The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by termiztakmkutubxona, 2020-10-19 05:28:07

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

Куз олдини хира туман к,оплаб олган, хаёли хдм узида эмасди.
Дастлаб нега бу ерда ётибман, деб уйлади. Тиник, осмонга, боши
узра осилиб турган толнинг яшил баргларига, унг томондаги
девор гулга хдйрон бокдр экан, кечки пайт, уч-турт йигитнинг
уни тепишгани, кул-оёкдарининг зириллаб огригани, сунгра бо­
шига тепки тушганини эслади... к,олганини билмайди.

Ит деворгулдан утиб, кимгадир хурди.
— Ит бор экан, ит бор экан! Эх,тиёт булинглар, кутирган
булиши мумкин! — деган овоз эшитилди. Ёш йигит булса керак.
Овози майинрок, эди. Танишларми, дея илхдк, булди, аммо овоз
бегона эди. Бундан сунг к,изларнинг: «Ит, ит, к,очинглар!» деган
вах,имали овозлари кулогига чалиниб, бошини кугарган эди, унг
кули ва чап оёри, бошининг чап томони кдк,шаб огриб, юраги
бирдан к,исилди.
Нимадир шитирлади. Ит кргозга уралган икки дона кабоб
олиб келди. Кабоб х,иди Азимжоннинг д и м о р и н и к,итикдаб, Мар­
жонани, уша ит вок,еасини эсга солди. К,орни очик,иб, аъзойи
баданида х,олсизлик сезди. Ит кабобни унинг олдига куйди.
— Кимнинг ризк,ини яримта к,илиб келдинг?! — деди Азим­
жон на кулишини, на йиглашини билмай. К,ул-оёги сим-сим
орриётган, жони к,ак,шаётган булсада, итнинг мех,рибонлиги уни
севинтириб, кулгисини к,узгатаётган эди. «Ит вафо...» деган гап
бор. Ит х,ак,икдтан х,ам вафо экан. Одам... одамлар эса уни уриб,
к,ул-оёрини мажрух, к,илиб, ташлаб кетишди. Ит булса...
Ит унга кдраб бир-икки х,урди-да, сунг бошини ок, юнгли
булик, оёкдарига к,уйиб, ётиб олди.
Азимжон чап кули билан кабобни олиб, орзига солди. Худо
шу ит оркдли ризк,ини бердими, ундан юз угириши девоналик-
дан бошк,а нарса эмас.
— Рах,мат сенга, эй ... сени нима деб атаса булади. Кел, мен
сени Вафодор деб атай к,олай! Вафодор, рах,мат сенга!
Ит бошини кутариб кул томонга кдради. Пастда мавжланиб
ок,аётган кенг кул кафтдек кузга ташланарди.
Кабобни еб булгач, Азимжоннинг куз олди тиникдашиб, бир
муддат уйланиб к,олди. Кеча у нариги к,иррокда эди. Бу томонга,
бу к,иррок,к,а к,андай утиб к,олди? К,изик,!
— Бу сенинг ишинг эмасми, Вафодор? — суради у.
Ит секин вовуллади.
— Демак, сен олиб келгансан! — унинг яна к,ул-оёкдари

- 150 -

кдк,шаб орриди. — Энди бу ердан мени ким олиб кетади? Мар­
жона кдерда?

Бу сафар ит унга мултираб бокди. Кузлари маъюсланиб, к,ип-
дизил тиллари осилиб чикди.

XVI

Осмонни naFa-naFa булут босди. Таксидан тушган Маржона
шивир-шивир гаплашиб келаётган Олимжон билан Хуршидага
кдраркан, негадир юраги Fam тортди. Куёш дам булутлар ора-
сига кириб, куннинг юзи хира тортди. Университет олдида кдтор
турган ички ишлар бошкдрмасининг машиналарини, куп сонли
милиция ходимларини куриб, оёкдари кдлтираб, «Надотки, на­
дотки? Йуг'-э!» дея вадимага тушди: куз олдида Азимжон, унинг
ерда ётган гавдаси жонланди-ю, беихтиёр «эвод!» деб юборди.
Унга бир гап булган. Булмаса, бу ерни милиция босмас эди. Бир
гап булган... Бир гап... булган!..

Хуршида уни ушлади:
— Нима булди сизга?
Маржона уялиб, хуш ини й и р д и ва у зин и тутиб, «Вадимам кур­
с и в !» деди.
Хдли даре тугашига яна бир ярим соат бор эди. Улар ичкари
киришди. Йулаклар дам милициялар билан тула эди. Кунгирок,
чалиниб, бир зумда тинч йулак безовта талабалар билан гав-
жумлашди. Хдмма бирдан пайдо булган ички ишлар ходимлари-
га савол назари билан бокдр, к,излар, йигитлар тараф-тараф
булишиб, шивир-шивир к,илишарди. Маржона аудиторияга кир-
ганда гурухдошлари зув ураб олишди:

Нима булди?
— Кдерда эдинглар?
— Азимжон кдерда?
Хуршида уни уртадан олиб чикди:
— Тинч куйинглар уни! Афтига кдранглар, узи 3ypFa туриб-
ди-ю... радмларинг келсин ахир!
Сафтоев шитоб билан ичкари кирди ва Маржонани куриб,
урупщок, хуроздек шишиб, дурпайди:
— Нима к,илиб к,уйдинг? Нима к,илиб к,уйдинг! Эрталаб нима
деган эдим!
Талабалар Маржонанинг атрофини ураб олишди:

- 151 -

— Домла, унга рах,м к,илсангиз-чи?
Сафтоев баттар шишди, лунжлари дуппайиб, кузлари коса-
сидан чикди:
— Шунгами? Бутун университетни алров-далгов к,илган
шумтакага-я! — У Маржонага кдраб, кулини бигиз к,илди. —
Офат? Офат деганларига ишонмасдим. Офатдан хдм баттар
экансан! Ху-ш !.. Сени деб Иффатбек билан жиянимни олиб
кетишди. Бизларни сурок, к,илишди. Шунча йил даре бериб,
сендек Офатни курган эмасдим. Ху-ш! Нега милицияга бор-
динг? Нега?..
Маржона аввалига титради, отаси тенги одамга гап кдйта-
ришга юраги бетламай, талабалар ортига яширинди. Аммо Саф-
тоевнинг кейинги гаплари унинг тилини к,ичитди.
— Домла, Сизни сурок, к,илишган булса, х,еч ким кдмайман,
демаган булса керак. Бир бегунох, йигит йук,олиб кетаверсин
экан-да!
— Тилинг усиб к,олибди. Яна мен сени келин к,иламан, деб
утирибман-а!
Хуршида шаддодлик к,илди:
— Кузи учиб тургани йук,, уша героинчи жиянингизга!
Талабалар кулиб юборишди. Кимдир: «Домлага унакд гапир-
манглар» дея уларни тартибга чак,ирди.
Сафтоев кулини кутарди:
— Тартибни сакданглар! Х,еч ким х,еч кдёкда кетмасин! Ту-
шунарлими?
— Тушунарли!
Дарсдан сунг Маржона ёток,хонага кирди-ю, узини каравот-
га ташлаб, х,унграб йиглади. Азимжонга бир нарса булган, уч
кундирки, дараги йук,. Кдёкда к,олган булиши мумкин? Бирор
жойга кетган булса, етиб келарди. Энди тамом. Хдммаси тамом.
Шарманда булгани к,олди. Ота-онаси эшитса, нима булади? Сени
шунинг учун ук,ишга юборган эдикми, дея хафа булсалар, кдй
юз билан уларга тик бокдди?! Э худо, ёш жонимга намунча
азоблар бермасанг! Айбим не, айбим?!
Хуршида уни овутишга х,аракат к,илди.
— К,уйинг, дугона, йигламанг! — деди уни баррига босиб.
Маржона баттар изиллади:
— Мани деб... мани деб бир йигит жувонмарг булди! Кдндай
бадбахтман, Хуршида! Шарманда булдим, шарманда!

- 152 -

— Унакд деманг, дугона, унакд деманг! Яхши ният к,илинг,
Азимжон, албатта, келади. Мана, курасиз!

Эртаси соат тукдизларда уни ок, костюм кийиб, к,изил галс­
тук так,кдн киши йук,лаб келди ва Олим полвон, Хуршида
билан уни Миллий бок,кд, кул ёнига олиб борди. У ерда унг
томонда учта милиция машинаси турар, олдинда Пулат Ра­
жабов тупрокранг куйлакли, к,ора кузойнак такдан киши би­
лан гаплашмокда эди. Кулда эса турт-беш кдйик, сузиб юрар,
икки раввос сув остига шунгишга тайёргарлик кураётган
эди.

Усти ёпик, ок, машинадан Сатти Тура, муйловли йигит ва Иф-
фатбекни, к,орача Иффатбекни олиб тушишди. Уларнинг кулла-
ри оркдда, сок,ол муйловлари усган, ранглари саргайиб, нигох,-
лари ташвишли эди.

Маржона уларга нафрат билан к,аради. Сатги Тура билан муйлов­
ли йигитнинг як,инига бориб, совук, башараларига бокди ва:

— Узбек йигити деган номни кутариб юриш х,айф сизлар­
га! — деди аламли овозда.

Сатти Туранинг чувак юзи муздек тараша к,отди, муйловли
эса четга чирт этиб тупурди.

Хуршида куриб куйсин, дегандек, Олим полвонни култикдаб
оларкан: «Башараларинг к,урсин, бети совукдар!» деди зардали
ох,ангда.

Пулат Ражабов Маржонани куриб, унинг ёнига келди:
— К,улимдан келган х,амма ишни к,илдим, к,изим! Жиноятчи-
лар к,улга олинди! — У муйловли йигитга кдради. — Эй, сутак,
к,аёк,к,а ташлаган эдинглар?
Муйловли йигит куприк томонни курсатди.
Пулат Ражабов ёнидаги лейтенантга кдради:
— Кулнинг пастки томонини, симтур билан тусилган жойини
хдм кдранглар! Хупми?
— Хуп!
Маржона бу гапларни титраб эшитди, лаблари осилиб, ранги
бузрайди.
— Айтмовдимми, дугона! — деди-ю, йирлаб юборди.
Хуршида Маржонанинг муздек кулларини ушлади:
— Узингизни тутинг, дугона, дуст бор, душман бор!
Раввослар эллик метрлар наридан чик,ишиб, сув юзида к,ал-
к,иб турган х,аворанг кдйикда осилишди. К,айикда утирган киши

- 153 -

бошини кутариб, нималарнидир суради. Унг томонда турган FaBBOc
кулини кутариб, «йук,, йук,» дегандек имо к,илди.

Уларни кузатиб турган Маржона унсиз титраб, бошини Хур­
шиданинг елкасига куйди. Унинг ич-ичидан эзилаётганини куриб,
Хуршиданинг х,ам юраги титради. Э худо, ипщилиб... ишк,илиб,
Азимжон бу дунёдан утган булмасин! Офат уни к,аттик, севиб
к,олганга ухшайди. Узини бир нарса к,илиб куяди бу!

Бир туп йигит-к,излар шовк,ин-сурон билан уларнинг ёнига
келишди. Хуршида курсдошларини куриб, бир нима бурзига ти-
к,илди. Маржона яна йиглаб юбормасмикан, деган ташвишда унга
тикилди. Аммо дугонасининг кузлари, душманини курган йигит­
нинг кузидек, к,ах,рли бок,мокда эди. «Йук,, бу кузларга кдйнок,
ёш бегона», уйлади у.

Ит куприкнинг тепасига чик,иб, безовта хура бошлади.
Бошига ок, к,алпок, кийган озгин чол ажин кулларини пешо-
насига куйиб:
— Бу ана у ит-ку! Уч кундан бери куринмаётган эди! — деди
бир-икки кддам олдинга босиб.
— Кднакд ит, дедингиз? — суради Пулат Ражабов куприк
томонга кдраб.
— Сз^вга чукаётганларни к,утк,азиб юради. Узи дайди ит!
— Шунак,а д ен г?! — Пулат Ражабов унга имо к,илди. — К,ани,
юринг-чи!

***

Итнинг вовуллаши Азимжонни безовта к,илди. Нимага безовта
вовуллаяпти? Кимга х,уряпти? Одамлар ундан чучиб, бу томонга
кела олмаяптиларми? Бу ерда к,олиш х,ам ярамайди. Маржона!..
Маржона нима кдлдийкан? Кул томондан кимдир бак,ирди. Кул
томонга кдраркан, гаввосни куриб, у нима к,иляпти, деган гап
хаёлидан утди. Балки уни кддираётгандир. Тишини-тишига к,уйиб,
гавдасини кутарди. Унг оёк, ва унг к,улида кучли огрик, турди.
Суяклари лук,иллаб, томирларини к,ак,шатди. Нима билан уриш-
ди? Кулларида темир йук, эди. Демак, туфлилари билан тепишган.
Ярамаслар, на шафкдт бор уларда, на рах,м. Деворгул ортидан
йигит билан к,изнинг х,иринглаши эшитилди. Одатда куз пайтла-
рида бу овлок, жойларда одам деярли булмайди. Фак,ат пана-
паналарни излаб, боши огиб, ошик,-мошикдар келиб крлмаса, бош-
к,а х,еч ким к,орасини курсатмайди.

- 154 -

— Нариги к,иррокда милициялар нима к,иляпти?
— Кимдир чуккан шекилли. Курмаяпсанми, раввослар сувда
сузиб юришибди.
— Шу пайтда чумилишга бало борми?
— М аст-аласт бор. Жонидан туйган бор. Биттаси узини таш-
лагандир-да!
Азимжон узи х,ак,ида гап бораётганига энди амин булди ва:
— Х,ой яхшилар?... Ёрдам беринглар! — дея овоз берди.
Нимадир шитирлаб, шивир-шивирлар кулокда чалинди. Сунг
к,изнинг:
— Юринг, кетайлик! Куйинг! — деган ташвишли товуши ба-
ралла эшитилди.
Азимжон сал бушлик кдлса, яна бу ерда к,олиб кетишини уйлаб:
— К,урк,манглар! Ана улар мени к,идиришяпти шекилли! Сиз­
ларга рах,мат айтишади! — деди овозини баландлатиб.
Шу зах,оти девор гуллар шарт-шурт очилиб, жингалак соч
йигит билан ясси юз, чап кузи остида кичкина холи бор к,из
куринди.
Азимжон йигитга:
— Ёрдам беринг, барака топкур! Бу ерда ётиб, намик,иб кет-
дим! — деди.
— Х,озир! Х,озир, ака! — йигит югуриб келди.
Ортидан итнинг хуригани эшитилиб, к,из:
— Вой, кучук! — дея йигитнинг пинжига тикдлди.
— К,урк,манг синглим, у акдли ит, тишламайди! — дея уни
тинчлантиришга уринди Азимжон.
Йигит Азимжоннинг юролмаслигини билиб, уни даст кутариб
олди:
— Енгил экансиз, ака!.. Оррияптими?
Азимжон кул-оёкдарининг зирк,ираб орришига к,арамай, ти-
шини-тишига босиб, х,олатини билдирмасликка тиришди.
— Йук,, унчалик эмас! — деди х,ансираб, сунг к,ушимча
к,илди. — Енгил булиб крлибман шекилли!
Йигит уни даст кутарганча куприк томон юрди. Ит улардан
ун метрлар нарида думини ликиллатиб турар, Пулат Ражабов
билан чол, унинг ортидан Маржона, Хуршида ва Олим полвон
чопиб келишарди. Азимжоннинг юраги х,априк,иб кетди.
Маржонанинг икки юзи, эрталаб очилган к,изил гулдай яш-
нади. Чопиб келар экан, буйнидаги мовий румолчаси деворгулга

- 155 -

илиниб к,олди. Ит у билан бирга чопиб келарди. Так,к,а жойида
тухтаб, ортига к,айтди-да, румолчани тишлаб олиб, к,изнинг к е-
тидан югура кетди.

Туя кушдек лукиллаб келаётган йигит Маржона билан ю з-
лашгач, вазиятни тушуниб:

— Шу ер буладими?! — деди ва Азимжонни тахта уриндикда
ЗЬ'к.азиб куйди.

Азимжоннинг кийимлари лой, куз ости, юзи, кул-оёкдари
кукарган, сочлари патила, ранги синик,иб, бир кечада кдриган
кишидек, букчайиб к,олган эди. Маржона йиглаб юборди. Уни
багрига босаркан, совук, сувдан чикдандек, дир-дир титрар эди.

— Ким сизни бу ах,волга солди? Ушаларми? Ушаларми?! —
деди к,алтираб.

