The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by termiztakmkutubxona, 2020-10-19 05:28:07

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

@BOOKS_KITOB BOYVACHCHANING QIZI

булса, Анна, жуда бахтиёрман! — деди ва юзидан чулп упиб, тил-
ло занжирни буйнига, зиракларни кулогига такди. Сунг: «Олтин
факдт аёлга зебу зийнат эмас, сок л и ри га хдм катта фойда, к,ола-
верса, аёлларнинг узок, яшашларига хдм шу так,инчокдар сабаб!»
— деди кулиб. Анна хдм кулди ва: «Аёл була туриб, х,еч шу турри-
да уйламаган эканман, жуда синчков ва кувсиз, Фёдор Михайло­
вич!» деди буйнидан кучиб, сунг: «Шундай булса-да, мен учун
ортик,ча ташвиш к,илманг, жонгинам, сизнинг узингиз мен учун
энг катта бойлик!» дея кушиб куйди. Овози уктам ва шод эди.
Фёдор Михайлович унинг самимий гапларидан миннатдор булиб,
«бебах,о аёлим бор» деб ичидан суюнди ва янги асар ёзиб, бу гал
кдлам хдк,и олсам, к,ишки усти бош олиб бераман, деб ният к,илди.

Фёдор Михайлович сузида собит турувчи, ахдига содик, киши
эди. Аннани хурсанд этиш учун кеча-кундуз ишлаб, янада купрок,
иж од к,ила бошлади. Хдтто уни эркалашга, рузрор ишларида
ёрдамлашишга хдм вак,т топа билди.

Аннанинг назарида, эри кундан-кунга кувватга тулиб боряп-
ти. Ш у маромда ижод к,илса, як,ин орада «Иблислар» романига
нук,та к,уяди. Харидор х,ам тайёр. Гинтерштейннинг угли Рихтер
китобни чоп этишни кузлаб юрибди. Лекин бу сафар асарни
унга сув текинга бермок,чи эмас. Россияда иккита китобини чи-
к,аришиб, арзимаган чойчакд юборишди. «Шунисига х,ам шукр»,
деб к,уя к,олди Фёдор Михайлович. Анна эса х,амма нарсани уз
бах,осида сотилишини истайди. Китоб ёзиш х,ам осон иш эмас.
Эри унга кднча кучини беряпти, кднча куз нурини сарф этяпти.
С о р л и р и н и н г кетаётгани-чи?

Бу орада Анна янги стенография фани буйича ук,ишини ту-
гатиб, ишга жойлашди ва Фёдор Михайловичнинг бемалол, хо-
тиржам ишлаши учун шароит яратди. «Рузрорнинг ташвишини
к,илманг, узим эплайман!» деди у. Ёз буйи богларга чик,иб, м а­
лина ва х,ул мевалар териб, куритиб олиб, к,опчаларга жойлаб,
омборхонага тахлаб к,уйди. Фёдор М ихайловичнинг назарида,
хотини худди она чумолига ухшайди. «Худойим менга шундай
мех,рибон аёлни берди, минг шукр!» дея кувонди у.

Анна бир куни янги гап топиб келди.
— Ноширлар бизни алдашган экан! — деди у норози охднг-
да. — Рус адабиётида катта вок,еа булган «Телба» асарингизга
уялмай-нетмай арзимаган беш юз тулашди. Биласизми, узлари
кднча фойда куришибди?

- 200 -

Фёдор Михайлович уни баррига босди:
— Анна, ке куй шу гапларни, эшитмай хам, куймай х,ам!
Анна урнидан туриб, ошхона томон юрди:
— Бирон нарса тайёрлаб берай, х,ойнах,ой оч утирган булсан-
гиз керак?!
— Сенсиз томоримдан бирор нарса утармиди, Аннагинам!
— Сиз, Фёдор Михайлович, жуда кунгилчан одамсиз. «Иб-
лислар»ни менга куйиб берасиз?
Фёдор Михайлович унинг гапини илиб олиб:
— Нима к,иласан, иблисларни тузлайсанми? — деди муром-
бирона кулиб.
Хотини ш ирин кулди, овози майин ва ёк,имли эди. Фёдор
Михайлович хузур кдлди. Унинг хар бир одати, хар бир хара-
кати ёкдмли.
Анна уялган булиб, кузини олиб к,очди:
— Сиз ёзувчиларни гапга тукдан! — деди беозор, берараз ва
бироз эрка охангда. Фёдор Михайлович тили ширин эрка аёлим
бор, дея суюнди.
Бир куни юраги остида нимадир к,имирлагандай булганини
сезди ва аёллар докторига учрашишни кузлади. Анна хам хамма
ожизалар сингари узига оро-торо беришни яхши куради. Ик-
кинчи томони, кимсан фалончи немис докторига куринишга бо-
раётган экан, хеч булмаса, тузукрок, кийинишни кузлади, аммо
жомадонини титиб, кунглига маъкул буладиганини тополмади.
Юпун кийиниб борса, доктор опа жуда камбарал экан, демасми-
кин?! Кимсан катта ёзувчининг хотини, рус аёлининг кийиниши
шуми, дея устидан кулса-чи?! Бу уйлар унинг учун ofhp эди,
аммо Анна узини кулга олди, кррнидаги хомила типирчилаб к,ол-
ганда, «энг катта бойлик шу эмасми?» деган хаёлга борди-ю,
дик урнидан туриб, сочини турмаклаб, енгил одми тук, яшил
куйлагини кийди-да, кучага чикди. Бундалак немис аёли уни
илик, к,аршиларкан: «Ш ахарчамизда сиз хак,ингизда яхши гап-
лар юради, «рус хоним жуда бамаъни аёл» деб таърифлашган-
ларини куп эшитганман. Х,ак,ик,атан хам камтар экансиз! Бу хис-
латингиз одми кийинишингиздан хам куриниб турибди. Куйла-
гингиз жуда чиройли экан», деди унга бошдан-оёк, назар таш-
лаб, сунг оппок, каравотга утиришга таклиф этди ва ётк,изиб
обдан куздан кечиргач, чехраси очилиб: «Табриклайман, уч ой-
лик хомилангиз бор!» деди. Анна хурсанд булиб, уйига югурди.

- 201 -

Фёдор Михайлович унинг кулиб чопиб келаётганини куриб, пеш-

в о з ЧИКДИ'.

— Анна Григорьевна, нима гап?
— Биз биттага купайибмиз, жонгинам! — деди ва эрининг
буйнига осилди. Энди к,урк,иш йук,, энди улар учта булади.

