The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by termiztakmkutubxona, 2020-10-19 05:28:07

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

— Х,е, улманг, лак,к,и!
— Одамни бошкд одам билан монтаж к,илиш мумкин! Шуни
тушунтирдим Маржонага!
Хуршида д у гр н а м н и н г узи нима дейди, нега у мик, этмаяпти,
деган уйда Маржонанинг заъфарон юзига тикилди. Маржона
бошини юк,ори кутарди:
— Менга ишонасизларми, к,излар?
Хдмма бир-бирига кдради.
Маржона гапини яна такрорлади.
Хуршида унга тик кдради:
— Нега Сизга ишонмаслигимиз керак, дутонажон! Биз нима
деб юрибмиз?! Ишонганлигимиз учун юрибмиз-да! Дуст-дустга,
дугона-дугонага ишонмаса, бу дунёда яшашнинг нима к,изири бор?!

— Ишонсанглар! — деди М арж она урнидан туриб. — Менга

TOFa-ж иян тухмат к,илган. Тухматчиларга кднакд жазо берилади?

— Энг OFHp жазо!
— Ишонсанглар, ёнимда булинглар. Энди мен ор-номусим
учун курашаман. Олдимда икки йул бор: ё бу гапларнинг тухмат
эканлигини исбот кдлиб, мак,садимга эришаман ё шу йулда курбон
буламан!
— Вой дутонажон, унакд деманг! — дея бузрайди Хуршида.
Сокина уни кучди:
— Сиз покизасиз, фариштагинам! Сиз учун керак булса, узим
жонимни бераман!
Хднифа х д м бир нима дейиши керак эди:
— Дунёда подшонинг этагига ёпишган олчок,, чин мухдббатга
тухмат тоши отган номард хдлок булади. Утмишда бунга мисол-
лар куп. Сатти Тура билан Сафтоев шунакд тоифадан экан, узокдд
боришм'айди.
Сокина унинг гапини илиб кетди:
— Ким бировга чукур кдзиса, унга узи тушади.
Хуршида урнида бир сакради:
— Во-о, дугона! Хдммаси ойдин! Энди Азимжон билан бир
гаплашишингиз керак. У содда бечора хам бир окиз ширин сузга
мухтож. Икки кунда чупдай озиб кетибди.
Маржона буйнини чузиб, «шундайми-а?» деган алфозда
к,араркан, кунгли уртаниб, унга рахми келди. « У кишим шунча­
лик озор чекяптиларми? Шунчалик озиб кетибдиларми?»
Хуршида унинг култигидан кирди:

- 100 -

— Сизга нима булди, Офатим? Нечун бунча сулринсиз? Тур-
майсизми энди! Бас, к,айру либосларини ечиб, Офатижон асла-
х,аларини кийинг, жангга киришамиз!

Сокина к,ик,ирлаб кулди:
— Хайрият-э! Бу кулбада них,оят булутлар таркдб, куёш чи-
к,адиганга ухшайди.
Хуршида уни туртди:
— Чик,иб булди! Ухлаб к,олибсиз!
Хднифа урнидан турди:
— Ишни нимадан бошлаймиз?
Маржона хдм урнидан туриб, узини ойнага солди: унда сочла-
ри тузриган сох,ибжамол кдд ростлаган эди:
— Бориб Азимжон акамга айтинглар, эртага кечкурун узи-
мизнинг томнинг тепасига келсинлар!
Сокина тушунмади:
— Томнинг тепасида пишириб куйибдими?! Пастда хдм гап-
лашса булади!
Хуршида уни уйиб олди:
— Офатижон деганлари баланд тахтда гаплашади. Том —
тахт. Тушунарлими?
Сокина уни шапатилади:
— Узингиз хдм аллакимни севиб к,олмадингизми? Бугун та-
мом бошкдчасиз?
— «Одам одамни куриб ранг олади». Булса бордир! Х,е-х,е!
— Хуршида Олим полвонни уйлади. Роса мулойим, аммо хдзил-
каш, кунгли очик, йигит экан. К,армок, ташлаб курса, нима к,ипти?
Балки унинг узи яхши курар!
Маржона уйкудан барвак,т турди. Ювинди, таранди ва оппок,
кийиниб, митти, бежирим кулокдарига олтин балдокдарини такди,
оппок, кулчаларини олтин узуклари билан зийнатлади, узунчок,,
оппок, буйнига к,алин олтин занжирини такди ва адл юриб, кучага
чикди. Гуёки бир уммон кетиб борарди. Бутун талабалар, йигит-
к,излар уни биринчи марта кураётгандек, хдйрат билан тикилиб
к,арашар, к,уёш нурларида чаракдаётган ёруБ ва мафтункор чех;-
расига сукданиб-сукданиб бок,ишарди. Бек,иёс, мафтункор чех,-
ранинг ложувард нурларига дош беролмаган йигитлардан бири:
«Вох,-х,ей!» деб юборганини узи х,ам билмай к,олди. Маржона
ширин жилмайганча, адл к,оматини тик тутиб, туп-туп талабалар
орасидан утиб борар, х,амма, барча йигит-к,излар, гуёки дунё

- 101 -

фариштаси келаётгандек, унга хайрихохдик билан йул бушати-
шар, ортидан чопк,иллаб бораётган Сокина, Хднифа ва Хурши-
даларга кдраб: «Тан сок,чилари хдм бало!» дея чурурлашиб, х,авас
билан кдраб крлишар эди. «Инокдик яхши-да!» деди кимдир.
«Узбекнинг гузалини бировларга ишониб буладими?!» деди йи-
гитлардан яна бири. Эшик олди тирбанд эди. Хдмма дарсга шо-
шиляпти. Кимдир: «Пушт!» деди. Шу захоти йигит-кдзлар ик-
кига булиниб йул очишди. Маржона ок, гиох.и куйлагининг этак-
ларини шилдиратганча дадил кддамлар билан ичкари утиб кет­
ди. Ортидан хушбуй х,ид к,олди. Кдйси бир йигит: «Вой-буй,
мазза-ю!» дея завк, билан кулди. «Хотининг шунакд булса-да!»
деган гапидан кейин к,ийк,ирик, янграб, х,амма узини эшикка
урди.

Биринчи соатда дарсга кирган тилшунос домла Маржонани
куриб, унинг ёнига келди, х,ол-ах,вол сурашгунча нак, йигирма
дак,икд кетди. Иккинчи дарсга Сафтоев кирди. У х,ам к,из билан
ярим соат гаплашди. Учинчи дарсга кирган Зухра кампир, ет-
мишга бориб к,олган онахон утиpi'ап жойида у билан к,ирк, беш
дак,ик,а ran сотди... Айтиш керакки, мен муаллиф сифатида оши-
риб ёзаётганим йук,, бор ran шу. Одам бир гапга берилса, икки-
уч соат х,еч нарса эмас, вахрланки, к,ирк, беш дак,ик,а нима деган
ran, бир зумда утади-кетади. Яна шуни к,ушимча к,илишим мум-
кинки, бировларнинг гапига кулок, солиш гунох, х,исобланса-да,
уларга як,ин булганим учун сух,батлари к,улокимга урнашиб к,олди.
К.ИЗИРИ шундаки, бизга х,ам, шахсан узимга х,ам х,озир дарснинг
х,еч бир к,и з и р и йук, эди, биз учун энг к,изик, нарса Маржона­
нинг такдири эди. Сафтоев жияни Сатти Тура билан ролиб чи-
к,адими ёки Азимжонми? Шундай гузал к,изнинг такдири охири
нима билан тугайди? Икки-уч кун дарсда куринмаганига ёмон
касалликка чалинибди, OFHp экан, деган миш-мишлар таркдлиб,
афсус чекдик. Элимизнинг шундай фаришта к,изи бор экан, х,еч
биримиз }шга заррача озор етишини истамас, бунинг нега ва
нима учунлигини эса х,еч биримиз уйлаб хдм курмас эдик. Ик­
кинчи томони, кддрдон ук,увчим, курдингиз ва билдингизки, к,изи-
миз -катта майдонга курашга чикди: энди ким ролиб булади?
Сатти Тура билан торасими? Ёки Маржона ва унинг дугонала-
рими? Худди Сиз каби биз учун хдм бу жуда мух,им!

Хуп, мен чузиб юбордим. Лирик чекинишнинг купи хдм одам­
нинг F a n n ira тегади. Шахсан, узимнинг хдм.

- 102 -

Даре тугагач, Маржона дугоналарини шахдр айланишга олиб
борди. Хдзрат Навоий 6 o fh олдида улкан фавворали оролчада
кдйикда утириб, музкдймок, едилар. Сунг «Зарафшон» рестора-
ни ёнидаги «Гузаллик салони»га кириб, сочларини кдйтадан тур-
маклашди. Одам хдр томонлама гузал булиши керак. Дутонала-
ри унинг раъйига кдраб, нима деса, хуп деб кетаверишди. Соат
учларда Мафтунанинг концертига тушдилар. О-о, янги кушик,-
лар, янги охднглар! Мазза булди!.. Аммо бир кам дунё! Одам
дегани х,еч кдчон бир нарсадан тула рози булмайди. Хдммаси
рисоладагидек булаётган эди-ю, бир кушикда арзанда х,офиза-
нинг киндигини очиб чик,кдни Маржонанинг энсасини к,отирди.
«К,изларни кдёкда бошлаяпти бу аёл?!» деди баралла. Оркдда
утирган икки кампир унинг гапини эшитиб: «Афти курсин бе-
хдёнинг!» дейишди юзларини яшириб. Ёнларидаги сочини са-
рикда буяган олифта к,из: «Ну-да! Бу мода! Крота ураниб чик,-
синми?!» — дея бурнини жийирган эди, Маржона уни узиб
олди: «Узини хурмат к,илмас экан, томошабинларни уйласин х,еч
булмаса! Мода деб, эртага яланБоч х,ам чик,иши мумкин экан-да,
ойимк,из!» Ён томонлардан: «Концерт курсанглар-чи!» деган овоз-
лар янграб, бах,слар тутаб, жимлик чукди. Кейинги к,ушикда хо-
нанда тор юпкд кийимда чикди, ич кийимлари якдол куриниб
турар, уйинга чикдан узбек рак,к,осаларининг х,ам беллари очик,,
бехдё к,илпинглашлари F anira тегар эди. Маржона урнидан тур­
ди: «Мен бунакд концертни курмайман», деди-да, крронги йулакка
узини урди. Ортидан дугоналари х,ам эргашди. Деворга суяниб
турган к,из йигитига ишора к,илиб: «Ана жой бушади!» дея х,иринг-
лади. Пастда турган хизматкор аёл югуриб уларнинг к,аршисига
чик,ар экан: «Нима булди, к,излар? Х,али умримда бу хонанда-
нинг концертини биров ташлаб кетган эмасди, одамларни бе-
зовта этгандан кура, утирсаларинг буларди!» деди жовдираб.
Маржона эшик томон шахдам кетаркан: «Бундан кейин уни таш­
лаб кетадиганлар купаяди, опажон, мени айтди дерсиз!» деди.
Хизматкор аёл: «Бунча офат булмасанг!» дея жавраб к,олди.

Маржона дугоналарини Бешёгочга бошлаб кетди. «Пиёда
юрамиз, сал хдво олайлик!» деди. Унг томонда икки кдватли
«Навруз» ресторани, йулларнинг четлари ям-яшил майсазор,
Миллий борнинг ёнидан пастга кдраб кетган текис асфальт йул
Алишер Навоий хдйкали пойига олиб боради. Атрофлари бетон-
лаштирилган катта канал, улкан чархпалак кузга ташланади; те-

- 103 -

паликда афсонавий гумбазли улугвор айвон, шоирнинг мах,о-
батли хдйкали; k,h3fhiii мармар зинапоялар, барк, урган турфа
хил сафсар гуллар одамнинг бахри-дилини очади. Маржона к,из-
ларни )чпа томонга бошламок,чи эди, Сокина «Мук,имийга ту-
шайлик» деб долди. Кддимий бинолардек кукка буй чузган театр
биноси пешток,ида унинг 1941 йилда, уруш даврида курилгани
катта хдрфларда битиб куйилган. Узбекнинг тафаккурини куринг.
Уруш бошланди деб, нафаси ичига тушиб кетмабди, уста бобо-
лар хотиржам ишни битирибдилар. Неча ун йиллардан буён пой-
тахтликлар ва мех,монларга шу пурвикрр бино хизмат к,илиб
келмокда. Маржона театрнинг кошинкор пешток,ига бок,аркан,
боболар уруш дах,шатини енгганда, биз Сафтоев билан Сатти
Тураларга бас кела олмаймизми, деб уйлади.

К,излар афишани ук,идилар:
— «Она алласи!» Соат етти-ю нол-нолда бошланади.
Маржона дугоналарига к,аради. «К,илгиликни к,илиб, концерт-
дан мах,рум этдим, энди уларнинг кунгилларига к,улок, солиш
керак».
— Кирамиз-а? — деб суради ёк,имли жилмайиб.
Хуршида лабини бурди:
— Курганман. Унчалик яхши эмас!
Маржона Сокина билан Х,анифага куз тикди. «Балки, улар
киришни хохдашар!»
Сокина узини ортга ташлади:
— Хуршидага ёк,маган экан, мен х,ам кирмайман.
— Мен х,ам! — деди Х,анифа.
Маржона нима к,илиб булса х,ам уларнинг кунглини хурсанд
этишга чогланди:
— Юринглар, х,ов ана, сув ичидаги кемада овк,атланамиз!
Х,аммаси мани х,исобимдан!
К,излар чапак чалишди:
— Бу бошк,а ran!
— Мен у ерда сира булмаганман! — деди Сокина кддамини
тезлатиб.
Икки дугонаси хдм к,идирлади:
— Биз х,ам!
— Биз хдм!
Хуршида гапни хдзилга бурди:
— К,урумсок, йигитлардан кура, Офатижонимиз яхши!

- 104 -

Сокина Маржонага кдраб ёк,имли кулди:
— Бирам ширинсанки, дутонажон, олма булганингда, кар-
силлатиб еб куйган булардим.
Хуршида — гап келса, отасини аямайдиган к,из.
— Х,али боши K ,opoH FH булсангиз, ундан кура нордонрок, кар-
силлаганларини купрок, тусайсиз!
К,излар к,ик,ирлашиб кулишди.
Кул буйи. Кема ёнида, тахта уриндикда утирган аёл кулини
Маржона томон чузди:
— Х,ай, она к,изим! Фариштага ухшайсан! — Икки к,изча ке­
либ, аёлга ёпишиб, кулокдарига бир нималар деб шивирлади. —
Х,озир она к,изим, мана бу опанг х,иммат к,илсалар, олиб бераман.
— Нима дейишяпти? — суради Маржона.
— Кабоб егилари келиб крлибди! Инсон уз фарзанди олдида
ночор к,олмасйн, к,изим! Анча бойвуччага ухшайсиз! Бир-икки
сум ташлаб кетинг!
Маржона сумкачасидан пул олиб, бир даста мингталикни к,из-
ларнинг к,улига тутк,азди:
— Боринглар, туйгунларингча олиб енглар!
— Минг сум берсангиз х,ам буларди, она к,изим! Узингизга

К.ОЛДИМИ ?

Маржона унинг гапига эътибор бермади.
— Болаларингиз купми, опа?
— Етти к,изим, бир утлим бор!
— Каттаси неча ёшда! — Маржона унинг ёнига чукди. —
К,излар, сизлар бораверинглар. Мен етиб оламан.
Сокина билан Х,анифа кема томон кетишди. Хуршида йулак-
ча четидаги катта дарахтга суянганча уларни кузата бошлади.
Аёл к,изил соябон остидаги кабобпаз атрофида айланаётган
к,изчалари томон куз ташлади:
— Каттаси ун саккизга тулди. Бу йил узатишим керак эди.
Отаси тусатдан оламдан утиб крлдилар. К,улимни совук, сувга
урдиргани к,уймасдилар. К,ариндопi- уру клар йук, бу ерда. Фар-
гонадан кучиб келган эдик. Бошим к,отиб к,олди. Болаларга на-
фак,а пул оламан. Шукр! Аммо рузгор — Fop, дейдилар. Отаси
бор экан-у, билинмас экан. Х,еч бир аёл эркагидан айрилмасин,
к,изим! Эринг булса, кунглинг тук,, тинч яшар экансан. Эрсиз
бошим — тузсиз ошим экан. Энди тушундим. Худорах,матини
хафа к,илган кезларимни эсласам, узимни уришиб, зор-зор йиг-

- 105 -

лайман. Энди билинаяпти, жон болам! — А ёл кузига ёш олди. —
К.ИЗИМ НИ кдндай узатаман? Кечалари уйласам, вах,има босади.

Маржонанинг кунгли бузилди. Азимжоннинг камгин юзи куз
олдига келиб, «йук,, мен у кишини х,еч кдчон хафа к,илмайман»,
деб ютинди. Йук,, сира хафа к,илмайди. Ш у окир ташвишлардан
кутилса, уни кафтида кутариб яшайди. Ох,, унинг х,идлари! .. Ди-
морига уша таниш х,ид, палак х,иди урилиб, юраги унга сув булди.
Ёнида булсайди х,озир, багрига сингиб, х,идларига туяр эди.

