган. Маржонанинг
отаси бир гал у кишини танкнинг остидан, улимдан олиб к,олган.
Бор ran шу!
Азимжон ер чизди. Елкасига енгилгина шапатилаб, ёнидан се-
кин жилган Сатти Туранинг ортидан кдраб к,оларкан, дод дея,
Маржонани ташлаб кетишни ихтиёр этди, аммо туриб-туриб, й и р -
ламокдан бери булса-да, шайтонга хдй берди. К,из болани ташлаб
кетиш — номардлик. Йигит дегани хдр кдндай лах,зада хдм етти
улчаб бир кесиши керак. У тишини-тишига куйиб жойига кдйтди.
Томошабинларнинг бутун дикдат-эътиборлари сах,нага кдратил-
ган. Кулги-к.ахдахд янграйди. Одамлар олдидан эгилиб утаркан,
халак,ит бергани учун купчилик томошабинларнинг зарда к,илаёт-
ганларини сезиб, улардан узр сурашни унутмади. «Узр, узр !» деди
у икки-уч бора. Маржона унинг кулларидан тутиб, ёнига уткдзди.
«Яхшимисиз?.. Вой, жуда зур жойи келди!» деди мех,р билан. Сунг:
«Яхшимисиз?.. Нима булди? Тухтадими?» деб суради хавотирла-
ниб ва унинг кулларини к,атгик,рок, к,исди. Аммо энди унинг кулла-
ри унга совук, темирдек муз туюлди, кулиши ёк,имсиз, гаплари
х,ам бех,аёрок, туюлди. Кимга ишониб утирибди? Ш у к,изгами?
Шунга-я?!. Унинг Сатти Тура билан ёнма-ён ётокда кириб кетаёт-
гани, сунг тушакда яланьоч... нах,отки, шу гаплар рост булса?!
Нах,отки?!. Сира ишонгиси келмайди. Нах,отки бу дунё шунчалик
бузилиб кетган?! Нах,отки к,из бола дегани хдм шунчалик алдам-
чи булса?!. Жамалак сочларига ок, ленталар так,иб, кузларини
капалакдек уйнатган бокира к,изгина!.. Уч йил! Уч йилда шунча­
лик бузилиб кетдингми?! Сатти Тура пуф сассик, булиб, энди мен
сенга ёк,иб к,олдимми?!
Залда кдрсак янгради. Бу олк,ишлар эмас, унинг юзига ури-
лаётган тарсакилар эди. Ёнокдари шишак,ипик, суртилгандек ачи-
шиб огриди. Бу дунё бунча азобли булмаса! Нах,отки, севгиси

- 79 -

бир куз очиб, бир лах,зада сунади?! Энг алам к,иладиган жойи,
кдлбидаги мухдббат гуллари к,овжираб суладими энди?!

У алам билан аллак,ачон музлаган лабларини к,аттик, тишла-
ди. Кузларини юмган эди, изтироб чулларининг изририн бурон-
ларида узини курди. Box, алам-а, вох, онам-а, шунчалик тез ту-
шади, шунчалик чув тушади, деб уйлаган эмасди. Спектакль кдндай
тугади, кдндай таксига угирди, Маржона чув-чувлаб нималар
деди, нималарни гапирди, бирортаси ёдида крлмади. У гунг ва
сок,овга айланган эди. К,изнинг икки-уч марта: «Сизга нима
булди?» деган гаплари х,ам жавобсиз к,олди. Фак,ат хонасига
келиб, Олим полвонга кузи тушгач, кузлари сал-пал очилди.

— Ойинг яхши эканларми, жура?
— Сал мазалари к,очган экан. Ничего. Давленаларини ту-
ширдик. Тузук булиб крлдилар. Сенга салом айтдилар. Юзинг
кукариб кетибди. Тинчликми?
— Чарчадим, жура! — Ечиниб, юз-к,улини ювиб келди-да,
тушакка таппа ташлади. Ш у зах,оти яна Маржона ва тушак куз
олдида жонланиб, жон х,олатда тескари агдарилди. Ах-х, дунёси
х,ам бир пул экан!
Орадан уч кун утди. Унинг сурати к,олган эди, холос. Бу узга-
ришни Олим полвон х,ам, бошкдлар х,ам сезиб, икки-уч марота-
ба х,ол-ах,волини сурашди. Лекин у сир бой бермади. Маржона-
ни курди дегунча йулини тескари солиб, к,очиб к,олар, унга уму-
ман куринмасликка х,аракат к,иларди. К,албининг четидаги ши­
рин х,ис унинг аламларини ювиб ташламокди булиб тулк,ин урар,
«б у гапларнинг х,аммаси уйдирма, ишонма!» дея садо берар,
аммо уз ёрида к,овурилаётган содда дустимизнинг уз гавдасини
кутаришга, атрофга жиддий назар солишга к,урби етмасди.
Бу орада иккисининг стадионни бирга айлангани, театрга бор-
гани ва яна к,анча миш-мишлар урчиб, «деди-деди»лар купайиб,
бутун университетга турли гап-сузлар ёйилган эдики, гийбатлар,
пичинглар к,улокдан-к,улок,к,а, партадан-партага, аудиториялар-
дан аудиторияларга, ундан чик,иб ректоратга х,ам етиб келган эди.
Эркак опщозони билан фикрласа, аёллар тиллари билан юри-
шади. Бу ran аёл мураббийларга х,ам етиб келиб, улар учун М ар­
жона ва Сафтоев бугуннинг бош мавзусига айланди. Бундай пайт-
ларда катталарга узини як,ин олиб, барча гапларни етказиб ту-
рувчи «к,улокдари» булади. Номина деган аёл, жисмоний тарбия
ук,итувчиси Сафтоевнинг жазмани булиб, дарсдан буш к,олган

- 80 -

пайтларида, купинча тушликларда унинг кабинетини банд к,илар-
ди. Маржона х,ак,идаги гапларни эшитгач, югуриб келиб, барча
миш-мишларни унинг куйнига тукиб солди. Айтиш керакки, Саф­
тоев вах,имачи эмас, сал гапга к,изишиб кетмайди, хдр нарса-
нинг орк,а-олдини уйлаб куриб, сунгра бир к,арорга келади. Ш у
боис х,ам у миш-мишларни эшитиб, дарх,ол жикибийрон булма-
ди, ортик,ча вах,имага тушмади.

— Биламан! — деди кулиб, сир бой бергиси келмай. Аслида
ичидан зил кетган, «шошма, бола!» дея Азимжонга тиш кдйраёт-
ган эди. Гап айланиб, йигитга такдлганда, — у содда, камтар
бола, — деди, аслида яна сир бой бергиси келмади. Сирини
берса, биладики, боищаларни сотган Номина уни х,ам курук, к,ол-
дирмайди. — Болада, бир гаплашган булса, борДир, — деди яна
кулиб. — Гох,о йигитлар бегона кдзларга узларини акадек курсат-
мок,чи булишади. Суриштириб курдим, у -б у ишларини к,илиб
берган экан. Азимжонни биласиз-ку, х,ожатбарор бола. Лекин
бу миш-мишларнинг бари ёльон. Мени куролмайдиганлар тук,иб
чикдришяпти. Эрта-индин Маржона к,изимизни Саттибойвач-
чага унаштириб к,уйсак, х,аммаси тинчийди-к,олади.