Азимжон чап кули билан унинг сочларини силади:
— Йирламанг, мен тирикман! Тирикман! — Хуршидага кузи
тушиб, узининг х,ам юраги эзилди. К,из Олим полвон акасининг
кукрагига бошини к,уйиб, пик,-пик, йиглаб юборди.
Пулат Ражабов:
— Ука, ах,волингиз яхшими? — деб суради.
— Чидаса булади! — деди Азимжон.
Пулат Ражабов ёнидаги лейтенантга угирилди:
— Нариги сох,илда турган духтирларни чак,иринг! Замбил
билан етиб келишсин! Тез!
Бизга нотаниш йигит:
— Узим кутариб бора к,олай! — деди ва Азимжонни даст
кутариб олди.

XVII

Нафис ок, пардалар енгил шитирлаб, кузнинг салк,ин, муат-
тар шабадаси юзга урилиб, одамни энтиктириб юборади. CapF-
ишдан келган доктор Пардаев кулидаги олтинранг ручкасини
ёзиб тулдирилган к,ороз устига ташлаб, стол чирокди учирди-да,
узок, керишди, х,аводан туйиб нафас олди, «куз х,авоси зур-да»
дея рудранди ва беихтиёр тапщари к,аради, к,аради-ю, донг к,отди.
Кечаги фаришта к,из Маржона к,арарай дарахти остидаги тахта
уриндикда мудраб утирарди. Кеча у Азимжон деган бемор ёнида
к,олишни сураган эди, йигитнинг ах;воли ofhp булгани учун уни
жонлантириш палатасига олишди, шахсан Пулат Ражабовнинг
узи K,yHFHpoK, к,илиб, унга тузукрок, к,арашни илтимос к,илди.

- 156 -

Таниши булса керак... Бу к,из куп ёлворди. Бирор жойдан, кори-
дордан булса х,ам жой беришини суради. Ж ой берса буларкан.
У кишига шикоят к,илса... йур-э, як,ини булганда кунрирок, к,ил-
дирарди. К/унрирок, к,илдирмади-ку! Боз устига, яхши курган йи-
гити экан холос. Лекин офат экан. К,ойил! Урил бола х,ам бунча­
лик булмайди. Утган йили Крдирчол дегани орир ах,волда келди.
Уни жонлаштириш хонасига олишди. Ярим кечага бориб, ах,воли
тамом орирлашди. Икки угилдан бирови х,ам к,олмабди. Чол улар­
нинг номларини айтиб куп йукдади. Аксига олиб, уйларида т е ­
лефон х,ам йук, экан. Сах,арга бориб чолнинг жони узилди. Урил-
лар эса тушга як,ин етиб келишди. Ана, ок,ибат!.. У яна к,изга
к,аради. Гуёки оппок, фаришта совукдан жунжикканча елкала-
рини куллари билан тутиб, мудрамокда эди. Доктор Пардаев-
нинг х,ам буйи етган икки к,изи бор. Маржона унинг кузига
к,изларидан биридек куриниб, рах,ми келди. Шу х,ам бирор она-
отанинг суюкли фарзанди булса керак. Кеча бекорга жой бер-
мабди. Хонасида к,олдирса, уни биров еб куярмиди?!

— Х,ов, синглим! — дея товуш берди у дераза рахига осилиб.
Маржона бошини кутарган эди, — бу ёкда келинг! Келинг! —
чак,ирди уни.

К,из югуриб келди, юзи буррик,иб, кузлари косасидан чик,иб
турарди:

— Нима гап, духтир ака? Тинчликми?
Доктор Пардаев уни х;овлик,тирганини билиб:
— Узим чак,ирдим! — деди. — К,арасам, жунжикиб турибсиз.
Кеча шу ерда к,олдингизми?
Маржона х,авоси чик,к,ан допдек бушашди:
— Хайрият!.. Х,а, кеча шу ерда к,олган эдим. Жойингиз одам-
дан азиз экан!
— Офат к,изга ухшайсан! — сансиради доктор Пардаев уни.
— Мани х,ам тушун-да!
— Майли, духтир хафа эмасман! Фак,ат уни куришга рухсат
этсангиз!
— У йигитинг экан-а?
Маржона бошини к,уйи эгди.
Доктор Пардаев:
— Лекин сенга к,ойилман! — деди уни мак,таган булиб. — Унга
шунчалик мехринг бор экан, худо албатта ризкднгни улур к.илади.
Аммо севги х,авас эмас, жон синглим, буни х,ам ёдингдан чик,арма!

- 157 -

Маржона доктор Пардаевнинг олдин сизлаб, сунгра санси-
рашга утганидан норози булиб, «у мени оддий к,из» деб уйлаяп-
ти, деган хаёлга борди ва узининг оддий талаба эмаслигини
курсатиб куйиш учун тилига эрк берди:

— Духтир ака, Сиз купни курган, кулнинг оифини енгил кдлган
одамсиз. Бизга х,ам ёрдам кдляпсиз. Элингизнинг бир йигит-кдзи
бахтли булса, бу х,ам сизга фойда эмасми?!. Севги масаласига кел-
сак, такдир шу йигитни менга рупара кдлган экан, нечун бугун мен
унинг ёнида булмаслигим керак?! Шундай одилона йул тутмасам,
ким мени х,акдкдй Узбек кдзи дейди?! Балки менинг гапларим ос-
мон кддар баланддир, аммо миллати деб жон берганлар озми?! Ж ан­
на де Аркдан ёки Клеопатрадан менинг кдерим кам? Лайли, Ши-
ринлар бехудага мухдббат, севги деб жон куйдирмаган булсалар
керак?!

Доктор Пардаевнинг шоирлиги хдм бор эди. Баъзан шеърлар
хдм машк, кдлиб турар, базм ва утиришларда Алишер Навоий-
дан чунонам укдр эдики, утирганларнинг юраги сел булиб, «яна
булсин» деб кдрсак чалишарди. Шифокорларнинг купчилиги
адабиёт мухлиси, гузаллик шайдоси булади. У куз олдида милла-
тининг нафакдт гузал к,изи, балки анча диди баланд ростам ожи-
заси турганини х,ис этди, лекин ён бергиси келмай:

— Биз эски замонда суяги к,отган одамлармиз, — деди «булга-
нимиз шу» дегандек, аммо мардона ох,ангда: — Кечаги бепарво-
лигим учун авф этгайсиз! — дея узр суради ва: — Юринг, х,ози-
рок, бориб, мард йигитимизни курамиз! Унинг ахдоли анча
яхши! — дея уни палата томон бошлади.

Унинг самимий гапириши кдзга ёкдд.
— У киши юриб кетадиларми, духтир ака? — деб суради хддди
сигиб.
— Албатта, албатта, юриб кетади! К,улимдан келганини аямай-
ман! Пулат Ражабовнинг шахсан узлари унинг с о р л и р и билан
к,изик,аяптилар. У киши менинг энг яхши дустим. Туррисуз одам.
Шу сох,ада дустлар орттириб, бунак,а оддий ва камтарин инсон-
ни курган эмасман!
Маржона унинг кунглини кутариш учун:
— Сизни яхши одам деб мак,ташди, айтганларича бор экан! —
деди ва гапимни нотугри тушунмасин деган уйда: — Менга ва
Азимжон акага курсатаётган ёрдамингизни сира унутмаймиз.
Насиб этса, туйларда к,айтарамиз! — дея кушимча к,илди.

- 158 -

Доктор Пардаев жидкий ва мулодазали одам эмасми, унинг
нимага шама к,илаётганини дарх,ол англади.

— Мен х,ам Сиз каби к,изларни хурмат к,иламан! — деди
жилмайиб ва «олдинга утинг» дегандек йул бушатди. — Кдни,
юринг!

Улар бир палатадан иккинчисига утишди. Азимжон кенг, ёрур
хонада, уртадаги баланд, оппок, каравотда ширингина ухлаб ётар,
боши, кул-оёкдари борланган эди. Маржона бора солиб унинг
кулларини ушлади. Турли дорилар аралаш уша х;ид... Паркент-
даги уша х,ид диморига урилиб, бугзига йири тик,илди. Сизни
нима к,илиб куйди улар? Сизни нима к,илишди?!

Пардаев нариги томондан утиб, унинг кулини ушлаб, томи-
рини текширди ва:

— Юраги янги мотордай ишлаяпти! Зур! — дея шивирлади
бош бармоБини курсатиб.

Маржона киприкларидаги ёшни артди.
Пардаев унинг х,олатини тушуниб:
— Ухлатадиган дори берганмиз! К,анча куп ухласа, шунча тез
сораяди! — деди яна шивирлаб.
Азимжоннинг киприклари пирпираб, лабларида ним табас-
сум жило к,илди.
Пардаев унинг кулогига шивирлади:
— Сизга «хуш келдингиз?» деяпти!
Ок, к,алпокди киши деразанинг нариги томонидан уни им-
лади. Пардаев «х,озир» дегандек имо к,илди. Маржона уни ч а-
к,иришаётганини куриб, яна пича турса-чи, дея илтижо к,илди.
— Духтир ака?..
— Х,а?
— Мен... мен к,олсам дегандим!
Доктор ёк,имли жилмайди:
— Бемалол, бемалол к,олишингиз мумкин. Керак булса, х,озир
айтаман, битта каравот киргизиб беришади.
Маржона сакраб урнидан турди:
— Рах,мат, духтир ака, рах,мат! Бу яхшиликларингизни албат-
та к,айтарамиз!
— Х,озир бошлиримизга х,ам Сиз х,ак,ингизда гапириб бера-
ман!

- 159 -

***

Сафтоев эснади. Кечаси билан ухлагани йук,. Пайшанбада Мар­
жонанинг уйига совчи юборишлари керак эди. Иш тескари кетди.
Жияни Сатти Тура кдмокда ётибди. Эрталаб Офатижоннинг отаси
телефон кдлди. Гарчи у жонажон уртоги булса-да, бор гапни очик,
айтди, к,изининг кдлиб юрганларини тукиб солди ва «тез етиб ке-
линг!» деб, юрагини вах,имага тулдирди. Келсин, курсин кдзининг
шармандали юришини. Азимжоннинг олдида, касалхонада эмиш.
Шарманда, кдз хдм шундай енгилтак буладими?!

Эшик так,иллаб, хаёли булиниб, афти буришди. Оббо, бир дам
тинч к,уйишмайди-я! Котиба кдёкда к,олди? Вак,тлирок, келса,
улиб к,оладими? К,орасини курсатса, бир тергаб к,уяди. Бунакд-
ларнинг пустагини тез-тез к,ок,иб туриш керак.

— Киринг! — деди у ижиркаииб. Кунглинг Fam булганда,
биров безовта к,илмаса-да!

Ёк,аси кдйрилиб, ранги уник,к,ан жигарранг костюм кийган,
к,орача ьижим юз, эллик беш, олтмиш ёшлардаги киши ичкари
бош сукди:

— Ассалому алайкум, домла! Кирсам майлими?
Сафтоев кутилмаган нусхага кдраб афтини буриштирди:
— Ваалайкум... киринг!
Нотаниш киши югуриб келиб, к,ул узатди:
— Яхшимисиз? Бола-чакд эсон-омонми? Безовта к,илганим
учун узр! Узокдан келдим. Сафтар Сафтоев салом айтдилар. Бизда
директор у киши. Сизни куп мак,тайдилар. Тошканда шундок,
декан дустим бор деб суюнадилар.
Сафтоев к,ад ростлади:
— Сиз Сафтар аканинг к,ишлощданмисиз?
— Хд, уша к,ишлокданман!
— К,алай, у киши эсон-омонмилар?
— Сизни бу йил, албатта келсинлар деб тайинлаб юбордилар.
— Албатта, бу йил бораман. Куришмаганимизга х,ам беш-
олти йил булиб к,олди! — У чак,ирилмаган мех,моннинг ор-
тик,ча чайналишини хохдамай: — Хуш, хизмат? — деди хуш-
ламаган бир алфозда. Бунак,аларга к,уйиб берсангиз, кун буйи
валдирашади. Вак,ти борми сафсата сотишга. Устига-устак,
х,озир дарси бор! — У совукдан к,алтираган одамдек, буж-
майди. Х,аёт бунча совук,!
Келган киши лабларини чапиллатиб, кудранди:

- 150 -

— Х,а, шу домла... х,алиги...
Сафтоев бурнини жийирди. Дангалини айтса-чи! От уйната-
яптими?!
— Тортинманг, очик, айтаверинг!
— Шу, акаси... х,алиги биласиз, утилча бу йил коллежни би-
тиради. Узи газетга ёзишга жуда к,изик,ади. Ман бусам дехдон-
ман. Ун гектар ерим бор. Худога шукр. Замон бизга бок,иб ту-
рибди. Ишлаган пул топяпти. Ерни бок,сангиз, сизни туйдиради,
домла!

Сафтоев сал исигандек булиб, лабларини ялади:
— Бу йил даромад зур булдими?
— Худога шукр, ёмон эмас!
— Уч-турт миллион булса керак? — гап ковлади Сафтоев.
Урлини ук,ишга киритмок,чи экан, к,анча атагани борлигини х,ам
билиб куйиши керак.
Содда мех,мон соддалик к,илди:
— Бу йил ун беш миллион соф фойда билан чикдик!
— О, зурсиз-у! К,ойил, к,ойил! — Сафтоев терлаб кетди. Ана,
одамлар к,андай пул топишяпти. Сен х,ам юрибсан-да: бир-икки
мингнинг гадоси булиб. — Урилчаии ук,ишга киритаман, денг!
— Унинг к,исилиб турган юраги ёзилиб, чарчокдари х,ам уну-
тилди. K ,apM O FH ra шунак,а лак,к,абалик, илинса, кузлари яшнаб,
саратон касали булса х,ам унутиб юборади.
— Х,а, ук,ишга киритмок,чиман домла! Сафтор Сафтоев Сизни
ёрдам берадилар дедилар ва даммасини тушунтирдилар.
Сафтоев урнидан туриб, эшикни очди ва компьютер ёнида
утирган котиба к,изга:
— Келдингизми, Назокат? Тезда битта чой дамлаб беринг! —

деди ва нотаниш медмонга к,араб: — Сиз к,анак,асидан ичасиз? —
деб суради.

— Бизга фарк,и йук,! — деди мех,мон галати тиржайиб.
Сафтоев жойига келиб утирди, мех,мон безовта булди:
— Овора булманг, домла! Х,али кдладиган ишларим куп! — У
чунтагидан бир даста пулни олиб, унинг олдига к,уйди. — Бу хамир
учидан патир, домла! Камини айтасиз, иш битгач, гатоп кдламиз!
Сафтоевнинг кузлари уйнади. Бир даста кук пул. К,анча були-
ши мумкин? Турт-беш минглар бор. Худо бандасини бир то-
мондан F a M ra гирифтор к,илса, иккинчи томондан сийлаб х,ам
туради. К,андингни ур Сафтоев, берганнинг бетига к,арама. Ол,

11 — Бойваччанинг к,изи. - 161 -

х,алолинг булсин! Уша к,изни келин к,илмаганинг яхши булди.
Жиянни эса чикдриб оласан. Биттасини ишлатсанг, олам гулис-
тон. Пул булса, чангалда шурва! У пулни олиб, тортмага таш-
лади ва ручкасини олиб, дафтарчасини очди-да: — Ж ияннинг
исм-фамилиясини, ук,иган мактаби, коллежини айтинг! — деди
OF3H кулорига етиб.

Мех,мон айтиб турди, у шитирлатиб ёзиб ташлади.
— Булди, утлим тук,сон тукдиз фоиз талаба деб х,исоблайве-
ринг! — деди кулларини ишкдлаб. Уйга бориб, шунча пулни
хотинчасига курсатса борми, во-оо-о, эси огиб к,олади. «О, арс-
лоним, бунча яхшисиз!» дея мушукдек суйкалади. Пул хотин-
ларнинг жони. Пулни куришса, узларини осмондан ташлашади.
Х,е-х,е!
Мех,мон афтини буриштирди:
— Тук,сон тук,к,из эмас, юз фоиз денг, домла!
Сафтоев унинг унчалик содда эмаслигини сезиб, «фермер
дегани ичидан пишган булади» дея гиржайди:
— Тук,сон тукдиз фоиз деганимиз, акамулло, гарантия демак-
дир.
Мех,мон х,омуза тортди:
— А шунакдми? Х,е-х,е, яхши! — У костюмининг ички чунта-
гини ковлади.
Сафтоев оч одамдек унга кузларини лук, тикди. Яна чузмок,чи
шекилли! Угли ук,ишга кирар экан, пулни аямайдиган х,отамтой
куринади. Бунак,аларни яхшилаб шилиш керак.
Мех,мон урнидан турди. Сафтоев унинг кулидан ушлади:
— Бир пиёла чой ичмасангиз, кетиш йук,!
Мех,мон сирли жилмайди:
— Чойни бошк,а жойда ичамиз?
Сафтоев х,еч нимани тушунмади.
— Шундайми? — деди кулиб. — Майли, майли!
Мех,мон к,абулхонага чикди. Унинг ортидан уч киши хонага
ёпирилиб кирди:
— Сиз Сафтоевмисиз?
— Шундай, йигитлар! Узи нима гап? Нега берухсат кирдинг-
лар? Бу нима к,илик,?
Йигитлардан олдинда тургани — лаблари хийла чузик,, урта
буйлиси чунтагидан яшил гувох,номани чик,ариб курсатди:
— Сиз пора олганликда айбланасиз!