— У кишини яхши курармидингиз? — беихтиёр суради М ар­
жона ва «нега бу саволни бердим» дея афсус к,илди. Тили ай­
ланди, кдндай савол берганини билмай к,олди. Барибир, бундай
савол бермаслиги керак эди. Азадорнинг ярасига туз сепиш яхши
эмас. Севмаса, унга турмушга чикдрмиди?!

— Болалар уйида бирга катта булган эдик. Рах,матлик жуда
яхши киши эди.

— Ишга жойлашсангиз булмайдими, опа?
— Куп кишиларга учрадим, хдммаси ваъда беради-ю, жимиб
кетишади. Ишга кириш хдм, савил, шунча огир экан. Нима к,ила-
ман, она к,изим, х,айронман?! Тиланчилик к,илаётганимни углим
билан дизим билишмайди. Билишса, еб куйишади. Жуда орият-
ли болаларим бор!
Маржона олтин балдоьини, к,улларидаги узукларини ечди:
— Исмингиз нима, опажон?
— Исмим Хуршида!
— Ана дугонамнинг номи х,ам Хуршида.
— Ана уними?
— Х,а!
— Х,аёти меникига ухшамасин! Бахтли булсин, илойим!
— К,аерда турасиз, опа?
— Арпапоя кучасида, Бафур Булом музейи орк,асида. 7-уй.
Хуршида опа десангиз, х,амма билади.
Маржона олтин балдок, ва узукларни унинг к,улига тутк,азди:
— Мани исмим — Маржона! ТошДУда ук,ийман. Журналист
булмок,чиман. Буларни дизингизнинг туйига сарф к,илинг!
А ёл узини оркдга олди:
— Йук,, дизим, олмайман!.. Мани ким деяпсиз? Куп бердин-
гиз, булади. Лули эмасман-ку, сизни алдасам!
— Аули булганингизда бир тийин хдм бермасдим. Лекин Сиз
менга ёк,иб к,олдингиз! Х,али углингиз вазир булади. Ана }тпанда

- 106 -

келаман! Сизни опа тутаман! Олинг! Мингдан-минг розиман.
Бегонага бераётганим йук,-ку! К,изингизга озгина сеп булар!

— К,имматбах,о-ку, она к,изим! Ота-онангиз умид билан олиб
беришган. Балдорингизнинг узи бир ярим миллион туради, зан-
жирингиз хдм жуда к,иммат. Кдйси куни заргар дуконида кургатт
эдим. Йук,, к,изим, мани хижолатга к,уйманг! Ололмайман!

— Олмасангиз, сувга отиб юбораман!
Хуршида югуриб келди:
— Опа, олинг дедими, олинг! Ман буни биламан. Бу жуда офат
к,из. Олмасангиз, шунча так,инчок, сувга кетади. Олакрлинг!
Аёлнинг кузлари жовдираб, нафис лаблари пирпиради, ран-
ги-кути учиб, йиглаб юборди:
— Минг шукр, худойим! Шуни менга раво курдингми?!
Маржона аёлнинг к,ок,суяк елкаларини узига тортди:
— Йирламанг, опа! Х,озир мен хдм йиглаб юбораман. Мен
хдм рамдаман х,озир!
А ёл унинг рамгин чехрасига бокди:
— Нах,отки?!.. Шундай гулдек к,изнинг х,ам рами борми?!
Хуршида уртага к,ушилди:
— Х,азиллашяпти, опа! Йигити сал аразлаган эди.
— Аразлаган булса, яхши йигит экан. Аразчи йигитлар вафо-
дор булишади.
Маржонанинг кузлари чаракдади:
— Ростми, опа!
— Рост, она К.ИЗИМ, рост!
Маржона так,инчокдарни аёлнинг к,улларига тик,иштиргач, ир-
fh6 ^фнидан туриб, унинг озрин, заъфарон юзидан чулп-чулп
упди-да:
— Кизингизни узатсангиз, туйга бизларниям айтинг, артис-
тини узим олиб келаман! — деди сахийлиги тутиб.
Аёл куз ёшларини артди:
— Айтаман, болам!
Маржона Хуршидага к,аради:
— К,излар кутиб к,олишди. Кетдик! — Сунг опага к,ул силта-
ди. — Яхши к,олинг!
Аёл урнидан зурра кузгалди, белини ушлаб, бироз турди-да,
чопк,иллаб кетаётган к,излар ортидан бак,ирди:
— Х,ай, телефон... телефонимни эслаб к,олинглар! 144-14-14!
Х,ай, осон нумер!

- 107 -

Оппок, фариштадек майин жилмайиб к,араган Маржона оппок,
кулчаларини силкиди:

— Х,ак,ик,атан, нумери осон экан: 144-14-14! Эслаб к,олдим!
А ёл кулларини кутариб:
— Илодим, шу х,уснингга яраша бахт берсин, худойим! Ум-
ринг узок, булсин. Бир умр залолат курмагин. Аразчи йигитинг
пойингни упиб юрсин! Омин! — дея дуо к,илди, сунг к,изларига
кдраб: « — Х,ай, к,изларим: Фотима, Зухро? Кабобчи акангга айт,
яна унта куйсин. Уйда опаларинг, аканг очикдб утиришгандир!..
Х,ай, худойимдан ургила-я! Етказганингга шукр-а! Бунча бой-
лик билан к,из х,ам узатаман, рузкорпиям эплаб олса булади!» —
деди суюниб.
Сокина балдок,сиз кириб келган Маржонани куриб, анграйиб
к,олди:
— Нима булди, к,арок,чига дуч келдингизми?
Маржона кулди:
— Йук,, онамга дуч келдим!
Хуршида гапни чурт кесди:
— Бу офат... Офатижон, десам, нимаси офат, дейсизлар! Х,амма
так,инчокдарини бир бевага бериб юборди. Лак,иллатиб кетган
булса, урди худо!
— Вой улмасам! — Х,анифа ёк,асини ушлади. — Вой, тентак!
Маржона бека к,изни чак,ирди:
— Бери кел! — Дугоналарига кулиб к,аради. — Мени алдай-
диган х,али онасидан туБилмаган. Мен чин узбек к,изиман, худо-
нинг ночор бандасига бир берсам, у менга ун к,илиб кдйтаради.
Майдалашманглар, хонимлар! Майдалашиш сизларга тугри кел-
майди. Пулдан, бойликдан устунмиз! Улжой Туркон х,ам эри-
нинг номуси учун бутун бошли бойлигини очкуз акасига бериб
юборган эди. Мен эса чукаётган аёлга бердим. Худо куриб ту-
рибди. Бермасам, газабига учрашим мумкин. Нишоннинг бу то-
мони х,ам бор, х,ур к,излар! — У бошида тик турган бека к,изга
к,аради. — Х,алол ниманг бор?
Сочини сарикда буяган бека к,из «тушунмадим» дегандек елка
к,исди.
Маржона унга к,)фслик к,илди:
— Х,алолни тушунмайсанми?.. Сочингни к,ара-ю! Ё узбек к,изи
булганингдан уяласанми?
— Х,еч нарса тушунмаяпман, опажон!

- 108 -

— Ёшинг неччида?
— Энди ун еттидан...
— Яхши!.. Бор, ошпазингга айт, бизнинг олдимизга келсин!
К,излар бир-бирларига кдраб, хдйрон к,олишди. Бу кечаги
Маржона эмасди. Кечаги ожиз к,из бугун бошкдси билан ал-
машган эди. Сокина елка к,исиб, Хуршидага куз тикди. Хднифа
хдмон ёкдсини ушлаб турарди.
Маржона унинг кулларини пастга тортди:
— Кулингизни туширинг, жаноби олиялари, ёкдга ёпишиш
яхши эмас!
Сокина х,иринглаб кулди.

IX

Гувиллаб шамол эсади. Осмонда минглаб юлдузлар чаракдаб,
кух,на дунё кушигини куйлайди. Куз кечасининг салк,ин ша-
бадаси Маржонанинг кутарилиб тушаётган булик, куксини ох,иста
силаб утади. Унинг нафис к,омати к,орайиб куринади, боши кукка
кутарилган. Бир пайтлар... бундан бир неча аср олдин Амир Т е ­
мур ва Бибихоним Улугбекни Куксарой минорасига олиб чик,и-
шиб, унга шу юлдузларни курсатишган. Юлдузлар? Эй, Сиз ю л­
дузлар! Бола к,албини забт этган ёрк,ин инжулар! Нак,адар сир-
лисиз!.. Эй, Сиз умрибок,ий юлдузлар, Азимжоннинг кдлбини
х,ам чаророн нурларингиз билан мунаввар айланг!

Катта х,аво трубаси ортида пойлок,чилик к,илаётган Хуршида
«биз шу ердамиз» дегандек йуталди. Келманглар, узларинг бил-
ган Азимжон, деса хдм, кунишмади. То масала х,ал булмагунча,
энди ёнингиздан бир к,адам хдм нари кетмаймиз, дейишди. Шад-
дод Хуршида: «Насиб этса, чимилдик, ёнида хдм «хола, хола»
буламиз», дея хдзиллашди. Маржонани ажиб х,ислар куршади.
Чимилдик, — к,изларнинг орзуси. Пок-покиза тушакда мух,аббат
гулини узишга нима етсин. Сатти Тура уни бадном к,илмок,ни
кузлаган экан, узи кдзиган чох,га узи тушади. Хал к, билиб айта-
ди! Билмаса, сузламайди.

Яна шамол гувиллади.
У тук,к,из кдватли бино бурчагидаги бетон плита устига у ш -
риб олди: пастда чирокдар оппок, нур сочиб, кузни кдмаштира-
ди; х,ов ана, уртада «Талабалар маркази», неон чирокдар ёгду-
сига уралган яшил майдончалар, к,ора к,атрон йулаклар, йулак-
чалар, к,и з р и ш пардалар осилган деразалар, х,ов ана спорт май-

- 109 -

дончаси, ундан нарида катта, кенг куча; сон-санок,сиз машина-
лар — ана у тиллоранг «Н ексия», униси ок, «М атиз», униси
к,анак,а экан? Х,а, нима... хдлиги... «М ерседес!» Машиналарнинг
тури х,ам купайиб кетди. Унга х,ам насиб к,илармикан машина
миниш?! Ёки бутун шу баланд минорадан куш булиб пастга учар-
микан? Узини баланд бинодан ташлаб юбориш... кднакд булади?
Ярим йулда к,урк,к,анидан жони чикдрмикан ёки ерга тап туш-
гач, рух,и осмону фалакка кутарилармикан?! Уз жонига к,асд
к,илиш осон ишми?! Унинг куллари музлади. Нах,отки, бир неча
дак,ик,алардан сунг умри тугайди?!

Пастдан темирнинг даранг-дурунг овози кулокда чалинди.
Маржона энтикди. Азимжон! Азимжон келяпти! Уни бир куриш-
ни... бир куришни истади. «Сени к ам асам булмас!.. « Кулокда-
ри остида таниш охднг янгради. Бу охднгда ошик, к,албнинг урта-
ниши, азоблари, алами, энтикишлари, нозик нафаслари бор. Худай
унинг учун ёзилган кушик,. К,изик„ шоирларда х,ам шундай дард
буладими?!.. У узи устидан кулди. Бунча саёз уйламасанг, шоир-
да юрак йук,ми? Шоир севмаганми, севмайдими?!

У яна энтикиб туйнук томон к,аради, бировнинг к,ораси курин-
мади. Келармикан? Келмаса... келмаса... К,албидан «х,аяжонлан-
ма!» деган садо янгради. «Уйла, уйла!» дея ундади уша садо.
Уйлаши керак! Дунёда мудаббат оламига бутунлай FapK, булган
битта зпми? Клеопатра, Бибихоним... улар осонликча улугликка
эришмаган! Узбекнинг Кумушбибиси, К,иргиз Жамила... Ж ами-
лалар... осон булганми уларга! Иродиада, Татьяна, Наташа Рос­
това...

Азимжон турт бурчак туйнукдан бир иргиб, тепага чикди.
Чикди-ю, узини ерга ташламок,чи булиб турган Маржонани куриб,
унга томон югурди.

— Маржона? М ен келдим! —деди х,аяжонланиб.Том к,оронри
булгани учун к,изнинг юзи куринмасди, аммо унинг узи томон
бурилган бошини аник, курди. Югура бориб, Маржонанинг кулла-
ридан тутди. — М ен келдим! — Куллар совук, эди. У к,изнинг
белидан кучиб пастга туширди. Иссик, хушбуй нафас димогига
Зфилиб, х,ушини йук,отди ва к,изни мах,камрок, ушлади. — Нима

К.ИЛЯПСИЗ?

Маржона к,изларнинг пойлаб турганини, унинг устидан ми-
рик,иб кулаётганини х;ис этиб, йигитни узидан нари итарди.

— Ёмонсиз?.. Нари туринг!

- 110 -

Азимжон хамма гапни унутган, гуёки ораларида х,еч нарса
булмагандек:

— Азимжон ёмон булса, Сиз яхши булинг!
Маржонага бу гап «Сиз покиза булинг?» дегандек ofhp ботди.
— Чимилдик,кд хиёнат к,илган к,изнинг косаси окдрмаслиги-
ни айтиш мен учун накддар уят эканлигини биламан. М ени бун-
дай ёмон гапларни айтишга мажбур к,илманг! Уятсиз ... уятсиз
булиб крламан!
— Шунчалик назокат, иффатингиз бор булса, нечун юрак-
барримни эзасиз?
Маржона унинг бак,увват елкасига енгил шапати урди:
— К,очк,ок,!.. Х,али таъна к,илишни хдм биламан, денг!
— К,урк,ок, олдин мушт кутарар. Аразлашимга узлари сабабчи?
— Аразчисиз!
— Ном куйишга устаман, денг!
— Балик,ни кдрмок,кд илдириб, бир бегунох,ни азобга к,олди-
риб, дарё лабидан к,очган баликдини нима деб аташ мумкин?!
Азимжон унинг муз кулларини кафтлари орасига олди:
—Балик,чига «сув париси» эмас, ажина илинади, к,очиб к,ол,
десалар... Сиз х,ам жуфтакни ростлаб к,оласиз!
Маржонанинг к,уллари титради. Узини оркдга тортди:
— Ажина?.. М ен ажина булдимми? Яна к,андай лак,абларин-
гиз бор?
— Сиз мен учун дунёда ёлризсиз!.. Аммо баъзи нарсалар мени
адойи тамом к,иляпти!
Маржона буйнини эгди:
— Х,аммаси бух/гоп.
К.ИЗНИНГ к,алби йиглади. Азимжоннинг хам юраги титради.
— Шундайми?.. Ростми? — шивирлади у. Овози кдлтирага-
нини узи хам сезди.
Маржонанинг кунгли бузилди:
— Х ох ишонинг, хох ишонманг!
Азимжон сукутга кетди. Хдк,икдтан, расмлар Сатти Туранинг
уйдирмалари булса-чи! Текшириб куриш керак, балки шу йул
билан хиздан ихлосини к,айтармок,чи булгандир. Сув курмасдан
этик ечиб утирибди-я! Яхшиям келди бу ерга, келмаганда, М ар­
жона узини бинодан ташласа, нима буларди?! Бутун шахарча
унга нафрат билан кдрармиди?! Талабалар олдида юзи к,ора
булармиди?!. Эй, Азимжон, йигитмисан? Нечун уз севгинг учун

- 111 -

курашмайсан? К,аршингда бировнинг гулдек боласи, сарвкрмат
к,из «севаман!» деб турибди-ку! Уз севгиси учун уялмай кураш-
га чикдбди! Ундан урнак олсанг булмайдими?! Ана, офатижон-
лиги унинг! Ана, мардлиги, зурлиги унинг! Сен-чи? Сен нима
к,иляпсан? Фарх,од, керак булса Ширин учун жонини беришга
тайёр эди. Тох,ир уз Зухроси учун кднча азоб чекди. Х,алок булди
шу йулда. Аммо пок кетди. Эл олдида, талабалар олдида шар­
манда булгандан кура, курашиб улган афзал эмасми?! Маржона
улимга юзма-юз чик,ибди-ку! Худонинг хох,иши билан бу ерга
келдинг! Келмасанг, нима буларди, анк,ов?!

Азимжон лабларини кдттик, тишлади:
— Ишонаман сизга! Юринг кетдик! — К,изнинг куллари энди
иссикдина ва олдингидай момик,к,ина эди. К,улчалари Азимжон-
нинг бакувват кафтлари орасига юмшок, пахтадек сингиди. Энди
у к,улини тортиб олишни хаёлига келтирмасди. Унга эргашиб,
туйнук ёнига борганда х,ам к,улчаларини тортиб олмади. Икка-
ласи туйнукка баравар тушишди. Юмшок, баданлар к,алтиради,
к,уллар мумиё суртилган темирдек к,изиб кетди...