Номинахон «шундайми?» дея х,омуза тортди ва бироздан сунг
чик,иб кетди. Унинг ортидан ижирранганча к,араб к,олган Саф­
тоев «сир берадиган ах,мок, йук,» дея шарт урнидан туриб, к,аттик,
керишди. Сенларга кимлигимни курсатиб к,уймасам, отимни бошк,а
к,уяман. У биладики, гап-сузлар шу билан тутамайди. Нимадир
к,илиш керак. Бирор яхши тадбир уйлаб топмагунча, узи х,ам
тинчимайди. Одам дегани бесабр булади. Сал гапга осмонга сак-
райди, ловиллаб ёнади. Эртаси у тушликда, бир пайтнинг узида
Номинахонни х,ам, Маржонани х,ам кабинетига чак,ирди. Турган
гапки, хонага биринчи булиб, Номинахон етиб келди. «Тинчлик-
ми?» деб суради лабларини ялаб. Сафтоев айёрона кулди. «Бир-
га тушлик к,иламиз, кабоб буюриб к,уйганман, х,озир олиб кели-
шади», деди. Ш у пайтда Маржона ичкарига бош сукди. «М ум -
кинми, домла?» Унинг кузлари к,изарган, юзи сулгин эди. Саф­
тоев унинг таъби тиррик, эканлигини сезиб: «Нима булди, она
к,изим?» деб суради. Бундай тилёглама гапларнинг тагида бо-
шк,а бир илинж ётганлигини сезган к,из дарх,ол узини унглаб,
табассум к,илди-да: «Кеча кеч ухлаган эдим, ёзадиган нарсала-
рим бор эди» деди. «Ж урналист х,ар куни ёзиш керак! — дея
гап к,отди Сафтоев. — К,ани, угиринг-чи!» — деб стулга ишора

6 — Б о й в а ч ч а н и н г к,изи. - 81 -

к,илди. Маржона Номинахоннинг ёнига омонатгина чукди. Саф­
тоев кррнини ичига тортди.

— Хуш-шш, она к,изим! Мани биласиз, дангалчиман. Ха-ха!..
Эркакнинг дангалчи булгани яхши!.. Хуш-шш, она к,изим! Битта
савол. Ортик, к,ийнамаймиз. Рас шу даргохда декан эканман,
Хамма масалаларни... жумладан, кдзлар, аёллар орасида к,илча
ran чик,саям хал к,илиш вазифам!.. ТуБрими, Номинахон?

— Турри, Мавлон Хржиматович! Жуда тугри!..
— Бу... сени... а... Сизни биз укув даргохимизнинг энг одобли
к,изларидан бири деб биламиз. Шу боис хам Сизнинг тугрингиз-
да бир OFH3 миш-миш чик,са, бепарво булолмаймиз. Бу нарса
бутун жамоамиз масаласи. Университет шаъни деган ran бор.
Хуллас... — У Номинахонга кдради. — Сиз айтинг!
Номинахон унга угиридди:
— Х,ов, синглим, халиги... ахду паймон кдлган эмишсиз? Ана
у тирмизак йигит билан! Аввал узини эпласин! Сиз ким-у, у
ким?! Тирногингизга арзимайди!
Уч кундан буён Азимжоннинг к,иликдарига тушунолмай ху-
ноби ошиб юрган к,из:
— Мен хеч ким билан ахду паймон к,илган эмасман, опа,
буларнинг хаммаси бух,тон! — деди жон аччигида.
Сафтоев урнидан туриб кетди:
— Ана айтдим-ку, буларнинг хаммаси бух/гон деб! Маржона
— бизнинг фахримиз, жуда ак,лли к,из!
Юраги севги изтиробларига тулиб турган к,изнинг чарос кузла­
рини, к,орамтир киприкларини аламли ёшлар куйдириб утди.
К,улидаги румолчани кузларига босар экан, алам билан титраб
силкинди.
— Х,аммаси бухтон, домла!
— Мен сизга ишонаман, она кдзим. Хуш-шш, боракрлинг!
Эшик так,иллаб, хайдовчиси ичкари бош сукди:
— Опкелдим, домла!
— Кир!
Маржона югургилаб чик,иб кетди. Сафтоев унинг ортидан
мамнун кдраб к,олди:
— Хуш-шш?.. Бунга нима дейсиз. Номинахон?!
— Гап йук, Сизга, Мавлон Х,ожиматович! Х,амма масалани
бирпасда хал к,илиб ташлайсиз-э!
Х,айдовчи к,улини куксига к,уйди:

- 82 -

— Домла, бошкд хизмат йук,ми?
— Боравер, ука! Рах,мат!
У чикдб кетгач, Сафтоев Номинахонга куз сузди:
— Х}оп-шш! Гапингиз турри, биз, яъни каминаи камтарин, не
только хдмма масалани... хдтто кабобни ва урни келса, Сизни
хдм бирпасда х,ил-х,ил к,илиб ташлаймиз!
Номинахон «улманг! дея х,иринглаб кулди. Сунг:
— Шу утиришларимизни хдм куролмайдиганлар куп, Мавлон
Х,ожиматович! Бундан буён кабинетда утирмасак дейман. Хдр
х,олда бу ер укув даргох,и!
Сафтоев унинг ОБЗига урди:
— Ошинг хдлол булса... хуш-шш... кучада ич! Тугрими? Турри!..
Рас шундай экан, биз Сиз билан урирлик кдлаётганимиз йук,,
декан уз ук,итувчиси билан кабинетда укув масалаларини мух,о-
кама к,иляпти! Во, масалага к,андай ёндашиш керак!.. Одамлар
туянинг думини к^фсатмай ютиб юборишяпти. Биз сиз билан
кабинетда икки ofh3 сух,батлашсак, осмон узилиб ерга тушади-
ми?!
Номинахон хдм «эгардан» тушишни хоху\амади:
— Хдр х,олда, Мавлон Х,ожиматович... гапларингиз тукри, юз
фоиз к,ушиламан, аммо «узингга эх,тиёт бул, ^ушнини урри тут-
ма!» дейдилар. Гап-сузлардан нарирок, юрганимиз маъкул! Бир
бечора к,из уша йигит билан икки o f h 3 гаплашганми йук,ми...
гап-суз, миш-мишларни к,аранг!
Сафтоев тиржайди, лекин бир нима демади... тушликдан сунг
аудиторияларни, х,овлини айланди, Азимжонни учратаманми, деб
яна бир оз и з р и д и . Бирор талабани юбориб, топтирса хдм булар-
ди, аммо буни узига эп билмади. Кабинетига кдйтаётган чогида
Олим полвонни куриб, уни ёнига имлади:
— Бери кел!
— Ассалому алайкум, домла!
— Ваалайкум... уртогинг к,аерда?
— Ётибди, мазаси йук,!
— Унга кдрашиб тур. Урток, дегани бир-бирига мех,рибон
булади. Домла, сураб юборди, дегин. Пул-мул керак булса, тор-
тинма! Хупми?
— Хуп, домла!
Сафтоев кушдек енгил кабинета томон учди. Сафтоевни ким
деб уйлаяпсанлар. У сиртига сув х,ам юк,тирмайди. Айтганини

- 83 -

кдлади, эгрини тугрилайди, бузилган мурувватларни созлаб куяди.
Рас, ушани келин к,иламан, деб айтдими... айтган эдими? Келин
кидали. Бу гапни хдмма эшитган. Келин кдлмаса, дуст бор, душман
бор, обрусига путур етади. Эртага битта-яримтаси: «Шундай гузал
ва обрули к,изни Сафтоев келин кдламан деган эди, кучи етма-
ди» дея сасиб юрсинми? Йук,, Сафтоев бу пичингларга чидай
олмайди.