- 162 -

Мех,мон ортда турган эди:
— Раладонни тортинг, жаноб Сафтоев! — деди кулиб.
— Ярамас! — Сафтоев унга еб куйгудек ола кдради. У чик,иб
кетмасидан пулни котибага бериб юбориш керак эди. Сафтоев
шу ярамасга ишондингми? У дехдон эмас, артист экан-ку! Буни
кдранглар, у хдтто Сафтор Сафтоев деган фамилиядош дусти
борлигигача урганибди. Вой, айёр-эй! Эх,, Сафтоев, келиб-келиб
шунга ишондингми? Ш у аЙРОк,чига-я?!
Гувох,нома ушлаб турган йигит раладонни тортди. Пул жойи­
да эди.
— Олиб, столнинг устига куйинг! — буюрди у.
Сафтоевнинг ранг-кути учди.

***

Маржонанинг отаси — Назир ота дуппи кийган, ок, соч, ок,иш-
к,и з р и ш юз, элликлардан ошган, кдрашлари мулойим киши. Хур­
шида билан касалхонага келар экан, к^зи хддида Сафтоевдан эшит-
ганлари жон-жонидан утиб кетган, «нах,отки, елкамда кутариб устир-
ган кдтзалорим узгариб кетган булса?!» — дея уйлар ва изтироб
утида ёнарди. Уялганидан Сафтоев билан бетма-бет булишга хдм
юраги дов бермади. Телефонда андиша билмай кдзинг ёмон деган
одам, бетма-бет булганда, аяб угирармиди?! Узи шундок, хдм узок,
йул босиб келгунча уйлайвериб-уйлайвериб адойи тамом булди.
Уни «онам, онагинам, дурирчорим!» деб эркаларди, дунёдаги энг
фаришта к^з деб биларди... Сафтоевнинг айттанлари рост булса,
нима к,илади? Ок, кдладими? Йур-э, йур-э, нималар деяпти? Ни-
малар деб валдираяпти! У бундай к,илолмайди.

Хуршида унинг ёнида мук тушиб утирганча хаёлга берилган
эди. Таксичи х,ам камгап экан, кела-келгунча бир нима демади.

Бундай пайтларда одамнинг юраги к,исилиб, узини к,уярга
жой тополмайди. Бир дак,икддан кейин нима булади? Яхшилик
билан тугаса х,ай-х,ай, лекин ота к,изини ерга урса-чи? Унинг
авзойини курган зах,оти Хуршиданинг юраги оркдга тортди. «К,ани
у? » суради ота мулзам булиб. Касалхонада, Азимжоннинг ёнида
эканлигини эшитган булса керак, «хдли х,ам келмадими?» —
деб суради жавоб кутмасдан. «Йук,» жавобини олгач, «Мени олиб
боринг уша ёкда!» деди. Хуршида к,ош кдйира олмади. Билдики,
к,ишлокда миш-мишлар урчиб, болалаган. Отанинг авзойидан бу
нарса маълум.

- 163 -

К,уёш чаракдар, касалхона х,овлисидаги тахта уриидик/iap
банд эди. Хуршида маъюс х,олатда одамлар оралаб утиб борар-
кан, «э худо, ицщилиб дугонамни шарманда к,илма!» дея илтижо
к,илар, рамгин юриб бораётган отага ачиниб тикиларди. Унга
хдм осон эмас. Отага осон деб буладими?! Ким хдм к,изини
ёмон отли булишини истайди?! Х,еч ким, х,еч ким истамайди!

Ота касалхона эшигидан секин утди. Хуршида билдики, унинг
ичкари киришга юраги дов бермаяпти. К,ийин унга! Ж уда к,ийин!
К,ишлокдан гап эшитган, бу ердан хдм гап эшитган шекилли!
Бундай пайтларда одамнинг бошидан х,уши учиб, нима к,илиши-
ни билмай к,олади.

Йулакда, эшик олдида милиция машинаси, яп-янги «опел»
турар, хдйдовчиси, милиция лейтенанта — ёшгина йигит сига­
рета тутатмокда эди.

Эшик олдидаги навбатчи к,из:
— Сизлар кимга? — деб суради жилмайиб.
Назир ота к,овок, уйди. Кимга келдим деб айтади? Азимжон-
гами? Хуршида хдмширанинг кулогига секин шивирлади:
— Азимжонга!
Хдмшира «утинглар» дегандек йул бушатди.
Хуршида Назир отага рамгин назар солиб, бир неча дак,ик,а-
лардан сунг нима вок,еалар руй беришини узича чамалаб курди:
ота ичкари кириб, к,изини Азимжоннинг ёнида куради, к,овок,
уйиб, унга аччик,-аччик, гапиради. «Сен мени шарманда к,ил-
динг, беномус!» дейди. Офатнинг офатлиги х,ам бир тийин була­
ди. Отага кдйси юз билан тик кдраб гапиради. Бу сенга порахур
Сафтоев эмас, бу зотни ота дейдилар. «Отаники — уте,, онаники
— йук,!» Отага бир обиз гап кдйтариб кур, нима буласан?! Ок,
буласан, бадном буласан! Турган гапки, Маржона fhk, этолмай-
ди, йик,илади, тамом булади...
У к,ора ойнали эшикни очди. Мик,ти гавдали думалок, аёл
уларни кдршилади:
— Сизлар кимга?
Хуршида кимга келганини маълум к,илгач, аёл:
— Х,озир! — деди-да, икки эшик нари бориб, ичкарига бош
сукди. — 7-палатага келишибди. Нима к,илай?
Доктор Пардаев халатини туррилаб, ташк,ари чикди ва Хур-
шидани куриб жилмайди: — Келдингларми? Кдни, бу ёкда! —
деди йул курсатиб.

- 164 -

Хуршида докторни огохдантириш учун:
— Бу киши Маржонанинг оталари, к,ишлокдан келибдилар!
— деди ташвишли охднгда.
Доктор Пардаевнинг хдмма гапдан хабари бор эди. Пулат
Ражабовнинг келгани яхши булди, дея Назир ота билан кури-
шиб, уни кабинетига олиб кирди. Назир ота кенг хонага, замо-
навий к,изгиш жавонларга, турфа хил телефонар турган кенг
ялтирок, столга, турда утирган милиция генерал майорига кдра-
ди-да, «нега бу ёк,кд олиб киришди» дея хдйратланди. Уни куриб,
генерал Пулат Ражабов урнидан турди. Ва куришар экан:
— Маржона к,изингиз нак, узингиз! — деди.
Назир ота хижолат тортиб индамади.
Пардаев унга стул сурди:
— Утиринг, отахон!
Утирдилар ва омин к,илдилар. Доктор Пардаев унга хдм, ге-
нералга хдм чой куйиб узатди ва:
— Яхши келдингизми? — деб сурагач, Пулат Ражабовни таниш-
тирди. Сунг: — Хдмма гапдан хабаримиз бор. Сиз жуда окдла к^з
устирган экансиз! Худо олдида юзингиз ёруг! — деди жилмайиб.
Назир ота хдм х,урмат юзасидан узини таништириб, улар би­
лан сурашди.
Пулат Ражабов:
— Ж уда акдд_и к,из устирган экансиз, Назир ака! — деди
самимий охднгда. — Элимизни эл к,иладиган ана шундай к,из-
лар булади. Булар адолат, х,алоллик ва чин мух,аббат учун кура-
шадилар.
Пардаев гапни илиб кетди:
— Учаламиз х,ам даврни тушунган одамлармиз. Узбек деган
номимиз, узбекчилик деган яхши анъаналаримиз бор. Болалари-
миз учун х,аммамиз масъулмиз. Назир ака, духтир х,авойи гапи-
ряпти, деб уйламанг! К,изингизнинг эътик,одига, жасурлигига,
бир сузлигига тан бердим. У ажойиб бир йигитимизни улимдан
к,утк,арди, десам, ишонаверинг! Касал учун биринчи галда дори
эмас, ширин суз ва мух,аббат мух,им! Нима дедингиз?
Пулат Ражабов узига кдраб турган доктор Пардаев билан куз
уриштириб олгач, бироз расмий тилда гапира кетди:
— Маржона мени олдимга ёрдам с^фаб борганда, оддий к,из,
деб уйлаган эдим, лекин икки ofh3 у билан гаплашиб, куз ол-
димда улурвор Бибихоним, зукко Нодирабегим гавдаланди. Ора-

- 165 -

мизда шундай сингиллар усаётганидан хурсанд булдим... Бу ха-
барни х,ам эшитиб куйинг: сизга куда булишни кузлаган С аф ­
тоев кеча к,амок,к,а олинди.

Назир ота Сафтоевнинг кдмокда олинганини эшитмаган эди.
У «шунакдми?» дея гавдасини к ^ а р д и ва икки к,оши орасидаги
ОБрик, юмшаб, узини бир к,адар енгил сезди.

Пардаев ундаги узгаришни куриб:
— Унинг жияни Сатти Тура бемаза бола эди! Шундай ок,ила
синглимизни хароб к,илиши мумкин эди, — деди.
Пулат Ражабов:
— Назир ота, бир нима денг! — деди жилмайиб.
Назир отанинг лаблари пирпиради:
— Шу айтган гапларингиз рост булса, к,изим, болажоним бер-
ган тузимни окдаган булса, мингдан-минг розиман ундан!
Пулат Ражабов:
— Ким миллат учун, эл учун кднча хизмат к,илса, акали фар-
зандлар устирса, у х,ар к,анча мукофотларга лойик,. Назир ота,
сиз хурматга сазовор инсонсиз! Куёвни куринг, ишончим ко-
милки, у сизга ёк,ади. Хуп, ёкди десангиз, бир уй биздан. Икки
хонали квартирам бор. Ягона урлим чегарада, урушда х,алок булган
эди. Х,адемай пенсияга чик,аман. Хуп десангиз, узим бош булиб,
икки ёшнинг туйини утказамиз!
Ташк,аридан к,адам товушлари эшитилди.
Назир ота энтикди ва:
— К.ИЗИМ? Болажоним! — дея урнидан туриб кетди.

АННАНИНГ OK, COHHFH

Буюк рус ёзувчиси Ф.М. Достоевский-
нинг рафик,аси, вафодор аёл, улкан к,алб
эгаси Анна Григорьевна Достоевскаянинг
порлок, хотирасига багишлайман.

— Бу мух,тарама аёл Достоевский ва-
фотидан сунг 38 йил яшаб, унинг асарлари
тарриботи билан шурулланди.

Су^батдан

«Эрни эр кдладиган хотин».
Халк, макрли

4oFpoK,K,HHa х,овли юзида енгил, хузурбахш шабада эсади.
Олтиндек товланаётган К,уёш сершох к,айин дарахтининг тук,
яшил барглари орасидан куз к,исиб, темир тос торорадаги купик
юзида олмосдек жилоланиб, ишва к,илади. Эрининг кирларини
юваётган Анна купикли к,уллари билан илик,к,ина нурлардан
к,амашган кузларини ишк,алаб, ишк, шаробидан туйган гузал
к,издек, масрурона жилмаяди, гох,о эса бир нималарни хиргойи
к,илади.

Х,овлининг унг томонида айвонсиз, чап томонида эса айвонли
иккитадан ёроч уй жойлашган. Анна эри билан ана шу уйда
яшайди. Эри катта одам, бутун Рус танийдиган машхур инсон.
Х,укумат одамлари, савдогарлар, х,атто мужиклар х,ам у кишини
х,урмат к,илади. У билан анча йиллар бурун танишган эди. Эси-
да, бир куни Фёдор Михайловичнинг узи уларникига келиб к,олди.
Такдирнинг узи учраштираман деса, х,еч гап эмас, иш к,ил су-
рургандек осон кечади. Уша куни ёзувчи унинг акаси билан кеч-
гача гаплашиб утирди. Акаси Михаил оддий амалдор булса-да,

- 167 -

ижод ахдини, санъаткорларни яхши курар, к,улига озгина пул
тушди дегунча, уларни мех,мон к,илишга ошикдрди. Шу хисла-
тини билгани учун х,ам бу тоифа шанба, бозор кунлари ё Пасха
байрамларида уларникига келиб, турли базмлар уюштиришиб,
вак,тичоглик к,илишарди. Анна эса ширин кулчалар, овкдтлар
пишириб, уларга кдрашар, эътиборли гурунгларига кушилиб чак,-
чакдашар, шеърхонлик бошланган кезларда остонадан нари ке-
тишни хохдамасди. Фёдор Михайловичнинг Ж уковский, айник,-
са, Пушкиндан ук,иган шеърларини эшитганда, ич-ичидан ро-
хдтланар, «Демон»ни ук,иганда эса кузларидан ёш к,алк,иб чи-
к,арди. Овкдт кутариб кирганда шеър ук,ишни энди тугатган
Фёдор Михайловичга: «Ж уда к,ойилмак,ом ук,ир экансиз!» —
дегани х,ам эсида.

Уша кеча ака-сингил ёлшз крлгач, Михаил адибни обдан мак,тади.
— Руснинг энг яхши одами, — деди у Аннага к,араб, — у
шундай хоксор ва бамаъни, мулох,азакор одамки, сух,батидан сира
туймайсан. Адабиёт ахди унинг ижодига юксак бах,о бермокда.
Акаси бу гапларни унга атайин айтдими ёки бу чин кунгил
изх,орлари эдими, Анна бунинг мох,иятига етолмади, аммо ушан-
дан кейин Фёдор Михайловичга узгача мех,р билан кдрай бош­
лади.
К,ирчиллама к,иш кунида бозордан к,айтаётган пайтида к,имор-
хона олдида куймаланиб юрган Фёдор Михайловични учратиб
к,олиб, шундай эътиборли одам бу ерларда нима к,илиб юрибди,
деган хаёлга борди. У пайтларда Анна х,али Fyp, анча содда к,из
эди. К,алби тоза булгани учун х,ам х,аммани узи каби покиза, деб
билар, айник,са, ёзувчиларни илох,ий кишилар, деб танир, унинг
к,имор уйнашидан бехабар эди.
Фёдор Михайлович унинг кулидаги тур халталарни оларкан:
— Нега сиз бозор к,илиб юрибсиз, Михаил к,аерда? — деб
с^фади.
Анна акасининг касал ётганини айтди.
— Касал денг? К,ачондан бери? — деб суради жойида тухтаб.
— Бир хдфтадан буён иситмалаб ётибдилар! — жавоб к,илди
Анна ташвиш билан. — К,аттик, тумов теккан.
— Менга айтса, узим даволаб куярдим! — деди Фёдор Ми­
хайлович бир оз упкаланиб.
Унинг куюнчаклиги Аннага ёк,иб, яхши одам экан, деган хаёлга
борди.

- 168 -

Фёдор Михайлович йулда доривор-гиёхдар дуконига кириб
чикди ва:

— Маъзур тутасиз, Анна Григорьевна, акангизни кургани
борсам майлими? — деб суради.

Аннага бу гап галати туюлди. «Шундай катта одам ундан рухсат
сураб утирса-я! К,изик,!» деб уйлади ва негадир унинг сами-
мийлигидан жуда суюнди, аммо негалигини узи х,ам англолма-
ди.

Михаил оёкда тургунча Фёдор Михайлович деярли х,ар куни
келиб турди. Х,ар гал кириб келганда Анна уни энтикиб кутиб
оладиган, бах,орги гулдай очилиб, узини куярга жой тополмайди-
ган булиб к,олди. Шундай кезларда, оёгини кулига олиб зир югу-
рар, уни ширин сузлар, мазали овкдтлар билан сийлашга оши-
кдрди. Акаси Михаил адиб билан сух,батлашаётган пайтларда, оёк,
учида юриб, уларнинг гапларига кулок, солар, бу иши яхши эмас-
лигини билса-да, ёмон гапга кулок, солмаяпман-ку деб, узини
окдаган буларди. Бир куни хотин-к,излар х,ак,ида гап кетганда,
Анна эркаклар биз тукримизда кдндай фикрлашаркин, дея ошхо-
на эшиги ёнига келиб зЬ'ирди.