X

Кечкурун. Яшил майдончаларда енгил шабада уйнайди. Азим­
жон ётокдонанинг к,ора ойнаванд эшигини тортиб очиб ичкари
кирди. Эшик ширк, этиб юмшок, ёпилди. CapFHin ярим девор
тахта ортида, к,и з р и ш диванда мудраб утирган крровул аёл бо­
шини кугариб, унга к,аради:

— К,аёк,к,а?
— Учинчи кдватга, 8-хонага!
— Маржонанинг олдигами?
— Х,а, ушанинг!
Аёл норози тунгиллади:
— Бошларинг шамолда крлганми, нима бало?! Кеча биттаси
келиб, туполон к,илган эди. Бугун деканларинг х,ам уни суриш-
тирди. К,ишлоридан х,ам биттаси келди. Намунча унга ёпишиб
крлдиларинг?
Азимжон к,улга тушган урридек, узини нок,улай сезди. Бу за-
х,ар аёл к,аердан пайдо булди? Янги келдимикан? У «кирайми,
кирмайми?! дегандек, унга мулзам бокди.
Аёл кук румолчаси билан уйкули кузларини ишк,алади:
— Кир, кир! Майли! Фак,ат тез чик,!

- 112 -

Йулак сокин эди. Неон чирокдари чор-атрофни чаророн ёри-
тиб турар, ошхона томондан сувнинг шилдираши, к,изларнинг
х,иринг-х,иринглашлари кулокда чалинади. К,изил рангда ёзил-
ган «8» ракдмли мовий эшик. Азимжонни х,аяжон босди. Уни
кечадан бери курмади. Эшикни секин так,иллатиб, четда турди.
Орадан дак,ик,а утди, аммо ичкаридан садо булмади. «Эшитиш-
мади» деган уйда бу сафар эшикни турт-беш марта к,аттик,рок,
такдллатди. К,ушни хона эшиги очилиб, унг чеккасида катта к,ора
холи бор к,из остонада куриниш берди.

— Азимжон ака, улар шахарга кетишган! —деди у жилмайиб.
Сал чузинчок; юз, ингичка к;ош бу к,изни йул-пулда доимо куриб,
учратиб юради, аммо кдйси курсда, к,айси факультетда ук,иши-
ни билмайди. «Мени танир экан-да!» — деб уйлади ва:

— Келиб к,олишармикан? — дея суради.
— Х,а, хозир келиб к,олишса керак! — жавоб к,илди к,из.
У пастга тушди. Аёл мармар йулакни ювиш билан овора эди.
Азимжон унга ташаккур билдираркан, чик,иб кетишганини айт-
са буларди, дея норози булганча у'1'иб кетди. Ташкдри чик,иб,
ям-яшил арчалар оралаб юрар экан, фикри-зикри Маржонада
эди. К,аёк,к,а кетди? Бу пайтда нималар билан машгул булиши
мумкин? Дугоналари билан бирга булса, олам гулистон. К,ат-
тик,к,ул к,урик,чилар хеч кимни унинг ёнига як,ин йулатишмайди.
Хонага кириб, чирок,ни ёкди. Каравот устида бир парча k,o f o 3
турарди. Олиб ук,иди.
«Мен кеч келаман! Хавотир олма! Олим».
У таажжубга тушди. Буниси к,аёк,к,а кетди? Х,еч к,ачон уни
ташлаб кетмасди. Азимжон каравотга хомуш чукди. Гуё бутун
университетда, кенг ёток,хонада ёлгиз к,олгандек, узини ночор
ва Бариб сезди.
Ун иккигача даре тайёрлади. Сунг бугунги газеталарга бир
куз югуртирди. Айтарли фикрини жалб этадиган бирор мак,ола
тополмади. К,аернидир сув босган, кимнидир угирлаб кетишган.
Самолёт портлаган, кдйсидир давлатнинг парламент биносида
даханаки жанг булган. «Э тавба, дунё фак,ат бузкунчиликлардан,
шундай талотуплардан иборат булиб долдими? Инсонийлик, ко-
миллик, яхшилик, саховат хак,ида нега ёзишмайди?! Инсон дои­
мо тарбияга мухтож. Яхши суз билан у дустга айланади. Нук,ул
ёмон десалар, яхшининг хам ёмонга айланиши аник,-ку! У яна
газетага куз югуртирди. «... АКД1нинг ... штатида ун бир яшар

8 — Б ойв а ч ч ани нг к,изи, - из -

бола уз мураббийини отиб улдирди!» Тавба, тавба! Ана тарбия!
Демократия учоги эмиш! Алишер Навоий хдзратлари нима де­
ган эдилар?

Х,ак, йулинда ким сенга бир х,арф укутмиш ранж ила,
Айламак булмас ago онинг х^щин ю з ганж ила...

У газетани четга ташлади. Азимжон бунакд «сарик, матубот»-
га тамоман кдрши. Унинг фикрича, худо хдр бир нарсани ин-
соннинг комил банда даражасида яшаши учун восита к,илиб ярат-
ган. «Сарик, матбуот» эса батамом уз вазифасини унутиб куйганга
ухшайди. Бунакд матбуотнинг пойдевори пул асосида к,урилга-
ни учун хдм чиркин ва бир кун келиб таназзулга учраши тайин.
Дунёда нимаики булса, барчаси инсон манфаати учун холисона
ва одилона хизмат к,илмоки керак.

Эшик так,иллаб, Олим полвон кириб келди:
— Зерикмай утирибсанми, ошику бекдрор!
Азимжон бошини кутарди:
— Кдерда эдинг?
— Биттаси билан кинога тушган эдим!
— Узингга ошикдик муборак булсин!
Иккаласи кулишди.
Азимжон унинг дунг пешонаси остидаги маънодор нигох,ига
тикиларкан, негадир бу гапга унчалик ишонмади. Нима учун
ишонмаяпти, буни узи хдм билмасди. Аммо шуни биладики, у
ниманидир яширяпти: тили ёлгон сузлаган булса-да, кузлари
бошк,а нарсани айтаяпти. У соддалигига бориб, охири суради:
— Ростини, айт, бировни топдингми? Ёки бошкд мух,им иш
билан бориб келяпсанми?
Кийимларини алмаштираётган Олим полвон:
— Сен кдердан билдинг к,излар билан борганимни? — деб
суради.
Азимжон ичида яйраб кулди. Узини содда деса, дусти ундан
утиб тушади. Битта кдрмок, ташлаган эди, дарх,ол лак,к,а тушди.
Э, содда журам-а! У ростини айтиб к,уя к,олди:
— Кузларинг айтиб турибди!
— Сендан х,еч нарсани яшириб булмайди. К,из топганим хдм
рост. Бошкд иш учун борганим хдм рост. Факдт, огайни, мани
сотмайсан! Сотсанг, Офатижонинг улдиради мани!
Азимжон сув ичиб диркиллаган них,олдек, к,ад ростлади:
— Нима, нима?

- 114 -

— Офатижонинг улдиради, деяпман!
— Улдирмайди, к,урк,ма, мен борман! Айт, нима ran узи?
Олим полвон курушган лабларини ялади:
— Биз... мен тиниб-тинчимас к,изларминан шахдрни остин -
устун к,илиб чикдик.
— Хуш, бир вагон тилло топдингларми?
— Лекин калаванинг учини топдик! Сокинанинг йигити тилло
йигит экан. Мен х,ам одамларни х,ар хил монтаж к,иламан, аммо
кулимни бунакд ифлос ишларга урмайман деб айтди. У билан уч
жойга бордик. Учта монтаж хонага. Монтажчи болалар бу бемаза
ишларни эшитиб, сочлари тикка булди. Уша аблах,ни топиш ке­
рак. Топиб, жазосини берамиз, номимиз ёмон отликда чик,ади,
дейишди. Биттаси бор экан. Жуда х,алол йигит куринди. Менга:
«Ука, биз тоза иш к,иламиз, хдром ишларга аралашмаймиз, лекин
у пайтавани топиш керак, топамиз», деб айтди. Маржонани билар
экан. Бир курганда таниди. Биз унга х,амма гапни айтиб бердик.
Сатти Турани йигит деб билардим, жуда номард экан-ку, дея
х,айрон к,олди. Сизлар бизга уч-турт кун вак,т беринглар, узимиз
разбор к,илиб, натижасини айтамиз, деди. Аммо Офатинг кунма-
ди. Менга уша пайтава эртагача керак, деди. О-о, унинг олов
булиб ёнишини курсанг. Хдйбатидан от хуркади!
— Х,ечамда... ошириб юбординг, жура! — деди Азимжон.
— Оширган булсам, тил тортмай улай!
— Х,ай, х,ай, жура! Бунакд бемаза сузларни тилга олма!
— Ишонмаяпсан-ку!
— К,из топдим, деб алдаяпсан! Х,ар гапни айтсанг, ишонишим
керакми ?!
— Ёлгон айтганим йук,, Хуршидага мехрим бор. Ростини сен­
га айтсам. Божа-божа буламиз шекилли!
Азимжон кулокдарига ишонмади. Сатти Тура ташлаб кетган
к,изни-я?! Ушани?! К,улокдарига ишонмади.
Олим полвон унинг ишонмаётганини сезиб турарди:
— Ишонмаяпсан-а!.. Бахт факдт тушакда дейсанми?
— Сени огзингдан шу ran чикдптими?
— Нега хдйрон буласан, мен сассик, гапларни айтаётганим
йук,. Сассик, ran эшитаман десанг, Чорсуга бор. Картошка сотаёт-
ган ойпари аёлнинг огзидан шунак,а антикд х,ак,оратлар чик,а-
дики, ё тавба, узимизнинг хотинлар шунчалик узгариб кетдими,
дея елкангдан чанг кутарилади.

- 115 -

— Эшитганман, жура!..
— Эшитган булсанг, яхши! Ишонмасанг, ишонма!
— М ен фак,ат сарикдарнинг жахди бурнининг учида туради,
десам, сен улардан утар экансан!
— Х,ай, ишонмасанг, ишонма! — такрорлади Олим полвон. —
Аммо гап шу: мен шу миллатимнинг бир кдзини бахтли к,илмок,-
чиман! Бугун гаплашиб олдик. Сен х,ам Офатижон учун чопаяп-
сан-ку! Ниятинг нима? Фак,ат кучокдашми?
Азимжон кулиб юборди:
— Ол-а, гапга тун кийгизишга жуда устасанда!
— Йук,, рости! Сен уни бахтли к,илмок,чисан! Чунки кунгли
тоза узбексан. Тоза узбек аёлни бошига кутаради. Узинг айта-
сан-ку, Амир Темур жаноблари ахди аёлларини бошига кутар-
ган деб! Биз х,ам х,адеб аждодларни мак,тагандан кура, х,еч булма-
са, уларнинг битта яхши ишларини такрорлайлик!
— Файласуф булдингми, жура! Эркакни хотинлар файласуф
к,илишади, деганларига энди ишондим!
— Севги нималарга к,одир эмас, урток,! Узинг жинни булиб
юрибсан-ку! Хуллас, Офатижонингга тан бердим. У охири Сат­
ти Тураниям, калондимок токасиниям бир бало к,илади. Керак
булса, отасигаям х,ак,ик,атни курсатади.
— Лекин вак,т оз, жура!
— К,изик,сан, урток,! Нон синдирилди, дегани, Азимжон би­
лан Маржонанинг севги иплари узилди, дегани эмас. Керак булса,
дунёнинг нариги четига к,очиб кетасизлар! Бир нарсадан кеч-
масанг, бахтга эришолмайсан!
— Х,ак,ик,атан, Хуршида сени бугун файласуф к,илибди. Таб-
риклайман!
— Нима десанг, де! Пичинг к,иласанми, куласанми, ихтиёр
узинг-да. Аммо табриклайман. Офатижондек ёринг бор. Демак,
дунёдаги энг бахтли йигитсан! Бундан жуда-жуда хурсандман!..
Энди ухладик, эртанинг номи — даре. Эрталаб дарега кечикиб
бориб, «мукофот» олишни хохдамайман! Яхши ётиб тур!
Олим полвон оппок, курпа ичига кириб, юзини беркитди.
Азимжон эртаси биринчи дарсдан танаффусга чикданида
йулакда Хуршида «Мартин Иден» китобини унинг кулига тут-
к,азди.
— Ичида мух,им гап бор! — деди жилмайиб. — Маржона
бериб юборди.

- 116 -

Азимжон рах,мат деди-ю, китобни эътиборсиз х,олда аудито-
рияга олиб кирди. «Ичида мух,им ran бор!» Нима булиши мум­
кин? У хатни хаёлига х,ам келтирмади. Гапи булса, узимга айта-
ди-ку, деган хаёлда китобни парта устига куйди. Унинг хаёли
х,али х,ам Маржонада эди. Кеча кдёкда борди? Нега унга айт-
май узи кетди? Бу ерда бир ran бор! Ё уни чув туширишяптими?
Балки Сатти билан учрашувга боргандир! Унинг куллари титра­
ди. Йук,, у бундай Р'ирромликларга чидай олмайди. Хдммасини...
хдммасини билиши керак! Анави расмлар юрагини кемириб
ташлади. Х,ак,ик,атнинг тагига етмас экан, на ётишида, на ейи-
шида х,аловат булади.

Гурух, бошлири — Сожида деган узун буйли, тор ок, кофта
кийган, чувак юз к,из китобни кулига олиб, варакдай бошлади:

— Ук,иганман! Зур китоб!
Кутилмаганда нафис ок, варак, k ,o f o 3 учиб ерга тушди. Сож и­
да уни шу зах,оти кулига олди ва бир зум куз югуртиргач:
— Севги мактуби экан! — деди бак,ириб. Х,амма унинг атро-
фини ураб олди. Фак,ат Азимжон жойида хомуш утирарди.
Х,ангоматалаб йигитлар туполон к,илишди:
— Ук,исинлар, биз х,ам эшитайлик!
Сожида хатга дикдат билан куз югуртирар экан, кулини ба­
ланд кутарди:
— Жимлик сакдансин, жаноблар! Жимлик!
Дурдок, лабли, чутир юз йигит:
— К,ани жим! Салтанатда осойишталик сакдансин! Мух,им
х,ужжат к,улга тушди!
Йигитлардан бири Сожидани туртди:
— Овоз чикдриб ук,исинлар, пошшойим!
Сожида уни масхара к,илди:
— Сабр к,илсанг-чи, девона!
Кимдир хахолаб кулди, кимдир полни гурсиллатиб тепди.
Сожида яна кулини кутарди:
— Эшитинглар! Так вот! « Азизим!» У-у, мурамбир-ей, номи-
ни ёзмабди. Хуллас, «Азизим!.. Сизнинг олижаноб йигит эканли-
гингизга шак-шубх,ам йук, эди. Ишончимнинг к,улларидан тутиб,
мени мух,аббат борида хушбуй х,идларингиздан бах,раманд этга-
нингиз учун бошим осмонда!» Ах,-х,а!.. Ним косача ёзишни к,оти-
рар эканлар. Дальше ук,ийман. « Уша куни уйлаган гапларимни
бирортасини х;ам айтолмадим. Сизнинг жозибангиз мени довди-

- 117 -

ратиб куйди. Хддингиздан бошим айланиб, айтадиган мух,им сузла-
римни хдм унутиб куйдим. Севишганлар нега хат ёзишади? Уч-
рашганда, хдмма гапларни айтсалар олам гулистон-ку, деб уйлар-
дим. Аллох, хатни инсонга бех,удага бермаган экан. Бугун бунга
амин булдим. Мен сизнинг олдингизда уятлиман. Раем муаммо-
сини исботламагунимча кунглингизни шубхдлар безовта к,илаве-
ради. Эртага хдм бунинг яхшилик томони йук,. Хуллас, бугун -
эрта шунинг ортидан овораман. Кечкурун йукдаб келибсиз. Кушни
к,из: «Барно йигит Сизни излаб келди, бирам ёк,имтойки...» деган
гапни айтганда, ундан Сизни шундай рашк к,илдимки, буни суз
билан ифодалай олмайман. Очик, сузлаётганим учун менинг туррим-
да ёмон хаёлга борманг. Сиз менинг энг ишонган, энг як,ин ки-
шимсиз. Х,еч кимга бунчалик очик, муомалада булмаганман. Тепа-
да хаёлимни бутунлай угирладингиз. Келмаганингизда, мен та-
мом булар эдим. У ерда мен учун янги хдёт сах,ифасини очдин-
гиз!»

Сожида атрофдагиларга тиржайиб к,аради.
Муйловли йигит пичинг к,илди:
— Ж ой к,уриб кетган эканми? Тепада янги х,аёт сах,ифасини
очган эмиш! Ургилдим ошик,-маъшукдигингдан!
К,ах,к,ах,а янгради.
Сожида хатнинг давомини ук,иди:
— «Худонинг хох;иши ва саъй-х,аракатларимиз билан адолат
уз урнини топади. Мен Сизга ишонаман ва сабр-ток,атли були-
шингизни сурайман! Х,урмат билан Асирангиз!» — Сожида ён-
атрофига к,араб, бурнини жийирди. — Асираси ким булди ?
Бу пайтда Азимжон х,еч кимга билдирмасдан тапщари чик,иб
кетган эди.
Муйловли йигит:
— Кимнинг китоби? — деб суради.
— Азимжонники! — жавоб к,илди Сожида хдмон бурнини
жийириб.
— Офатижон улса х,ам бунакд хат ёзмайди! Демак, бу бошкд
к,издан!— деди муйловли йигит.
Азимжон бу гапни эшитди ва бироздан сунг х,еч нарса билма-
гандек, ичкари кирди. «Яхшиям, номини ёзмаган экан. Шарманда
булишдан худонинг узи асради. Маржонага айтиш керак, иккинчи
бунак,а кдлмасин. Кумуш замони бошкд эди, бугун бошкдча давр!»
Ук,итувчи ичкари кириб, эшикни ёпди.