Хуршида саломлашиб утди.
Сафтоев тухтаб алик олди ва:
— Кдлай, арзанда талабамиз яхшиларми? Тоблари йук,
экан?! — деди атайин. «FaMxyp рах,бар аслида шундай булади»
деган ra n хаёлидан утаркан,» сурашиб яхши кдлдим, домла Саф­
тоев яхши декан, хдтто талабаларнинг бошлари оьриса хдм, FaM-
ларини ейди, деган яхши гаплар таркдлади», деб уйлаганча хузур
к,илиб, яйраб кулди.

IV

Хуршида хонага кирганда, Маржона х,али хдм девор томонга
кдраганча енгил ок, чойшабга уралиб ётарди. Э, худойим-э, эр-
талабдан бери ётибди. Чой хдм ичмаган булса керак. Унга рах,-
ми келиб, ич-ичидан ачинаркан, бора солиб, багрига босди:

— Дугона, бу ётишингизга к,араб сил булиб кетдим. Касал
касал эмас, уни бокдан касал! Туринг, урнингиздан, жон дуго­
на! Ман узим бориб у билан гаплашиб келаман! Номард булса,
номардлигини айтсин!

Маржона мик, этмади. Энди севгимни топдим, деганда, Азим­
жоннинг бир марта театрга олиб бориб, энди к,очиб юриши унга
алам к,илаётганди. Нима булди? Ёк,мадими? У хдм севаман, деди,
севгисини билдирди-ку! Ёки бирдан унга узини ташлаб куйиши,
индамай пинжига кириши кунглига утирмадими? Бошк,ача уйла-
димикан?! Энди у бунга кдндай чидайди.? Севгисини йук,отса,
яшашнинг к,и з и р и доладими?! Агар керагинг йуд, деса, иккинчи
томони, бутун университетда нима деган одам булади. Бу ах,вол-
да узини бир бало к,илиб куйиши хдм х,еч ran эмас. Орияти
жуда кучли. Бунада шармандагарчиликни кутаролмайди.

— Дугона?.. Жон дугона, манга кулод солинг. Онангиз урни-
да онангизман, опангиз урнида опангизман!

Маржона «дуй» дегандек деворга томон сурилди.
Хуршида энди буш келмаслик керак, деб уйлаб:

- 84 -

— Керак булса, чурингиз булай, жон дугонажон, манга имкон
беринг, гапларимга кулок, солинг! Чин мух,аббатга эришиш осон
деб уйлаганмидингиз! Ширин Фарх,одга осонлик билан етдими ё
Лайлини айтинг?! К,ани айтинг, ким осон етган севгисига?!

— Бефойда, дугона!
— Тилимни к,ичитманг!.. К,ичитманг тилимни!.. Ким айтади
Сизни Офат деб! Бир раним пуф деса, дарх,ол суниб к,олдингиз-
ми?! Сиз шам эмассиз? Сиз К,уёшсиз! Буни унутманг! Бутун
университет кдраб турибди. Туринг, чаракдаб нур сочинг, бах-
тингизга чанг солган куланкаларни кувинг!
— Ярамни тирнаманг, дугона! Бирор гап эшитган булсангиз,
айтинг!
— Х,еч гап эшитганим йук,, аммо уша илонкуз Саттининг би­
рор х,унар уйлаб топгани рост!
— Нега унакд дейсиз ?!
— Билмадим, дугона, билмадим! Ман башоратчи эмасман!
Лекин кунглим сезиб турибди! У бир нима деган?
— Нима дейиши мумкин?
— Йигитларнинг марддари дунёни ялтиратса, номардлари уни
булрашади. Сатти — номард йигит. Ман уни биламан!
— Ош-кдтик, булгансан!
— Бети к,урсин, улиб кетгур!
— К,аргама, дугона!
— Мани куйдиргани етмаганмиди, энди сиздек дугонамни
хароб к,илмок,чи! Сизни олса х,ам узок, яшамайди!
Биринчи курсда Сатти Тура Хуршиданинг бошини айланти-
риб, олти ой ортидан югурган, мак,садига эришгач, жанжал к,илиб,
уни ташлаб кетган эди.
— Улиб кетсин, илойим!
— Бировга улим тилагунча, узингга c o f a h k тила, дугона!
Хуршида унинг устига узини ташлади:
— Шу гапни Сиз айтдингизми... мани сил булмаслигимни
истасангиз, туринг урнингиздан, чурингизман: имкон беринг,
х,озир «любимчигингиз»нинг илайига бораман!
Хуршида уни к,итикдади. Маржона узини тортиб, тиззалаб
утирди ва кулди:
— Илайига де!
— Х,а, илайига!.. Ничего, Навоий бобо х,ам илайига деб га-
пирганлар! Бораман илайига!

- 85 -

— Бор, борак,ол, кузи учиб тургандир!
— Рухсатми?.. Рухсат!
Хуршида ойнага к,араб, тузриган сочларини тартибга келтир-
ди-да, эшик томон юрди.

Маржона тиззаларини кучокдаганча хаёлга толди. Уша таниш
х,ид димогига урилиб энтикди. К,овун-тарвузлар тарс-турс ёри-
либ, шираси ок,иб турган кумуш тонг пайтларида хушбуй х,идлар
чор-атрофни тутади. Уларнинг уйлари дала четида эди. Амир ота
деган чол буларди, х,ар йили уйлари ёнидаги адирликда к,овун-
тарвузлар экарди. Августнинг офтоб к,иёмига етган кунларида
атрофни хушбуй х,ид тутиб кетарди. Х,ар тонг у уша х,идлардан
мает булганча кучага чик,иб, палаклар оралаб чопар, тик,-тик, кет-
мон ураётган чол тишеиз o f s h h h очиб, «х,ах„ к,изалогим-а!» деб
уни к,арши олар ва купинча уни чак,ириб олиб, ширин крвунлар-
дан тилимлаб берар, «к,овун есанг, сах,ар е...» дея куларди. Мар­
жона тушида учиб юргандек рох,ат к,илар, димогига гуп этиб ур-
ган к,овун х,идидан боши айланиб кетарди. Паркентда Азимжонни
курганда, уша х,ид диморига урилиб, бирдан энтикди. Узи к,иди-
риб юрган нарсасини топгандай суюниб, к,алби унга томон тал-
пинди. Х,атто Азимжон билан к,овун-тарвуз экилган майдонларни
топиб, айланиб келишни х,ам орзу кдлди. Кунгил тилаги — ос-
мондаги ой эди: бу як,ин орада к,овун-тарвуз х,ам, уша х,идлар х,ам
йук, эди, Азимжон х,ам унинг истакларидан бехабар эди. Ушанда
уялганча уларнинг ёнидан к,очиб кетаркан, илк марта бу х,аётда
орзуга эришиш осон эмаслигини тушунди. Х,озир яна уша х,ид-
нинг димори]'а урилишини, буни фак,ат Азимжондан топиш мум-
кинлигини уйлаб сик,илар экан, унинг бирдан тунини тескари
кийганлигидан тамом х,айратда эди. К,айси куни йулакдан турри
келаётган эди, уни курди-ю, тескари бурилиб кетди. Нима булди?
Нега бирдан айниб кетди? Ёки ёк,мадимми?.. Неча кундан буён
шу туррида уйлайди. Уйлаб уйларининг тагига етолмайди.