***

Орадан олти ой утиб, улар фарзандли булишди. Фёдор М и­
хайлович энди узини куярга ж ой тополмай к,олди. Кечаси х,ам
ижод к,илади. Бола йигласа, ором олаётган Аннани уйготгиси
келмай узи к,арайди. Турри, кейинги кунларда энага олиш х,ак,ида
уйлаб курди, аммо топганлари рузБорга зурра етиб турибди.
Х,озирча чидаб турсин, «Иблислар» асарини тугатса, Рихтер яхши
х,ак, тулайман, деб ваъда бермокда, шу иш унгидан келса, албат­
та, Анна учун битта энага ёллайди, булмаса, бечора хотинининг
кдйналиб к,олиши х,еч гап эмас. Бу орада Анна яна х,омиладор
булиб, ташвиши купайди. Фёдор Михайлович энага ёллаш хдкдда
яна уйлай бошлади, аммо хддеганда, бунинг уддасидан чик,ол-
мади, фак,ат бир куни Аннанинг тусатдан боши айланиб, угириб
к,олганда, бунга жиддий ёндашмаса булмаслигини тушунди. Эр-
таси уни докторга курсатиш учун узи бирга борди. «Камк,онлик,
— деди доктор аёл Аннани куриб булгач ва Фёдор Михайлович­
ни алох,ида олиб к,олиб, — беэътибор булманг, унга яхширок,
к,арашинг, х,омилали аёллар нозикрок, булишади», деди «узингиз
тушунган эркаксиз» деган маънода. Чол Гинтерштейн бу пайт-
ларда касал ётган эди. Аннага билдирмай унинг олдига бориб,
х,ол-ах,волини суради. Иккаласи анчагача рус урф-одатлари, та-
биати, дунёнинг пайдо булиши ва боища турли-туман мавзулар-
да сух,бат к,илишди. Гап орасида чол унинг оиласи, яшаш ах,вол-
лари хдкдда сураган эди, Фёдор М ихайлович дастлаб х,олатини
билдирмади, лекин Анна х,ак,ида гапирар экан, унга энага за-
рурлигини к,истириб утди. Х,аётида куплаб яхш и-ёмон вок,еа-
ларни бошидан утказиб, катта х,аётий тажрибага эга булган, та-
биатан зийрак Гинтерштейн унинг нимага шама к,илаётганини
к,исман булса-да англади ва «мен х,ам сизга бирор яхш илик
к,илай», деди. Бу гап Фёдор Михайловичга жуда к,ул келди. « —
Малол келмаса, менга бир оз к,арз бериб турсангиз, яхшилигин-
гиз шу булади», дея бош эгди у. Сурашга суради-ю, уятдан та-
наси к,изиб, боши чирпирак айланди. Яна тущ аногим тутиб к,ол-

- 202 -

масайди, деган хавотирда узини жиловлашга уринди. Эх,, иж од-
кор, ижодкор! Ижодкор деганида хдяжон куп булишини, ана шу
нарса уларга панд бериб куйишини яхши билгани учун хдм
узини босиб, бурзига тикдлиб келган хдяжонни тезда жиловлаб,
чолга мамнун жилмайди. «Бундан осон иш йук,, — деди чол, —
урлимга айтаман, Рихтер сизларга керакли маблаши беради.
Ундан кейин, барака топкур, Фёдор Михайлович, ижара хдкддан
хдм воз кечаман, берманг!» деди. Фёдор Михайлович унга кдн­
дай буларкин, деган маънода кдради. Чол гал бермай: «Инсон
факдт пул деб тугилган эмас, у яхшилик учун хдм яралган!»
деди жилмайиб. Фёдор Михайлович уйга кела солиб, Аннага
чолнинг ижара хдкддаги гапини етказганда, мамнун булиб, уни
мак,тади ва сизга худо мададкор буляпти, деди кулиб. Фёдор
Михайлович пул хдк,ида хдм гап очмок,чи эди, аммо аввал иш
битсин-чи, деб индамай куя к,олди. Эртаси уни Рихтер чак,ирди.
«Нима иши бор?» деб суради Анна. Фёдор Михайлович ёлгон-
чиликни ёмон курарди, шу боис хдм энди гапни яширмади ва:
«Китоб пулини шу кдрз эвазига олдиндан олиб турганимиз маъ-
кул» деди. «Бу турри гап!» — уни кувватлади Анна.

Рихтер берган кдрз пулига Анна узига мумингина энага топ-
ди. Бу эллик беш ёшлардаги Ева исмли немис аёли булиб, кам-
гап, бурни пучук,, лекин истараси иссик,, пиш ир-куйдирга уста,
оддий, озода кийинган, покиза рух,оний жувон эди. Биринчи кун-
данок, Анна у билан тил топишиб кетди. Бир ой утиб, улар она-
бола каби кддрдон булиб к,олишди. Ева бозор-учарни хдм кулга
олди. У иш к,илиб сира чарчамас, болани-ку жонидан ортик,
яхши курарди. Гох,о: «Анна к,изим, унта ф арзанд курсангиз х,ам
майлига, узим бок,аман», дея х,азил хдм к,иларди. Анна бу гап-
лардан яйраб кулар, «бунинг учун Шарк, аёлининг иродаси булиши
керак», дер эди. Ева соддалик билан: «Шарк, аёлларининг ж он-
ларига балли, улар кдндай к,илиб, ун, ун бешта болани бок,иша-
ди?» дея хдйрон буларкан, узича бу зуравонликнинг натижаси
эмасми, деган уйга хдм борди ва кдни бу тугрида хоним ойим
нима дейдилар, деган фикрда Аннанинг огзига бокди.

Анна Шарк, аёллари тугрисида эшитганларини гапирар экан,
Туркистонда бола бок,иш борасида маълум тизим шакллангани-
ни айтди. Ева бу тизимнинг нимадан иборат эканлиги билан
к,изикди. «Бу шундай тизимки, — дея Анна худди узи кургандек
ишонч билан гапира бошлади, — она фарзанд курса, беш-олти

- 203 -

аёл боланинг чилласи чикдунча унинг атрофида парвона були-
шади. Чакдлок, бир хдфталик булгач бешикка солинади. Бешик
шундай нарсаки, боланинг таги х,еч кдчон х,ул булмайди. Унинг
сумаги билан туваги х,ам бор. Бола йигласа, к,орнини туйразиб,
сунг алла айтишади. Ибн Синодан ук,идимки, алла она юраги
каби майин айтилар экан. Улар буни бехудага уйлаб топишма-
ган. К,орнимиздаги х,омила ю рак уриш имизни эшитиб катта була
боради. Инсон бир нарсани такрор курса ва эшитса, унда шу
нарсаларга нисбатан ташналик, яъни хумор х,осил булишини
яхши биласиз. Буни биз европаликлар рефлекс деймиз!» Унинг
гапларини дик,к,ат билан эшитган Ева «Тавба, инсон нималарни
уйлаб топмайди» деди хдйратланиб.