- 118 -

XI

«Сабр-ток,атли булишингизни сурайман!» Бу ran унинг хаё-
лида к,айта-к,айта чарх урди. Демак, у поклигини, Сатти Тура
билан бирга булмаганини исботламокди. Агар Сатти Тура шун­
чалик пасткашликка бориб, уни тортиб олишни кузлаган булса,
йигит эмас, пачава экан.

Намозшом пайти. У ётокдона атрофини айланиб юрар, Мар-
жонани излаб боришга юраги дов бермаётган эди. Унинг майин,
хдроратли кулчаларини, ширин кулчадай хушбуй х,идини димо-
Бида х,ис этар экан, уни бир куриб, хусни-жамолига туйишни-ю,
янада мухими, узини куп уринтирмасликни, раем муаммосини
дал этишда ёрдам бермокди эканлигини ва бундан кейин хат
ёзиши шарт эмаслигини, ундан сунг бирор овлокрок, жойда уч-
рашиб, хеч булмаганда, бир оз уша иссикдина, момикдина, оп-
пок,к,ина к,улчаларини ушлаб, ундан харорат ва ором олишни
ич-ичидан ихтиёр этди.

Бир туда к,изларга эътибор хам бермади. Улар к,ик,ирлашиб,
к,ик,ирлашиб утиб кетишди. Зимдан уни кузатаётганларини сез-
ди, сезди-ю, сайр этаётган кишидек, узини ташвишеиз, бегам
кзфсатишга харакат к,илди. Довдираб юрганини билишеа, сав-
дойи булиб крлибди, дейишлари хам мумкин. Миш-мишлар ур-
чиб кетиши хам хеч ran эмас. Сожидага кулги булгани етар.
Хайрият, худо бир асради.

Ётокдоналардан шух к,ушикдар баралла эшитилар, к,айсидир бир
хонадан йигит-кдзларнинг кдйкдрикдари, кулгилари к,улокда ча-
линарди. Талабалар шахарчаси бу: кеча-кундуз хаёт к,айнайди, кимдир
даре тайёрлаш билан овора, кимдир маишат кдляпти, кимдир...

У тухтади. К,албидан «Узинг-чи?» деган савол янгради. «М ен -
ми?» — кулди у. — М ен ошику бекдрорман, махбубамни учра-
таман, деб девоналарча судралиб юрган машрабман! Басми?»

«Бас!» — деди яна уша овоз ва йукдик кдърига гойиб булди.
У ётокхона атрофида яна ярим соат изгиди. Иккита к,из тахта
уриндикда утириб, к,уюк, сухбатга берилган, уларнинг ёнидан
секин утди.
Ортидан шивир-шивирлар к,улок,к,а чалинди:
— Сатти Тура шу як,ин-орада совчи юбораётган эмиш. Л е ­
кин Офатнинг кунгли йук, экан унга. Х,аммани куйдириб юриб-
ди у. Бечора бурни ер чизиб к,олибди. Суппайиб юришини к,ара!

- 119 -

У пишк,ирган отдек, буйнини кутариб, кдддини тик тутди.
Суппайиб юрган эмиш. Х,еч хдм суппайган эмас у. Уйлаяпти,
фикр К.ИЛЯПТИ, тоза хдводан бахраманд булмокда. Одамлар кдна-
кдсизлар узи?! Нега тинч куймайсизлар?!

Ичидаги одам кдлб деворини чертди. «Бунга узлари сабабчи!»
— Нима, нима?!
К,изларнинг овози кулогига тепди:
— Узича гапиряптими?
— Бир нима деб гулдиради!
— Жинни к,илади у х,аммани!
Азимжон улардан нари кетди. Бунакд гапларни эшитишга
токдти йук,. Тезрок, бу ишларни хдл к,илиб, Маржона билан тинч-
гина яшашдан бошкд нияти йук,, аммо мазкур масаланинг тезда
руёбга чик,маслиги аник, ва эртага хдёти кдндай кечиши хдм
номаълум. Олдинда тусикдар куп. Хуш, эртага Сатти Тура совчи
юбориб, Маржонага эга чик,иб к,олса, к,из бечора кдёкда бора-
ди?! Ота рози — худо рози. Отасининг юзига оёк, куя оладими?
Йук,, к,уя олмайди. Такдирга тан беришдан бошк,а иложи к,ол-
майди. Бир куни келиб, такдир так,озоси билан учрашганларида,
«Иложсиз эдим» дея сувдан к,урук, чик,иб кетади. К,изларга хос
хусусият бу.
У хаёл билан жадал юриб борарди. Х,овлида турганларга,
сурашганларга х,ам эътибор бермади. Негадир унинг хурлиги
келиб, йиклагиси келди. Гуёки х,аёт, такдир уни хурлаётгандек
эди. Назарида, Маржона к,улдан чик,иб кетаётганга ухшарди.
Фак,ат унинг «сабр ток,атли булишингизни сурайман!» деган
сузлари бонг уриб, кунглидаги галаённи босиб турар, ички бир
овоз: «Хали вак,т бор!» дея унга далда бермок,чи буларди. Аммо
к,изнинг уйига эрта-индин совчи бориши аник,... Эрта-индин
х,аммаси тугайди. У х,ансираб OFHp нафас олди. Яшаш бунчалик
к,ийин булмаса?! Маржона кулдан чик,са, яшашнинг кдзири йук,.
Бирдан келган севги, гуриллаб ёнган оловдек, тез сунади. «Йук,,
йук,! — унинг к,алби х,айк,ириб юборди. — Йук,, унинг севгиси
тез келган эмас. Орада уч йиллик масофа бор. Улар бир кунда
севишиб, бир кунда ахду паймон к,илишмаган. Улар диллари
билан тиллашиб юришибди. Дил эса одамни алдамайди!»
Тепадаги к,айсидир деразанинг шаракдаб очилгани эшити-
либ, Азимжон х;аяжон билан дераза томонга к,аради. Дераза ра-
хига осилиб турган Сокина ортига кдраб бир нима деди. Бир

- 120 -

оздан сунг Маржона куринди ва Азимжон унга: «Пастга ту-
шинг» дегандек, кули билан имо кдлган эди, к,изнинг узи жил-
майиб, «узингиз чик,инг» дегандек ишора берди. Чик,иб борса,
кднакд булади? К,излар нима дейди? Уларнинг олдида к,изариб,
сок,ов булиб утирадими?! К,изларнинг орасида совук, бодринг
булиб утиришдан ёмони йук,. Нима к,илсин, чик,иб борсинми ё
кетсинми?! У тепага к,аради. К,излар куринмасди. Демак, хона-
ларини йигиштиришяпти. Поезд кетди, энди чик,иши керак.

Ётокрсона олди х,ар доимдагидек йигит-к,излар билан тула: эг-
нига тор дизил халат кийган булик,к,ина к,из к,изил буйинбог так,-
к,ан узун буйли йигит билан к,ик,ир-к,ик,ир кулиб гаплашади; тах­
та уриндикда турт к,из к,анак,адир расмларни томоша к,илишяпти;
Сожида семиз хотин билан турибди, нима х,акдадир бах,слаш-
япги; Азимжоннинг аъзойи-бадани к;изиб, пешонаеини дуюк, тер
босди, бу ердан утиш шунчалик мушкулки, дузахда х,ам одам бун­
чалик терга ботмаса керак. Ок, темир кдлпокди чирок, ёругида
турган икки к,из овозларини баландлатиб сух,батга берилган. Бири
к,уйиб, бири гапиради. К,ош-кузини к,оп-к,ора буяган к,из: «Саф-
тоевми?.. Бемазанинг бемазаси! «Имтих,онда курамиз!» дейди. Вой
яшшамагур-ей! Имтих,онинг бошингдан к,олсин!» деди чийиллаб.

Азимжоннинг томирлари музлади. Тили бунча зах;ар. К,упол-
лик, к,урслик к,из болага ярашмайди Хусни жойида булгани би­
лан акди калта экан. Шу х,ам ran булдими?! Сафтоев ёмон булса,
худога топширдим, деб куя к,ол! Нима к,иласан бировни кдр-
Fa6?! Гунох, к,илаётган булса, эртага узи жазосини тортади.

Азимжон рах,матлик бувисини эслади. Уни Фотима отинбиби
дер эдилар. Куп китобларни ёддан биларди. Алишер Навоий,
деса, нукул танбех, берар, «Шундай улур инсонни бола номи
билан чак,ирмайдилар, Амир Навоий дегин, болам!» дер эди.
Азимжон куларди. Дарсликда «Алишер Навоий» деб ёзилган,
демак, шуниси тугри, деб уйларди болаларча соддадиллик билан.
Аммо уни к,аттик, х,урмат к,илар, эски китобларни ук,иб берганда,
кечалари эртаклар сузлаганда, Навоий газалларини ёда,ан так-
рор этганда, мехрибон бувижонисини дунёдаги энг билимдон
кампир деб тушунарди. Боз устига, у покиза кампир булиб, орзи-
дан бирор o f h 3 ёмон суз чик,мас, купинча, «Болам, х,ар бир яхши-
ёмон сузинг учун мукофот ё ташвиш бор. Жамики кулфатлар
ёмон ишларинг оркдли келади. Агар х,аётда покиза юрсанг, кам
еб, кам ухлаб, кам гапириб, берган риск,ига шукр к,илиб яша-

- 121 -

санг, сира озор курмайсан!» дея насих,ат к,иларди. Бир куни:
«Болам, энди ок,-к,орани таниб крлдинг, х,озир айни насихдт
эшитадиган давринг, кулогингга яхшилаб куйиб ол: инсоннинг
кдлбида яхшиликдан кура, ёмонлик тез илдиз отади. Агар кунглингда
пайдо булган ёмонликни дарх,ол сукуриб отмасанг, яхши одам
булмайсан!» деди. Бу гап унинг кулокдарига куррошиндек куйил-
ди. Шу ёшга кириб бу сузлар х,амон кулокдари остида, кечаги
айтилган гапдай, жаранглаб турибди.

У ана шу насих,атлар остида тарбия топди. Х,аётда сал уятчан,
тортинчок, булиб крлганлиги шундан эмасмикин?!

...Кимдир, кдйси бир к,из шаракдаб кулди. Азимжон ялт этиб
кдради. Нариги тахта уриндикда утирган калта сочли к,из ёни-
даги оппок, спорт кийимидаги ок,иш юз йигитга суйкалмокда
эди. Узини тутиб турса яхши буларди. К,из болага шарму хдё,
ибо ярашади. Улар кднчалик назокатли ва сирли булсалар, к,ан-
чалик кузларини ерга тикиб, нигохдарини яширсалар, шунчалик
куп мафтункор ва жозибали туюладилар.

У «дадил бул, Азимжон!» дея к,ора ойнаванд эшикдан ичкари
кирди. Кечаги совук, аёлнинг урнида ёшгина йигит китоб ук,иб
утирарди. Унга куз к,ири билан бир к,аради-ю, китоб ук^шда давом
этди. Азимжон айлана тусикдан утиб, зинадан юк,ори кутарилди.

Йулаклар оп-ойдин. Зинадан чикдшда, унг томондаги эшик
ёнида икки к,из пичирлашиб гаплашмокда. Уни куриб, бошдан-
оёк, разм солишди. Сунг ташвиш билан бир-бирларига к,арашиб,
нимадир дейишди. Азимжон гап узи ва Сатти Тура х,ак,ида кетаёт-
ганини тахмин к,илди. Ташвишлари шундан. Бу гапларни х,озир
х,амма билади. Х,амма... х,амма, барча талабалар х,амон бу вок,еа-
нинг охири нима билан тугашини кутишяпти. Ишк,илиб, яхши­
лик билан тугасин!

У узига к,адрдон ва таниш эшикни секин так,иллатди. М ар­
жонанинг узи эшикни к,ия очди:

— Ассалому алайкум, киринг!
Азимжон ичкари кирди, унда бошк,а к,изларнинг йукдигини
куриб, «ичида худога шукр» деса-да:
— Улар к,ани? — деб суради, «х,озир уни багримга босиб
куришаман» дея уйларкан.
— Улар даре тайёрлаш учун «Маънавият хонаси»га кетиш-
ди, — дея жавоб к,илди Маржона бамайлихотир ох,ангда. Гуёки
бу табиийдек эди. Аммо Азимжон к,излар уларни ёлгиз к,олди-

- 122 -

риш учун чик,иб кетишганини англади. Акдли дугоналари бор.
Факдт оьринишмаса булди. У к,изга томон талпинди, аммо оёкдари
оркдга тортди. Бирдан хужумга утса, уят эмасми? Узингни сак,-
ла, номусингни ерга урма!

Маржона кузларини ерга тикди. Ана, шарму хдё. Покиза к,из.
Шундай фаришта була туриб, олифталикдан бошкд нарсани бил-
майдиган Сатти Турага узини туткдзиб куярмиди?! Раем маса-
ласининг тух,мат эканлиги аник,.

— Яхшимисиз? — овози титраб чикди.
Маржона хдмон кузларини кутармасди. Афтидан, уша кунги
вок,еани эслаб уялаётган эди. Туйнукдан утгунча, бир-бирлари-
га бир муддат ёпишиб крлишди. Унда уша х,олатларини уят са-
нашмаган эди. Энди узи хдм уялаяпти.
— Шукр! — деди Маржона. — Узингиз тинчмисиз?
— Ман тинч! — Азимжон тилини тишлади. Яхширок, сураш-
санг-чи! Шу хдм сурашишми?! Нега гаплари крвушмаяпти?!
Олдинги кунлар яхши гаплашган эди. Энди нега бундай буляп­
ти? Дунё хдм K,H3HF-a!
Маржона буйнини эгиб утирар, унинг нимадандир уялаётга-
ни ёки нимадандир кунгли ваш булаётгани аник, эди. Азимжон
бутун фикрини бир жойга туплаб, рух,ини к,улга оларкан, узига
яна «дадил бул!» деб буйрук, берди.
— Маржона?
К,из унга ялт этиб к,аради. Чарос кузлари пир-пир учиб, шу
зах,оти узун ва к,алин киприклар остига яширинди. Нега тик
кдролмайсан, эй сулув кузли фариштам?! Сенга нима булди?
Хдк,ик,ий севган к,из йигитининг кузига тик к,аролмайди, деган-
лари ростмикан ё?!
— Нега бугун бошкдчасиз?
Маржонанинг боши столга тегай-тегай деб к,олди:
— Уришмайсизми?
— Йук,, уришмайман!
— Сиздан бесурок,... шахдрга тушиб...
— Бошингизни кутариб, уялмасдан гапиринг, бу дунёда энди
кувончимиз х,ам, ташвишимиз х,ам уртада. Гапиринг, нима булди?!
— Хуллас, мен узимни окдашим... учун бугун сиздан бесурок,
биринчи кддамни куйдим. Ор, номус улимдан кучли. Сиз менга
ишонган экансиз!.. Мени чимилдик, орзусидан мах,рум булишга
мажбур этмаган экансиз... бу гапларим учун кечиринг... маж-

- 123 -

бурман гапиришга... сизга бор х,ак,ик,атни курсатишга х,аракат
к,иламан!

— Узингизни уринтирманг, мен Сизни дунёнинг энг мард ва
пок дизи, узимнинг гард тегмаган фариштам деб биламан!

— Бу гапларингиздан бошим осмонга етиб, кунглим кутариляп-
ти. Рости х,ам, бу дунёга келиб, кулимдан тутган йигит сизсиз!

— Биламан, фариштам, биламан. Сизга шайдолар сон мингта.
Аммо менга худойим сизни муносиб курган экан, минг шукрлар
айтаман ва сизга муносиб ёр булишга х;аракат кдламан!

Азимжон кечагина бир китобдан Амир Умархон ва Нодира-
бегим х,ак,идаги уша афсонавий вок,еани ук,иган эди. Х,озир шу
эсига тушиб, уни хаёлан куз олдидан утказди. Ана, Амир билан
Нодирабегим ran талашиб крлдилар. Шоира х,ак,, аммо Амир-
нинг паст кетгиси йук,. Ахир у Хон, мамлакат х,укмдори. Хоти-
нига сузини утказа олмабди, деган гаплар тарк,алса, of3h катта-
лар олдида нима деган одам булади?! У тутакди, ёнди, аммо уз
жуфти х,алолини сузига кундира олмади. «Маликам, сузингиз
шу экан, рухсат сизга, Салтанатимиз саройидан узингизга ёк,к,ан
хохдаган нарсангизни олинг-да, юртингизга жунанг!

Нодирабегим бу суздан сунг буйнини эгиб, жим к,олди. Амир
аччик,ма-аччик, базму жамшидда иштирок этиб, ярим кечагача
кунглини чоглашга ошикди, аммо на егани татиди, на ичгани,
к,айтага толик,иб, хобхонага кирди-ю, тушакка таппа ташлаб, уй-
к,уга кетди... Бир мах,ал кузини очса, кути отли фойтунда бийдек
дала уртасидан кетиб борар, ёнида эса Нодирабегим жиддий
бок,иб утирарди.