О зрин к,из келди.
— Х,али х,ам ушани уйлаб утирибсизми, Маржона?
— Бошк,а нима к,илай?
— Агар шу хилда давом этсангиз, эртадан мен х,ам дарега
чик,майман. Дарсда калламга х,еч нарса киргани йук,. Нук,ул Сизни
уйлаб, к,исилиб кетдим.
— К,исилманг, Х,анифа! Фойдаси йук,!

- 86 -

— Осмондаги оймиди? Йигит куриб кетганми? Х,езалаклик
к,илаётган булса, ташланг, бошкд бир марди топилар!

— Унакд деманг, Хднифа!.. Менда битта кдлб бор. Унга ик­
кита дунё сигма йди.

— Севги, мухдббат... хдммаси бехуда гаплар. Йигитларга к,из-
ларни майна к,илиш булса... чиройлиларини ёнларида олиб юриб
мак,тансалар, хдр хил балоларни к,илсалар... кунгил майиллари-
ни к,ондирсалар...

— Катта хотинлардек гапирасиз-а, Хднифа! — деди Маржона
кесатиброк, «жим булсин!» деган уйда. Йук,, Азимжон унакдлардан
эмас. У кднчалик мулойим, туррисуз, хдлол йигит. Хонасида бирга
утирди, анча бирга булди, аммо ортик,ча хатти-хдракат нари тур-
син, бир o f h 3 ёмон суз хдм айтмади. Сатти Тура эса бир марта
машинасига минганда, кулини ушлаб, буса олишга интилди. Сас-
сик,!

Учинчи дугоналари Сокина хдм келди. У хднсираб турар,
k ,o b o f h солик, эди. Маржона сезди, аммо ким биландир жанжал-
лашган шекилли, деган уйда индамади. Х,анифа жаврашда давом
этар, х,ар гапининг орасида Азимжонни бевафоликда айблар,
«ерга кдрагандан к,урк,» деб бир эмас, бир неча марта айтди.
«Йук, — деди Маржона ичида, — йук,, Азимжон унакд эмас, унга
нимадир булган, кимдир нимадир деган, юраги сезиб турибди!»

Сокина уни багрига босди ва секин шивирлади:
— Биласизми, дугона... менга ана у ... ана у биткуз нима
деди?
— Нима деди?
Хднифа чойнакни кутариб, нари кетди.
— Тургиз уни урнидан! Хон к,изи булганда х,ам х,алигача урни-
дан туриб кетарди.
— Хуп, мана, х р з и р турамиз! — Сокина «боравер» дегандек
имо к,илди. Маржона устидаги чойшабни силтаб ташлаб, ок, май-
касининг енгини шимарди:
— Нима деди у, курсичк,он?
Сокина к,изарди:
— Айтсам, хафа булмайсизми?
— Аллакдчон хафа булганман! Айтинг, дугона, мен хдммаси-
ни билишим керак?
— Сиз бу гирдобдан чик,ишингиз керак! Бутун шахдр Офа-
ти... э!..

- 87 -

— Айтаверинг, дугона, айтаверинг. Офатижонман! Бундан
уялмайман! Х,ар кимни уз номи билан айтадилар! Айтаверинг!

— Бутун шахдр Маржонанинг...
— Офатижоннинг денг!
— Оловлиги к,аёкда к,олди? деб ногора к,ок,мокда. Биз х,ам
ерга кириб кетдик!
— Гапни куп чуздингиз, дугона. Узи нима ran?
— Гап шуки, дугона: ана у биткуз менга соткасини курсатди.
Мана, алвастихон...
— Сизни шундай деб х,ак,орат к,илдими? Дунёдаги энг бета-
миз йигит у!
— Унда, Маржона... вой улмасам... шарманда-я!..Сизни ялан-
fo4 суратга олган!
Маржона турган жойида бир сакради:
— Булиши мумкин эмас! Мен... мен х,еч х,ам у билан ош-
кдтик, булмаганман.
— Узингизни босинг, дугона... Сиз булмаган булсангиз х,ам...
х,озир техника даври... монтаж-понтаж к,илган булса бордир. Ана,
К,удрат акам мани х,ам монтаж к,илганлар. Видео курсатдилар,
вах,-х,е-ей, ман Х,индистонда, Тожмах,алда юрибман.
Маржона каравотга огир чукди:
— Шунак,а бемаза ишлар билан... мени шарманда к,илмок,чи-
ми? — Унинг оппок, луппи к,улчалари мушт тутилиб, кузлари
ёнди. — Мени шу билан узига дайириб олмок,чими?.. Бекорла-
рини айтибди.
— Узингизни кулга олинг ва курашинг, дугона! Ёнингизда
биз бормиз! Унак,а йигитларнинг йути яхши! Иккиси х,ам бир
гур!
Маржона унга ялт этиб к,аради. Йук,, Азимжон унак,а эмас!..
Театрга киргунча х,ак,ик,ий Тох,ир эди, бурни к,онаб, ташк,ари
чик,иб келди-ю... ана у йигит эса кулогига бир нима деб шивир-
лади... Тухта... улар Саттининг думлари булса-чи?! Бир нимани
бошлашган шекилли!
Таищаридан к,у[цик, овози эшитилди.

Бевафо ёрни царанг, улмай т уриб айрилоди -ей!

Маржонанинг эти увишиб, куз атрофлари ачишди. Севги из-
тироблари х,ар к,андай кунгилни эзиб ташлайди. Илгари ишон-
масди. К,ишлокдарида бир йигит армиядан келгач, севгилисининг

- 88 -

хиёнат к,илганини эшитиб, ташлаб кетган эди. К,из бечора унинг
дардида куйиб, бир йилдан сунг омонатини топширди. К,из бола
севиб крлса, кдйин, жуда к,ийин. Кузига х,еч нарса куринмайди.
Неча кунки, Азимжоннинг ишк,ида адойи тамом булди. Ташлаб
кетса, нима к,иламан, деб, FaM-Fyccara ботиб утирибди.

Эшик шаракдаб очилди. Азимжонми? Маржона ялт этиб кдра-
ди. Кдради-ю, ранги-кути учди...