Якшанба кунларининг бирида Гинтерштейн чол омонатини
топширди. Фёдор Михайлович Анна билан мотам маросимига
борди. У ерда х,озир булган олмон кишилари рус ёзувчиси ва
унинг хонимига к,изик,иш билан кдрар, оддий одамлар улар би­
лан икки o f h 3 гаплашиш истагида ёнларига як,инрок, сурилишиб
келишарди. Фёдор Михайлович табиатан касалманд куринар,
унинг ёнида адл к,оматли Анна эса ойдай нур сочиб, кузларни
махдиё этарди. Айни кунларда х,омиладорлиги туфайли у анча
тулишган, докторнинг муолажалари ва яхши еб-ичаётгани х,амда
ишларининг изга тушиб, оила бир оз тук, яшаётгани боис унинг
кдлби севинчга тулиб, хдётнинг лаззатини сураётган эди. Бир
немис аёли Аннани анча гапга тутди. Герхер хоним деган бу аёл
Питерда икки йил яшаганини айтиб, шах,арни согинганини яш ир-
мади. Мотам маросими бошланиб, сух,бат узилди. Анна бирор
кун бу тугрида алох,ида сух,бат уюштиришга ваъда берди.

Бир ойлардан сунг Фёдор Михайлович «Иблислар» романи-
ни тугатди ва келишувга мувофик, чолнинг угли Рихтер кулёз-
мани олиб кетди.

— Фёдор Михайлович, бу саф ар к,аттик,рок, туринг, Рихтер
мугомбир йигит, отасига ухшамас эмиш, — деди эрини огох,-
лантирган булиб. — Барча ноширлар бопща ёзувчиларга к,ара-
ганда сизга икки-уч баробар кам х,ак, тулашмокда. Асарни зах,-
мат чекиб битирдингиз, мех,натингизга яраш а х,ак, тулашларини
талаб к,илинг! Х,озир Россияда х,ам, Олмония ва Францияда х,ам
сизни ташналик билан ук,имокдалар.

Фёдор Михайлович узи х,ак,ида хотинининг шунчалик батаф -
сил маълумотга эга эканлигини билиб, узида йук, магрурланди.

- 204 -

Пулдорлар билан гаплашишга узининг ук,уви йук,. Анна гаплаша
^олсин. У кдйси ношир билан кдндай гаплашишни билади. Ле­
кин аксига олиб, икки ойдан сунг Рихтер уни чакдриб, к,алам
хдк,и масаласида ундан икки энлик тилхат ундирди. Содда Ф ё­
дор Михайлович унинг хузурига бир узи борганидан минг бир
пушаймон к,илди. Анна булганда, у тилхат ёзишга йул куймасди.
Аввалига йук, деб курди, лекин тулкини алдашга уста Рихтер
унинг соддалигини билиб, устомонлик билан: «Хохдамасангиз,
иж ара хдкдни кушиб, кдрзларимни х,исоб-китоб к,иламан. Ана
унда бутун мол-мулкингиз мусодара булиб, кучада крласиз!» деб
к,урк,итди. Фёдор М ихайловичнинг танасидан муздек тер чик,иб,
куз олдида боласи, х,омиладор Анна намоён булди. Ана улар кучада
сарсон-саргардон юришибди. Шамол, изгирин. Боласи изиллаб
йирлайди. Ева хдм к,очиб бормокда. «Йук,, йук,, бундай булишини
истамайман!» деди у ва Рихтерга кдраб: «Худо хайрингизни бер­
син, бунакд к,ила курманг!» дея унга нажоткор к,иёфада бокди.
Рихтер истех,золи тиржайди ва «кдни булак,олинг» дегандек, унинг
олдига ок, K.0F03, ручка хдмда сиёхдонни суриб куйди. Фёдор
Михайлович тилхатни ёзиб булгач, енгил тортди. Энди унинг куз
олдида иссикдина ижара уйи, жилмайганча болага кдраётган
Ева ва уз бахтидан масрур Анна намоён булиб, енгил тортди.
Уйга келиб, бу гапларни Аннага кдй йусинда билдиришни бил-
май анчагача боши к,отиб, айтсамми, айтмасамми, деб уйлади ва
кечки овкдтдан сунг дам олишга чогланганда, Анна: « — Катта
асар ёзиб, анча толикдингиз, бир-икки кун нафасингизни рост-
ланг!» деб маслах,ат берар экан, ке, куй, х,озирча уни безовта
к,илмай турай, бир гап булар, дея о р з и н и юмди. Охири, нима
булишини билмайди-ю , аммо х,озирча тинч яш аш лари аник,.
Шунисига хдм шукр!

Анна уни гапга солди:
— Янги асар ёзасизми, жонгинам?
— Албатта, мен учун хдр бир дак,икд ранимат.
— Малол келмаса, у кднакд асар булади?
— «К,иморбоз» деган асар ёзмок,чиман. Ипидан-игнасигача
миямда пишган. Тинчлик булса бас, тезда ёзиб ташлайман.
Анна унинг сочларини силади:
—Сизга узим шундай шароит яратиб бераман. Сиз сира таш­
виш тортмай асарингиз хдкдда уйлайверинг, муаммоларни узим
х,ал этаман.

- 205 -

Фёдор Михайлович тилхат х,ак,ида айтмок,чи булди-ю, Анна-
ни хаф а к,илиб к,уяман, деб о р з и н и ю м д и ва сух,батни бошкд
томонга бурди:

— Анна, айт-чи, сен учун нима мухдм?
— М ен учунми? — Аннанинг к,ошлари кднот к,ок,иб, кузлари
мовий чаракдади. — М ен учун уз эрким мух,им!
Фёдор Михайловичнинг юзига тун чукди:
— Тушунмадим, Анна?Сен мени хдйратга соляпсан. Эркинг-
ни мен ва боланг, py3Fop ташвишлари суиистеъмол к,иляпмиз-
ку! Бунга нима дйсан?
— Эрк нима узи, жонгинам?! Эрк кучада ялло к,илиб ю риш -
ми факдт?! Бу нарса мен учун аввало маърифат. Маърифатгина
инсонни мустак,ил к,илиши мумкин. Мустак,ил булмаган одамда
эрк эмас, золимлик, узибуларчилик, шахсини улуглаш устун була­
ди. Менинг эрким аввало Сиз, болам ва рузгорим. Булар булма-
са, менга бу зорманданинг сарик, чакдлик ах,амияти йук,.
Фёдор Михайлович бошкд эрлар каби Аннасини ожиза деб
тасаввур этганди. Хдётда куп эркаклар уз жуфти х,алолларини
бир порона паст курадилар, лекин уларни улгудек севадилар,
фак,ат олифта к,арашлар, мен сендан кам эмасман, деган нотур-
ри тушунчалар, оддий х,аётий киди-бидилар уларни икки к,иррок,
томон иргатиб ташлаши мумкин. К,иргокда нима бор? Гиёх,
усмайдиган нам ва курук, кум, ж азирам а иссик,, шамол ва елви-
зак, бийдек дала бор, холос. Турган гапки, кум овкдт булмайди,
иссик, — соЕликда зиён, елвизак — упканинг душмани, далада
эса уй йук,. Анна буларни яхши англайди, Чин аёлнинг х,ак,ик,ий
мак,сади эрининг бахт-саодати эмасми?! Фикрларини эрига баён
этар экан, узи хдм енгил тортиб, них,оят , мен уз эримга кимли-
гимни аён этмокдаман ва бундан Фёдор Михайловичнинг мам-
нун булаётгани аник,, деган тухтамга келмокда эди.
Орадан икки куп утиб, Фёдор Михайлович «К,иморбоз» ро-
манини ёзишга киришди.
Анна боласи билан энагани четдаги кичкина уйга кучирди.
Узи эса ишга кдтнади, py3Fop ташвишларини зиммасига олиб,
улгурмаган ишларини кечаси уйда хотиржам бажариб юрди. Хдр
бир ишга уз пайтида улгуришга ва айник,са, Фёдор М ихайло­
вичнинг овкдтланишига, дам олишига шарт-шароит яратиш учун
доимо сергак туришга эришдики, буни куриб, энага Еванинг
унга хаваси келди ва, кднийди, менинг хам шундай эрким булсай-