— К,аёк,к,а кетяпмиз? — х,айрон суради Амир.
Нодираи даврон бамайлихотир жавоб к,илди:
— Андижонга!
Хон аччикданиб:
— Мен сизга узингиз Анжон кетинг, деган эдим. Мени х,ам
олиб кетинг, деган эмасман!
— Тукри, олампанох,! — деди Нодирабегим вазмин ва жид­
дий охднгда. — Х,укмингиз вожиб: салтанат хазинасидан узинг
учун к,имматли нарсани олиб кет, дедингиз. Мен учун салтанат-
даги бебах,о бойлик — Сиз буласиз! Уша хазинани узим билан
олиб кетмокдамен!
Хон урнидан туриб, фойтунни орк,ага к,айтарди.
...Маржона унинг юзига тикилди:

- 124 -

— Намунча уйга чумиб к,оляпсиз? Ё мени деб?!..
— Йур-э, мен Нодирабегимни эсладим! — у вок,еани гапи-
риб берди. — Бизнинг оналар ана шундай доно булишган. Бун-
дай тадбирни факдт доно аёлгина уйлаб топади. Сиз уша доно
оналарнинг вакиласисиз. Сизга шунинг учун хдм ишонаман!
Маржона жилмайганча унинг ёнига келди. Азимжон оппок,
кулчаларини ушлаб:
— Юринг, ташкдрини айлантириб келаман! — деди кувнок,
ва ^жтам овозда. Сафтоевнинг дагдагасини эслаб, оёкдари кдл-
тираса-да, «куркднгга куша куринар, к,улларидан келганини
К.ИЛИШСИН, нари борса, укдшдан хдйдатади, лекин бахтим учун
энди оркдга чекиниш йук,», дея уйлади ва х,озир худди Алпо-
мишдек узини кучли ва иродали сезди. Куч ва ирода бор экан,
йигитнинг йулини х,еч кдндай fob тусолмайди, улкан к,ора чукди-
лар хдм унга писанд эмас!
Бу йил куз офтобли келди. Кундузлари хдрорат уртача: на
совук,, на иссик,, эрталабки салк,ин шабадалар танга мумиёдек
ёк,ади; тушга келиб х,аво бир оз исийди, аммо саратондагидек,
баданни жизиллатиб куйдирмайди; кечк,урун эса осмон тула юлдуз,
FH p-FH p салк,ин шабада эсади; бу пайтларда Талабалар шахдр-
часи йигит-к,излар билан тулади. Хдр ок,шом уйин-кулги, му-
сик,а, турли учрашувлар, йигинлар; бу ерда хдёт к,айнайди, унинг
узи бир мамлакат, унда к,ариялар х,ам, болалар хдм, ота-оналар
х,ам йук,; узга сайёралик яшил майдончага к,униб, бир зум бу
ерларни айланса борми, ерликларнинг х,аммаси ёш йигит-к,из-
лар экан, умуман, к,аришмас экан, дея хдйрон к,олишади.
Азимжон дуст-душман бор дея, ичкари бино ёнидаги тахта
уриндик,ни танлади:
— Ана шу ерда утирамиз! Ранимларимизнинг танимагани
маък,ул. «Узингга эх,тиёт бул, дустларингга кулги булма!»
Маржона секин шивирлади:
— Сал бошкдчарок, эди?
— Мак,ол хдм шароитга кдраб тук,илади.
— Х,м, тушундим!
— Тушунган кишининг садагаси кетай! — Азимжон хат
хдк,ида гап очиш мавриди келганидан мамнун булди. —Хат ёзиш
шартмиди?! Бугун шарманда булишимга оз к,олди.
— Нах,отки?
Азимжон бор гапни айтиб берди. Маржона кулокдарини уш-
лади:

- 125 -

— Вой шарманда, Сизни хижолатга куйибман. Хат ёзмай ман
улай!

— Сизни тушунаман, к,из боласиз, х,амма гапни очик, айтол-
майсиз. Вах,оланки, ман йигит булатуриб хам сизга баъзи гап-
ларни айтишга ийманаман.

— Ана курдингизми?
— Лекин гапингиз булса, бундан кейин узимга айтинг!
— Ман хато к,илибман, бугун шах,ар кетсам, гапларимни тез­
рок, етказолмайман, дея хат ёза к,олдим. Хуршида улгур х,ам
тугри тушунтирмаган куринади.
— Ичида сизга тегишли ran бор, деди. Мен хдм нотугри ту-
шунибман. Хуллас, иккимизнинг к,овун туширишимизга оз к,олди.
Аммо акдингизга крйилман, яхшиямки, остига имзо куймабсиз.
Имзо куйганингизда, х,озир бутун университет иккимизни ри й -
бат кдлиб турган буларди.
Сокина Хднифа билан уларнинг орк,а томонларидан утиб, йи-
гирма метрлар наридаги тахта уриндик,кд чукишди. Чирок, ёру-
гида улар аник, куриниб турар, нигохдари уларга даратилган эди.
—Куридчиларингиз х,ам жойида! —деди Азимжон мамнун булиб.
— Бунак,а садокдтли дугоналарни бошк,а топмасам керак!
— Сизни шунчалик яхши куришади.
— Кулимдан келган ёрдамимни аямайман, энг чиройли сузла-
рим уларга аталади. Тутилган кун, Янги йил, Навруз, Мустак,ил-
лик байрамларида совра-салом к,илишни, хУ Р матларини жойига
к,уйишни канда к,илмайман!
— Зур экансиз! Бахтли инсон эканман!
— Бахтли булинг, Азимжон ака! Сиз бахтли булсангиз, мен
саодатли яшайман!
Сафтоев к,ушни ёток,хонадан чикди. Азимжон тараддудга туш-

ди:

— Кетамизми?
Маржона унинг кулларини босди:
— Йук,, утирамиз! Ундан куркддиган жойим йук,! Мен озод
мамлакатнинг, к,онуни бор жамиятнинг кдзиман! Бинг деб курсин!
Азимжон бушашиб, жойига михланди. Офат, офат! Сафтоев-
ни куриб, к,илт хам этмади. Вахоланки, уни хурмат к,илмасалар-
да, соясидан хуркишади. К,анча талабаларни университетдан хай-
датган, ёток,хонадан к,увган, бадном этган кимса. Айбингизни
топса, кечириб утирмайди.

- 126 -

— Бир кун мени хдм бу ерлардан кувиб солмасайди!
— Кувиб бупти! Мен борман-ку! Кдерга, кимга боришимни
узим биламан!
Азимжон энди ёнида бояги хонада тортиниб гапирган, уятчан
К.ИЗНИ эмас, оловдек ёнаётган хдк,ик,ий Офатижонни х,ис эта
бошлади. Бир кдрасанг ундан андишали, иболи к,из йук,, бир
кдрасанг t o f h h уриб талк,он кдладиган Барчинойга ухшаган дев
к,изни курасан! Офат деганларича бор. Бундай шаддодлигини
куриб, Офат, дейдилар. Хуснига кдраб эса, Офатижон, дейди­
лар. Шу сенга умр йулдош булмок,чи!.. Ичидаги одам яна садо
берди: «К,урк,ма, бунакд к,излар жуда вафодор булишади. Энг
манфур эркак хдм унга кул теккизолмайди!»
Азимжон ёнида шундай довюрак суюклиси борлигидан мазза
к,илди. Эр йигитнинг обруси яхши хотинга боглик,. «Эрни эр
к,иладиган хдм хотин, к,аро ер к,иладиган х,ам хотин». Халк, би-
либ айтади. Худоки шундай Офатни унга рупара к,илибдими,
дупписини осмонга отмайдими?!
— Эртага х,ам шах,ар тушасизми?
— Рухсат беришингизни хохдардим. Сизнинг олдингизда юзим
ёрур булишини истайман!
— Майли, розиман. Куп сик,илманг! Бу гапни такрор-такрор
айтаяпмиз!
— Дунёда тух,матдан ёмони йук,, деганларига ишонмасдим.
— Энди ишондингизми?
— Ишондим! Х,али мен уларга шунакд антик,а томошаларни
курсатаманки...
— Узингизни уринтирманг!
— Хдётда ёмонларга к,арши курашмаслик х,ам катта гунох,
эканлигини энди англадим!
Унинг бу гапи Азимжонни уйлантириб к,уйди. У — даврдан
ошган к,из, куп нарсаларга акди етади. Тириклик олдидаги ин-
соний бурчини чук,ур х,ис этяпти. Бурунги замонларда Барчиной
шунакд алп к,из булган. К,онида бор-да. Бу х,ам ундан к,олиш-
майди-ёв!
Маржонани эснок, тута бошлади.
Азимжон унинг кулидан ушлаб:
— Турдик, чарчабсиз! — деди.

- 127 -

X II

Сафтоевнинг жахди чик,са, бурни к,изаради. Сатти Тура то-
расининг шолгомдек к,изарган бурнига тикиларкан, бунчалик
куйиб-пишаётганининг маънисига халигача тушунган эмас. Нега
бунча унга ёпишиб олди? Уша битта Офатижонни дебми? Бари-
бир, эрта-индин нон синдирилади. Лекин тогаси намунча жизг-
анак ёнмаса!

— ToFa?..

Них,оят, у панд-насих,атини тугатгач, мак,садга кучди:
— Гап шуки, жиян, урисларда бир мак,ол бор: «обруни
ёшликдан эх,тиёт к,илиш керак!» Раз, шу гап огзимиздан чи-
к,иб, уша к,изни келин к,иламиз, дедикми, орк,ага к,айтиш йук,.
Х у -у -ш , мен сенга айтсам, сутакни огохдантириб куйган эдим.
У баччагар булса х,амон унинг ортидан судралиб юрибди. Кеча
к,излар айтишди, «домла, ана у савдойи келинингизнинг орти-
да келяпти!» дейишди, ер ёрилмади, ерга кириб кетсам... Сан,
жиян, яна бу гапимдан оловланиб, уни бир нарса к,илиб куйма.
Уртокдарингга х,ам бу тугрида гапирма! Яна икки уртада бир
гап чик,иб, бошимизга бало ёгилмасин! Аввал уни йигиштириб
келайлик. Келинни! Кейин уша сутак билан узим гаплашиб
к,уяман. Пайт пойлаб юрибман. Бир бах,она топилди, дегунча,
университетдан думини тутаман. Ман унинг суробини тугир-
лаб куяман. Х оу-у-ш !.. Раз, Сафтоевнинг гапини олмадими?
Энди узидан курсин. Аммо сан, жиян, к,айлигинг билан яхш и-
ликча гаплашиб к,уй. Х,озирча паст тушиб тур. Дипломатия
к,ил. Зур келганда, пошшолар хам буйин эгиб туришади. Сен
Хам шундай к,ил. Бир-икки кун паст кетсанг, бирор тукинг
камайиб к,олмайди. Уйга олиб келгач, уни узимиз тарбиялай-
миз. Ундан яхши уй бекаси чикдди. М ахалла-куй хам к,араб
турибди. К,ани, булар к,анак,а келин к,иларкин, деб!.. Х у-уш !..
Тушундингми ?
Сатти Туранинг дурдок, лаблари осилиб тушди. Шунча гап-
лар орасидан биргина к,изларнинг «...ана у савдойи келинин­
гизнинг ортидан келяпти» деган гаплари миясига махкам урнаш-
ди. Бу нима деган гап? Нега бурнини тик,ади? Эрта-индин уй-
ланмок,чи эканлигимни билади-ку! Нега бундай к,иляпти! М ар­
жона туппа-тузук эди. Уша... уша йулдан урди. К,из дегани лак,ма
булади. Биттаси Хуршида эдими? Икки ориз ширин гапириб,
машинасида уч-турт кун сайр к,илдирган эди, пахтадек юмша-

- 128 -

ди-к,олди. Йигитларнинг х,ар гапига лакда ишонган к,издан
ax,M O FH йук,. Х,е-х,е, кулдан утгач, булди-да, додини азроилга
айтмайдими?.. Лекин шунак,а лак,ма к,изларга юрагинг ачийди.
Сен алдадингми, бопщалар х,ам уни алдайди. Яна алданади.
Яна ва яна. Кейин курибсизки, йигитлар билан юриш улар
учун о д д и й х,ол булиб к,олади. Тушакнинг бир хдвосини олган
ожиза кдйта-кдйта уртаниб, кунгил хох,ишининг кулига айла-
нади. Хуршидани х,ар курганда, бир эзилади. Аммо узидан
курсин, узи к,адамини билиб босмагандан кейин... унга нима?
Аввалига, бир-икки кун ошик,-мошик, булиб юргач, севгандай
булди. Аммо Маржонани куриб, фикри бутунлай узгарди. Ох,,
ох,, ана кдз-у, мана к,из. Сутга чайилганми, нима бало. Нозик
к,ошлар, тиник, юз юрагйни сел к,илди. Биттасига к,армок, таш­
лаб, тушакни куриб, ок,-к,орани таниган эмасми, Маржонага
кдрмок, ташлай бошлади. Илиниб турибди. Уртадан сутак чик,-
маганда, иш силлик,к,ина кетиб турувди. Яна бир машинасига
миндирса, к,улга илинарди!

Сафтоев унинг юзига тик бокди:
— Ов, тушундингми, хаёлпараст!
Сатти Тура илондек вишиллади:
— Тушунмай улибманми, TOFa!
Сафтоев папкасини култигига тикди. Бу унинг «тур, жуна,
мен дарсга киришим керак!» дегани эди.
— Ху-ш ! Дарсингга кир, сен х,ам. Яна сандиракдаб юрма.
Лекин бугунок, Маржона билан гаплашиб к,уйиш эсингдан чик,-
масин. Ху-уш , узинг сутакка яхшилаб тушунтириб куй! Аммо
мушт ишлатма, тиш к,айрама! Беозор тушунтир! Урток,, сан ях-
шисан де! Биз унга яхшиликни истаймиз! Ёмонликдан худо сак,-
ласин, жиян! Ху-ш , тушундингми?
Сатти Туранинг к,уллари мушт тугилди. Курсатиб куяди унга!
Курсатиб к,уяди! Ким билан уйнашаётганини биладими? У TOFa-
сининг кабинетидан чик,иб, дарсга кирмай, турри машинаси то­
мон юрди. Уша Азимбаччанинг бурнини яхшилаб тупрок,к,а иш-
к,алаб к,уймаса, кунгли сира тинчимайди.

XIII

Хонага келганда бугун Олим полвон жойида эди. Х,еч нарса­
ни тушунмаган Азимжон:

— Режа узгардими? — суради х,айратланиб.

9 — Бойваччанинг к,изи. - 129 -

— Узгарди! — жавоб дилди Олим полвон кулиб.
— Нимага?
— ТуБриси, мен х,ам билмайман. Буни фадат Офатинг била-
ди. Яна нима балоларни уйлаб топади, ёлриз узига-ю, худога
аён! Лекин унинг узи бизга рухсат берди. Биз Хуршида билан
театрга бориб келамиз.
— Яхши бориб ке, жура!
Олим полвон ярим соатдан сунг хаворанг янги костюм-шим,
ок, куйлак ва олача ок, дора буйинбог тадиб, театрга кетди. Хона
хувиллаб долди. Азимжоннинг назарида, бугун кун совук, булди.
Маржонани излаб борай деса, оёги тортмади. Балки дизлар билан
яна шахар чидиб кетгандир. Ётокхонада навбатчи совук, башара
аёл булса, урди худо, кайфиятини бузиб нима дилади. — Тинч-
гина хонада утиргани маъдул эмасми?! Кузини синаб курди, узини
бегоналарга тутдазиб дуядиганлардан эмас. Офат, хадидий Офат!
К,анча ётди билмайди, кузи илинган экан, эшик тадиллаб, уй-
дуси дочиб, урнидан туриб кетаёзди. Маржона булса-я!
— Ким?
Бутик, овоз эшитилди:
— Мен, кушнингиз! Иффатбекман!
Азимжон эшикни очди. Тула юзи, хурознинг тожисидай, к,ип-
к,изил, сал к,ориндор, рундалак йигит — к,уигаи хонадан, улар­
нинг унг ёнида яшайдиган Иффатбек уни куриб тиржайди:
— Э тасанно, бундай душни-пушнини йукдай хам демай-
сиз!.. Олимтой к,ани? Олимтой?
Азимжон унга йул бушатди:
— Келинг!.. У шахарга кетган эди. Ишингиз бормиди?!
Иффатбек хонага куз югуртирди:
— Рахмат, Азимжон! Бекормисиз?
— Нимайди?
— Кийининг! Бир жойда ош бор! Олимжон булганда, уни
Хам олардик. Уртогим уйига кетган. Бир узим... сук,да бош булиб,
ошга боргим келмай турибди. Юринг, менга хамрох булинг!
Азимжоннинг оёги тортмади. Маржона томон талпинаётган
далби: «Борма, борма!» дея садо берди.
Иффатбек уни дистовга олди:
— Булинг тезрод!.. Жуда зериккангга ухшайсиз. Бунада «напре-
жённи» юрманг, юракни эзиб дуясиз. Одам дегани сал очилиб
хам туриши керак. Рангингизни даранг, захил тортиб кетибди.

- 130 -

Юринг, ундан кура... бир чак,чакдашиб келамиз! Мировой дустла-
рим бор, таништираман! Кийина к,олинг!