V

Олим полвон уртоБининг кейинги кунларда ранги сомон булиб
бораётганини куриб, дарди огирлигини сезди. Бугун у билан
гаплашаман, деб кунглига туккан эди, лекин х,алигача дараги
йук,. Кдёк,кд кетди, учинчи соатда хдм дарсда куринмади. Ипщи-
либ, бедаво дардга йуликдб к,олмасин. Йулик,иб к,олса, х,амма
«дустингга к,арамабсан!» дея уни ёмонотликда чик,ариб, таъна-
маломат к,илишлари тайин.

Кимдир эшикни так,иллатди. К,из бола шекилли. У рил болалар
бунакд юмшок, так,иллатишмайди. Куйлагининг олд тугмасини
утказиб, эшикни очди. Остонада Хуршида кулиб турарди.

— Яхшимисиз, Олим ака?
— Келинг!
— Азимжон ака... бизди к,очк,ок, куёв бормилар?
— Э-э, у к,очк,ок,ми?.. Х,е.. х,алиги... х,озир келади. Киринг!
— Келадиларми?
— Албатта! К,аёк,к,а х,ам борарди! Киринг, какрас, гаплаша-
диган гаплар бор!
Хуршида кдндай буларкин?! — дея иккиланди.
Олим:
— Маниям бошим к,отиб турибди! Журажонимнинг бошига
бир ташвиш тушганга ухшайди.
— Маниям ойпари дугонамнинг бошига FaM к,унган. Нима
к,илишга хдйронман. Юзига к,арайвериб сил булиб кетдим.
Бу гап Олим полвонга ёкди. Фикрдош топилса, ишингни ярми
хдл булди, деб суюнавер.
— Кдни, мархдмат, киринг, иккаламизнинг х,ам муаммомиз
бир хил экан! — деди ва хдзиломуз охднгда к,ушимча к,илди: —
рсшатмасдан, учратмас. Икковлашиб бир чорасини топмасак, икки
ошик,-мошик, бутун дунёни остин-устун к,илади. Бунга БМТни
аралаштирмаганимиз маък,ул!

- 89 -

Хуршида х,озир х,азилнинг урни булмаса-да, бу ерга шу
масала билан келгани учун Олим полвоннинг енгил тортгани-
га ва кунгли очик,, самимийлигига яна бир карра ик,рор булар-
кан:

— Х,азилниям кртирар экансиз, Олим ака! — дея унинг кай-
фиятини кутаришга интилди.

Олим полвон талтайиб кетадиганлардан эмас. Сал мак,товга
о б з и н и н г таноби х,ам крчмайди.

— Х,а, энди... кулмайсиз! К,ани, марх,амат! — деди жиддий
тортиб.

Хуршида топ-тоза чурдек гиламга оёк, боссамми, боссмасам-
ми, деб туриб к,олди: гилам шунчалик тоза, шунчалик озода эди-
ки, пайпоримга гард-пард илашмаганмикан, деган хавотирга бор-
ди. Шундай озода гиламга пайпоридан гард илашса, кулги була-
ди? К,из боланинг ивирсиб юриши уят эмасми?!.. У оёрига к,ара-
ди: пайпори топ-тоза эди.

Олим полвон стулни тортди:
— К,ани, марх,амат!
Хуршида суюнди. К,анчалик одобли болалар. Х,ак,ик,ий тарбия
куришган. Мулойим, туррисуз. Яна озодалигини айтмайсизми?
Утган сафар келганида, бу гилам йук, эди. Эътибор бериб, узгар-
тиришибди.
Олим полвон к,ах,ва билан бирга кичкина биллур идишда кон­
фет келтирди:
— Москвадан уртогим юборибди. Элчихонада ишлайди.
Хуршида суюнди. «Космос» унинг ёк,тирган конфетларидан
бири. Буни кдердан билди? Ё тасодифми бу?!
— Урторингиз Сизни жуда х,урмат к,илар экан!
— Х,а, худога шукр, яхши уртоким бор! Маржонани бир куриб,
ошик, булиб к,олган эди. Кеча телефонда нима дейди денг! Уша к,из
юрибдими? Йигити борми? деб суради. Бор, дедим. «Ким? » деб сура-
ган эди, Азимжон, десам, буйи-буйига мос, омадини берсин, деди!
Хуршида кулидаги к,ах,вани дастурхонга к,уйди:
— Уф-ф! Дугонам куйиб кетди. Энди нима к,иламиз?
— Мен х,ам х,айронман. Нима к,илсак?
— Х,озир келадиларми? Олдиларига элчи булиб келган эдим.
Катта бошимизни кичик к,илиб...
— Савоб учун... дустинг учун зах,ар ютсанг х,ам оз. Масалани
ечишимиз керак! Узи нима гап? Билмайсизми?

- 90 -

— Сиз билмайсиз-у, менга йул булсин!.. Азимжон Сиз билан
сирлашмайдими ?

— Уми?.. Уятчан бола-ю! К,излар х,ак,ида гапиришга уялади!
Маржона х,ак,ида эса деярли гапирган эмас!

— Нимага у Маржона дугонамни хафа к,иляпти?
— Сизга айтгандир?
— Йук,, айтган эмас!
Хуршида к,ах,вадан бир х,уплади:
— Сиз акдли йигитсиз, Олим ака!
— Хай!.. Айтинг!
— Иккимиз уларни яраштиришимиз керак!
— К,андай к,илиб?.. У кунмаса-чи?!
— Кдловини топсанг, к,ор ёнади, дейдилар. Манимча, иложи
бор.
— Дугонангиз уни шунчалик яхши куриб к,олганми?
— Яхши куриш х,ам гапми, нак, Лайлининг узи булиб к,олган.
— Офатижон эди, энди Лайлига айландими?!
— Ву-уй, ана... х,азилкаш экансиз, десам ишонмайсиз. Жуда
к,аттик, х,азиллашар экансиз! — деди улганнинг кунидан кулган
булиб.
Вак,т имиллаб утарди. Хуршида к,ах,вани ичиб булиб, ундан-
бундан гапириб, Олим полвонни гапга солиб турди. Ана келиб
к,олар, мана келиб к,олар билан икки-уч соат х,ам утиб кетди.
Телевизорни к,уйишди. Диктор к,из «К,акдус» телесериалини эълон
к,илганида, Хуршида яна бир мавзу топилганидан суюниб:
— Куриб боряпсизми? — деб суради.
Олим полвон жилмайди:
— Жинни кдляпти одамни! Зур!... «Бойлар х,ам йиклайди»-
дан кура, буниси маък,ул.
— Азимжон ака-чи? У киши х,ам телесериалга к^зик,адиларми?
— Бошида к}фди... кейин айниди! — Олимжон девордаги катта
айлана соатга кдради.
Хуршида унинг безовта булаётганини сезиб, кетиш керак,
балки зарур иши бордир, деб уйлади. Яна эзмаланиб утирса,
Олим полвон ёмон уйга бориши мумкин. Бефах,м к,из экан, дея
хулоса чикдрса, яхши ran булмайди. Аммо Маржонага катта ваъда
бериб келган эди, кули курук, х,олда суппайиб борса, изза були-
ши тайин. Катта кетмаслик керак эди. Гапнинг х,ам тош-тарозу-
си бор. «Етти улчаб, бир кес» деб бехудага айтишмайди.

- 91 -

Олим полвон деразадан тапщари кдради. К,оронри туша бош-
лаган эди.