- 206 -

ди, деб орзу хдм к,илди. Хд, айтгандай, Анна унга хдм уз эрки
хдк,ида гапирган ва унинг нимадан иборат эканлигини ётиги
билан тушунтирган эди. Йигирма олти кун шу алфозда утди.
Йигирма олтинчи кун тушликда Фёдор Михайлович уз хонаси-
дан шод х,олда отилиб чикди:

— Анна, мени табрикла, тугатдим! — деди суюниб. Шунча
асарлар ёзиб, эрининг биринчи марта шу алфозда шод булиши
эди.

— Муборак булсин, муборак! — деди Анна унинг иссик, бар-
рига сингир экан.

Кечкурун уйда стол тузатдилар. Биринчи, иккинчи овкдтлар-
ни Ева билан Аннанинг узи тайёрлади. Болага Фёдор Михайло­
вич мехрибонлик к,илиб турди.

Уша кеча Анна Фёдор М ихайлович билан тонггача сух,бат
к,илди ва эрталаб: «Шу пайтгача бундай рохдт к,илмаган эдим»,
деди ошик, к,издек сирли жилмайиб.

Фёдор М ихайловичнинг бутун дунёси ёришди ва у хдм очик,-
часига:

— Энг бахтли эрман, Анна! — деди ширали ва хушчак.чак,
охднгда.

Орадан икки ой утиб, Рихтер яна Фёдор Михайловични йукдади
ва «Иблислар» романи учун кдлам хдк,и бермок,чи эканлигини
маълум К.ИЛДИ. Анна тилхатдан хабар топиб, эрига таъна к,илма-
ди, аксинча, айёр Рихтернинг муромбирлигидан нафратланди ва
Фёдор М ихайловични к,урк,итиб тилхат ёздириб олганини билиб,
унга нисбатан тиш кдйради. Кейинги учрашувларининг бирида
мотам маросимида танишган Герхер хоним эрининг кредитор-
лар масаласи билан шугулланишиии айтган эди, Анна дарх,ол
кампирникига йул олди ва ундан бу борада маслахдт суради.
Эри, етмишларга кирган Гейних деган кдрия Рихтернинг х,ан-
гомасидан хабардор булиб, бунинг олмонлар учун энг ёмон иш
эканлигини айтиб, Аннага бунга к,арши к,андай чора куллашни
батафсил тушунтирди. Анна к,обилиятли ва уддабурон аёл булгани
учун кредиторлик ишларининг мох,иятини тез англади ва уйга
келиб, кдрия берган китобларни эринмай бирма-бир куриб чикди.
Стенография гимназиясида олган билимлари х,ам к,ул келди. Н и-
Х.ОЯТ, узига ишонч х,осил к,илгач, Рихтер билан савдолашишга
чикди. Рихтер деганлари хдм дунё курган йигит, унга хдм мол-
мулкларингни мусодара к,иламан, деб дук, урди, лекин Анна узга

- 207 -

давлат фукдросига бундай муомала к,илишнинг ок,ибати яхши-
ликка олиб бормаслигини, агар хохдаса, жах,он матбуотида унинг
катта рус ёзувчисига нисбатан кдллоблик к,илгани хдк,ида бонг
уришини, бу хднгомани эшитган бутун олмон халк,и ундан наф -
ратланишини, шу тарикд Рихтер деган номига к,ора дог тушиб,
отаси хдм гурида тик туришини айтди. Рихтер шу пайтгача бун­
дай гапларни эшитмаган ва бундай жасур, сузга уддабурро аёл-
га хдм тук,наш келмаган эди. Аннанинг бутун олмон халк,и си з­
дан нафратланади, деган гапи унинг юрагига тигдек кдттик, бо-
тиб, танасини зирк,иратиб юборди. М узокара бошланганда, у
мисоли улкан к,оя эди, бу гаплардан сунг ер билан яксон булиб,
жойига утириб К.ОЛДИ ва: «Бундай номак,бул ишга к,ул урманг,
Анна Григорьевна, утинаман» деб ёлворди.

— Менга уз хдк,к,имизни турри берсангиз бас! — деди Анна
вазмин охднгда. — Сиз «Иблислар» романидан кам эмас, куп
эмас, нак, йигирма беш минг фойда курар экансиз! Шундай экан,
инсоф билан х,ак,к,имизни беринг!

Рихтернинг бурун катаклари йириклашди:
— Сизга буни ким айтди?
— Содда экансиз, Рихтер жаноблари, ман сизни бамаъни йи­
гит деб уйлардим! — дея узиб олди Анна ва бу х,ам етмагандек
уни роса уялтирди. — Ёпикдик к,озон х,еч кдчон ёпик, к,олмайди.
Кузингизнинг ёгини тозалаб к,уйинг, йигитча!
Рихтер узининг них,оятда андиш асизлик к,илганини х,ис этиб
баттар кдзарди ва:
— Турт минг бераман, розимисиз? — деб юборганини сез-
май К.ОЛДИ. Вах,оланки, бирор мамлакатда х,али биронта ёзувчи ё
шоирга бунча кдлам хдк,и берилган эмасди.
Бу хабарни эшитган Фёдор Михайлович Аннага тан берди ва
Евага эшиттириб:
— У жуда доно аёл! — деди.
Ева умри бино булиб, бирорта эрнинг уз хотинини шунчалик
кукка кутариб мак,таганини курмаган эди. Аннага шу тутрида
гапирар экан, «Фёдор М ихайловичнинг узлари х,ам буюк к,алб-
ли инсон эканлар» деб яхши таъриф берди.
Бу орада Иван Манндан икки энлик хат келди. Унда шундай
ёзилган эди:
«К,адрли Фёдор Михайлович!
Мух,тарама Анна Григорьевна!