— Хуп, х,озир! — деб юборди Азимжон.
Иффатбек эшикни кулфлади:
— Мен пастда кутиб тураман! Туша к,олинг!
Азимжон «хуп» дея бош силкиб, ичкари кирди-ю, бир муддат
уйланиб к,олди. Маржона йукдаб келиб, тополмаса ёки заруррок,
иши чик,иб к,олса, нима булади?! Борсами, бормасами?! У беих­
тиёр куча кийимларини кия бошлади. Иффатбек пастга тушиб
кетди. Бормайман, деб аввалрок, айтиш керак эди. Кулоги остида
унинг «рангингиз зах,ил тортиб кетибди» деган сузлари янграр
экан, бу кунларда анча к,исилганини тан олди. Х,ак,ик,атан х;ам,
анча к,исилди, анча толикди. Х,али х,ам, безгак тутгандек, к,ак,шаб
юрибди. Борса борибди-да! Ош еб, гурунглашиб, янги дустлар
орттириб, сал ёзилиб келади.
Куёш ботишига анча бор. Хдрорат уртача. Шахдрча гавжум.
Даре тугагандан сунг х,овли, кучалар йигит-к,изларга тулади: ким-
нингдир кулида елим халта, нон дукондан кдйтмокда, кимдир
кутубхонадан келяпти, к,ултирида китоб; иссик, сомсанинг х,иди
димок,к,а урилади.
Иффатбек бурнини жийириб, х,авони искади:
— Бай-бай, сомса пишди шекилли! Х,идини к,аранг, к,орин-
нинг х,ам пустаги чик,иб кетди!
Азимжон катта йулга чик,иб, бекатда у билан ёнма-ён турар
экан, шу мешполвоннинг х,ам ташвиши бормикан, деб уйлади.
Нук,ул чойхонама-чойхона юради. Калла билан эмас, дунёни
к,орин билан уйлайди шекилли.
Ок, «матиз» уларнинг ёнида тухтаб, к,унриз муйлов йигит улар
томон эгилди:
— К,аёк,к,а, укалар!
Иффатбек х,их,илади:
— Салом, ака!.. Бешёгочга! Беш... ёгочга!
— Ваалайкум ассалом! Утиринглар!
Иффатбек «к,ани, марх,амат» дегандек, Азимжонга мулозамат
к,илди. Утирдилар. Машина урнидан енгил к,узгалди. Х,айдовчи
йигит ойнани Иффатбекка тугрилаб к,уяркан:
— Дустим, мендан хафа булманг-у, сурашишни яримта к,ил-
майдилар! — деди упкаланган булиб. — «Салом» эмас, «ассало-
му алайкум» дейдилар. Х,ойнах,ой, талаба булсангиз керак!

- 131 -

Иффатбек ёк,имсиз товушда х,их,илади:
— Х,арк,алай, к,ассоб эмасмиз! Аммо ёмон гап айтмадик!
— Йук,, дустим, мен Сизни ёмон гап айтдингиз, деганим йук,.
Одобли булинг, демок,чиман! — Х,айдовчи к,овогини уйиб, газни
босди ва Бешёгочга етгунча мик, этмади.
Иффатбек чак,к,он х,олда чунтагини ковлаб, пул узатди ва ка­
бина эшигини к,арсиллатиб ёпар экан:
— К,айтими керак эмас! — деди бурнини жийириб.
Хдйдовчи кабинани очиб, пулнинг ярмини кдйтарди:
— Олинг дустим, х,ак,к,ингиз керак эмас!
— Йут-э, ака, нима деяпсиз!
Х,айдовчи:
— Олмасангиз, хафа буламан! — деди к,атъий ох,ангда.
Иффатбек яна беухшов х,их,илади.
— Э, шунакдми?.. Х,ай майли! — У пулни чунтагига тикди ва
машина нари кетгач: — Муллавачча дейман! Акд ургатишини
к,аранг: олиб юрганингни бил, ургилдим сендак,а тошбакддан!
— деди жириллаб.
Азимжонга унинг жириллаши, беухшов х,их,илаши, х,айдов-
чининг ортидан норози тунгиллаши ёк,мади. Бировнинг ортидан
норози булиш к,албга ханжар уриш билан баробар. Бир ёмон гап
яхшининг бошида калтак булиб синиши мумкин. Хох, олдида,
хох, кетида яхшилик исташ керак одамларга. Унинг ортидан оьри-
ниб йулга тушар экан, бех,уда келдим, деб уйлади. Миллий 6 o f
дарвозасига етгач, Маржона билан бу ердан ута туриб, айтган
гапларини эслади. Ушанда... кул буйида, илик, кунда... эх,тирос-
лар... энг визиги ит х,одисаси! К,изик, булган эди ушанда. Демак,
уша ит ошикдар к,улидан овк,ат ейишга урганиб к,олган. Х,у, таъ-
магир-ей!.. Йук,, у таъмагир эмас. Таъмагир деб, ишингиз туш-
ган амалдорнинг к,улингизга к,араб умидвор булганига айтила-
ди. Бу эса текинхурликка урганган махлук,. Оддий рефлекс. Яна
урганиб олганини к,аранг!
Иффатбекнинг гапи унинг хаёлини булди:
— Бу жойларга гап йук,! Одам рох,ат к,илади.
Улар кема ичига киришди. Бурчакда утирган куримсиз хира
сочли, юзига к,ора мой суртилгандек к,орамтир йигит уларни
куриб, пешвоз чикди:
— Танишинг, адашим Иффатбек! — Унинг кузлари совук,
эди. Шу нарса Азимжонга ёк,мади. Иффатбекнинг адаши унинг

- 132 -

тескариси экан, деб уйлади ва негадир ундан жирканди, яхши
йигитга ухшамайди, топган дустини кдранг, дея ётокдошига но-
рози к,араб к,уйди. У шу ёшга кириб куп кузатган: кузлари совук,,
юзи кррайиб кетганларнинг кунгиллари тоза булмайди, ёмонли-
ги узига урибди, деган сузни «юзига урибди» дея к,уллаш мум­
кин. Худо х,ар бир бандасининг к,илган савоб ва гунох, ишларига
к,араб, юзига ранг беради. Фаришта юзли киши билан юзи совук,
нокаснинг уртасида ер билан осмонча фарк, бор. Нокас эса зим-
дан тиш кдйрайди. Бу х,ам уша нокаслардан эмасми?!

К,орача Иффатбек тиржайганча уни турга таклиф этди. Азим­
жон «мен ошириб юбормадимми, х,ар нарсадан шубх,аланадиган
булиб к,олибман», дея уйларкан, «йуг-э, яхши йигитга ухшайди,
х,амма к,орача юз кишилар ёмон булаверадими, к,уйсанг-чи бе-
бурд уйларингни» дея эх,тиростт босишга уринди.

Бека к,из нон, чой келтирди. К,орача Иффатбек унинг сонига
шапатилади:

— Тезрок, к,имирла, ойимк,из! Чойнинг ок,идан х,ам келтир!
Айт, гуштни яхшилаб к,овурсин!

Бека к,изнинг лаблари чузилди, аммо «купни курган» нигох,и
унга важохдтли бокди.

Азимжоннинг жахди чикай. Сурбет экан. Купчилик олдида
к,из болани шунак,а шарманда к,илиш шартми? Уйлови тугри:
к ,и л и р и хунуклиги юзидан маълум, уни оппок, деб утирибди, зумда
узининг кимлигини билдириб куйди.

Мусик,а янграб, к,айсидир чет эл хонандаси томок, йиртиб,
кучаниб куйлай бошлади. К,ушик,нинг сузларини умуман ту-
шунмасаларда, нариги столда утирган икки йигит билан бир
к;из бошларини ноз билан к,имирлатиб, узларича мазза к,илиш-
мокда эди. К,ушик,нинг сузларини тушунмасанг, мазмунини
англаб етмасанг, уни эшитишнинг к,анак,а мазаси бор?! Ундан
кура, уз тилингдаги кушикдарни эшит: ана мазза-ю, мана маз­
за! Иккинчи томони, уша ажнабий бак,ирок, хонанда сенинг
она тилингда куйланган к,ушикдардан лоак,ал биттасини токдт
к,илиб эшитармикан?! Ишончи комилки, эшитмайди. Эшитиш у
ёкд,а турсин, х;атто шунак;а к,ушикдар борлигини хаёлига х,ам
келтирмайди.

Бека к,из катта к,ора патнисда помидор, бодринг, к,атик, кел­
тирди. Битта ок, арок,ни, к,изил винони уртага так, этиб куйди.

К,орача Иффатбек:

- 133 -

— Олдин рюмкаларни келтирмайсанми, галварс! — дея унга
удрайди.

— К,изчани хафа к,илманг, Иффатбек! —деди Азимжон уялиб,
тумшайган к,изга кдраркан.

К,орача Иффатбек к,из нарирок, кетгач:
— Бу безбетларни яхши биламан, сукиб турмасанг, бир тийинга
олишмайди, туйиб булишган! — дея унга кдраб тиржайди «сиз
билмайсиз буларни» деган маънода.
Уч к,из ва икки йигит вик,ор билан уларнинг ёнига келиб, тап
утиришди. Йигитларни кдердадир курган, юзлари таниш. Кдер-
да курган эди?.. Шошма... булар театрда «х,унар» курсатган «дум-
лар»-ку! Бу ерда нима к,илиб юришибди?! Мак,сади нима улар­
нинг? Бирор д и л б и л и к н и бошламок,чи эмасмикан?! Иффатбек
«юр» деса, келаверди. Шубхдга х,ам бормади. Бу кунларда кдда-
мини билиб босгани афзал эди. Сал хатога йул куймадимикан?!
Муйловли йигитнинг бир оз кайфи бор эди, унга тикилиб
кдради, лекин индамади, кдзларга суйкалиб, уларга тегажоглик
к,илди. К,изларнинг иккитаси тор шим кийган, киприклари узун,
к,оп-к,ора, лабларига куюк, к,и з р и ш буёк, суртган, кузлари ёлк,инли,
анча олифтанамо, димордор куринар, биттаси сигарет тутатди,
учинчиси — одмигина к,и з р и ш куйлак кийган, куринишидан анча
содда к,из унга ажабланиб тикилди ва тамакининг куланса х,иди-
дан кунгли озди шекилли, тескари кдраб, орзи-бурнини ёпди.
Сигарет тутатаётган к,из уни мазах кдлгандек, х,иринглаб кулди:
— Хд, Нигор, жонингри ачиштирдими?! Ничего, попугим,
урганиб кетасан! Нима дединг, Зуличка!
Унинг ёнидаги ингичка к,ош дугонаси:
— Бунак,а давраларга энди кирганлар бошида шунакд сал
к,ийналишади! Гуля, узинг-чи? Узинг? Бошида...
— Булди, булди, сайрама... бу ерда бегоналар бор!
Азимжон бошини кутарди. «Бегона» деб уни айтди. Уларнинг
даврасига энди кушилган содда к,изга кдраркан, «эсиз, буни
хдм йулдан уришибди» дея унга ачиниб кдради. Узи ювошгина,
мулойимгина экан. Турмушга чик,са, бир оилани бемалол эплай-
ди. Эх,, бу к,излар!..
Муйловли йигит к,изларни к,учокдаганча яна Азимжонга ти­
килди:
— Сиз билан танишмиз шекилли, дустим! Кузимга иссик,
куринаяпсиз!

- 134 -

Азимжон маъноли кулди:
— Албатга, танишмиз! Нах,отки театр фойесини эсдан чи-
кдрган булсангиз?
— Ха.. хд, эсладим! Булди, булди!.. Ушанда биз сиз билан жуда
самимий гаплашган эдик. Мен Сизни бир курганда Саттига «яхши
йигит экан, хафа к,илмайлик» деганман. Одатда биз бунакд раз-
борларни сал бошкдча к,иламиз. Шунга... бизни, узр, дустим, эсим-
дан чикдй дебди. Яхши юрибсизми?.. Биров бу томонларда риринг
деса, бизга айтинг... бу томонлар бизни участка. Сагбонлик Кукал
деса, хдмма танийди. Лубойи билан гаплашиб куяман! Факдт мана
бунакд жонон к,излар билан эмас! — У тамаки тутатаётган к,из-
нинг бик,инини уйиб олди. — Гуличка?.. Зурсан-да! Мировой!
Хдли сендакд темпераментнийсини учратганим йук,!
Гуля унинг кулига шапатилади:
— Эй, эй... тише! Чегарадан чик,манг! Бу жамоат жойи!
— Гапниям энасини топасан, Гуля, кел битта упай!
— Бешталик керак эмасми? Кдрсиллаганидан!
К,орача Иффатбек узини четга олди:
— Сани жиннилигинг тутмасин! Оркднг борми, нима бало?!
Гуля пихиллаб кулди. Зуличкаси маникюр кдлинган кулини
К.ИП-К.ИЗИЛ кдлин лабларига босиб, эгилганча тиржайди.
Азимжонга бу давра ёкдоади. Бир чеккада жимгина утириб, уларни
кузатди. Шу х,ам хдётми? На маъни бор, на мазза. Бир оздан сунг
шух мусикд янграб, улар рак,сга тушиб кетишди. Содда кдз ий-
манганча жойида к,олди. Гуля югура келиб, кулидан тортган эди,
«керакмас» деб оёк, тиради. Дугонаси: «Ну, бедняшка, сиди!» де-
ганча шатир-шутир юриб ундан нари кетди ва бехдёларча иргиёт-
ган оломоннинг уртасига узини уриб, к,орача Иффатбекка суйкал-
ганча рак,сга тушиб кетди. У х,ар даъфа ортига угирилиб, шу то­
монга куз ташларкан, «куриб к,уй, сенга кднакд нагма курсатаман»
дегандек, нозик белини араб ракдосаларидек, бех,аёларча силки-
тиб, мук.ом кдлар, узига кдраб сузилаётган йигитларнинг фахдюна
кдйкдрикдаридан лаззатланиб, кузини сузганча бутун баданини
силкитиб, елкаларини учириб давра айланарди.
Азимжон куз к,ири билан содда к,изга к,араркан, дугоналари-
нинг бемаъни, бехдё к,иликдаридан уяляпти, деб уйлади. Сунг
Гуля деганларига кдраб, «белни силкитиб уйинга тушиш к,аер-
дан пайдо булди? Гуляга бунак,а рак,сга тушиш сира ярашмаса-
да, узига шуни раво курмокда» дея ундан кузини олиб к,очди.

- 135 -

Бех,аёлар!.. Бу табак,а намунча хорижпараст булмаса!.. «Хориж-
параст!» Турри, хорижпараст! Уларни шундай аташ керак. Бу
атама ушаларга мос. Шу тугрида бирор мак,ола ёзса булар экан.
Бу сузни тезда истеъмолга киритиш лозим. Нега бу тоифа заи-
фалар бунчалик «хорижпарастликка» муккасидан кетишади? Нега
уларнинг имони бунчалик суст?

Содда к,из кузларини ерга тикди.
Азимжон уни зериктирмаслик учун гапга тутди:
— Сиз улар билан бирга ук,ийсизми?
— Мен талабаман! Улар ук,ишмайди. Як,инда танишдик.
— Кечирасиз, сураганнинг айби йук,: исмингиз нима?
— Дилором!
— Узингизга яраша чиройли исмингиз бор экан. Нега бу
оломонга кушилиб крлдингиз?
— Узлари куймай олиб келишди. Утирамиз, сал дам оласан,
дейишди.
— Мени кечирасиз-у, улар сизга мос эмас. Х,а, дарвок,е, кдерда
ук,ийсиз?
— Маданиятда. Улар х,ам институтга тез-тез бориб туришади.
— Уйнаганими?
— Танишлари бор. Иккитаси мен билан ётокда туради. Улар
уйига кетишган эди. Мени судраб олиб келишди.
— Акалик маслах,атим шуки, синглим, — Азимжон унинг са-
мимий, содда нигох,ига бокди, — бу учар ниначиларга кушилма-
ганингиз маъкул. Сиз них,оятда бамаъни, камтар ва х,алол к,изга
ухшайсиз!
— Узим х,ам бекорга келдим, деб турибман. Менинг даврам
эмас экан бу! Куюнчаклигингиз учун рах,мат сизга.
— Мени х,ам маъзур тутасиз, узингиз?..
Азимжон х,ам узини таништирди. Айрим йигитларга ухшаб
унга «тук,к,из к,уймади», ростини айтди ва к,изга зардоли шарба-
тидан к,уйиб бераркан, «олинг, ичинг, ана уларнинг бехдё рак,-
сидан кура, бунинг юракка фойдаси купрок,» деди кулиб.
К,из унинг к,ора ипакдек майин кршларига, содда, бе^убор
кузларига, бир текис, силлик,, луппигина юзига зимдан разм со-
ларкан, жуда бамаъни, уктам ва чиройли йигит экан, дея кунглидан
утказди. Азимжоннинг сок,оли урни оч кумуш упаси суртилган-
дек билинар-билинмас кузга ташланиб турарди. К,изга бу ёкди.
«Ажиб-а!» дея яна уйлади к,ошларини чимириб.

- 136 -

Уйнаб, ирриб чарчаган ва куюк, терга ботган оломон дув ке­
либ, стулларнинг белларини к,исирлатишди. Кулажа х,ид ди-
мокда урилиб, кунгил айниди. Стуллар майишиб гийк,иллаб кет­
ди. Секинрок, утирса х,ам булади. Х,атто буларнинг утиришида
х,ам назокат йук,. Азимжоннинг улардан тамом хдфсаласи пир
булиб, бу ердан тезрок, кетиб, Маржонаси ёнига учиб боргиси
келиб к,олди.