Хуршида тараддудланди. Энди турмаса булмайди.
— Гап бундай, Олим ака! — деди у кулларини ишк,аб. —
Азимжон келсалар, нима гаплигини сураб билинг!.. Сатти Тура
уни к,урк,итган булиши хдм мумкин. Унинг хурмача к,иликдари
куп... Нима дейсиз? Ёрдам берасизми?
Олим полвоннинг мардлиги тутди:
— К,из бошингиз билан Сизки шу ишга бел боглабсиз, биз х,ам
четда турмай, белимизга к,амиш борлаб, шу ишга киришамиз!
— Келишдик!
Олим полвон Хуршидани зинагача кузатиб куйди. Хуршида -
нинг оёкдари орк,ага тортмокда эди. Маржонага нима дейди?
Нима деб узини окдайди? Ух,, яхши иш булмади-да!
Пастдан Азимжоннинг овози эшитилди:
— Бутун вак,тим йук,. Эртага ёзиб берарман!
Олим Хуршиданинг кулидан ушлади. Билаги юмшокдина экан.
— Энди оркдга к,айтасиз. Девонаи машраб келяпти. Кайфия-
ти х,ам жойида эмас.
Хуршида ичида жон деб турган булса-да:
— К,андай буларкин?! — деди ийманиб.
— Сиз ёнимда турсангиз, — Олим полвон бош бармогини
курсатди, — зур булади. Ичидаги гапини суруриб оламиз. Хул-
лас, бу ишга нук,та к,уймасак булмайди. Булса булди, булмаса,
орани очик, к,иламиз, ортик, бунга чидаш мумкин эмас!
Хуршиданинг эти увишди. Азимжон «кераги йук,» дея тунини
тескари кийса, Маржона дугонасига к,ийин булади. Бу кетишда
узини бир нарса к,илиб куйиши аник,.

VI

Сатти Тура таклиф этмаса-да, стулга таппа утирди. Сокина
ичкари кирган эди, унга хумрайиб к,аради-да:

— Чик,иб туринглар, бунга гапим бор! — деди бурнини куга-
риб. Ундан куланса сигарет х,иди анк,иб турар, аллакдчон хона-
пинг х,авоси бузилган эди.

Сокина лабини буриб, Х,анифага «юр» дегандек ишора к,илди.
К,излар чик,иб кетгач, урнидан турган Маржона:
— Сизни шунчалик номард йигит деб уйламаган эдим! —
деди аччик, ох,ангда.

- 92 -

Унинг зардали гапи Сатти Турага нашъа к,илди. Бу ерга ундан
яхши ran эшитаман, деб келган эмас. Унинг бундан баттарок, жа-
завага тушишини хам билади. Билгани учун хам куксини к,алк.он
кдлиб, хар кдндай тахкдрларни тинглашга узини тайёрлаган.

— Айб менда эмас! — хириллади у. — Айб ана у хира паш-
шада. Нега у атрофингизда айланиб к,олди ?

— Бунинг сизга дахли йук,!
— Нега дахли булмас экан?! Эрта-индин менга хотин була-
сиз, индамай туришим керакми? Кечирасиз, мен унак,а хезалак-
лардан эмасман!
— Сиз мени нега шунчалик расво к,илдингиз?
Сатти Тура гапни бошкд ёкда айлантирди:
— Нима к,ипман?.. Осмон узилиб ерга тушибдими?! Уни ур-
мадим, сукмадим ёки «шестёркаларим»га айтиб, тумшугини эзиб
куймадим. Бирор ёмонлик кдлганим йук,. Културний тушунти-
риб куйдим, холос!
Маржона унинг «сотка» водеасини яшираётганини куриб:
— Кетинг! Бу гапларингизни эшитишга токдтим йук,! — деди
тескари угирилиб.
Сатти Тура овозини бала ндлатди:
— Узингизни босиб олинг! Менга эрта-индин хотин булаёт-
ган экансиз, Сизни унак,а жипирикдардан химоя к,илиш бур­
чим. Тушунарлими?!
— Жуда купол экансиз!
— Х,ак,ик,ий эр шунакд булади! Хотинининг кетидан биров
осилиб юрса, томошабин булмасдан, йулини к,илиб, уни йулдан
олади. Калласи кетиши керак эди бу иши учун. Ким билан уйна-
шаётганини биладими?! Йигитларим уни бир лахзада йук,отиб
юборишлари мумкин. Аммо ман худодан куркдман. Манда виж-
дон бор. Ов, болалар, бурнини крнатманглар уни. Унда айб йук,
дедим. Бунажин кузини сузмаса, бук,ача ипини узмайди. Узлари
кузини сузганларки, бечора йигит оёкдари остига таппа узини
ташлаган. Лекин у хам онасини эмган ахмок, экан. Бу биров-
нинг хасми, эрта-индин фалончига хотин буляпти, деб уйлама-
дими?!
— Эшитишни хохдамайман! Кетинг!
— Ахборотингиз учун келгуси пайшанбада уйингизга совчи
боради. Розилик олинган. Отажонингиз «майли, пайшанбада совчи-
лар келишсин» дебди. Энди узингизни йигиштириб олинг. К,ол-

- 93 -

ган гапларни чимилдик, остида гаплашамиз. Яхши булсангиз,
ошингизни ейсиз, ёмон булсангиз, бошингизни!

— Мени шунчалик хор к,илиш учун келдингизми?
— Бу хор кддиш эмас. Яхшиликча келдим. Кузингизни очинг,
деяпман. Ширин гапирсам, тушунишни хдм хохдамайсиз. Кузин­
гизни шира босибди, артиб ташланг! — У урнидан турди. —
Тушунарлидир гапларим. Яна бир курсам, уша билан... узим би­
ламан. Мен индамасам хдм «шестёркалар» унинг суробини турри-
лаб куйишади. Уларнинг хдммаси утириб келган болалар!
Эшик кдрс очилиб ёпилди. Маржона турган жойида музлади.
Азимжон билан учрашиш хдм мумкин эмас энди. Э худо, икки
оёрини бир этикка тик,кдни етмасмиди? Бу яна нима азоб?!

VII

— Менда айб йук,! Менда х,еч айб йук,! — Азимжоннинг
куллари титради. — Айб узида!

Олим полвон унга як,ин сурилди:
— Айб кимда, жура! Дардингни айт. К,ара... к,из боши минан...
Хуршида, сани уйлаб ёнимизга келибди. Бунга нима? Келмас-
лиги хдм мумкин эди, лекин сани, дугонасини уйлаб, куйиниб
утирибди. Турриси, афтингга кдраб, маниям настроениям жойи­
да эмас. Курашга бориб, гиламга чикдим келмай к,оляпти. Азба-
ройи сани уйлаганимдан. Ман сани журанг эмас, ака журанг-
ман. Сани деб азоб чекаяпман! Айт, жура, бунакд к,илма!
Азимжон гавдасини кутарди.
— Кдндай айтаман, Олим дустим?! Кдндай айтаман?!
Хуршида гапга кушилди:
— Дугонам шунчалик ёмон иш к,илмагандир?!
Олим унинг елкасидан ушлади:
— Менга к,ара, ж}фа! Нима гап узи? Айт, бировга гуллаб
куймаймиз. Сузимиз суз. Нима дедингиз, Хуршида!
— Худони уртага куйиб, к,асам ичаман!
Азимжон уларга бех,ол тикилди:
— Туррисини айтайми?.. Турриси! — У бошини куйи эгди. —
Турриси, улар., ух,-., улар аллакдчон ахду паймон к,илиб булиш-
ган экан!
Хуршиданинг лаблари титради:
— Eafoii! Ёлрон бу гап!.. Сатти Тура шунак,а деган булса,
бекорларни айтибди. Мак,танишдан бошк,а нарсани билмайди.