- 208 -

«Телба» ва «Иблислар» романини бир утиришда ук,иб чикдим.
Дах,о асарлар. Рус прозасининг ютукдари мени жуда кувонтирди.
Анна Григорьевнанинг жасорати эса бутун Олмонияда, ундан утиб
Россия ва Фарангистонда машхур булиб кетди. Балларда, адабий
кечаларда, йиганларда одамлар бу туррида х,аяжон билан гапир-
мокдалар. Сизнинг сиймонгизда, кддрли Анна Григорьевна, шун­
дай олижаноб кдлбли инсонни кураётганимдан бехдд мамнунман.

Сизларга с о р л и к ва оилавий тотувлик ёр булсин!
Хурмат билан Иван Манн».

Шу биринчи хатдан сунг турли мамлакатлардан мактублар
ёгилиб кетди. Улар орасида турли ноширлардан хдм илтимосно-
малар куп эди. Фёдор М ихайлович уларни бир-бир ук,иб кургач,
д и м о р и жуда 40F булиб:

— Анна, сен булмаганингда, бу кунларга етолмай улиб кетган
булардим! — деди бир оз хдзин, аммо янгрок, охднгда.

— Худо хайрингизни берсин, улимни ёдга олманг, х,али сиз
инсониятга куп керак буласиз! — деди Анна ва унинг буйнини
силаганча суради. — Кейинги кунларда бир нималарни уйлаб
юрибсиз. Эх,тимол, янада маищур асар хдк,ида уй сураётган-
дирсиз?

— Сендан яшириб нима к,илдим, Анна! «Ж иноят ва жазо»
деган асар ёзмок,чиман. Кувватимнинг борида ёзиб улгуришим
керак, булмаса, кеч булади!

— Ёнингизда мендек суянчирингиз бор экан, сира иккилан-
манг, уни хдм, албатта ёзиб тугатасиз!

— Кунглим сезиб турибди, Анна, у жуда яхши асар булади. Бир
нечта китоб ёзиб тажрибам отттли. Энди узимга ишониб ёзяпман.
Ёзувчи учун ички ишонч катта ахдмиятга эга, билсанг азизим!

Фёдор Михайлович уни биринчи марта «азизим» деди. Бу сузни
шундай илтифотли ва ширали ох,ангда айтдики, Анна асал ичган-
дек, танаси яйраркан, накддар бахтли аёлман, дея рурурланди.
Тириклик ва аёллик бурчини, хотинлик, оналик вазифасини х,алол
утамокда. Дунё утади. Бир кун улар хдм йукдикка кетишади. Ле­
кин бу оламнинг кдй кишиси, к,айси миллат вакили булмасин,
хокисор Анна хдвдда фак,ат яхши гаплар айтиши керак. Худо
олдида хдм, бандаси олдида хдм юзи ёрур булишини истайди.

— Анна, сен бахтлимисан? Мен билан яшаётганингдан аф-
сусланаётганинг йук,ми? — деб суради Фёдор Михайлович.

14 — Бойваччанинг к,изи. - 209 -

Бу савол Аннани хушёр торттирди.
— Вой, жонгинам-эй, хдли хдм шу тутрида уйлаб турибсиз-
ми? — Маъсумона жилмайди у. — Мен сизни яхши курмасам
тегармидим? Сизни демасам, шунчалар мехримни берармидим?
— Анна, гапларинг рост булса, мен хурсандман!
— Хурсанд булинг, Фёдор Михайлович! Сиз руснинг энг
бахтли кишисисиз!
— Айтганинг рост! Бахтли одамман!
Кейинги хдфтадан бошлаб уларни шахдр аслзодалари кетма-
кет мех,монга, балл ва базмларга таклиф эта бошладилар. Фёдор
Михайлович кули совумасдан янги романни бошлаш ниятида эди,
аммо мех,моннавозликлар туфайли бу орзу оркдга сурила борди.
Бундан Аннанинг узи хдм огрина бошлади. Масаланинг к,ийин
томони шунда эдики, олмон халк,и сени эъзозлаб турибдими, ило-
жинг кднча, бу эъзоз-хурматга яраш а сен хдм илтифот к,ила би-
лишинг шарт. Буни хдёт дейдилар. К,олаверса, элнинг назарига
тушган экан, энди чидашинг ва бардош беришинг керак.
Шу орада Аннанинг кузи ёриб, Фёдор Михайловичнинг таш-
вишлари янада купайди.
К,имматли ва^тини йук,отиб, озор чекаётган Фёдор М ихайло­
вични кузатар экан, Анна:
— Узок, мехмондорчилик ва вак,тичорликдан сунг баракали ижод
к,иласиз, жонгинам, куп хдм к,исилманг! — дея унга далда берди.
Эри буюк кдлб эгаси булиш баробарида ута содда эдиким,
хотинининг х,ар бир яхши гапи унга таъсир этмасдан крлмас ва
Анна буни яхши билгани учун шундай лахдаларда унга суянчик,
булишга ошик,арди. Аммо мех,мондорчиликлар давом этаётган
ажойиб кунларнинг бирида Россиядан «Маша хола омонатини
топширибди», деган совук, хабар келди. Бу гап Фёдор М ихайло­
вичга кдггик, таъсир этиб, бир кечада узини олдириб куйди: юзи
бир бурда булиб, крвокдари бзфтиб чикдб, кузлари ич-ичига чукди.
— Афсус, холам билан видолашолмай к,олдим! — деди маъ-
юсланиб, кейин Николани деб яна кдйгуга ботди. — Углим нима
к,илди? Бир узи к,ийналиб к,олмадими?
Чак,алок, икки ойлик булгач, улар йулга х,озирлик кура бош ­
ладилар. Рихтер оиласи билан келиб, икки минг марка ташлаб
кетди, Герхер хоним шу кунлардан эсдалик деб, унга бир сувсар
пальто ва тилла зирак co B Fa к,илди. Бошк,алар хдм уларнинг
жунаб кетаётганини билиб, coB Fa-саломлар олиб келишди.

- 210 -

Ш ахдр Oo iiia h f h — адл к,оматли, ок, юз, к,ирра бурун киши
хдм ёрдамчилари билан келиб, кунгил суради ва поездгача ку­
затиб боришини маълум к,илди. Поезд деганда Аннанинг этлари
увишди. Утган сафар эри ва узи эди. Бир олам ташвиш билан
3ypFa етиб олишди. Фёдор М ихайловичнинг яна туткдноги тутиб
к,олса, нима к,илади? Икки ёш боласини кдндай удлдлайди? Ева-
га шу туррида гап очган эди, у таклиф этса, бирга кетишини
маълум к,илди. Анна йук,отган олтин зирагини топган аёлдек
бехдд кувонди. Ева у билан бирга кетса, сира к,ийналмайди. Боз
устига опа-сингилдек булиб к,олишди.

Улар шахдрчадан йулга отланган кун куёш чик,иб, хдрорат
кутарилди. Анна олдинги кунда хдвонинг авзойи бузукдигига
кдраб, чакдлогим совук, кунда шамоллаб к,олмасмикин, дея ха-
вотирланган эди, жунашлари олдидан куннинг исиб кетганини
куриб, жуда шодланди.