— Х,ар миллатнинг зиёли к,атлами ахди аёлига эътибор к,ара-
тади! — гап бошлади Михаил акаси. — Фёдор Михайлович, Сиз
нима дейсиз, биз бу борада етарлича х,аракат к,иляпмизми?

Фёдор Михайлович:
— Ишни узимиздан бошлашимиз керак, — деди ута самимий
ох,ангда. — Агар аёлларга нисбатан адолатли булмас эканман,
унда менинг менлигим жамиятга зиён келтириши мумкин. Таъ-
кидлаб айтаманки, катта зиён келтириши мумкин.
— Сиз битта «мен»га шунчалик эътибор к,аратяпсиз. Бунга
сизнинг шахсингиз...
— Йук,, азизим, шахсимнинг бунга алок,аси йук,, — унинг
гапини илиб олди Фёдор Михайлович,— Рус аёлининг шаъни
бизнинг шарафимиз. Жамиятда бу шиор устун булмас экан, унда
жуда катта инк,ирозга юз тутамиз.
— Помпей шу туфайли Худонинг газабига учраган, дейиша-
ди. Сиз бунга к,андай к,арайсиз?
— Бу бах,сли масала, азизим! Аммо Иван Грознийнинг угли
борасидаги фожиаси саккиз хотинига булган к,ах,ри натижаси,
албатта!
— Нимага к,араб к,адам ташласанг, ушанга эришасан!

- 169 -

— Во-о, азизим! Шундай! М ен аёлларга бир ёмон суз айтиш-
га к,урк,аман!

— Шу даражада аёлларни хурмат к,иласизми?
— Х,аракат к,иламан!
Бу гап Аннага ёкди. Одатда, х,ар кдндай к,из х,ам яхши йигит
учраса, дея орзу к,илади. Унинг бутун борлирини ялпизлар ва
турли хушбуй утларнинг х,идига ухшаш ажиб х,ис ураб олди. Куз
олдида Фёдор Михайловичнинг кенг, дунг пешонаси, жиддий
нигох,и, бир текис юзи, самимий чехраси гавдаланаркан, «у
х,ак,ик,ий эркак» дея унга узича бах,о берди.
Кейинги кун келганида унинг ёлгиз яшаётганини билиб,
кувонди. Нега кувонди? Бу сафар х,ам узига тушунмади, лекин
кунгли ширин х;исга тулаётганини англаб, бу бехуда эмаслиги-
ни, ёш кдлбига покиза мухдббат ин кураётганини аник, билди.
Аммо Михаил оёк,к,а тургач, Фёдор Михайлович куринмай к,олди.
Анна бундан ташвишга тушиб, безовталана бошлади. Шайтон
васвасасига учиб, ёк,май к,олдикми, деган хавотирга х,ам борди.
Буюк инсонларнинг ошикдари куп булади. Эх,тимол, бирорта
бошк,а аёл ром этган булса-чи, деган уй уни тамом гангитиб
куйди. Шу уйлар к,уршовида юриб, х,атто бир-икки кун k ,o b o f h '
ни х,ам очмади. Акаси у -б у нарсани сураса, ёк,магандай булди.
«Мен ралати булиб боряпман», деб уйлади узича ва восвос каса-
лига йулик,иб к,олмасайдим, дея ташвишга тушди.
К,иш утди. Бах,ор кунларининг бирида Фёдор Михайлович бир
соатга келиб кетди. Анна роса кувонди. Лекин унинг бир оз озга-
ни кунглини F a in к,илди. Кечк,урун акаси х,ам шу туррида сузлади.
Аммо Анна х,еч нарса демади. Михаил эса негадир кулиб к,уйди.
— Нима гап, Михаил? — суради у беихтиёр.
— Айтсам, жахд к,илмайсанми?! — акасининг кузлари ёнди.
— Сен жахдимни чик,арадиган гап айтмасанг керак!
— Албатта, синглим! Сенинг бахтингни уйлайман. Йигит уй-
ланади, к,из болани турмушга узатадилар.
— Узинг нега уйланмаяпсан?
— Сенинг бахтингни уйлайман, Анна! Отам х,ам, онам х,ам
васият к,илишган. Хуп десанг, дустимиз к,улингни сураб туриб­
ди. Лекин акам мени уйдан кувмокди деган гап хаёлингга кел-
масин!
Анна юзини тескари утирди.
Михаил урнидан туриб, эшик ёнига борди.

- 170 -

— Уйлаб кур, Анна, умр савдоси бу! Лекин унинг аввал уй-
ланганини, угли борлигини дам эсингдан чидарма.

Орадан бир дафта утди. Анна уйда ёлриз эди. Тусатдан Ф ё ­
дор Михайловичнинг узи кириб келди.

— Яхшимисиз, Анна Григорьевна? — дея сурашди бошидаги
к д /ш о б и н и олиб ва остонада туриб долди.

Аннанинг юраги титрамокда эди. Узини дулга олиб:
— Нега кдраб турибсиз, Фёдор Михайлович, киринг уйга! —
деди. Овози далтиради.
— Михаил кдерда ? — Фёдор Михайлович ичкари киришга тор-
тинди ва: —У киши сизга бирор гап айтмадиларми? — деб суради.
Анна жим к,олди.
Федор Михайлович к д л п о р и н и Бижимлади:
— Агар дилингизни орритган булсам, узр сурайман. Сиз жуда
одобли дизсиз. Мен ноурин гапириб дуйдим шекилли!
Аннанинг унга рахми келди ва бор кучини туплаб:
— Сиздан дилим орригани йуд! — деди ва худди акасига
дарашга уялгандек, юзини тескари бурди.
Фёдор Михайлович дизнинг кунгли борлигини анид сезди.
— Мен катта умидлар билан такдиримни сизга топширсам,
дейман.

— Шаркдикларда: «Эрни эр диладиган хотин» деган яхши
мадол бор. Сизнинг нихоятда покиза ва олижаноб эканлигингиз
менга ёдиб долди.

Анна хамма дизларга хос йусинда «узим-чи, узим ёдаманми?
Севасизми?» дея уйлади.

Фёдор Михайлович эхтимол буни сезгандир, балки сезма-
гандир.

— Кдлбимда сизга нисбатан мехр борлигини хам яширмай-
ман! Бу дунёга келиб, хеч кимга бунчалик мехр дуйган эмасдим!
— деди Фёдор Михайлович дулидаги шапкасини гижимлаганча.

Анна «оббо, бечора-ей, уялганидан шапкасини хам гижимлаб
дуйди-я» дея унга рахми келди, лекин унинг дадил гапиргани,
кунглидаги туйруни анид ифода этгани жуда ёкди. «Жонгинам,
шу гапингизнинг узи менга етади» дейишига оз долди.

Ёз ойининг илид одшомида Фёдор Михайлович бир даста гул
кутариб, жилмайганча кириб келди. Михаил уни жуда очид чех-
ра билан кутиб олди. Ким билади, акаси билан келишиб олган

- 171 -

булса хдм бордир. Аммо уша окддом умр дафтарида мангу мухр-
ланди. Фёдор Михайлович кулини ювди-да, нимага артсам дея
кдраб К.ОЛДИ. Анна ичкаридан к,изил гул ва сарик, попукли оппок,
СОЧИК.НИ олиб чик,иб, унга узатди.

Фёдор Михайлович оппок, сочик,ни кулга оларкан, кузлари
шундай порладики, Анна уни х,еч кдчон бу кддар кувонч билан
бокданини курган эмасди. Ёзувчи одам эмасми, к,из боланинг
нечун оппок, сочик, тутганини дарх,ол тушунди. Тушунмаслиги
мумкин эмасди. Тушунгани учун хдм:

— Таклифимни кдбул к,илганингиз учун рах,мат сизга! — деди
миннатдор булиб.

Ёзнинг илик, кунида, атрофда хушбуй еллар уфурган файзли
окдюмда Анна Фёдор Михайловичнинг отасидан к,олган катга чор-
бошга келин булиб тушди. У них,оятда бахтиёр ва шод эди. Аввалги
к,орамариз Анна гул-гул очилган жувонга айланди. Унинг наздида,
бу оламда Фёдор Михайловичдан зур ва акдли эркак йук, эди. Бу
йилги ёз окдюмлари унга тамом завк,-шавкди туюлди, гуёки бунакд
гузал фасл аввал булмагандек эди. Хдр кеч Фёдор Михайлович би­
лан ёлтаз к,олганда, бутун танасини лаззатли х,ислар чулгаб олиб,
унга хузур берар, эрталаблари барвак,т уйгониб, унга нонупгга тайёр-
лаш билан овора буларди. Фёдор Михайлович соат тукдизларгача
ишлар, чарчагач, нонушта дилиб, кучага чидиб кетарди.

Анна унинг уйга кдйтишини сабрсизлик билан кутар ва х,ар
куни к,андайдир янгилик билан к,аршилашга интиларди. Бир гал
кучага чик,иб, заргардан унга олтин кдлам харид к,илди ва уни
оппок, сочикда ураб к,уйди. Фёдор Михайлович уйга кириб, кул
юваётган пайтда олтин пероли ручкани бирга кушиб олиб чик,-
ди. Эри оппок, сочикда к,ул артишга урганиб к,олган эди, аммо
бу сафар хотини кулидаги ок, сочик,нинг ярим уралганини куриб:

— Яна бирор нима уйлаб топдингми, Анна? — деди жилмайиб.
— Топинг-чи? — эркаланди Анна.
Фёдор Михайлович ок, сочик,ни авайлаб к,улига олди ва с е ­
кин очиб курди. Олтин пероли ручкага кузи тушгач:
— Сен оддий аёл эмас, фариштасан! — дея ундан миннатдор
булганини яширмади.
— Фёдор Михайлович, ижодингиз хдмиша баракали булсин!
— деди ок, тилак билдириб.
Маша хола унинг ортидан хумрайиб к,олди, лекин х,еч нарса
демади.

- 172 -

...Анна кирларини ювиб, дорга к,атор осиб чикдач, тоза сувга
кулларини чайди-да, ичкари кириб, овк,ат х,озирлашга киришди.
Х,адемай Фёдор Михайлович келиб к,олади, унга куймок, тайёр-
лаб к,уйиши керак. К,уймок,ни яхши куради.

Маша хола кимгадир газаб билан гапирар, к,ах,рли овози узок,-
узокдарга кетаётган эди. Аввалига эътибор бермади, кимнидир
тергаяпти шекилли, деб уйлади, аммо бир оздан сунг узининг
исмини эшитиб, унинг овозига кулок, тутди.

— Узи жинкдрча булса х,ам, бало экан, кдйсар Фёдорнинг
бурнидан ип утказиб олди, яшшамгур!

Аннанинг бошига рув этиб оррик, кирди. «Яшшамагур!» деди-
ми? Тили зах,ар экан, узи х,ам зах,арга ухшайди. Юрагида адоват
сакдаган аёлдан к,урк,иш керак. Бу ах,волда булса, х,али бошида
тегирмон тошини юргизмаса, гурга эди!

***

Маша хола шишган оёкдарини зурра кутариб, тахта зинага
чикдркан, сарик, жунли кучукча билан уйнаётган боши узунчок,,
сийрак соч кушни бола Женяга:

— Болагинам, Фёдор амакингнинг олдига югур, икки кило ба-
ликда пул бериб юборсинлар! — деди кукарган лабларини тишлаб.

Ж енянинг урнидан тургиси келмади. Кучукча унинг йул-йул
куйлаги этагидан тортк,илаган эди, к,ик,ирлаб кулди.

Маша холанинг жахди чикди:
— Ов, зумраша, сенга айтаяпман, тез бориб, пул олиб кел!
Ж еня урнидан турди, унинг k,obofh осилиб тушган эди.
— Овора булманг, Маша хола, у киши пул бермайдилар.
Маша холанинг энсаси к,отди. Ким айтди бермайди деб. Шу
кунгача риринг демай, чузиб келаётган эди-ку! Бермас эмиш.
Бермай х,ам бупти. Уни уйлантирган ким? Маша хола! Одам
к,илиб юрган ким? Маша хола! Юрган эди бит кузларини сарик,
к,орозларга тикиб. Энди уйланиб, одам булиб к,олибдими?
— Менга кдра, хов зумраша? — У гуштдор к,улини семиз
белига тиради. — Х,озирок, бориб етказ, Маша хола айтаяпти, де!
Тезда икки сулкавой жунатсин!
Ж еня бурнини тортди:
— Барибир бермайдилар, овора булманг!
— Вой-вой, нега бермас экан?
— Анна келин опачам айтдиларки, бундан кейин пул сурамас
экансиз.

- 173 -

— Вой-вой, к,орачанинг аллакдчон тили чик,иб к,олибдими?
Кдраб турсин, х,али мен унга курсатиб к,уяман!

Анна совук, гапларни эшитиб, юраги изтиробга тулди. Жах,л
чик,кднда акд кетади, деб уйлади ва тишини-тишига куйиб,
жахдга эрк беришга йул куймади. Фёдор Михайлович кел-
ганда хдм бирор суз айтмади. Ижодкорларнинг кунгли нозик
булади. Уларни ранжитсанг, илх,омини к,очириб юборасан. Бу
уйда яшаётганидан буён билгани шу. Фёдор Михайлович як,ин-
ларининг жах,л к,илаётганини билса, узларига олиб, гам -таш -
вишга ботиб к,олади. Боз устига, туткднори хуруж к,илиб к,оли-
ши мумкин.

Анна эрининг буррикдан юзига хавотир билан бокди. Бугун
х,ам к,иморда бой берган куринади. К,уриб кетгур, яна кдйси
бири уни к,иморхонага бошлади?! Кучага чик,са булди, улфат
топилади. Лекин х,озир унга узини билдириб куймаслик керак.
Асабини мах,кам тутгани маъкул. Яшаётганига эндигина уч ой
булди. Оила деразасига дарз кетса, кдйтиб тиклаш к,ийин. Эх,,
худойим, ёмонликлардан бандангни узинг асра.

У апил-тапил уйга кириб, оппок, сочик, олиб чикди. Фёдор
Михайлович оппок, сочик,ни юзига босиб х,идларкан:

— Анна, сочишнг шунча купми? — деб суради маънодор тикилиб.
— Нимайди? — Анна х,ам унга хдйрат билан бокди.
— Х,ар гал янги сочик, бераяпсан, назаримда?!
— Йуг-э, Фёдор Михайлович, нималар деяпсиз! Узи, битта
сочиримиз бор, холос!
— Нах,отки, Анна? Сира ишонмайман! Айт-чи. Унда... унда
к,андай к,илиб бу сочик,ни х,ар сафар яп-янги х,олатда тутк,азаяп-
сан менга? Нима билан ювасан уни?
— Кдлбим чечаги билан.
Фёдор Михайлович бошини сарак-сарак к,илиб:
— Таъриф йук, сенга, Анна! — деди дилбар охднгда.
Анна терисига сигмай яйраб кулди. Уйга киргач, эрининг
олдига овкдтини к,уйиб, мулойим жилмайганча елкаларини си-
лади. Эри очик,к,ан экан, овкдтни пак,к,ос туширди.
— Яна ейсизми, Фёдор Михайлович?
— Йут^, рах,мат! Овк,атинг узинг каби ширин булипти. К,улинг
дард курмасин! Уйда тинчликми?
— Тинчлик!
— Бирортаси жигингга тегмаяптими?

- 174 -

— Йур-э, Фёдор Михайлович, нималар деяпсиз?! Ким х,ам
жигимга тегарди?! Х,еч кимга ёмонлик к,илаётганим йук,-ку!