Осма соат ун бирга бонг урди.
Кул атрофини минглаб ерчирокдар оппок, ёритиб турар, тиник,
сув юзида майин шабада уйнайди. Бирин-кетин х,осил булаёт-
ган майин тулк,инларга эътибор бериб кдраркан, Азимжон бу
бедаволарни куриб, кулнинг х,ам пешонаси тиришяпти, деб уйлади.
Ташкдри чик,иб, х,еч ким бир-бири билан хайр-хушлашмади.
К,орача Иффатбек икки к,изни к,ултикдаб, пастга томон кетди.
К,ушни Иффатбек нотаниш к,изни етаклаб, куприкдан утиб,
кулнинг нариги томонига равона булди. Кема-ошхона олдида
Дилором билан иккиси суппайиб к,олишди.
— Сизни кузатиб куяйми?! — суради к,издан.
— Йук,, йук,! — деди Дилором ва чопк,иллаганча дарвоза то­
мон кетди.
Азимжон унинг ортидан борди:
— Тухтанг! Х,еч булмаса, таксига чик,ариб юборай!
— Дустингизни ташлаб кетасизми? К,идириб к,олса-чи?
— Хавотир олманг, Сизни кузатиб, нариги томондан ортга
к,айтаман! У шу як,ин-атрофларда булади, х,еч к,аёк,к,а кетмайди.
Улар Бешёкоч майдонига чик,к,анларида, Мук,имий театрида
эндигина спектакль тугаган, куча тула одам, таксилар х,ам к,атор
турарди. Азимжон к,изни етаклаб йулнинг нариги чеккасига
утди. Бекатнинг четида турган «Тико» ёнида дуппи кийган ота-
хон уларга к,араб турарди. Азимжон салом бериб, унинг ёнига
борди:
— Яхши одамга ухшайсиз, отахон! Шу синглимни Маданият
институтига, ёток,к,ача олиб бориб к,уя олмайсизми?
Отахон кабина эшигини очди:
— Майли, углим!
Азимжон к,изнинг исмини айтиб чак,ирди ва таксичи сурама-
са х,ам чунтагидан икки минг олиб узатди:
— Етадими, отахон!
— Баракасини берсин, болам!

- 137 -

К,из кабинага утирди:
— Рах,мат сизга! Боринг биз томонларга х,ам!
— Хуп! Йулим тушганда, кирарман!
Машина урнидан кузгалди. Азимжон енгил тортди. Х,арк,а-
лай, номардлик к,илмади. Ортидан келмаганда, к,изнинг узи уни
номард деб атаган ва бу гапни эртага дугоналарига айтиб, но-
мини сотган буларди. Энг ёмони х,ам шу: фалончи талаба одам
эмас экан, дейишса, бутун Тошкент эшитиши мумкин. Ёмон гап
к,улок,к,а тез етади.
Бир гала к,из-йигитлар унинг ёнидан х,иринглашиб, чак,чак,-
лашиб утиб кетишди. Спектаклдан чик,ишган. Талабалар булиш-
са керак. Кучадагиларнинг деярли купчилиги ёшлар. Бу пайтда
х,ориб-чарчаган рузгорли одамлар икки уйкуни олишди. Тала-
балик даврида одам сал уйнаб к,олади. Эртага буйинга буйинту-
рук, тушса, бу юришлар к,аёкда дейсиз!
У дарвозадан ичкари кириб, энди унг к,ул томондан пастга
к,араб юрди. Иффатбекни ташлаб, к,аёк,к,а кетади. У к,из билан
нари борса, куприкнинг ён-атрофидаги стуллардан бирида эз-
маланиб утирган булиши керак. Айримлар озгина ичиб олса,
суйилиб к,олади. Шунак,а йигитларни жини ёк,тирмайди. Узи нега
келди бу ёк,к,а? Пишириб куйганмиди? Нима топди, мана! Нима
топди? Ундан кура, китоб ук,игани мазза эмасмиди?!
Енгил ва ёк,имли шабада эсади. Кул бир маромда чайк,алади.
Кичик тулк,инлар сирпанчик, к,иргок,ларни шапиллаб упади. К,аер-
дандир к,из боланинг х,иринглагани, «э, нари туринг!» дегани
эшитилади. Азимжон товуш келган томонга к,улок, тутади. ТТТу-
лар эмасмикан? Унгга бурилиб, к,оронги йулакка тушди. Сал
юрса, ойдинга чик,ади: у томони Алишер Навоий хиёбони. Х,ов
ана, х,айкал. Иффатбек уша томонга утганмикан?!
Ортдан к,адам товушлари эшитилди:
— Ов, йигит, сигарет борми?
Буталар ортидан икки йигит чикди. К,оронрида уларнинг ба-
шараси куринмасди. Савол шу зах,оти такрорланди.
Азимжон ёрук,к,а чик,иш учун кддамини тезлатаркан:
— М ен чекмайман, йигитлар! — деди «ниятлари бузук,к,а
ухшайди» деган уйда.
Йигитлардан бири чопиб келиб, унинг ёк,асидан тутди:
— Пулдан борми?
Азимжон унинг к,улини силтаб ташлади:

- 138 -

— К,улингни торт, менда пул нима к,илсин?!
— Нега кулимни силтаб ташладинг?
— К,уйсанглар-чи, ади-бадини!
Икки йигит уни четга судради:
— Кдни пулдан чикдр! Борини бер яхшиликча!
— Менда пул йук,!
— Гапга тушунмас овсар экансан! Кузингни мошдай очиб
куйиш керак!
— Йигитлар, мени куйиб юборинглар, ок,ибати яхши булмайди!
— Нима, нима? — Узун буйли йигит унинг юзига кдттик,
тарсаки тортиб юборди.
Азимжоннинг кузларидан ут чак,нади:
— Хдддингдан ошма, х,ов!
— Ур уни! — Оркдда турган йигит унинг белига тепди. Азим­
жоннинг буйраклари к,исилиб, икки бикднида кдттик, огрик, турди.
Булардан ё к,очиб кутулиш керак, ё... у гандираклаб бориб, тахта
уриндик,к,а урилди. Тахталардан бири урнидан кучган эди. Шарт
СУРУРИ6 олди-да, ортидан чопиб келган йигитнинг башарасига
урди. Йигит вой-войлаганча ортга йик,илди.
— Во сани... — узун буйли йигит югуриб келиб, сакраганча
унинг кукрагига тепди. Азимжоннинг нафаси кдйтиб, оркдси
билан майсазорга угириб к,олди. Шу зах,оти бошига зарб тушиб,
кузларидан олов сачради... к,олганини эслолмайди...
Йигитлар унинг уликдай чузилиб к,олганини куриб, вах,имага
тушишди. Узун буйли йигит атрофга аланглади:
— К,аранглар, х,еч ким йук,ми?
— Пашша х,ам йук,!
— Сурганглар!
— Нима к,иламиз?
— Энангни... шуни хдм тушунмайсанми? Ё к,амокда чири-
мок,чимисан?
Улар Азимжонни сургаб, кулга ташлаб юборишди ва дарахт-
лар орасига, к,оронгилик к,аърига узларини уришди.
Нариги к,иргокда дайдиб юрган ит узини сувга ташлади. Сув
шалоплаб, тулк,инлар узок,к,а ёйилди. Ит етиб келганда, Азимжон
сувга чука бошлаган эди. Енгил шамол эсиб турар, вак,т хдм
алламах,ал булиб к,олганди.

- 139 -

XIV

Маржона ута тушкин кайфиятда утирар, ранги оппок,, кулла-
ри шалвираб к,олган. Дугоналари уйкудан тургандан буён оёк,
учида юришади, тик, этган товушни эшитмайсиз. Наридан-бери
чой ичишиб, пардоз-андозга хдм улгуришди. Энди улар бир имога
мух,тож: Маржона боринглар деса, дарсга кдтнашиб келишади,
бормаса, улар хдм кучага чик,ишмайди. Уч йилдирки, уларнинг
хонасидаги тартиб-интизом бузилган эмас: бошчи нима деса,
шу — кулса кулишади, йигласа йиглашади; хдмма нарса уртада,
кушни хонадагилар бундан хабардор. Буни уларнинг хдр бири
узича талк,ин этади: Офатижон дугоналарининг тизгинини кулига
олган, дейдиганлар хдм бор. Бир к,из уч дугонасини удда к,илиб,
покиза сакдаб юрибдими, кдндини урсин, деганлар хдм йук, эмас.
Бичиб-тук,ишга жуда устамиз. Кднийди, шунинг урнига бир-
биримизга мехрибонрок, булсайдик. Бизлардан зури топилмасди
ер юзида.

Хуршида оёк, учида юриб келиб, унинг ёнига чукди:
— Дугона?..
Маржона бошини кутарди: унинг кузлари к,изарган эди.
— Сизлар бораверинглар! — деди у.
Хуршида унинг тузгигаи сочларини силади:
— Бирор жойга кетгандирлар, келиб к,оладилар!
Маржона к,улидаги румолча билан лабларини артди:
— Менга айтмасдан кетиб к,олмасдилар. Бир гап булган.
Кунглим сезиб турибди!
Хуршида Сокина билан Хднифага к,араб, «боринглар» деган­
дек имо К.ИЛДИ.
Маржона урнидан турди:
— Бундай утиришдан фойда йук,! Нимадир к,илиш керак! Сатти
Турадан хавотирим бор. Унинг кулидан х,ар бало келади.
Сокина билан Хднифа остонада тик к,олишди.
Маржона оппок, сочигини, тиш пастасини кулига олди:
— Сизлар дарсга бориб келинглар! Хуршида, сен х,ам бор,
дугона!
Хуршида бошини сарак-сарак к,илди:
— Йук,, йук,, мен к,оламан. Сизни ёлгиз к,олдирсам, даре хдм

к,улок,кд кирмайди.
— Майли, сен билан унда бир-икки жойга бориб келамиз.
Сокина:

- 140 -

— Бизни хавотирга солиб, кучада узок, к,олиб кетманглар!
Хуршида:
— Сизлар хдм Азимжонни суриштириб куринглар! Балки би-
рор гап чик,иб к,олар! — дея тайинлаган булди узича.
— Хуп!
Кдзлар дарсга чик,иб кетишди. Хиёл утмай эшик так,иллади.
Хуршида югуриб бориб, тапщарига кулок, солди:
— Ким?
Олим полвоннинг хднсираган овози эшитилди:
— Мен, менман! Танимадингизми, Хуршидабону!
К.ИЗ хурсанд булганини яшира олмай Маржонага кдраб та-
бассум к,илди ва майин, ширали охднгда:
— Олим акам! — деди о р з и н и тулдириб.
Маржонанинг унга хдваси келди: севган йигитинг к,идириб
келса, барринг тулиб, узингни салкам хонзодалардек х,ис этасан.
Кднийди, Азимжон акаси хдм лоп этиб кириб келсайди.
Хуршида эшикни очди-ю, «Вой, Олим ака!» дея унга юзма-
юз турди, Маржона булмаганда, албатта, буйнига осиларди.
Олим полвон уни ёнлаб утди:
— Яхши утирибсизларми? Ман бир минутга... — У эгилиб
Маржонага к;аради. — Яхшимисиз?.. Хдлиги бир нарсани аник,-
ладим: охирги марта Азимжон к,ушнимиз Иффатбек билан чи-
к,иб кетган экан. Иффатбекни суриштирсам, к,ишлогига кетибди.
Эрта ё индин келаркан!
Маржона дастлаб унинг «Иффатбек билан чик,иб кетган экан»
деганини эшитиб, суюнган булса, «к,ишлорига кетибди» деган
гапи рух,ини тушириб юборди ва юрагига вах,има солди: «бех.у-
дага к,ишлорига кетмайди, бу ерда бир гап бор» дея уйлаб, бат­
тар вах,имага ботди. Азимжон акасига бир гап булган.
Олим полвон хднсираб:
— Маржона, мен яна суриштираман! Дарсдан сунг балки
Иффатбекнинг к,ишлорига хдм бориб келарман! — деди.
Маржонанинг кузларидан ёш чидиб кетишига оз к,олди. Шун­
дай пайтларда одам тулиб кетади ва як,инларингнинг бир ofh3
ширин гапи хдм нондай азиз ва ёк,имли туюлади. Олим полвон­
нинг «Иффатбекнинг дишлорига бориб келарман» деган гапи,
«бир к,оп тилло бераман» дегандай кулогага ёкди. К,анчалик яхши
йигит. Мех,рибон, камтар. Худо хохдаса, дугонам эрдан ёлчийди.
Курмаган орзуларини ана шундан куради.

- 141 -

— Монтажчилар масаласи нима булди, Олим ака? — суради
у беихтиёр.

— Сокина х,еч нарса демадими?
— К,удрат ака х,ам суриштириб юрибдилар. Лекин уларнинг
танишлари «биз бундай иш к,илмаганмиз» дейишаётган эмиш.
— Х,аракат к,иламиз, Маржона, аввал журам топилсин! Бугун
х,ам келмаса, милицияга хабар к,иламиз!
Маржона кечадан бери шу туррида уйлаб турган эди:
— Хабар бериш керак! Кеч к,оляпмиз!
Олим полвоннинг пешонаси тиришди:
— Суриштириб курдим: улар х,ам аввал телевизорга хабар бери-
шаркан, ундан кейин суриштирув варакдси очишаркан.. эх,-х,е, дах,-
мазаси бир олам! Узимиз х,ам тезрок, хдракат кдлишимиз керак!
Маржона урнидан туриб кетди. Нега сулиб утирибди? Ким
айтади уни Офат деб?!
— Бупти, шундай к,иламиз! — деди у ич-ичидан титраб.
Хуршида Олим полвонни кузатгани тапщари чикди. Зина то-
мондан уларнинг пичирлашгани ва бироздан сунг чулп-чулп овоз-
лар эшитилди. Маржона яна энтикди. Энтика туриб, Азимжон­
нинг х,иди диморига урилди ва юраги уйнаб кетди. Одамнинг
тинч юргани, хдёт неъматларидан бах,раманд булиб тургани минг
марта аъло экан. Ношукур банда, йигитинг куз олдингда юрга-
нида кдарига етмас экансан. Икки кундирки унга зорсан, инти-
зорсан. Хуршидага х,авасинг келиб, юракларинг баттар сув буляп-
ти. Дунёда х,еч кимнинг бутун бахтини яримта к,илмасин. Азим­
жон акасига бир гап булса, унинг учун на х,аётнинг, на яшаш-
нинг k,h3hfh к,олади. Лекин туф... туф... бунак,а бахтсизликдан
яратганнинг узи асрасин!
У ювиниб келиб кийинди. Сафтоевни ва унинг арзанда жия-
ни Сатти Тура куз олдида гавдаланиб, тишлари зириллади. Уша-
ларнинг иши булса-чи?! Агар ушалар шундай пасткашликка бо-
ришган булса, бошларида ёнгок, чак,ади. Ehfok,! Йук,, бу х,ам кам:
гуштларини итларга талатади.
Хуршида чопиб ичкари кирди. Ундан эркаклар атири х.иди
анк,ир эди.
— Олимжон акам!.. — деди у хдяжонланиб — Сафтоевнинг
ёк,асидан оламан, жиянини бугунок, топиб, бурзидан бураман,
улар билади х,амма гапни, дедилар. Керак булса, милициянинг
каттаси танишим, унга айтаман, дедилар.

- 142 -

Маржонанинг миясига к,он тепди. Театрда узун буйли, муйловли
йигит Азимжон акасининг кулорига бир нима деганди... Ушанда
жиддий эътибор бермаган экан. Сунг Азимжон акаси бурним
к,онаяпти, деган бах,она билан чик,иб кетганди. Тухта, бу ерда
бирор гап йук,микан?!

— Тез бориб, у кишини дарсдан чак,иринг! Бир фикр келди.
Бундай утиришдан сира фойда йук,: кунглим жуда безовта булиб
кетяпти, Азимжон акам — тирик... балки уларнинг кулида к,ий-
нокда ётибдилар. Чорасини куришимиз керак, Хуршида, чопинг!

Хуршида х,еч к,ачон унинг сузини икки к,илмаган, турри у би­
лан теппа-тенг гаплашади, хдзиллашади, сирларини айтиб, мас-
лахдт сурайди, керак булса узи х,ам унга маслахдт беради, лекин
уни узининг FaMxypn, бошлири деб билади, чунки унинг кднотида
юриш, х,имоясида булиш унга ёкдди, бу нарса унга хотиржамлик,
осойишталик ато этади. Шундай х,имоячиси бор экан, нечун унинг
сузини икки кдлиши керак. Айник,са х,озир, бошига иш тушиб
турибди, хохдайдики, бу машмашалар бартараф булиб, яна ол-
дингидек осойишта яшай бошласалар, бунинг нимаси ёмон.