Шахдр а хуш уларни ярим йулгача кузатиб келди. Бу жуда
ажойиб дак,ик,алар эди. Х,атто холасини уйлаб FaMra ботган Ф ё­
дор Михайлович хдм шу дак,икдларда ортидан келаётган мех,-
рибон кишиларга жилмайиб кдрар экан, киприклари билинар-
билинмас намланиб, ич-ичидан хурсинар ва э худойим, булар-
дан айрилишнинг узи буладими, дея пичирлаб к,уярди. Анна хдм
аёллар билан узок, хайрлашди, уларнинг хдр бири у билан бир-
ма-бир сузлашиб, хайр-маъзур к,илишга интилар эди.

***

Поезд шахдр вокзалига узок, гудок чалиб, фил каби пишк,и-
риб кириб келди. Вокзал гул кутарган ёш-к,арига тулган эди.
Анна бизнинг поездимизда бирор давлатнинг катта амалдори
келаётган булса керак, деган хаёлга борди. Лекин поезд тухташи
билан уларнинг купесини одам босгач, нах,отки, шунча киши
бизни кутгани чик,к,ан булса, дея хдйрон к,олди.

Ташк,аридан оломоннинг хдйк,ирикдари эшитилар эди:
— Фёдор Михайлович!
— Анна!
— Россияга, ватанингизга хуш келибсиз!
Ева хдм уларни шунчалик катта шодиёна билан кутиб олиша-
ди, деб уйламаган эди. У болаларни кулига кутариб олганча та-
шк,ари йуналди, аммо х,еч ким унга эътибор бермади.
К,ултик,таёкда турган о з р и н Никола отасини курди-ю, х,унграб
юборди:

- 211 -

— Фёдор Михайлович?
Отаси оломонни ёриб утиб, уни багрига босди:
— Николагинам, бормисан?
Оломон узини четга олди.
Фёдор Михайлович озиб-тузиб кетган Николасининг к,ок,суяк
елкасидан ушлаб, узига к,аратди-да:
— Нима булди, Никола? — деб суради.
Никола х,ик,иллаб:
— Холам билан куприкда аравадан музга куладик, у киши
тил тортмай... мен оёгим...
— Куй, гапирма, Никола! — деди Фёдор Михайлович уни
юпатган булиб.
Шу дам ортдан «Шахдр каттаси келяпти!» деган хдяжонли
гаплар к,улок,кд чалиниб, оломон иккига булинди. Олдинда к,изил
бантик, к,ора ф рак кийган шахдр бошлиги, ортидан полиция мах,-
камаси вакиллари шитоб билан одимлаб келишмокда эди.
Аннанинг юзига енгил шабада урилиб, юрагини ширин х,ис
коплаб олди. Бу ердан кетаётганларида хдтто оддий к,оровул хдм
кузатиб чик,маган эди. Энди катта хоним булдинг! Сени хукумат
одамлари кутиб оляпти. Суюна к,ол, шодлан, энди сен буюк ин-
соннинг ожизасисан!
Ортдан хдйк,ирикдар янгради:
— Анна Григорьевнага шарафлар булсин!
Ок, юз, багбакдли, хушбуй атир х,иди уфуриб турган пгахдр
бошлиБИ унинг оппок, к,улини упди ва:
— Улуг руснинг сиздек буюк к,изи билан учрашиб турганимдан
б о я т хурсандман. Сиз х,ак,ипгиздаги жах,он матбуоти ёзган барча
хабар, мак,олаларни мирик,иб, завкданиб укддим. Ташаккуримни
к,абул кдлгайсиз! — деди жуда илтифотли ва самимий ох,ангда.
Анна кукка учгандек, узини жуда енгил х,ис этди ва «мен рус-
га нима хизмат к,илдимки, шунчалик эъзозлашаяпти» деб х,айрон
х,ам булди. Шу дамда болаларини кутариб турган Евага кузи ту­
шиб, унга кул силкиди. Оломон х,ам уша томонга к,аради. Ева
к,уйнидан оппок, сочикди чик,ариб, унга к,арата икки-уч бора ен-
гилгина силкитди-да, сунг болаларга иш ора к,илди. Аннанинг
юзи кдзариб, ёнокдари ловиллаб ёнди. Бир умр асраган ок, со-
чик,ни к,олдирдим, деб уйлаган эди, лекин Ева унутмабди, тасанно
айтиш керак унга. У Евага кдраб мамнун к,ул силкиди.

ОТАМНИНГ

ДУНЁСИ

(бадиалар)

АМИР ТЕМУР КУТУБХОНАСИНИНГ СИРИ

1. Амир Темур кутубхонаси йук,олиб кетганми?
2. Ш абистарий ким эди?
3. Улукбекнинг шогирди Али К,ушчи Х,азрати Башир

билан учрашганми?
4. Низомиддин Ш омийнинг асари.
5. Амир Темурнинг кутубхонаси топиладими?

Ишонсангиз, уша кутубхона тушларимга кириб чикдди. Ул-
кан бино. Них,оятда улкан. Чиройли жавонлар тула китоблар.
Олтин, мовий, тук, ва кук яшил рангдаги китоблар. Сон-санок,-
сиз... Аллакдндай х,ид димокимга урилади ва сесканиб уйгониб
кетаман. Ё кечаси соат учлар, ё тонг отган булади. Бу нимага
ишора? Нега мени кутубхона безовта к,илади?! Х,еч тушунол-
майман.

Бувимда бир катта китоб буларди. Усти мовийранг. Мовий
ипак билан тук,илган. К,огозлари шалдирок,, оппок,. Ок,, к,ора, к,из-
б и ш , сарик, ранглари к,уёш нурида кузни к,амаштирарди. Антик,а
х,иди х,ам бор эди. У к,анак,а х,ид эди? Ниманинг х,идига ухш ар-
ди? Бу х,идни х,ам х,анузгача тополмайман.

Хорижда булсам, утмишдаги х,укмдорлар кутубхоналарини
куришга ошик,аман ва яна уш а таниш х,иддар диморимга ури­
либ, беихтиёр хаёлим узим тасаввур этган Куксаройдаги улкан
ва ноёб кутубхона томон учади.

Амир Темур Куксаройда жуда улкан кутубхона бунёд этган
эди. У ерда дунёнинг турли бурчакларидан ноёб битиклар, бе-
бах,о кулёзмалар, нодир китоблар тупланган ва, турган гапки,
уша аср ислом динига ривож берувчи х,исобланган Х,азрат Со-
х,ибк,ироннинг кутубхонасига машх,ур Усмон Мусх,афининг кел-
тирилганлигига шубх,а йук, эди. Х,озир бу китоб Узбекистонда,
Тошкентдаги Мусулмонлар идорасининг музейида куз к,орачи-
Бидек сакданмокда.