— Мен бу уйда доимо тинчлик булишини истайман.
— Худо хохдаса, тинчлик булади, Фёдор Михайлович, хотир­
жам булинг! Дам оласизми ёки ижод к,иласизми?
— Янги бир нарса хаёлимда айланиб юрибди. Шуни бошла-
самми деб турибман.
— Х,ар дак,ик,а ганимат, Фёдор Михайлович. Сиз ёзинг.
— Шу гапларинг менга жуда ёкдди, жонгинам.
Анна унинг елкаларини силади.
— Ёзаётганимда елкаларимни силасанг, осон ёза бошлайман,
Анна, жонгинам, сени менга худонинг узи етказди. Бирам мех,-
рибонсанки, сени к,андай хурсанд к,илишни х,ам билмайман.
— М енга cof булсангиз, ижод к,илиб, хурсанд юрсангиз, шу­
нинг узи кифоя.
Фёдор Михайлович кечгача ижод к,илди. Ишни давом эттир-
мок,чи эди, аммо кукракларим оьриб кетди, дегач, Анна тоза хдвога
чик,иб кела к,олинг, деди. «Юр, бирга айланиб келамиз» деган
эди, кунмади. Уйдагилари шундан х,ам бир фожиа ясаб утириш-
масин t3fhh.
Фёдор Михайлович чик,иб кетгач, орадан ярим соатлар утиб,
Никола келди.
Аллак,аёкдан ичиб олган, кайфи тарок, эди.
— Ов, менга к,ара, ойимтилла! —деди к,изарган бурнини жийи-
риб. — Нега Маша холага пул бермадинг? Нима, Фёдор Михайло­
вич тамом узимники деб уйлаяпсанми? Онам булгандарида, со-
чингни битталаб юлардилар. Билдингми? Агар, яна Женяни курук,
к,айтарадиган булсанг, к,орангни учираман бу уйдан.
Анна юраги титраб турган булса-да:
— Яхши, Николай Федорович, бориб дамингизни олинг, чар-
чаган куринасиз! — деди мулойимлик билан.
Никола турган жойида депсинди:
— М енга ургатма, ёшлик к,иласан!
— Никола, акдсизлик к,илманг! Сиз обрули инсоннинг фар-
зандисиз! Мен сизни бех,ад х,урмат к,иламан!
— Х,урмат к,илармишлар!
Маша хола х,аллослаб келди:
— Бу шуртумшук, билан яхшилаб гаплашиб к,уй, Никола. У
хдммамизни ногорасиг'а уйнатмок,чи.

- 175 -

Фёдор Михайлович узок,кд кетмаган эди. Уйдаги шовк,ин-
суронни эшитиб, ичкарига кирди. Унга кузи тушган Анна узини
четга олди.

Маша хола Николани турткилади:
— Узинг яхшилаб гаплаш, бизга кулок, солмаяпти.
Фёдор Михайлович Николанинг ичиб олганини куриб хумрай-
ди:
— Дайдиб юргандан кура, заводга ишга кирсанг булмайди-
ми?
Никола Маша холани оркд к,илиб бак,ира кетди:
— Холамни нега к,ийнайсиз? Сизга ёмонлик к,илганлари йук,-
ку?!
— Сен менга бунакд углк,ирма, Никола! — деди Фёдор М и­
хайлович титраб. — Отага кдттик, гапирмайдилар.
Маша холанинг тили к,ичиди:
— Хдх, зорманда, буни хдм уша ойимчаси ургатган шекилли!
Никола газак олди:
— Бу одатингиз яхши эмас, Фёдор Михайлович!
— Никола, сен мендан нима истайсан узи? Эрталаб пул де-
динг, бердим, яна нима гап?
— Маша хола атиги икки сулкавой сурасалар, бермабсиз-ку!
— Гап бу ёкда дегин. Кеча ун сулкавой берган эдим. Ун беш
кунга етади. Озми б у ?!
Маша хола узича тунриллади:
— Миннат к,илишга утибди. Ойимчаси кулогига куйган булса
керак. Зорманда!
Фёдор Михайлович уйга хафа х,олда кирди. Анна югуриб к е­
либ, унинг буйнига осилди:
— Эътибор берманг, Фёдор Михайлович, сизга хафа булиш
мумкин эмас.
— Кайфиятим жуда бузилди, Анна. Курмайсанми буларни.
— Бирор нарса берайми, Фёдор Михайлович?
— Йук,, Анна, х,еч нарса керакмас.
Дераза остидан аввал шитир-шитир кддам товушлари, сунг
Маша холанинг важохдтли овози эшитилди:
— Ойимтилла эмас, ялмогиз! Вух,, яшшамагур!
Фёдор Михайловичнинг икки бети шолромдек к,изарди. Маша
холага бир нима дея олмасди, шуни била туриб жуда к,ийналди,
юраги к,исилиб, айни дак,ик,ада бурзидаги оррик,ни ичига ютиш-

- 176 -

га мажбур эди, шунинг учун х,ам унинг гапини эшитмаганга
олди. Дунг пешонаси тиришиб, кули билан куксини силаганча,
секин бориб, каравотга чузилди.

Аннани куркув босди: эрининг кайфияти бузилса, тущанори
тутади. Кейинги икки ойда уч бора тущаноБи тутган булса, х,ам-
масига Маша хола билан Никола айбдор. Утган гал Никола:
«Отамнинг касал булишига сен саб абчи сан ?!» дея чунонам
х,ак,орат к,илдики, тишини-тишига босиб, зурра чидади. Бопща
аёл булганда, жужахурознинг башарасини рижимлаб, тимдалаб,
юлиб, расво к,иларди. Илож кднча, чидайсан. Ах,мок, билан уча-
кишгандан кура, тилингни тишлаганинг афзалрок,, тил яраси
битади. Шуларни уйларкан, ке куй, Фёдор Михайлович хафа
булиб, мендан кунгли крлмасин, дея узини босди.

Ярим кечага бориб, эрининг тутк,анори тутди. Иккиланиб утир-
май унинг орзига чуп к,ошик, солиб, кулокдарига пиёз тикди,
юзига шапатилади. Бу х,ам кор к,илмагач, юзига совук, сув сепиб,
кул-оёкдарини ук,алади. Узига келмаса, табибга югураман, деб
уйлади, аммо худо унга рах,м к,илди шекилли, бир неча фурсат-
дан сунг Фёдор Михайлович аксириб, кузини очди ва :

— Анна, курк,ма, мен яхшиман! — деди.
Аннанинг кул-оёги бушашиб, танасидан совук, тер чик,иб,
к,алтираганча жойида утириб к,олди. Эртага докторга олиб бора-
ман, бу касални даволамаса, бир кун ундан айрилиб к,олиши
мумкин.
Эрталаб Фёдор Михайлович нохуш х,олатда уйронди. Бу х,олатда
уйда утирса, на ижод к,илади, на гап беради. Нонушта к,илиш-
гач, Анна:
— Фёдор Михайлович, хуп десангиз, тоза хавода шахар боги­
ни айланиб келардик. Сув буйида утиришни яхши курасиз-ку?!
Фёдор Михайлович унга илтифот билан бокди. Оч к ,и з р и ш
к,ошлари остидаги кузлари, худди мушук боласиникидек, муло-
йим, юввош бокди. CapFHiir киприкларида мехрга ташналик бор-
лиги сезилиб турарди.
— Анна, сен нак,адар яхшисан. Нечун сени 45 ёшга кирган-
да, умримнинг ярми утиб булганда учратдим? Гузал, бебахо аёл-
сан. Яхши тарбия курган назокатли фарипггасан. Сенинг олдингда
гохо хижолат тортиб к,оляпман.
— Фёдор Михайлович, куйсангиз-чи пгу гапларни, Сизни жуда
хам яхши кураман ва хурмат к,иламан.

1 2 — Бойваччанинг к,изи. - 177 -

— Барибир сенинг олдингда хижолатдаман! Уртамиздаги
фаркди айт: энди йигирмага тулдинг, айни уйнаб-куладиган дав-
ринг!

Анна гапни х,азилга бурди:
— Фёдор Михайлович, мен тезда кексайиб, сизга етиб оламан.
Бундан сира хижолат булманг. Хуш, айланишга борамизми?
— Майли, мен розиман!
Итига овкдт бераётган Маша хола:
— Сах,армардонлаб йул булсин? — дея k,obofhhh уйди.
Фёдор Михайлович к,ора шляпасини бошидан олиб, у билан
сурашгач:
— Узимиз шундай, бир айланиб келайлик! — деди одоб ва
тавозе билан.
— Нега хаста одамга ухшаб, овозинг зурка чикдпти? Касал-
мисан?
Фёдор Михайловични «касалмисан?» дея менсимагани Ан-
нанинг таъбини хира к,илди.
— Кеча салгина мазалари булмаган эди, — деди у «хавотир-
ли жойи йук,» дегандек.
Маша хола тунд башарасини тескари буриб, бир нималар деб
тункиллади. Нима дегани аник,. Нима дер эди? «Ургилдим сен -
лардан» дегандир, бопща нима х,ам дер эди. Зик,на аёллар адо-
ватга уч булишиб, кдлдан к,ийик, ахтариб, жанжал к,узраб, узла-
рини х,ам, узгаларни х,ам тинчитмайдилар, натижада на узлари
уйнаб куладилар, на бонщалар.
Улар катта тахта дарвозанинг кичкина дуб эшикчасидан кучага
чик,ишди. Кеча ёмкир ёк,к,ан, тош йул нам эди. Таракдаб фойтун
арава утиб кетди. Отнинг тер х,иди анк,иб, Аннанинг боши ай-
ланди. Отда сайр к,илмаганига х,ам анча булди. От чопсанг, бутим-
лар ofphfh йудолади. Лекин у энди кечаги боши очик, к,из эмас,
эрли аёл. Келинчакнинг отга миниши сал уят х,исобланади. На-
сиб этса, бир кун урни келганда яна отда сайр к,илишар. Х,озир-
ча Фёдор Михайловични докторга курсатиб, уни тор ва бик,ик,
мух,итдан узокдарга олиб кетмаса булмайди. Маша хола, нева-
раси-ю, к,ариндош-урурлари шундай буюк инсонни еб, адойи
тамом к,илишади, Йулини к,илиб, эрини к,утк,армаса, соклякини
тикламаса, келажак унинг нойига к,ора мух,р босади. Анна буюк
ёзувчига рах,м к,илмаган, унга к,арамаган, уз вак,тида ёрдам
курсатмаган, деб айблашади. Энг ёмони х,ам шу: келажакда но-

- 178 -

минг ёмон булиб к,олмаслиги керак. Вак,т — х,акам эмас, вак,т
уткинчи, демак у — бевафо. Шундай экан, кддрни вак,т билан
эмас, эртанинг х,укми билан бах,олаш керак.

Кдршисидан келаётган икки киши — бири к,ориндор, иккин-
чиси кенг юзли жаноб бошларидаги шляпаларини олиб салом-
лашдилар.

К,ориндор жаноб ялтирок, шляпасини куксига босиб, яна таъ-
зим к,илди:

— УлуБ Руснинг буюк ёзувчиси билан учрашганимдан р о я т
хурсандман. Туркистон губернатор жаноби олийларининг са-
ломларини келтирдим сизга. Бу киши, х,ойнах,ой, Анна Григорьев­
на булсалар керак! — У Аннага х,ам таъзим к,илди. — Бир-
бирларингизга роят муносиб экансизлар.

Анна кенг ок, барли этакларини енгил кутариб, назокат билан
таъзим к,илди:

— Миннатдорман, хурматли зот!
Ж аноб яна таъзимга эгилди:
— Отангиз билан Кавказда бирга хизматда булганман. Ж уда
ориятли ва аслзода эдилар у киши.
Анна бошини эгди:
— Шавкатли отамизни эслаганингиз учун бошим кукка етди!
Хдк,икдтан у киши олижаноб инсон эдилар!
Улар бир-бирлари билан маънодор куз уриштиришди. Тур-
кистондан келган жаноб:
— Фёдор Михайлович, танишиб олинг, Иван Манн, Франция-
даги рус адабиётининг билимдони. Атайин Сизни йукдаб келиб-
дилар! — деди шеригига ишора к,илиб.
Фёдор Михайлович Аннага кдради. Анна унга «уйга таклиф
этинг» дегандек, ишора к,илди.
— Бизни йукдаб келганларингиз учун рах,мат! — деди Фёдор
Михайлович таъзим бажо айлаб. — Уйга юринглар, мехмон була-
сизлар!
Иван Манн куйнидан кичкина китоб чик,ариб, унга узатди:
— Буни сизга парижлик мухлисингиз бериб юборди. У киши
ажойиб инсон. Сизни укдб турар экан. Ёзганларингиз жуда ёк,ар-
миш. Буни алохида тайинлашимни илтимос к,илган эди. Яна у киши
«Париж» журнали учун сиздан сухбат олишимни илтимос кдлди-
лар. Йук, демасангиз, як,ин орадаги к,ахвахоналардан бирига борсак.
— Уйга кирсак-чи? — Фёдор Михайлович мултираб к,аради.

- 179 -

Анна эрининг гапини кувватлаган булиб:
— Бизникига борсангизлар, хурсанд булардик! — деди илти-
фотли охднгда.
Иван Манн туркистонлик шеригига куз к,ирини ташлаб:
— Утириб к,оламиз, Николай Иванович, хдли бажарадиган
ишларимиз куп! — деди.
—Унда бурчакдаги «Тошкент отели» га кирайлик. У ерда яхши
чой дамлашади. Бир пиёла чой устида сух,батлаша к,оламиз.
Аннага унинг гаплари ьайритабиий туюлди. Фёдор Михайлович:
— Сиз хдк,ик,ий ш аркдикка айланибсиз! — деди кулиб.
— Тошкентнинг чойи билан крвунларини сориндим.
Улар аста-секинлик билан тутридаги икки кдватли ок, бинога
кдраб юришди. Бино деразалари катта-катта, атрофлари ок, ганч
билан сайкдлланган булиб, к,изил духоба парда тутилган. Занго-
ри духоба парданинг четлари кдйтариб куйилган. Ок, мармар-
дан ишланган олтита зина х,озиргина артилган шекилли, ойна-
дек ярк,ирайди. Ёгоч уймакор эшик ланг очик,.
Эшик O Fa чакдон хдракатлар билан пешвоз чик,иб, уларни кенг
дераза ёнидаги e p y F жойда урнатилган тахта каравотга томон бош­
лади. Каравот жуда кенг, чугдек гиламлар атрофига бухорои ша-
рифнинг пошшойи атласидан тикилган курпачалар солинган. Уртада
кенг ва узун хонтахта. Унинг устига зар ипаклар билан тзфли хил
гуллар ва булбуллар расми туширилган дастурхон ёзилган. Бир
четда чинни чойнак-пиёлалар ва иккита к,изришранг кувача.
— Бу нима? — суради Иван Манн.
— Кувача? — жавоб кдлди Николай Иванович ва сурамаса-
лар-да унга таъриф берди. — Унда к,имиз бор. К,имиз упкага
жуда даво. Асабни тинчлантиради, кунгилни чарогон к,илади.
Анна Фёдор Михайловичга кдради. Унинг ранги кундан-кун-
га синик,иб боряпти. Упкасида дарди бор.
— Бир ичиб курмайсизми?! — деди у.
— Табиатнинг бу инъомидан бош тортишнинг узи телбалик!
М ен ичиб кураман! — Эри унга назокат ва мех,р билан кдради.
Бошига галати ой-юлдузлар нусхаси туширилган туртбурчак
дуппи кийган ширмон юзли йигит дастурхонга чой ва нон к,уйди.
Иван Манн «бизга к,имиз олиб кел» демок,чи булган эди, Н и­
колай Иванович:
— Уларда удум шунак,а: мех,монга аввал чой-нон куйишади,
— дея тушунтирган булди. — Бунинг маъноси шуки, — изох,

- 180 -

берди у, — оламга ва одамзодга аввал покиза таомлар берил-
m o f h лозим. Олинглар, азизларим, аввал бир бурда нон еб, бир
пиёладан чой ичайлик, сунг к,имиз ичиб, сухбат курамиз.