- 94 -

Олим полвон яйраб кулди:
— Оббо, содда журам-ей, бир ofh3 сузга ишониб утириб-
санми?!
— Факдт шу ran булса, майли эди..
Олим полвоннинг нигох,и к,орайди:
— Яна нима?
—Янами? —Азимжон ух, тортди. —Яна... у менга ...раем курсатди.

— К,анак,а расмлар экан?
— Айтишга тилим бормайди.
— Йук,, айтасан, тамом вассалом! Айт, кднакд расмлар экан?
— Иккаласи бирга булишган!
— Доказать к,илди, дегин!
Хуршида утирган жойида типирчилади:
— Булиши мумкин эмас, Азимжон ака! Бунчалик содда
булманг! Дугонам покиза к,из. Х,али уни онаси хам упмаган. Узр,
купол гапирганим учун. Дутонамни ман яхши биламан.
Олим полвоннинг шашти сунди ва бехол урнидан тураркан:
— Буни разбор к,илиш керак. Гап билан иш битмайди! —
деди Хуршидага кдраб «илож кднча?!» дегандек.
Хуршида оловдек ёнди:
— Рас пичок, суякка такдлган экан, разбор к,иламиз. Сиз,
Олимжон ака, бизга ёрдам берасизми?
— Жоним билан ёрдам бераман!
— Сиз, Азимжон ака! — У йигитнинг сулБин кузларига тум-
шайиб тикилди. — Сиз, Азимжон ака, дутонамни хак,ик,атдан
севасизми? Ростини... факдт ростини айтинг!
Азимжоннинг юзига к,он тепди:
— Худо гувох, к,албим зор-зор йирлаяпти!
— Дугонамнинг хам к,алби зор-зор йирлаяпти!.. Ах,вол шу
даражада экан, нега порахур Сафтоев, жинни жияни Сатти Тура-
лар хак,ик,ий мухаббатни топташлари керак?! Нега биз соф виж-
донимизни к,ийнаб, уларнинг хурмача к,иликдарига чидашимиз
керак?! Айтинглар, шу хам инсофданми?!
— Йук,, инсофдан эмас! — Олим полвоннинг залворли к,уллари
муштга тулди. — Агар дугонангиз Сиз айтгандай пок булса, уша
ярамаслар билан курашганим булсин!
Хуршида Азимжон томон угирилди:
— Дугонамга нима дей? Унга хушхабар олиб бормасам, бу-
гун-эрта узини бир нарса к,илиб к,уяди. Рост айтаяпман! Йигит-

- 95 -

лар, хдзиллашманглар у билан! У жуда покиза к,из, унча-мунча
гапни кутаролмайди.

Олим полвон Азимжонга кдради:
— Бир нарса де, жура!
— Нима дейман!.. Юрак-баррим эзилиб кетди-ку! Энди топ-
дим деганда...
— К,уй, жура, чайналма! Дангалини айт, покизалигини ис-
ботласа булдими?!
Хуршида эшик томон юрди:
— У чин юракдан севади Сизни, Азимжон ака! Мен била-
ман-ку уни! Уч йилдан бери кутарди Сизни. Хдр курганида «ана,
мани любимчигим келяпти» деб о р з и н и тулдириб гапирарди. Сиз
булсангиз... эх,, Сиз унга эътибор хдм бермасдингиз!
— Эътибор берганман! Факдт йигити бор деб уйлардим.
Олим полвон кулиб юборди:
— Э к,ойил, охири ёрилдинг, ж)фа! Ана, узи хдм уч йилдан
буён жинни булиб юрган экан-ку! Дарх,ол Маржонага бу гапни
етказинг! Дарх,ол! К,олганини биз иккимиз маслахдтлашиб ола-
миз!
Хуршиданинг юзи к,ора булутлар орасидан чикддн офтобдай
чаракдади:
— Булмаса, ман кетдим. Бориб дугонамдан суюнчи олай!

VIII

Хуршиданинг заъфарон юзи, худди рассом буягандек, секин-
аста k,h 3 f h iii тортиб, жилоланиб ялтиради. Зиналардан к,ушдек
енгил чак,к,он кутарилар экан, олиб бораётган хушхабаридан
Маржонанинг суюнишини уйлаб, тилло топган кишидек, севин-
чи ичига сирмади. Бировга яхшилик к,илса, бировнинг кунглини
олса, кимнингдир дардига яраса, худди узи ором топгандек, бир
неча кунгача суюниб юради, Бу одатидан купинча узи х,ам х,ай-
рон. «М ан галати к,изман-а, бировларни суюнтирсам, дунё топ­
гандек, теримга сирмайман», дея уйлаб, х,узур к,илади. Инсон
инсоннинг бирор кунига ярамаса, тирикликнинг к,андай к ,и з и р и
бор. Шундай арзанда дугонаси к,айгуга ботиб утирганда, унга
ош татирмиди?! Турриси, у рамга ботгандан буён на ётишида
х,аловат бор, на ейишида. Утирса х,ам, т}фса х,ам уни уйлайди.
Худди бир к,ориндан талашиб тушган эгизакдек, к,айрурса, рамга
ботади, кувонса, хотиржам юради. К,из бечора мухдббат дардига

- 96 -

мубтало булгач, хоналаридан файз хдм, шодлик хдм кетди. Хдр
куни, хдр кеч, хдр сахдр, худди мотам тутгандек, барчасининг
кунглига чирок, ёк,са, ёришмайди. Бошкд дугоналари хдм: «С ен-
ларга нима булган, к,овоглари нгдан нукул к,ор ёкади?! Тинчлик-
ми? » дея хдйрон. Хдтто «хдммаларинг бараварига мухдббат дар-
дига мубтало булдингларми?» деб пичинг дилувчилар хдм бор.
Бехудага бунакд дейишмайди. Уч йилдирки, битта майиз топса-
лар, уртада булишиб ейишади. FaM хдм, к,увонч х,ам уртада. Бу-
нак,а дугоналар дунёда бошк,а йук,.

Ёток,хоналарига кириб, зинадан кутарилиб, эшик ёнига етгач,
суратлар х,ак,идаги ran эсига тушиб, танасидаги к,увончлар шир
тукилди. Бу ran рост булса-чи? Сатти Т)фа уни... х,ак,ик,атан ал-
даб, мак,садга етган булса, эртага узи шарманда булиб к,олмай-
дими?! Айбдорнинг бир бети, уртада турганнинг икки бети к,ора.
Эх,тиёт булгани маъкул эмасмикан?! Ёки бу тугрида Маржона­
нинг узи билан очик,ча гаплашиб олгани яхшими?!