Куксарой кутубхонаси шунчалик оддий китоб омбори эмасди.
Бу ерда китоблардан фойдаланиш устидан жиддий тартиб урна-

- 214 -

тилган булиб, олиму фозиллар, мударрислар, толиблар, салтанат
амалдорлари, уларнинг фарзандлари улардан истаганча фойда-
ланишар эди. Шунингдек, кутубхонада муншийлик, хаттотлик,
безак солиш ишлари намунали йулга куйилган булиб, бир суз
билан айтганда, бу манзил Турон давлатининг йирик академия-
си эди, десак х,ам муболага булмайди.

Амир Темур, Навоий таърифи билан айтганда, нафакдт буюк
бунёдкор, улу1? хукмдор, балки илм -ф ан х,омийси, дунё тарихи
ва адабиётини мукаммал билган зукко зот эди: шунчалик куп
ш еър ва достонларни билар эдики, унингдек, х,еч ким куп ва
узок, шеър ё достон айтолмасди. Ш ундай инсон халк, ва Ватан
такдирини уйлаб, жангу жадалларда юриб, дунё рурбатларидан
туйиб кетганида, адабиёт чаманидан ором излаши тайин эди.
Яна бир х,ак, гапни тан олиш керакки, унинг узи йул бермагани-
да Улугбек М ирзо шу к,адар йирик олим булолмасди. Амир Те­
мур уз неваралари орасидан олиму фузалолар чик,ишини орзу
к,илгани аник,. Мана, бир неча мисоллар.

Сох,ибк,ирон тунлари унга юлдузларни таништирарди. «М ир-
зом, курингиз, Магрибда зумрад нур сочиб турган ана у юлдуз
Зух,родир, униси Фуркддон, буниси, тарик, сепиб куйгандай юл­
дузлар ружуми — Хулкардур». Улугбек М ирзо аввалги кеча
курган юлдузининг урнида йукдигини куриб хдйрон булганда,
бобо унга ёрдамга келарди. «Сиз йук,отган юлдузни Адрул д ей­
дилар. Уч кун ёниб, сунади ва яна пайдо булади. Бунинг сири
ёлгиз яратганга аёндур». У бир оз уйланиб к,олар ва х,аял утмай:
« — Такдирда бах,одирлик толеи булмаганда, балки мен х,ам ю л­
дузлар илми билан машрул булармидим!» дер ва яна бир фурсат
утиб, хомуш чех,раси чаророн ёришиб: « — Мен Сизнинг илмга
ташналигингизни сезиб турибмен. Сиз бу йулдаги машак,к,ат-
лардан чучимайсиз!» дея унга далда берарди. У невараси Улур-
бекнинг чук,ур билим олиши учун Х,иротдан К,озизода Румийдек
йирик фалакшунос олимни Самарк,андга олиб келганлиги та-
рихдан яхши маълум. Хуллас, Куксарой кутубхонасида, унинг
томида, дераза равокдари ёнида бобо ва неваранинг тун чокда-
рида дилдан сух,бат к,зфганлари афсоналарга айланиб кетган.

Куксарой, Куксарой! Эх,, Куксарой! Сени тупга тутмаганла-
рида, дунёда сендаги кутубхонага тенг келадигани булмасди.
Сенинг шунча нодир китобларинг к,аёк,к,а ройиб булди? Нах,от-
ки, улар йук, булиб кетган булса?

- 215 -

Китоблар — ёш Темурбекнинг хаёл оламини нурафшон этган
дунё.

Гапимиз курук, булмаслиги учун яна бир мисол.
Ок,сок,ол ёзувчимиз Пиримкул К,одиров «Амир Темур сиймо-
си» янги бадиа романларида шундай ибратли х,икояни келтира-
дилар.
Маълумки, Темурбек Кеш мадрасасида тах,сил олган йилла-
рида озарбайжон шоири Махмуд Шабистарийнинг «Гулшани роз»
(«Сирлар гулшани») китобидан узига маъкул булган шеърларни
ёд олган.
Орадан йиллар утиб, О зарбайжонни х,имоя этиш учун кушин
тортиб борганида, Шабистар к,ишлогидан утаётиб, беихтиёр шо-
ирни эслаб к,олади ва сураб-суриш тириб, унинг кдбри шу ерда,
хароб х,олида эканлигини билиб, зиёратга отланади. Ш оир мангу
ором топган манзилда мусулмончилик расм-русумларини бажо
келтиргач, к,ишлок, ахдига 5 мискрлдан олтин улашади х,амда
Мах,муд Шабистарийнинг кдбри узра муъжаз мак,бара кутаришга,
атрофдаги ерларни вак,ф сифатида бериб, улардан тушадиган
даромадлар х,исобига 6 o f барпо этиб, бу ерни зиёратгох,га ай-
лантиришга фармон беради.
Мантикдн уйлаб к,арайдиган булсак, минг битта ташвиши бор
х,укмдорнинг оддий шоирнинг мангу к,уним топган манзилига
эътибор бериши, оддий айтганда, катта гап. Дарвок,е, унинг шун-
дан бошк,а ташвиши, дарди йук,миди? Аммо Буюк Сох,ибк,ирон-
нинг багри каби таф аккури х,ам кенг эди. Шундай зот ёшликдан
мех,р куйган шоирига х,иммат курсатмасдан утолмасди.
Шулар х,ак,ида ёза туриб, дунёда «йукдан бор булмайди, бор-
дан йук, булмайди» деган гаплар хаёлингиздан утади ва беих­
тиёр яна Амир Темурнинг кутубхонаси бутунлай йук,олиб кетма-
ган, деган хаёлга борасиз. Куз унгингизда: «— Асосий хазинам
кутубхонам эди. Билсангиз, мен ундаги х,ар бир дурдона асарни
н е-н е машакдатлар билан жам этган эдим», дея x,opF H H к,араб
турган х,азрат Сох,ибк,ироннинг ёрк,ин чех,раси намоён булади ва
Сиз, албатта, бу кутубхона дурдоналари к,аердадир яширин ту-
рибди, дея ишонасиз. Тарихда х,ам бунга ишоралар бор.
Амир Темур дунёнинг уткинчи эканлигини, узининг х,аёти
кузи очикдик пайтида руйи-рости билан китоб к,илишни х,ам
унутмади. Яхши биласизки, мавлоно Низомиддин Шомийнинг
гувохдик беришича, 804 х,ижрий йили (милодий 1401 йил 11 ав­

- 216 -

густ ва 1402 йил 1 август оралиги) Амир Темур уни хузурига
чорлаб, уз юришлари х,ак,ида йирик асар яратишга ундаган. Х,азрат
Сох,ибк,ирон мунший ва котиблар томонидан тузилган битиклар
узини к,оник,тирмаслигини, ёзилаж ак асар эса халк, учун тушу-
нарли, содда, равон, айни пайтда маърифатли кишилар эътибо-
рига лойик, тилда битилишини сураган. Низомиддин Шомий асар-
ни кунгилдагидек ёзишга суз берган. Дарвок,е, асар хдкдоний
битилган. Унда мак,тов ва б}фттиришлар, х,амду санолар камрок,.
Ш у боисдан х,ам, дунё тарихчи олимлари бу ноёб асарни ишонч-
ли манбаа сифатида тан оладилар ва уни к,адрлайдилар.