Сухбат ярим соат давом этди.
Фёдор Михайловичнинг кайфияти кутарилиб, уни жушкдн ва
кувнок,, ширин х,ислар ураб олди. Рухи х,ам енгил тортиб, уз-узи-
дан астойдил суюнди ва шу дамда эриб кетиб, Аннасига сувсар
ёк,али пустин c o B F a кдлмок,ни ихтиёр айлади. Албатта, тугилган
кунида хотини орзу кдлган палтони coB Fa кддса, шундай хурсанд
булади. Икки кул кдмор уйнаса, чикдб турибди-да пули. Эртаси
тушликдан сунг ишим бор деб кучага чикди-да, шу марта уйнай,
сунг бопща келмайман, деган уйда к,иморхонага кирди. Эски та-
нишлари уни куриб, ясама тиржайишди. Фёдор Михайлович
кVi mi ракдб, унча-мунчага ютк,азиб куймайди. Уларнинг орасида
«бу дарознинг келмай куйгани яхши эди» деганлари хам бор эди.
Дастлаб кули баланд келганда, жуда суюнди. Кейинги гал хам
тикилган пулларнинг хаммасини ютиб олди. Яна бир кул уйнаса,
олам гулистон, Аннага олмок,чи булган пустиннинг пули накд була-
ди-к,уяди.
К,аршисида утирган бак,бак,али жаноб ширадор кузларини лук,
кдлганча унга к,араб турар, сарриш к,ошларининг орасида оф -
тобда к,уриб к,олган чувалчанглардай ок,имтир, хунук ажинлар
пайдо булган ва бу нарса унинг ичик,оралик билан хасад к,илаёт-
ганидан дарак берарди.
Фёдор Михайловичнинг куллари кдлтираб, юрагини умид-
сизлик туманлари к,оплади. К,улоги остида «хаддингдан ошдинг»
деган овоз янграб, оёкдарида титрок, турди. Куз олдида тагин
Анна гавдаланиб, к,улори остида унинг: «Яна к,имор уйнаяпсиз-
ми, Фёдор Михайлович?! Катта ёзувчисиз, сизга бу тутри кел-
майди, обруйингизни уйласангиз-чи?!» деган дашноми янгради.
У билан хаёлан гаплашиб, шу охирги уйиним, бошк,а такрор-
ланмайди, деди узича.
— Ютк,азди! — деди ортида турган кимдир паст, хирри
овозда.
Фёдор М ихайлович бошига гурзи тушгандек, гангиб к,олди.
Нима булди узи? Шунча пул к,улдан кетди-я! Эсиз!
Рулетка шотиллаб айланди.
У яна тикди. Ютк,азган пулини к,айтариб олиши керак. Х,еч-
к,иси йук,, к,айтариб олади. Анна билан булиб, хаёли чалгиди.

- 181 -

Энди бутун фикру зикрини уйинга кдратади. Лекин бу сафар
х,ам ундан омад юз утирди ва энди у тез асабийлаш а бошлади.
Кейинги гал яна ютк,азиб, баттар жирибийрони чикди. К,арз
олиб, умид билан тиккан эди, яна омади чопмади. Яна, яна ва
яна уйнади. Унинг хурмати учун кетм а-кет к,арз бериб турди-
лар. У к,арз борасида сира гирромлик к,илмайди, тезда кдйта-
ради. Шу одатини яхши билганлари учун х,ам бу ердаги х,ар
бир ж аноб сира иккиланмай, унга к,арз берди ва охирида к,арз
берувчининг узи к,олмагач, Фёдор М ихайлович икки кулини
кутарди. Энди кдрзни узиш к,олди х,исоб. М алай бола унинг
уйига жунатилди. Анна Григорьевна бола келтирган кррозга
к,араб, шунча катта микдордаги кдрздан эмас, купрок, унинг
узидан хавотирланди: туткднори тутиб, бир кори х,ол руй берса
борми, ундан айрилиб к,олади. Болага х,озирок, етиб бориш ини
айтиб, уйдаги маблардан бир к,исмини х,амда олтин тутноричи-
ни, олмос ва ёкут кузли узукларини х,амёнига солди-да, к,имор-
хона томон югурди. Ишк,илиб, Фёдор М ихайловичнинг тутк,а-
h o f h тутмаган булсин! Э худойим-эй, к,анак,а одамлар бор-а!
Русни рус к,илиб юрган шундай катта истеъдодли одамни нега
бу куйга солишади-я? Фёдор Михайлович рирт содда одам. Уни
осонгина лак,иллатишган шекилли! Пул кетса-кетсин, узи омон
булсин иищилиб.

Югуриб, х,аллослаб, чопиб бораётган Аннанинг нафаси к,иси-
либ, бир оз к,адамини секинлатди, аммо куз олдида хириллаб
нафас олаётган Фёдор Михайлович куриниб, яна югура кетди.

* **

Анна эшикдан югуриб ичкари кирди, кенг зал гала-ровур,
шовк,ин-сурон, к,уюк, кумуш тутунга тула. Ачимтир х,ид д и м о р и -
га урилиб, кунгли озди. Касофат жойларда одамлар тоза к,онла-
рини бузишиб, узларини узлари расво к,иладилар. У куйлаги-
нинг енги билан о р з и н и беркитди. Кузи к,амашиб, ичкаридаги-
ларни тезда англай олмади: к,улини тиришган пешонасига куйиб,
аланглаганча эрини к,идирди.

Рала-ровур бирпасда тиниб, кенг залда сув к,уйгандек ж им-
житлик чукди.

Бир оздан сунг Анна ичкарини тиник, кура бошлади. Фёдор
Михайлович рулетканинг ортида, унг томонда сулгин утирар,

- 182 -

назарида, ун-йигирма ёшга кдригандек эди. Уни куриб, урни­
дан турди ва боладек югургилаб келди-да:

— Мени кечир, Анна! — деди уксик охднгда. — Мен... мен
яна юткдзиб куйдим!

Ю зидаги к,ора тур пардани силкиб бошига ташларкан, Анна
хумрайиб турган семиз, бакдлок, жанобга таъзим к,илди-да, сунг
мултираб турган эрига кдраб, кунгли эриди ва:

— Пул топилади, Фёдор Михайлович! — деди ва шитоб би­
лан бориб, унинг култигига кирди. Кейин бояги семиз жанобга
кдраб крворини солганча: — Кднча тулаш керак? — деб суради.

Семиз киши кдлин муйловларини буради, лабини чуччайтир-
ди, йурон, оппок, буйин томирлари буртиб чикди:

— Х,м... хдлиги! Мен... эй Сашка! — fo3 буйин орик, йигитга
барморини бигиз к,илди. — Кднча эди? Х,исоблаб куйганмисан?
Айтиб юбор!

F03 буйин йигит Аннага ёвкдраш к,илганча семиз жанобнинг
к,улорига бир нималар деб шивирлади. Ж аноб эса уз навбатида
Фёдор Михайловичга секин шипшиди.

Анна бакдлок, жаноб, fo3 буйин йигит ва узига тикилиб тур­
ган бош кдларнинг х,ам чучиб турганини сезаркан , «баттар
булинглар бу кунларингдан кура» деганча уларга нафрат билан
кдради.

— Айтаверинглар! — деди кейин кескин охднгда. — Кднча
булса тулайман. М енга Фёдор М ихайловичнинг cofahfh керак!

Ортда шивир-шивирлар бошланди:
— Бойвуччадек керилиш ини к,аранг!
— Боздек буйнини чузади-я!
Эркак киш ининг босик,, аммо жарангдор овози уларнинг гап-
сузларини босиб кетди:
— Нима десанглар денг-у, аммо Фёдор Михайловичнинг омади
бор экан, яхши хонимга учрабди. Бунакд аёллар эрларини кулла-
рида кутариб юришади.
Анна бир даста пулни рулетка устига ташлади. Fo3 буйин шу
зах,оти пулни олиб санади-да, семиз ж анобнинг олдига к,уйди:
— Бу сизники була к,олсин, Степан Иванович!
Димо ри ачишиб бораётган Анна «кутулдимми?» дегандек унга
кдради.
F03 буйин ишшайди:
— Крлганларни х,ам рози к,илинг!

- 183 -

Аннанинг юраги тез-тез урди. «Накддар жирканч башара!
Куппа-кундуз куни к,арок,чилик кдлиб утирибди-я!»

F03 буйин унинг к,орамтир нигох,ига кдраркан:
— Буни к,имор дейдилар, хоним, хаф а булмайсиз! — деди
ишшайиб.
Анна олтин тутнорични, олмос ва ёкут кузли узукларини унинг

олдига ташлади:
— Х,исобла, етмаса, яна олиб келаман! — деди кдтъий ва

ишончли охднгда.
Бозбуйин х,еч нарса булмагандек, турнорич ва узукни кузига

як,ин олиб бориб, обдан текширди, бу хдм етмагандай бир-икки
тишлаб курди ва:

— Соф олтинми иищилиб?! — дея м итирлаб хдм куйди.
Аннанинг нафрати кузради. Шунакд нусхаларни жинидан
баттар ёмон куради. Улар учун инсоннинг сарик, чакдчалик кддри
йук,, уларга пул, мол-мулк булса бас, крлганига безбетларча ту-
пуришади. У курслик билан «К,анак,а одамсиз?» дея уни ж еркиб
ташламок,чи х,ам булди, аммо Фёдор Михайлович хафа булади-
лар деб уйлаб, аввалгидек, яна узини босди.
Бозбуйин тахта чутини к,улига олиб, беш -олти марта х,исоб-
лаб чикди-да, сунг:
— Булади! — деди совук, ох,ангда.
Анна шу зах,оти Фёдор Михайловичнинг кулидан ушлаб, тош
ойна олдига олиб борди ва «Ифлос жойнинг кирлари шу ернинг
узида К.ОЛСИН, кулингизни, юзингизни ювиб ташланг» деди. Бир
олам ташвишдан к,утилган Фёдор Михайлович унга сузсиз буйсу-
наркан, «дунё, t o f к,албларни х,ам чумолига асир этасан! Сенинг
сирларинг олдида биз бандаларнинг акди ож излик к,илади», дея
имон келтирди.
Анна турт буклорлик оппок, сочик,ни эрига узатганда, зал х,ай-
ратдан ёк,а ушлади. Аслзода аёллар бунинг мох,иятига тушуниб,
вик,ор билан лабларини бурдилар, кибор тоиф а эркаклар «х,атто
оппок, сочик, олиб келибди» дея унга х,авас билан кдрадилар.
Унга рашки келдими ё х,асрат утида ёндими, аёллардан бири:
— Бурнидан ип утказиб олган экан бечоранинг! — дея мум-
сик Фёдор Михайловичга узича рах,м к,илган булди.
Тепакал жаноб:
— Анна Григорьевна эрининг кддрига етадиган аёл! — деди
унга кдрши жавобан. — Оппок, сочик, мех,р-мух,аббат, х,урмат
рамзи! Бизнинг барча аёллар буни билиб куйсинлар.

- 184 -

***

— Доктор, — деди Анна бир оз ташвишли охднгда. — Фёдор
Михайловичнинг касалини узим хдм яхши биламан. Сиз у ки­
шини кундирсангиз, ишонтирсангиз бас. Биз тезда чет элга ке-
тишимиз лозим. Бу ерда уни хароб к,илишади. Кдриндошлар бир
томондан, к,иморбозлик... Э худойим-эй, кимлар уйлаб топган шу
бемаза уйинларни?!

— Сизни тушундим, Анна Григорьевна!
— Хайрингизни берсин, илох,им. Рус халк,и учун ш арафли
вазифани бажараётганингизни унутманг. Сизга гапим баланд-
парвоз туюлар, аммо худо хдкди, бу рост. Фёдор Михайлович
катта-катта асар ёзсалар, бутун жах,онга таркдб, номимиз яна
юксакка кутарилади.
— Анна Григорьевна, сиз фаришта аёл экансиз!
— Худо хайрингизни берсин, мени мак,таманг, доктор.
— Турриси, Сиз каби олижаноб аёллар камдан-кам учрайди.
Сиз нафакдт Фёдор Михайловични, балки бутун русни уйлаб,

Ж О Н К уЙ Д И рЯ П С И З. ИЛОХ.ИМ, И С О Н И Н Г у З И И Ш И Н ГИ ЗН И ОСОН К.ИЛСИН.

Анна жуда мамнун булди. Ш ирин суз кимга ёк,майди. Эзгу
ишингни бировлар мак,таса, кднддек эриб кетасан. Ипщилиб,
Фёдор Михайловични кундиришса, олам гулистон.

Анна уйга келганда, Н икола Бирт мает х,олда х,овли уртаси -
да тебраниб турар, кулини бигиз к,илганча Фёдор М ихайло­
вичга:

— Сиз... сиз мени хаф а к,иляпсиз! Х,ик,... хдлиги... биз бола­
лар оталар... х,ик„ кдрамори... к,араморидамиз. Ш унакд экан, сиз
мени бок,ишингиз керак! — дея тутилиб, дудукданиб унщ ир-
мокда эди.

Фёдор Михайлович, кдлампир еган кишидек, афтини буриш-
тирди. «Никола, сенга нима дейишим керак? Ичишнинг хдм меъё-
ри бор. Ичиб олиб, отадан пул талаб к,илиш нимаси?!» У бурзи-
даги аччик, дардни ичига ютди. Отанинг угилдан дарразаб були­
ши — фарзанд учун ярим бахтсизлик. Никола бахтсиз булмас-
лиги керак. Хдли ёш, куйилмаган. Х,аёт зарбаларини куриб, аста-
секин пишиб, к,уйилиб к,олар.

— Урлим, бориб дамингни олгин. Кечк,урун гаплашармиз.
— М ени билан... х,ик„ гаплашишнинг х,ожати йук,. Мен... йук,,
— бошини сарак-сарак к,илган эди, кир сочлари патила булиб
тузгиди, — менга ёр-ёрдам бб-беришингиз керак.

- 185 -

Фёдор Михайловичнинг озрин оёкдари тортишиб, орриди.
Анна унинг тиришган юзига кдраб, ич-ичидан рахми келди ва
уйга кириб, жомадонида яшириб куйган пулдан олиб, ташкдри
чикди-да, ортдан келиб, Николага билдирмай Фёдор Михайло­
вичнинг кулига туткдзаркан:

—Шугинани беринг, жонгинам, барибир кутилмайсиз, —деди
шивирлаб. Никола тезрок, даф булса, Фёдор Михайловични док-
торникига боришга, албатта, кундира олади.

Оёк,-кулларидаги оррик, аъзойи баданига таркдб, ж они к,ий-
нокда турган Фёдор Михайлович мехрибон, ширинсуз Анна-
сининг гапига сузсиз буйсунди. Х,еч кимга итоат к,илмаган, х,еч
кимга буйсунмаган катта кдлб шу миттигина Аннага итоат этяп-
ти. Бир йили ёзда М осквада митти хднду боласининг бах,айбат
филни боищараётганини куриб, х,айратда крлган эди. Шундай
катта жонивор нари борса етти ёшли болага кдндай буйсуна-
ди? Вах,оланки, уни бак,увват оёкдари билан бир туртса, суяк-
лари мажакданиб кетиши мумкин, деб уйлаб, вахдмага тушган
эди. Кейинчалик узининг дам мурраккииа Аннага итоат эти-
шини уйлаб, дунёнинг ажаб ишлари борлигини, уларнинг ол­
дида инсоннинг акди заиф эканлигини тушунган булди. Анна-
си дам уша митти болага ухшайди. Уларнинг к,анак,адир сехри,
жозибаси бор.

— Акдингни йотиб олсанг, яхши буларди, углим! — деди бир
оз норози охангда.

Николанинг хаёли кдлтирок, к,улларидаги пулда эди. Боя тум-
шайиб турган хунук башараси энди бироз ёришган, кайфияти
кутарилиб, тойдек уйнокдаб турарди.

— Рахмат сизга, Фёдор Михайлович! — деди у ишшайиб.
Анна унга танбех берди:
— Отажон, десангиз-чи, Николай Михайлович! Сиз энди катта
йигитсиз!
Николанинг юзи бужмайиб, кузлари олайди. Аннага украйиб
кдради-да, сунг шаталок, отиб, кучага югурди.
Фёдор Михайлович унинг ортидан рамгин холда к,араб к,олди.
Анна унинг кунглини кутаришга ошикди:
— Х,али ёш-да, Фёдор Михайлович, хаф а булманг, куйилиб
к,олар.
— Фарзандларимнинг акдли булишларини, она Россия ша-
рафи учун хизмат к,илишларини истайман.

- 186 -

— Шундай булади, жонгинам, сира ташвиш тортманг. Хдм-
маси хдли олдинда. Куп к,исиляпсиз, бирор жойга бориб келсак
буларди! — деди Анна балки доктор хдк,ида кучада гап очарман,
деган уйда. Х,озир бу гапнинг мавриди эмас. Эр бутилиб турган-
да, ёкдсидан олиш — юрагига чанг солиш, деган гап.

Фёдор М ихайловичнинг буртиб чик,кдн икки ёногш а к,изил-
лик югурди, афтидан, Аннанинг гаплари унинг кунглини кутар-
ган эди. Мамнун булган х,олда ута мехрибон ва дилкаш ёш хо-
тинига бокдркан, аёл хдм эрига шунчалик мехрибон буладими,
бунинг боиси не, деган савол кдршисида тик к,отганча, бир зум
унга хдвас билан тикилди ва «буни худо берган бахт, дейдилар.
Ш укр к,илиш керак», деб уйлади.

Анна унинг ёниб турган кузларига, юзидан ёгилаётган мех,р-
га бокдркан, Николанинг гапларини кунглига олмаганини се-
зиб, «хайрият» дея енгил нафас олди. Худо курсатмасин, тир-
ранча боланинг аччик, гапларини узларига олса борми... туткд-
ноги тутиб к,олса, кимга югуради. М аша холагами? Унга пул,
пул ва яна пул булса, бас!