У тезда кийиниб, тапщари чикди.
Маржона ойнага кдради: унда х;оргин фаришта бех,ол турар-
ди, кунгил тубидан «к,аддингни кутар, Азимжонинг сени кут-
мокда» деган садо келди. «Нах,отки?!»—дея пичирлади у. «Се-
нингча, бошк,ача булиши керакми?!» дук, урди бояги овоз. «Йур-
э, бошк,ача булиши мумкин эмас!» — У бошини сарак-сарак
к,илди. Шу аснода кунгил жом косаси бушаган саройдек хувил­
лаб к,олди. Яна ойнага к,аради: оппок, фариштанинг к,адди тик,
юз, кузларида ишонч нурлари порлар эди. У кипригига на сур-
ма суртди, на лабини буяди, лекин шу туришида х,ам у пардоз-
андоз к,илган х,ар к,андай к,издан чиройли ва барно эди.
Хуршида ичкари кирган зах,оти ундаги бу узгаришни сезди.
Ва унга ич-ичидан х,аваси келди. Агар, бу к,ошлар, бу кузларга
озгина к,увонч х;адя этилса, ягунак,а яшнайдики, уни куриб бах,ор
келинчаги х,ам х,асратдан ёниб кетади. Лекин х,ар томонлама
гузал к,излар дунёда камдан-кам яратилади. Университетда х,УР_
лик,олар куп, аммо маънан гузаллари кам. Маржона эса маънан
гузал, шунча яшаб, ундан бирорта хунук суз эшитмади. Эшит-
майдиям!.. Бунинг севгисига кдранг: севгиси х,ам узига рсшаб
покиза, тоза; бошк,а к,из булганда йигити учун шунчалик жон
куйдирармиди?!

- 143 -

— Булинг, дугона! — деди у шошилиб. — Олим акам ташк,а-
рида кутиб турибдилар!

— У кишини хам дарсдан к,олдирадиган булдик. Хафа булмай-
диларми?

— Олим акамми?.. Узлари Азимжонни кдндай топсам, деб
уртокдари билан ташкдрида маслах,ат к,илиб турган эканлар.
Милицияга хабар к,иламиз, энди кутишдан фойда йук,, дедилар.
Мен Сизни айтгандим, тез чик,синлар, дедилар!

Маржона эшик томон юрди:
— Кетдик!
Ташкдрида х,аво илик,. К,уёшнинг заррин нурлари ёток,хона-
нинг оппок, деворларини олтиндек ёритади. Хдмма дарсга шо-
шиляпти. Маржона буйнини эгиб олди. Утган-кетган унга илкис
назар ташлар, к,излар бир-бирини туртиб уни курсатишар, ни-
гохдарда, кузларда унга нисбатан рах,мдиллик, х,амдардлик ёлк,ин-
лари акс этарди.
Дарвоза олдида Сафтоевга тук,наш келишди. Ичкари кираёт-
ган талабалар панасида курмаганга олиб у'гиб кетишмок,чи эди,
кузи уткир Сафтоев тухтади-да:
— Она дизим, дарсда куринмаяпсиз?! — деди Маржонага
к,араб.
Маржона унга салом берди-ю, лекин саволини жавобсиз к,ол-
дирди. Сафтоев к,ора сумкасини дултигига к,исиб, чунтагидан
румолчасини олиб, пешонасидаги реза-реза терни артди ва:
— Бир минутга! — дея Маржонани ёнига имлади.
Хуршида билан Олим полвон дарвозадан ташк,арига чик,иб,
уни кутиб туришди.
Сафтоев Маржонага як,ин келгач:
— Нималар к,илиб юрибсиз, она к,изим?!.. Шу юришлар сизга
тутри келадими?! — дея узини унга як,ин тутиб, насих,ат к,илган
булди.
— Бахтимни излаяпман, домла! Бунинг айби булмаса к е­
рак?! — деди Маржона жиддий ва самимий ох,ангда.
Сафтоевнинг юк,ори лаби пирпиради. «Бало бу к,из! Бало!..
Тагдор гапиради, жуда тагдор!»
— Бу яхши! Бу яхши! — паст тушишга мажбур булди у. —
Аммо, она к,изим, бу томонда накд бахт турганда, тайёр ошга
шукр к,илмай, к,отган нонга зор булишдан нима фойда?! Узингиз
ак,лли, тушунадиган к,изсиз!

- 144 -

Бу ran Маржонага жуда к,ул келди.
— Пешона тери билан х,алол топилган к,отган нон бировлар-
нинг миннатли ошидан яхши, домла!
Сафтоев х;их,илади:
— Хдх,, к,изим-а! Майли, билганингни к,ил, аммо мен сенинг
фойдангни кузлаб гапиряпман!
— Домла, фойдамни уйлаб маслахдт бераётган булсангиз, рах,-
мат сизга...
Сафтоев унинг гапини илиб кетди:
— Она к,изим, мандек устозингнинг бундан бошкд яна нима
ташвиши булиши мумкин?!
Маржона бошини куйи эгди:
— Хдммасини вак,т курсатади, домла!
Сафтоев яна унинг илмокди гапига, нимага шама к,илаётга-
нига тушунмади ва:
— Дарсга киринглар! Х,озир мух,ими шу! — дея йулида да-
вом этди.
Шошиб ичкари кираётган талабалар уларга кдрай-кдрай утиб
кетишар, Азимжонга нимадир булганини х,ис этишиб, Маржо­
нага гамгин кдраб куйишарди.
Олим полвон утиб-кдйтаётган машиналарга кул кутараркан:
— Сафтоевнинг капалагини учирдингиз! — деди жиддий
охднгда.
Хуршида:
— Баттар булсин! — деди кулларини силкиб.
Енгил яшил машина рийкдллаб уларнинг олдида тухтади. Олим
полвон кабина эшигини очиб, уларни чак,ирди:
— Утиринглар!.. Кетдик!
Шахдр ички ишлар идораси олдида одам тирбанд. К,удрат
ички телефонлар ёнида анча кутиб к,олди.
Маржона турган жойида токдтсизланар, тезрок, навбат кела
кдлсайди, деб илтижо к,иларди. Умрида бунак,а беток,ат булма-
ган, умрида бунакд эзилган эмас. Ё, к,из бола бировни к,аттик,
севиб к,олса шунак,а буларканми?!
Ок, сок,олли к,ария ким биландир анча гаплашди, аччик,-аччик,
гапирди, узокдан келганини, хдк,икдт излаб юрганини гапирди.
— Гапни к,искд к,илсалар буларди! — деди Кудрат безовта-
ланиб.
Маржона ичида «уф» тортди. Бунча чузмасангиз бобо, бу то-

монда одамнинг такдири х,ал буляпти ахир.

10 — Бойваччанинг к,изи. - 145 -

К,ария бошидаги салласини кутариб куйди:
— Х,ай болам, мани кдбул к,илсанг буларди. Атиги бир обиз
гапим бор эди. Эртага келинг дейсанми? К,ачон келай, болам!
Тушдан сунг! Хуп!
Маржона кдриянинг ортидан ачиниб кдраб к,олди. Шахдрда
як,ини булса, бир нави. Булмаса-чи?.. Булмаса, кдерга боради
бечора?! Мех,монхоналар фалон пул. Куринишларидан бечора-
гинага рсшайдилар.
Кудрат дастакни олиб, ким биландир чак,чакдашиб гаплашди,
х,ол-ах,вол суради, сунг бир танишим, к,из бола, сиз билан хдл
к,иладиган иши бор, жуда зарур, деб тушунтирган булди. Сунг
дастакни илди-да, Маржонанинг паспортини олиб, мармар туй-
нукча ёнига бориб, милиция кийимидаги озгин к,изга узатди.
Бир оздан кейин бир парча k,o f o 3 — хдворанг рухсатномани
к^ариб келди.
— Маржона, эшикдан кириб, чап томонда лифт бор, учинчи
кдватга чикдсиз, унг томонга юрсангиз, «К,абулхона» деган ёзувга
кузингиз тушади. Пулат Ражабов Сизни кутиб турибдилар. Турри
кираверинг!
— Рах,мат! — деди Маржона ва паспорт билан рухсатномани
кулига олиб, катта ойнаванд эшик томонга чопк,иллаб кетди.
Хуршида унинг ортидан:
— Биз шу як,ин атрофда айланиб турамиз! —дея товуш к,илди.
Пулат Ражабов эллик беш ёшлардаги кумушранг сочли, се-
миз юз киши. Катта-катта кузлари к,изариб, к,оводлари шиш-
ган. Боши лукдллаб турибди. К,он босими кутарилганга ухшай-
ди. Уч йил ... уч йил олдин угли Музаффар чегарани бузган
душманлар билан булган жангда х,алок булган эди. Яхши ният
билан икки хонали уй х,ам олиб к,уйганди. У х,ам к,олди. Уч
йилдан бери на х,аловати бор, на х,узури. Х,ар йили ёзда
курортга бораман дейди, к,аёкда, оёк, остидан бир иш чик,иб,
яна шу кабинетга к,амалади. Котибага кук чой дамланг деган
эди. Бир оз дам олмок,чи эди. Бунга х,ам куз тегди. К,удрат —
яхши бола, к,изининг туйида ун кун хизмат кдлди, укасидай
булиб кетган, озиб-ёзиб бир келибди, йук, деб булмайди. Битта
К .И ЗН И Н Г... озгина иши бор, дейди. Ук,ишга киритишми... бирор
иши бордир-да! Ё бирор зумрашадан талафот курган булса бор-
дир! Икки дак,ик,а гаплашиб, к,улидан келса, ёрдам беради. Кел-
маса, бир OFH3 ширин суз-да!

- 146 -

Котиба кирди. Лаби осилиб турарди.
— Бир хонимча келди! Кирмок,чи эмишлар!
Пулат Ражабов истар-истамас «кирсин» дегандек имо к,илди.
Котиба туфлисини тукдллатиб чик,иб кетди. Тук,-тук,... так,-тук,!..
Пулат Ражабов бошини ушлади. Бунча тук,иллатмаса! Бошга ёмон
ботяцти. У жойига утирган эди, икки телефон бараварига «дод
солди». Уф! К,унрирокдар х,ам одамнинг асабига тегади. Йук,, бу-
нак,ада ишлаб булмайди, тезда касалхонага ётиб олиб, беш-ун кун
узига дам бериши керак, булмаса, жинни булиб к,олади-ёв!
Маржонанинг куетирокдек овози уни узига келтирди. Осто-
нада нак, фариштанинг узи турарди. Оппок, кийимда. Тим к,ора
кузлари чаракдаб нур сочади. Тушими, унгими?!
— Ваалайкум... Келинг!
Маржона кузини ерга тикди.
Пулат Ражабов урнидан туриб, столнинг бу томонига утди.
К,удратнинг диди чакки эмас. К,изнинг юзида кдндайдир шаф-
фоф нур балкдр, кузларида х,аё бор эди. Жуда барно к,из экан.
К,из бола дегани х,ам шунчалик гузал буладими?! Оёкдари х,ам
жойида экан. Белининг нозиклигини!
У к,из билан к,арама-к,арши утирди. Бошининг лук,иллашини
х,ам, телефонларнинг чирк,ираб додлашини х,ам унутди. Шундай
гузалнинг нима ташвиши булиши мумкин, ё битта-яримта бе-
мазаси алдаб кетганмикан?!
— Хуш, хизмат?
Маржонанинг к,ора киприклари ялт этиб юк,ори кутарилди,
гуёки яшин чак,наб, найзалар отилди.
— Хуш, синглим?! — Пулат Ражабов унга синчков бокди.
— Ман бир илтимос билан келгандим!
Пулат Ражабовнинг боши лук,иллади. Бех,удага келармиди?
Бунак,алар кимга учрашни, кимдан ёрдам олишни яхши били-
шади. К,удратни х,ам, х,ойнах,ой, кеча ё бугун топган булса ке­
рак! Кимдир айтган унга, Пулат Ражабов деган таниши бор, уша
йигитни кундирсанг, ишинг юришади, деган... К,удратга ухша-
ганлар х,ам содда булишади.
— Университетда ук,ийман! Журфакда! Исмим Маржона!
К,изнинг майин овози Пулат Ражабовнинг к,албини силади.

Овози х,ам ёк,имли экан!
— Талабаман, денг! К,ачон битирасиз?
— Бу йил!

- 147 -

Пулат Ражабов унинг оппок,, силлик, юзига тикилди. Демак, бу
йил битиради. Узимизнинг газетга ишга келса, котиба кдлиб олади.

— Хуш, синглим!
Маржона к,аддини тик кутарди. Энди у узини анча унглаб
олган, куз унгида узига бино к,уйган амалдор эмас, отаси тенги
киши майин жилмайиб турарди. Яхши одамга ухшайди. Кудрат
бехудага мак,тамаган экан. Милициянинг ичида х,ам яхшилар
куп!
— Отамга ухшаган яхши кишига ухшайсиз! Лекин... келишга
келдим-у... — у бошини куйи эгди. Нима деб уйлайди кап-катта
одам. Эрингми? деб сураса, нима деб жавоб келади. К,айси юз
билан йигитим деб айтади. Э худо, шармандаликку бу!
— Биз халк, учун, сизларнинг тинчлигингиз учун масъулмиз.
Айтинг кдзим, нима ташвиш тушди бошингизга? — Пулат Ра­
жабов куз унгида, боз устига кабинетида шундай гузал к,изнинг
мулзам тортиб утирганидан хижолат тортди.
— Айтинг к,изим, нима ёрдам керак?
— Биласизми... биз Азимжон билан... х,алиги... у икки кундан
буён йук,!
— Ётига билан, шошмасдан тушунтиринг! Нега икки кундан
бери йук,! К,аёк,к,а кетади? Балки уйига кетгандир! Уришиб к,ол-
дингларми?
— Йук,, уришган эмасмиз! — К,изнинг тиник, кузларига FaM-
гинлик соя солди.
«Шундай к,из FaM чекиб турса... куз олдингда... шу инсофдан-
ми?!» Пулат Ражабов к,аддини кутарди:
— Бир бошдан гапиринг!
Маржона булиб утган вок,еаларни бирма-бир гапириб берди.
Пулат Ражабов к,орозга бир нималарни тез ёзди ва:
— Муйловли йигит дедингизми? Кузи, лаби, юзи к,анак,а
эди? — деб суради.
Маржона айтиб турди.
Пулат Ражабов к,ороздан бошини кутариб, Иффатбекнинг юз
тузилишини суради. Сунг жойига угиб, стол остидаги тугмачани
босди-да:
— Тезкор гурух, бошлирини чак,иринг! — деди шошилиб.
Маржона иш шу даражада тезлашади, деб уйламаган эди.
Пулат Ражабов унга тикилди:
— Сафтоевни яхши танийман. Жиянидан гумонингиз борми?

- 148 -

— Бор! — жавоб дилди Маржона кдтъийлик билан.
Пулат Ражабов бундан икки йил олдин жияни билан булган
вок,еани эслади. Ушанда жияни уларникига мех,мон булиб кел-
ганди. Гапдан-гап чик,иб, Сафтоев х,ак,ида суз борганда, у: «Са-
волларга булбулдай сайраб, тутри жавоб берсангиз х,ам, шу домла
одамни к,ийнашдан бопщани билмайди!» деб нолиган эди. Ушанда
Пулат Ражабов кулиб: «Домла к,ийнайди-да!» дея яна ran ковла-
ган эди, жияни аччик, билан: «Жамиятни лойк,алатиб юрганлар
ана шу нокаслар булади. Нега уларнинг мушугини пишт дейиш-
майди!» дея уни уялтирган эди. У х,озир гушакни жахд билан
кутариб, кдергадир сим к,окди. «Мирзоев, сизмисиз?.. Уша гап,
бир шурулланиб куринг! Х,аддидан ошяпти у? Кдчонгача буна-
к,аларга токдт к,илиш керак! Хдммамиз биламиз-ку уни! Сизу
биздан чучимаган одам оддий одамларни писанд к,илармиди?..
Тозалаб туриш бизнинг вазифамиз... Х,а, яшанг! Илиниб туриб-
дими?.. Бизга х,ам бир информация тушди. Чуви чик,иб турибди
узи?!. Бупти, бугундан кеч к,олдирманг!
Маржона «бехуда келмаган эканман» деб суюнди.
Пулат Ражабов яна тугмачани босган эди, котиба югуриб кирди:
— Эшитаман, Пулат Ражабович?
— Иккита к,ах,ва олиб киринг!
— Хуп булади!
Пулат Ражабов яна к,изнинг к,аршисига утирди:
— Мен сизга к,ойилман, к,изим! Рости билан. Гарчи, уз бах-
тингиз учун курашаётган экансиз, бу ишингиз тах,синга сазо-
вор! Сиз шу ишингиз билан уз халк,ингизга дам хизмат к,илаёт-
ганингизни биласизми? Бу ишингиз билан бизларга хдм ёрдам
беряпсиз! Бахтли булинг, она к,изим! Азимжонни албатта топа-
миз! Унинг жонига к,асд к,илишмаган. К,урк,итиб к,уйишмок,чи
булишган, холос. Кдердадир ётибди у. Топиб келамиз. Курасиз!
Эшик очилиб, остонада майор кийимидаги узун буйли киши
тик к,отди.

XV

У кузини очди ва бошида к,ора итнинг думини ликиллатиб
турганини куриб, дайрон к,олди. Туш кураётган экан-да. Тушида
Маржона уни кувиб юрганмиш. Тусатдан йик,илиб, к,ул-оёги иш-
ламай к,олганмиш. Урнидан турай дер эмиш-у, лекин к,уввати
етмасмиш. Сунг Маржона юзини ялади... Шу пайт кузини очди.

- 149 -


Click to View FlipBook Version