Сигарет х,иди унинг кунглини оздирди. Буй, ким экан ёток,
ичида чекаётган бетамиз? К,ули билан бурнини ёпиб, йулак то­
мон бурилган эди, Сатти Турага дуч келди. Бу «шайдойи чаток,»
к,аёкдан келяпти?

Куз-кузга тушди.
Сатти Тура унга олайиб кдради:
— Яхшимисиз?.. Ана у, хомкалла дугонангизга тушунтириб
к,уйинг, калласи х,авода к,олганми?!.. Оёгини билиб боссин!
Хуршида унга шартакилик билан жавоб кдйтаришдан чучиб,
узини четга олди. Унинг сунгги модадаги учи уткир чех туфли-
сига, эгнидаги даворанг япон костюм-шимига, буйнидаги олтин
занжирига, кулидаги бесунак,ай олтин узукка к,араб, «шайдойи
чаток,, чипи!» дея ичида ундан б и ж и н д и . Буйнидаги олтин зан-
жир унга ярашмай турарди. Йигит кишининг олтин занжир та-
к,иши галати. «Ч и п и !» дейиши шундан. Уни «шайдойи чаток,»
деб атагани хдм узига ёкди. «Шайдойи чаток,» такрорлади ичида
ва мазза к,илиб кулди. Рохдтланиб кулар экан, «бировнинг усти-
дан кулиш — гунох,и азим» дея узига дакки беришни хдм унут-
мади.
Сатти Тура айик,к,а ухшаб лапанглаб пастга тушар экан:
— Бунча хумраясиз одамга! Бундай очилиб юрсангиз-чи?! —
деди танбех, бергандек.
Хуршиданинг тили к,ичиди:

7 — Б ой в а ч ч ан и и г к,изи. - 97 -

— Очилиб юргани к,уймаяпсиз-у!
Гапни айтишга айтди-ю, шу зах,оти «тилингни тийиб юр, деб,
минг марта айтаман», дея узини жеркиди.
Сатти Тура тиржайиб, х,их,илаб кулди:
— Хдммаларинг к,изик,сизлар!.. Худди осмондан тушганга
ропайсизлар!.. Хуп, ана, илтимос, маниям турри тушунинглар!
Булажак поччаларингман-ку!
Хуршида уз урнида уни чак,иб олди:
— Жужани кузда санаймиз!
Сатти Тура «э, бор-э!» дегандек, лапанглаганча пастга тушиб
кетди.
Хуршида «бопладим» дея суюнганча Маржонанинг олдига
чопиб келди. Дугонаси уз каравотида утирганча девор томонга
утирилиб олган, Хднифа билан Сокина эса стулда тумшайиб
утиришарди.
Хуршида х,озир раем хдк,ида гап очишнинг мавриди эмас,
деган кдрорга келди-да, бах,орги гулдай очилиб:
— Бу нима угириш, хонимлар?! Давай, туринглар! Янгилик олиб
келдим! — деди ва бора солиб Маржонани кучокдади. — Сутончи-
ни чузинг, дугона! Ишлар беш! Барно йигит, йигитларнинг султо-
ни, булажак поччамиз Азимжон ака суперошик, эканлар-у, биз
булсак, аза тутиб утирибмиз!.. — Маржонанинг юмшокдина, мо-
микдина иягидан ушлаб узига кдратди: дугонасининг кузлари
кдзарган, киприкларидаги к,айнок, томчилар яра маддасидай, ху­
нук лукиллаб турарди. — Уша сутак хафа кдлиб кетдими?
Маржона юзини бурди, Хуршида яна уни узига к,аратди:
— Дугона, Азимжон Сизни улгудай севар экан: уч йилдан
буён куйиб юрар экан, фак,ат йигити булса керак, деган шубх,а-
да юрган экан! Бу — бир! Иккинчидан, ана у олифтани бопла­
дим. Нима дедим, денглар? — У к,изларга к,аради. — Менга
кдраб: «Булажак поччангман, хумрайманг!» деган эди, «Ж ужа­
ни кузда санаймиз!» дедим. Х,е-х,е, боплабманми?
Сокина билан Хднифа мийигларида кулишди.
Хуршида вазият таранглигини, Сатти Туранинг бир нима деб
уларни кдттикрок, хафа к,илганини сезди:
— Нима деди у «шайдойи чаток»?
Х,анифа пик, кулди. Сокина уни уйиб олди:
— Ул! Жим ^и р !
Хуршида урнидаи туриб, к,улларини белига тиради:

- 98 -

— Мени поччанинг олдига элчи к,ип жупатгап эдинглар, ишни
беш к,ип келдим. Хуш, яна нима ran?

Хднифа:
— У киши... уша, сиз айтаётган «шайдойи чаток,» жаноблари
келгуси пайшанбада совчи жуиатар эканлар. Ана шунинг азаси!
Хуршида х,овуридан тушмади:
— Шунга шунчами! Унгача худо пошшо! Аввал бу ёгини х,ал
этайлик. Хуш, дугона?.. Маржона, жонгинам... азизам... Азим­
жонга нима деймиз?
Маржонанинг булик, лаблари титради. Унга кдраш азоб эди.
Бу лаблар х,еч кдчон бунчалик зориллаб титрамаган эди. Хур­
шида х,еч кдчон бу лабларнинг бунчалик ожиз титраганини курма-
ган эди. Уни шубхд уради: суратлар хдк,идаги гаплар рост булса-
чи?!
— Дугона, агар севсангиз, х,озир пайшанбани эмас, Азимжон-
ни уйлаш керак! — деди кунглидаги шубхдни силтаб ташлаб.
Маржонанинг лаблари яна ушандай ожиз титради:
— Нима к,ил, дейсиз?
— Унга бор гапни тушунтириш керак. Крлганини кейин уйлаб
курамиз. Нима дединглар, к,излар! Пок мух,аббат учун курашиш
керакми йук,ми!.. Ёки бу иккиси дунёдан уртаниб утиши керак-
ми? Ахир... ахир, дунёда бир марта яшаймиз. Агар х,озир Мар­
жона, сизга ёрдам бермасак, бир умр бизни кдргаб утасиз!
Х,анифа билан Сокина уни к,уллади:
— Тутри айтаяпсиз! Олма пиш, деб кдраб турмаслигимиз
керак. «Сендан х,аракат, мендан баракат!» дейди худо. Келинг-
лар, биргаликда х,аракат к,иламиз!
Сокина:
— Азимжон ака, конкретни нима деди? — деб суради.
Хуршида чидаб туролмади, бирдан ёрилди:
— Яширмайман, ростини айтаман: Сатти сутак Азимжонга
бир раем кзфсатиб, «Мана, исботи!» дебди.
Сокина ерга кдраб шивирлади:
— Менга хдм курсатди, уша мараз!.. Лекин Кудрат акамнинг
мани хдм монтаж кдлганини айтдим. Х,озир бунак,а ишлар ерунда!
Хуршида бегараз кулди:
— Зур гапирасан-да, дугона! «Монтаж к,илди» дейсанми?
Кднакд к,илиб?
Сокина унинг юмшок, елкасига беозор муштлади:

- 99 -


Click to View FlipBook Version