— Жонгинам, — деди у шивирлаб.
Фёдор Михайлович кдттик,, залварли к,ули билан унинг мо-
мик,к,ина, иссикдина к,улчаларидан тутди:
— Анна, мен бир оз ишламок,чиман. Катта бир асар устида
бош кртириб юрибман.
— Илх,омингиз келдими, Фёдор Михайлович!
— Илх,ом келганда, ёзиш керак, Анна!
— Майли, жонгинам, Сиз ишланг, мен ширин овкдт тайёрлаб
берай.
— Шунакд ширин таомлар тайёрлайсанки, Анна, жуда рохдт
к,иламан.
— Таомларим шунак,а ширинми?
— Сени к,улинг ширин, дилинг ширин, бошдан-оёгинг ширин!
— Фёдор Михайлович? —Анна кузларини сузиб, ерга тикди.
— К,уйинг мак,таманг!
— Куз тегмайди, сира ташвишланма! Камдан-кам эрлар хо-
тинини мак,тайди.
— Нах,отки?
— Умуман, эркак зоти бировларнинг олдида хотинини мак,-
ташни ёк,тирмайди.
— Тушунаман, тушунаман! — Анна кулди ва ичкари кирди.

- 187 -

Фёдор Михайлович турдаги столда ишларди. Анна ок, латта-
ни хуллаб, стол устини артиб чикди-да, сунг сиёхдонни, пероли
ручкани к,орозлар ёнига куйди:

— Мархдмат, Фёдор Михайлович! — Эрининг елкасига
кулларини куйиб, юзидан чулп упди. — Ишингиз енгил куч-
син!

Эри яна унинг кулларини к,исиб куйди. Анна енгил тортди.
Гап очиш пайти келди. Х,еч булмаса, масаланинг учини чикдриб
куйиш керак.

— Жонгинам, эртага докторга утиб келамиз. Бир оз давола-
нишингиз керак!

Фёдор Михайлович ручкани кулига олиб, сиёх,га ботирди:
— Сен нима десанг шу!
Анна хурсанд булди. Эрларнинг «хуп» деб туриши хотинлар-
га кднчалик ёкдди. Эх,, туткдноридан кутилиб олса эди, бир умр
ташвиш тортмай яшарди. Шундай ак а л и ва обрули эрнинг c o f
булишига нима етсин!

***

К,аердандир ит хуриб, бузрайиб ок,араётган сокин тонгнинг
баррини тиглади. Фёдор Михайловичнинг хаёли булиниб, орти­
та, нариги уйга, бир чеккаси куриниб турган каравотга мулзам
бокди: Анна урнида йук,, аллак,ачон уйгонган куринади, балки
нонушта тайёрлаётгандир.

Х,овлида юрган итнинг югургани, дарвоза томондан к,адам
товушлари, кимларнингдир рунрир-рунрир овозлари эшитилиб,
унинг хаёли бузилди. Ким экан?

— Анна? — товуш к,илди у мехрли овозда.
Хотини к,орамтир сочини турмаклаб олган, чех,раси тиник,,
икки к,ора к,анот остида икки шам ёниб турарди.
— Лаббай, жонгинам? — У югура кела солиб, Фёдор Михай­
ловичнинг елкаларини силади. Эрининг елкаларига к,ули теги-
ши билан кдлби ширин туйруларга тулиб, илик, харорат танаси-
га ута бошлайди. Лекин нега шундайлигини х,алигача узи туш у-
ниб етган эмас. — Бирон нарса керакми? — суради у мехрли,
ширин ва ёк,имтой овозда.
Фёдор Михайлович елкаси аро ох,иста юраётган момик, кулча-
ларни секин ушлади:
— Нима гап? Ташкдрида ит хуряпти. Битта-яримта келдими?

- 188 -

—Хаёлингизни бузмай ижод кдлаверинг, жонгинам, —деди Анна
бамайлихотир ох,ангда. — Николашканинг шухлигини биласиз-ку!

— Нима К.ИЛЯПТИ у?
— Тапщарида гап сотяпти.
— Яна ичяптими каллаи сах,арлаб?!
— Асабингизни бузманг, Фёдор Михайлович, бир кун куйи-
либ к,олади. Бирон нима олиб келайми?
— Сут борми?
— Бор. Кдйнатиб куйибман. Озгина асал кушиб берайми?
Тапщаридан дарвозанинг кдрсиллаб очилгани, тап-тап оёк,
товушлари, кимнингдир мингирлаган овози эшитилди.
Уй ичи иссик,, ташкдрида х,ам х,арорат меъёрида булишига
кдрамасдан Аннанинг юраги увишиб, танаси муз к,отди ва ёмрир-
да к,олган киш идек намик,иб, дир-дир титрай бошлаб, аллак,ан-
дай нохуш кайфият оёкдарига ёпишди.
Энди унинг ёду хаёлидан чет элга кетиш реж аси бир дак,ик,а
булсин, нари кетмас, иложини топиб, бик,ик, мух,итдан Фёдор
Михайловични олиб чик,ишни кузлар, тезрок, уни кундириб, узок,-
ларга жунаб к,олиш асосий мак,сади, дарди ва орзусига айлан-
ган эди. Фак,ат чет элга кетиб, уша ерларда тинчлик топишлари
мумкин, турри Самарага ёки Петердан нарирокда кучишлари
х,ам мумкин, аммо М аша хола, албатта, топиб боради ва сира
тинч куймаслиги аник,. Ш ундай экан, уларнинг кддами етмай-
диган узокдарга кетиб, Фёдор М ихайловичнинг сорлирини тик-
лаб олмок, зарур. Уч — турт йил уш а томонларда туриб келишса,
бирор жойлари камайиб к,олмайди.
Ит к,атгик,рок, хурди. Бир оздан сунг вангиллаганча уйнинг орк,а-
сига утиб кетди. Так, этиб кесак тегиб, дераза зириллади. Анна югу­
риб ташкдри чикди. Х,овли уртасида Никола депсиниб турарди.
— Ялмориз кампир! — дея упщирди у к,онталаш кузларини
унга тикиб. — Фёдор М ихайловични чак,ир!
Анна юмшок, овозда уни тартибга чак,ирди:
— Николай Федорович, уят эмасми, яна ичиб олибсиз-а, са-
х,ар мардондан!
— Сен менга ургатма! Бор, отамни чак,ир!
— Отангиз ижод к,иляптилар. Бак,ир-чак,ир к,илманг, асабла-
рини бузасиз.
— Ургатма менга! Бор, жуна! — У костюмининг узилган ен-
гини к,аттик, тортган эди, ж ир этиб айрилиб кетди.

- 189 -

— Николай Федорович? Яп-янги костюм... эсизгина!
Ранги саррайган Фёдор Михайлович ташкдри чик,иб, А нна­
нинг ёнида тухтади:
— Хуш, Никола, утлим, яна ичиб олдингизми?
Никола тупрокди куллари билан патила сочларини силади:
— Ичдим... ж -ж ж уда куп ичдим!
— Хурмачага сикдунча ичиш керак!
Никола отасининг ёнига келди. Ундан таралган куланса х,ид
гуп этиб димок,кд урилди.
— Менга юз рубль бериб туринг!
— Уни нима к,иласан, Никола?
— К,-к,иморга бой бердим!
Фёдор Михайловичнинг чакка томирлари буртиб чшдиб, кузла­
ри ичига ботди:
— Нима дединг, Никола, юз рубль?.. Уйлаб гапираяпсанми?
Оёкдари тортишиб, кайфиятининг бузилиши бехуда эмасли-
гини х,ис этган Анна унинг култигидан олди:
— Фёдор М ихайлович, ж онгинам, ж ахд к,илманг! Пул то-
пилади.
— Ю з рубль хдзилакам пул эканми? Бу бели орримаганни кдра!
Николанинг огзидан купиги сочилди:
— Ялмориз учун х,амма н ар са топилади, леки н мен... урлингиз
учун... мен, мен сарик, чак,ага арзимайм анми?
Фёдор Михайловичнинг о з р и н юзи к,орайиб, пешонаси ти-
ришди:
— Сен, Никола, бемаза бола булибсан. Мени куйдиришдан
бошк,а нарсага ярамайсан!
Шовк,ин-суронни эшитиб, Маша хола югуриб келди:
— Х,ой, нима гап? Нима шовк,ин? Эрталаб х,ам, кеч х,ам бу
уйда тинчлик йур-а!.. Никола, яна к,ай гурдан ичдинг?
Никола холасини куриб, йиглаб юборди:
— Хола, улар менга умуман кдрашмай к,уйди. Етимдан бат-
тарман!
Маша хола уни баррига босиб, патила сочларини силади:
— К,уй, йотлама! Буларнинг кузини ёр босган.
Фёдор Михайлович урлининг к,улидан ушлаб, узига кдратди:
— Болам, нега унакд дейсан?
Никола отасининг к,улини силтаб ташлади:
— Нари туринг, сиздай отам йук,!

- 190 -

Фёдор Михайлович депсиниб, оркдга тисарилди:
— Уз углим... Никола!
Анна уни ушлаб к,олди:
— Кднакд одам сизлар узи? Рах;м-шафкдтни биласизларми?
Йикдлиб крлсалар нима булади?
М аша хола унга муштини ук,талди:
— Ов, тилинг кесилгур, касофат! Сен келдинг-у, бизнинг оро-
мимиз йук,олди. Боламни х)флаганинг нимаси? Беш рубль бер-
санг, садаганг кетадими?
— Бераман пул керак булса? Яхшиликча сурасин!
Фёдор Михайлович ерга чуккалади:
— Бас к,илинглар!
Маша хола Николани уйи томон судраб кетди.
Кечга бориб, Фёдор Михайловичнинг оёкдари тортишиб к,олди.
Анна югура солиб, кушни кучада яшовчи докторни чакдриб келди.
— Асаб чарчаган, — деди у беморни куздан кечиргач. —
Бир-икки йил дам олишлари керак. Хафа булиш мумкин эмас.
Тинчлантирувчи дори бераман!
— Барака топинг! — деди Анна унга. — Кднча булса тулайман.
— Арзимас пул туради, — доктор унга сарик, кутичани узат­
ди. — Кунига биттадан уч мах,ал ичсинлар. Нихрятда яхши дори.
Хорижники.
Фёдор Михайлович бош иргаб таъзим к,илди:
— Рах,мат сизга, доктор!
— Тузалиб кетинг!
— Бу дарддан к,утилса буладими?
— Хдмма дарднинг давоси бор, мух,тарам жаноб! Узингизга
боглик,!
Анна к,улай фурсатдан фойдаланиш учун:
— Балки узокрокда кетиб, х,аво алмаштириш керакдир? —
деди докторга кдраб.
—Агар чет элга бориб даволансангиз... албатта, чунтак кутарса,
бир-икки йилда кутилиб кетасиз.
—Батамом кутилиш мумкинми? — яна суради Фёдор Михайлович.
— Мумкин? Танангиздаги асоратни йук,отиш учун ирода були­
ши керак одам-да!
Анна Фёдор М ихайловични мак,тади:
— Бу кишининг иродаси метиндан кдттик,, к,ойил к,олса булади.
Доктор жилмайганча урнидан турди:

- 191 -

— Рус адибининг иродасига ишонаман. Хайр, азизим! Бора-
диган жойларим бор, узр!

Фёдор Михайлович урнидан турмок,чи эди, доктор куймади:
— Кузралманг, азизим, сизга тинчлик даркор!
Анна докторни кузатиб кдйтар экан, йулакнинг уртасида
кулини белига тираб турган Маша холани куриб, жойида такда
тухтади:
— Нима истайсиз мендан?
— Никола арпангни хом урдими сани?!
Анна хдм буш келмади:
— Узини йотиб олеин!
М аша хола яна муштини ук,талди:
— Уни яна хафа к,илсанг, уйдан итдек кувиб юбораман!
Анна уни четлаб уйига кирди. Ж уда тили захдр, одобсиз аёл.
У билан ит-мушук булгандан кура, узокрок, юргани маъкулрок,.
Никола отасининг бошида тик турар, Фёдор Михайлович шифт-
га кдраганча мулзам х,олда ётарди.
— Николай Фёдорович, нега келдингиз? — Анна йикламок,-
дан бери булди. — Отангизнинг уволига к,олмок,чимисиз ?
— Пулни чуз!
Анна кулоридаги олтин зиракни ечди:
— Мана олинг!
Никола кдлин олтин зиракларни кулида уйнатди:
— Барибир берар экансиз, таранг к,илишингизга улайми?
«Бу юлричлар билан умуман яшаб булмайди. Хорижга кетишни
тезлаштириш керак» Анна унга нафрат билан кдради. Ношукур угил,
шундай дах,о отани к,ийнаб, не куйларга солмокда. Ахэол шу дара-
жада кетаверса, бир кун умрларига зомин булишлари х,еч гап эмас.
Эрталаб кеча доктор берган дори ёкдими ёки Аннанинг муо-
лажалари фойда к,илдими, х,ар х;олда Фёдор М ихайлович урни­
дан тетик уйронди. Нонуштадан сунг Анна чет элга кетиш х,ак,ида
гап очган эди, эри чукур уйга толиб, боши к,уйи эгилди.
— Анна Григорьевна, — деди кейин суник охднгда, — Сизни
жуда к,ийнаб к,уйдим. Мени деб анча озор чекяпсиз. Уйдагилар-
нинг ортик,ча к,иликдаридан х,ам олдингизда жуда хижолатдаман.
Хорижга кетайлик, деб Сиз мен учун жон куйдиряпсиз. Айтишга
осон, лекин биласизми, бунинг учун к,анча маблар керак?!
Анна эрининг ёнига сурилиб, худди мушук боласи каби унга
суйкалди:

- 192 -

— Жонгинам, Сиз бу томонидан сира ташвиш тортманг, мен
анчагина маблар йикиб куйганман. Хуп десангиз, уйдаги к,им-
матбах,о буюмларимизни х,ам сотувга куямиз. Заргарлар билан
гаплашган эдим.

— Нима десангиз, мен розиман. Сиздек аёллар дунёда кам
топилади. Биламан, сиз мен учун оламни х,ам олиб беришга тайёр-
сиз. Лекин мени деб, хорижда, бегона жойларда озор чекишин-
гизни истамайман.

— Фёдор Михайлович? — Анна унга жовдираб тикилди. —
Худо томонидан аёлларга ирода берилган. Биз аёллар кдерда ва
кдйси шароитда булмайлик, тез куникамиз, урганиб кетамиз.
Шундай экан, мендан сира хавотирланманг.

— Рах,мат сизга, Анна Григорьевна! — деди Фёдор М ихай­
лович х,ам унинг иззатини ж ойига куйиб.

— Бу дунёга устун булмаймиз, жонгинам, — бу сафар Анна
юмшок, гапирди, — инсон тириклигини уйлаши керак. Сиз кат-
та-катта асарлар ёзинг, рус насри француз ёки олмон адабиё-
тидан кам булмаслиги лозим.

Бу гап Фёдор Михайловични рухдантириб юборди:
— Cofahfhm кутарса, «Телба» деган асар ёзмок,чиман.
— «Телба?» Балати, аммо китоббоп ном.
— Номи сизга ёкдими, демак, унинг узи хдм ёмон булмайди.
— Фёдор Михайлович, сиз дах,о ижодкорсиз, буни унутманг.
Ёзганларингиз менга жуда ёкдди, ноширлар фойда куриш учун
атайин кам хдк, тулашади. У стига-устак, кунгилчанлигингиз
бор.
— Мен шундай одамман, Анна Григорьевна! — Фёдор М и­
хайловичнинг k,h3fhih муйлови ялтиради.
Анна унинг кунгли юмшаганини сезиб:
— Хуп денг, Фёдор Михайлович, бу ерлардан кетайлик, —
деди астойдил ж он куйдириб ва «йук,» деб юбормасинлар, деган
ташвиш билан кушимча к,илди. — Мени айтди, дерсиз, х,аммаси
ж ойида булади. С орлирингиз тикланади. У ерда бемалол «Тел-
ба»ни тугатасиз. Худо бераман деса, бир нечта асарлар ёзиб
ташлайсиз. Хуп денг!
Фёдор Михайлович ofhp тин олди ва:
— Худо кунглингизга яхшилик солган куринади, Анна Гри­
горьевна, майли сиз айтганча була к,олсин, — деди ва номига
булса-да, кулиб куйди.

13 — Бойваччанинг к,изи. - 193 -

***

Поезд урнидан жилар-жилмас Анна Григорьевна оппок, чой-
шаб солинган юмшок, уринга чузила к,олди. Фёдор Михайлович
айтганидек, хорижга кетдик, деб айтиш осон. Унгача... эх,-х,е, елди-
югурди, нарсаларини сотди... олтин узуклари, кумуш так^нчокда-
ри, билакузуги... уни самаркдндлик узбек савдогаридан олган эди,
жуда чиройли, нафис буюм эди. Майли, боищасини оларман, Ф ё­
дор Михайловичнинг сорлири мух,им, согайиб кетсалар, эр киш и-
нинг моли ерда, топилади, деб уйлади. Кунглида эртанг яхши
булади, деган ишонч бор. Оёри тортмаганда бормасди.

Фёдор Михайлович унинг ёнига утирди:
— Сафаримиз бехатар булсин, Анна Григорьевна! Хурсанд-
мисиз?
Анна бу гапни сен учун боряпман, деган маънода тушунса-
да, юрагига орир олмади, балки мен нотуБри х,ис этаяпман, дея
узини овутди.
— Мух,ими, сиз c o f булинг, Фёдор Михайлович! — деди ж ил-
майганча унга суйкалиб.
— Албатта, Сиз учун яшайман, Анна! — Фёдор Михайлович
унинг юмшок,, х,ароратли ёнокдаридан тутди. — Ж уда толик,-
дингиз, дам олинг, сунгра чой ичамиз!
Эшик так,иллади. Фёдор Михайлович кумуш тущ ични оркдга
тортди. Остонада вагон сох,иби — шоп муйлов, очик, чех,рали,
катта куккуз киши жилмайиб турарди.
— Фёдор Михайлович, Анна Григорьевна, саломлар булсин,
яхши кетяпсизларми? — дея бошидаги к,ора шапкасини олиб,
таъзим к,илди-да, узини таништирди. — Миша Михайлович! Сиз-
ларнинг хизматингиздаман.
Анна Григорьевна «бу нусха бизларни дарх,ол кдердан била
к,олди» деганча х,айрон бокди.
Миша Михайлович куплаб, турли-туман, турфа хил йуловчи-
ларни кургани учун х,ам унинг узунчок, юзидаги х,айратни ва
чарчок,ни дарх,ол илради:
— Анча толикдан к^финасиз хоним, француз шароби кушил-
ган к,ах,ва берайми?
Фёдор Михайлович унга миннатдор бокди:
— Менга х,ам олиб келинг!
Вагон сох,иби эшикни ёпиб чик,иб кетгач, Анна:
— Яхши сох,ибга йулик,ибмиз! — деди хурсанд булиб.

- 194 -

Миша Михайлович ок, кумуш патнисда кдх,ва келтирди. Купе
ичида хушбуй х;ид таралди.

— Сизлар учун энг аъло навли кдх,вадан тайёрладим! — деди
у бироз ширали охднгда. — Сиз, Фёдор Михайлович, улуг рус-
нинг зур ёзувчисисиз. Бир нечта асарларингизни ук,иганман.

Анна унга к,изик,синиб кдради:
— Ишингиз куп, кдндай улгурасиз?
Миша Михайловичнинг ёнокдари ялтиради:
— Кечасиминан нима иш к,иламан?! Китоб ук,ийман-да! Вак,т
куш. Х,озир ишларимни битираман. Шу билан икки-уч соат х,еч
ким мени безовта к,илмайди.
Анна унга илтифотли назар ташлади:
— Сиз жуда беназир одам экансиз! Уйлайманки, сиз билан
йулимиз манзилгача кунгилли утади.
Миша Михайлович уларга яхши кайфият тилаб, эшикни ёпди.
Кечаси ярим тунда Фёдор М ихайловичнинг мазаси к,очди.
Поезд гилдиракларинииг бетиним таракд-турук, овозларими, ёки
гох,ида купега урилаётган куланса тутун хддими, ишк,илиб н и ­
мадир ёк,мади шекилли адиб узини ёмон х;ис к,илди, боши айла-
ниб, юраги кдттик, уриб, эти увишди ва иситмаси кутарила бош­
лади.
Хдяжонга тушган Анна эрининг олдида турган нарсаларни
бир жойга туплаётганини куриб, Миша Михайловичнинг олдига
чопди.
— Доктор булса, тез чак,ириб беринг, Фёдор Михайлович­
нинг мазаси к,очмокда! Тугк,анори тутиб к,олса, менга к,ийин була-
ди!
Миша Михайлович нариги вагонга утиб, беш дак,ик,алардан
сунг узун буйли, кузойнакли ёш йигитни бошлаб келди. Бу пайтда
Фёдор Михайлович хонада у ёкдан-бу ёк,к,а юриб турарди. Д ок­
тор кдни, бир текшириб курайлик, дея уни жойига утк,азтирди-
да, кулларини, тиззаларини ушлаб кураркан:
— Кдчондан буён шундай х,олат руй беради? — деб суради.
— Беш-олти йилдан бери! — жавоб к,илди Фёдор М ихайло­
вич.
— Ичишга кдлайсиз?
— Нунок,рок,ман!
— Яхши. Бирон нарсадан к,урк,маганмисиз?
— Бу саволни менга куп беришган. Куркдан эмасман.

- 195 -

— Ота-онангизда ёки к,ариндош-урукларда шу х,олатни ку-
затганмисиз?

— Бобомда булган.
— Тушунарли! — доктор ёнидаги ок, сумкасига кул тикди.
— Яхшилаб даволанишингиз керак, Фёдор Михайлович!
— Кутулиб кетаманми, доктор?
— Албатта! Энг мухими, сизга тинчлик ва хотиржамлик
керак.
Доктор сумкасидан иккита ок, дори олиб берди:
—Биттасини хозир ичинг. Иккинчисини эртага тушликда ича-
сиз. Кунгилни бир оз айнитади, эътибор берманг!
Уни кузатиш учун йулакка чик,к,ан Анна:
— Катта рахмат, доктор! — дея чунтагига уч рубль солиб
куйди. — Рози булинг.
Миша Михайлович уз купеси эшиги олдида турар, Аннага
кдраб, яна кдхва таклиф к,илган эди, у миннатдорлик билдириб
ут б кетди.
Поезд шитоб билан манзил томон интилар, темир ^идираклар
бир маромда таракдаб, кенг урмонлар, ортда крлаётган к,ишлок,-
ларнинг тинчини бузар, аллакдерлардан буриларнинг рингшиб
улигани, отларнинг кишнагани кулокда чалинади. Дорини ич-
гандан сунг Фёдор Михайлович ухлаб к,олди. Хира чирок, ёру-
рида нохуш кайфиятда, рариб холатда юраги к,исилиб, рамгин
утирган Анна анчагача эрининг ёнидан нари жилмади. Такдир
нималарни юзма-юз к,илади, хали номаълум. Таваккал билан
йулга ЧИК.ИШ ДИ. Иищилиб, турмушлари ёмон кечмасин!
Уни уйку босди. Бир дак,икд дам олгани йук,. Купега жой-
лашгач, мирик,иб ухлаб олишни кузлаган эди, уйлови хам амалга
ошмади. Эри бир ахволда экан, хотиржам ётишга бало бор­
ми?!. Поезд тусатдан кдттик, силкиниб, Анна бошини тиззасига
уриб олди ва жон холатда «жин урсин» дея буррикди. Устига-
устак, Фёдор Михайлович ётган урнидан силжиб, уни суриб
юборди. К,ули билан эрини ушлаб, нарирок, сурилди-да, урнига
махкам жойлашиб утириб олди. Яхшиямки, урнига ётиб олма-
ди, акс холда, эри ерга кулаб тушиб, яна бир ташвиш орттири-
ши аник, эди.
У бошини тиззаси орасига олди. Бир оздан сунг уйку босиб,
рира-шира туш курди. К,оп-к,ора бури уни кува кетди. Анна жо-
нини к,улига олиб, ура к,очди. ToF-тошлардан, кдр-адирлардан,

- 196 -

дарёлардан утди. Бури ортда к,олиб кетар, деб уйлаган эди, аммо
оч махлук, бир дам хдм тухтамай кувишда давом этди. Них,оят,
Анна кучдан к,олди ва к,орли t o f тепасида таппа йик,илган эди,
бури шу зах,оти устига сакради. «Вой-дод, ёрдам беринглар!» Алах,-
сираб кузини очди. Ерга аганаб тушган Фёдор Михайлович кдл-
тираганча уни босиб ётарди. Вах,има аралаш унинг остидан чи-
к,иб, ердан кутарди-да, яна жойига ётк,изди. Эрининг кул-оёкда-
ри букилиб, жаги махдам кдсилиб к,олган эди. Эси o f h 6 , бутун
танасини вах,има чулгади. Улиб к,олса, балога к,олади. Никола би­
лан Маша хола унинг бошида ёгоок, чакдди. Югуриб коридорга
чикдркан, эшик олдида Миша Михайловичга дуч келиб:

— Ёрдам беринг, у кишининг яна мазаси к,очди! — деди
хднсираб.

—Бак,ирган сизмидингиз? —деди Миша Михайлович ва док-
торни чак,ириш учун ортига бурилди.

Поезд шитоб билан олра интилади. Ташк,ари к,оп-к,оронри,
бирор нима кузга ташланмайди. Доктор анча кечикиб етиб кел­
ди. Афтидан, ухлаб ётган булса керак. Кузлари к,изарган, алла-
к,андай паришонрок, эди.

— Х,еч к,анак,а вах,има к,иладиган жойи йук,, — деди у эснар-
кан кули орк,аси билан окзини ёпиб. Сунг ок, сумкасидан бошк,а
бир дорини олиб, Фёдор Михайловичга ичирди:

— Безовта к,илманг, ухласинлар! Афтидан, поезднинг х,авоси
у кишига ёк,мабди. Безовта булсалар, яна чак,иринг!

— Рах,мат сизга, доктор! Бевак,т безовта к,илганим уч5ш узр!
— Касбимиз шунакд, озор чекманг!
Поезд секинлай бошлади. Анна дераза ёнига утирди. Олачал-
пок, осмон кузга ташланар, булутларнинг сийрак жойларидан
ойнинг саргиш нурлари таралиб турарди. Бахтга к,арши, юлдуз­
лар х,ам куринмайди. Юлдузлар булганда, улар билан сузлашиб,
енгил тортган буларди. Ё л р и з л и к нак,адар ёмон. Иищилиб, худо
уни Фёдор Михайловичдан жудо к,илмасин!

***

Вокзалда уларни ок,чил юз, митти кук кузли, орик, немис чол
кутиб олди.

— Хатингизни олган эдим, Анна Григорьевна! — деди у та-
возе билан. — Хуш келибсиз диёримизга. Бу киши адашмасам,
буюк ёзувчи Фёдор Михайлович булсалар керак?

- 197 -

— Худди шундай! — деди Анна жилмайиб.
Ранги саргайиб, кузлари ич-ичига тушган Фёдор Михайло­
вич унга таъзим к,илди:
— Танишганимдан хурсандман!
— Гинтерштейн! — таништирди чол узини. — Биз Анна Гри-
горьевнанинг оталари билан дуст эдик. У киши бизга рус мол-
ларини етказиб берардилар. Х,алол одам эди!
И кки соатлардан сунг улар tof орасидаги кенг ва куркам
х,овлига етиб келдилар. Пастда дарё оппок, камардай жилоланиб
кузга ташланади, атроф кум-кук, х,аво жуда майин.
— Ажойиб, бебах,о жойлар экан! — деди Фёдор Михайлович.
Д ов-дарахтлар орасидан уйларнинг к,изриш томлари кузга
ташланади.
— Ш ахдрчамиз жуда тинч, сизларга ёк,иб к,олади! — деди
чол куш аравани икки тавак,али дарвозадан ичкари киритар экан.
Чувак юзли йигит, афтидан хизматкор булса керак, югуриб
келиб, унинг кулидан юганни олди.
Гинтерштейн Анна билан Фёдор Михайловични адирлик ёни-
даги куток, дарахтзор орасидан утган йулдан юк.орига, кичикрок,
турт хонали уйга бошлаб борди. Пойдевори тарошланган ок, тош-
лардан як,индагина курилган тахта уй эди бу. Атрофида х,ар хил
— к,изил, ок, ва пушти гуллар барк, уриб яшнаб турибди. Хушбуй
х,идлар димок,к,а урилади.
— Шу бу йил утлим курди буни! — деди чол уйга хдвас
билан кдраб. — Бу ердан бутун шах,арчамиз куриниб туради.
Уйлайманки, мух,тарам жанобга уйимиз ёк,ади.
— Миннатдорман. Ж уда ёкди! — деди Фёдор Михайлович
мамнун булиб.
Чол жилмайди:
— Уйлайманки, Фёдор Михайлович, сиз бу ерда энг зур асар­
лар яратасиз!
— Ниятингиз холис куринади, — деди Анна хурсанд булиб. —
Катта рах,мат сизга!
Чол уларни уйга бошлаб кирди:
— Урлим, Финляндияга кетган. Э рта-индин келиб к,олади. У
жуда катта ношир. Китобни жонидан ортик, яхши куради.
— У р л и н г и з бамаъни йигитга ухшайди! — деди Фёдор М и­
хайлович.
Чол мамнун х,олда жилмайди.

- 198 -

Орадан бир йил утди. Дастлабки, олти ой бир оз к,ийин кечди.
Ш арт-шароит унчалик яхши эмасди. Рузрорни F o p дейдилар. Олиб
келган маблар х,ам тугаб, ах,воллари янада орирлаша бошлади.
Лекин Анна Фёдор Михайловични уринтиришни истамас, унга
сиз ёзиш билаш машгул булинг, фикрингизни булманг, деб кдйта-
кдйта тайинлар, узи эса шах,арчадаги аёллар гимназиясига кдт-
наб х,ам ук,ир, хам уша ердаги юмушларни бажариб, рузрорни
тебратишга яраша маблар топиб келарди. Бу орада шахарчанинг
энг кули енгил деб танилган докторига Фёдор Михайловични
курсатиб, икки марта муолажа олдирди. Шахарча доктори — бар-
васта, куюк, к,ошли Генрих Зиг чарчамас, фидойи, уз касбини
севган одамшаванда киши булиб, Фёдор Михайловични жон-холига
куймай яхшилаб уч ой даволади ва мен даволаган беморлар к,ай-
тиб касал булмайди, дея мак,таниб хам куйди ва яна хизмат
хак,ини хам куп талаб к,илмади. Анна ундан бехад миннатдор
булиб, к,айта-к,айта ташаккур изхор этди ва хак,ик,атан, доктор-
нинг гапи турри чик,иб, кейинги олти ой ичида Фёдор М ихайло­
вичнинг бирор жойи орримади, хатто тущ аноги хам хуруж к,ил-
мади, ижоди хам баракали була борди. Тезкорлик билан ишлаб,
янги «Телба» романини тугатди. Чол унга харидор топди. Орадан
уч ой утиб, Россиядан йигирматача китоб ва беш юз рубль пул
келди. Уз китоби Фёдор Михайловичнинг кузига чурдай куриниб,
эртаси шахар ошхонасида рус ва немис танишлари учун базм
уюштирди. Базмга боришдан олдин Аннани тикувчиникига олиб
бориб, кдмматбахо немис матосидан оппок, куйлак тиктириб бер­
ди. Анна ок, матони яхши курар, унингча, табиатда ок, ранг беху-
дага яратилмаган, ок, поклик ва барака тимсоли хамдир. Буни
Фёдор Михайлович яхши билгани учун хам унга ок, куйлакни
лозим курди. Иккинчи томондан, ок, куйлакда Анна кузига ф а-
риштадай гузал куринади. Топган тикувчига хам шу гапни айтган
эди, «гапингиз турри, мухтарам зот, ок, рангни Аллох к,алб нури-
дан бандасига берган» дея узича биларонлик к,илди. Узига ишон-
ган киши дадил гапиради. Билими, гап-сузи, ишини пухта билув-
чи уста йигит экан, буюртма олган куйлакни турт соатда тикиб
битириб, уз вак,тида топширди. Бу орада Фёдор Михайлович к,аер-
гадир бориб келди. Анна эрининг кулида ок, ёк,ут кузли олтин
зирак ва тилло занжирни куриб: «Жуда чиройли экан, лекин не-
чун ортик,ча ташвиш кдляпсиз?! деди куюниб. Фёдор Михайло­
вичнинг тулиша бошлаган юзи ок, гулдай ёритпди. «Сенга ёк,к,ан

- 199 -


Click to View FlipBook Version