«Темур тузуклари»-чи?!
Бу бебах,о асар х,ак,ида х,ам соатлаб гапириш мумкин. Лекин
бу уринда яна Улуг Амирнинг шундай китобни битиб, биз авлод-
ларга к,олдиргани х,ар жих,атдан мух,имдир. Бу асарлар фак,ат
унинг узини эмас, бизнинг кимлигимизни х,ам белгилайди.
Амир Темурдан сунг кутубхона такдири к,андай кечди, деган
саволнинг кундаланг булиши табиий.
Мирзо Улурбекнинг к,арийб к,ирк, йиллик х,укмронлик даврида
Туронда осойишталик х,укм суриб, фан, маданият, меъморчилик
юксак таракдий этди. Унлаб, балки юзлаб мадрасалар барпо этилди.
Бу даврда Куксарой кутубхонасининг фаолият курсатганлиги аиик,.
Бу уринда бизни 1449 йилдан кейинги вок,еалар к,изик,тиради.
Хуш, Али К,ушчи уз карвони билан нега Х,азрати Баширнинг хузу­
рига борди ва, тахминан етти-саккиз йил у ерда яшади? Мирзо
Улукбекнииг васияти билан кутубхонадаги нодир китобларни узи
билан олиб кетмадимикан?! Олдин айтганларидек, унинг 1449
йилда Мовароуннах,рдан чик,иб кетгани х,акддаги гаплар ёлрон
булиб чикди. Хусусан, астроном F. Ж алолов ва шарк,шунос олим
А. Уринбоевлар Али К,ушчининг 1471 йилгача унинг М овароун-
нах,рда яшаганлигини таъкидлаб утганлар.
К,иск,асини айтганда, Амир Темур кутубхонасининг сири олис
тарихга бориб такдлади. Кутубхона х,ак,ида афсона ва гап-сузлар
шунчалик купки, уларни ук,иб, «Шамол булмаса, дарахтнинг шохи
кдмирламас» деган мак,ол эсга тушади. Дарвок,е, нимадир борки,
у онгимизни х,амиша жунбишга келтириб туради. Бу сирни очиш
келажакда кимгадир насиб булиши х,ам эх,тимолдан холи эмас.

ИНСОФДАН КУЧАТ ЭК

Х,озир онам ва укам яшаётган хонадонда укувчилик йилла-
римда туплаган китобларим сакданади. Х,ар гал онамни кургани
борганимда, уларни бир-бир куздан кечираман. Бу саф ар Шух,-
рат домланинг «Лирика» китоби олдимдан чик,иб к,олди (1973
йил. Рафур Булом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти). Яшил
мук,овали китобчани варакдар эканман, укувчилик йилларимни
эсладим. Ушанда тез-тез мушоира кечалари утказар ва турган
гапки, шоир ва ёзувчиларнинг асарларидан фойдаланиб турар-
дик. Ш ухрат домланинг туртликларига алох,ида белгилаб куйган
эканман. Уларни к,айта ук,ир эканман, туйруларим беихтиёр оппок,
k,o f o 3 бетларини нак,ш айлади. Билъакс, бу туртликларни Сиз
х,ам беэътибор ук,ий олмайсиз. Агар кунглингизда жиндек эзгу
туйуу пайдо булса, беиубор к,албнинг миннатдорлигини к,абул
дилинг:

***

Даврий ёлгонлардан устун келган мардона юрак такдир зар-
баларини сира писанд этмайди. Бунга мисоллар куп. Аммо улар
орасида Ш ухрат домланинг х,аёти алох,ида урин тутади:

Мен щйгпар куприкни ташладим ёк,иб,
Узингни щийнама орк,ага бощиб.
Ж анг булур енггунча, ё енгилгунча!
Мен кетдим щщримни чакрюкдек чак,иб.

Юрт иищида ёнган дилнинг бурони, исёнкор юракнинг ота-
шин х,айк,ирики бу! Бошида узга мафкуранинг ойболтаси уйнаб
турган бир замонда оташин сатрларни чучимай, к,урк,май, икки-
ланмай K ,0 F 0 3 ra туширган к,албнинг фак,ат жасоратига эмас, мард-
лигига, ботирона нафасига тан бермай куринг-чи! Тан берар
экансиз, бокира х,аяжон, узни англаш туйгулари ила уни тушуна
оласиз:

- 218 -

Уз тарихин билмаган одам
Деса мумкин: — булмаган отам!
Келажакка муносиб эмас
Уз тарихин билмаган одам!

Унинг овози фак,ат шу дард билан кифояланмайди, яна у узли-
гини йук,отган кимсаларга ва узининг к,адрини ерга ураётган-
ларга х,ам хитоб кдлади:

Беруний китобин варак^аб Колумб
Океан ортига йул олган, дейсан.
Бас, унда нимага Беруний крлиб,
Колумбнинг шаънига кушик, тук,ийсан?!

У бир умр узининг содда, танти к,албига ишониб яшади. Бир
кун юрти узра соя солган к,ора булутларнинг хакдкдт куёшининг
заррин нурларида пар каби тарк,аб кетишини кура билди. Ш у­
нинг учун хам узга мафкуранинг ёглик, ошидан узининг бир бур­
да к,отган нонини афзал билиб, назм бустонимизни — хар икки
бокимизии турфа анвойи гуллар билан тулдиришга интилди. Яна
узига ишониб, «Олтин зангламас» дан «Шинелли йилларга», ун­
дан утиб «Ж аннат к,идирганлар» га жило берди. Шу орада юрак
туйрулари потраб чикди:

Эш булсин йулингда хрмият, санъат,
Мардларни севади ижод, х,ак,ик,ат.
Сутини шамолда шопириб ичар,
Узига ишонган одамлар фак,ат.

У бик,ик, даврнинг найрангларини куриб турар экан, бу дунё-
нинг ибтидоси хам, интихоси хам борлигини теран англар ва
замонасидан бир погона баландда туриб, «Сен шундай яшаки,
виждонинг саси, Тарихлар уфк,ида к,олсин жаранглаб» деб ёзди.

Катта к,албнинг F y p y p n хам, сузи хам баланд булади. Унда
Хак,ик,ат бутунича яшайди, шу боис к,урк,окдик унинг оламига
бегона:

Такдир солса тор бошига гам,
Таре ёрилиб чукиб кетибди.

- 219 -

Факрт бардош берибди одам,
Одам узин магрур тутибди.

Ана шу магрурлик унда яна эртанинг ишонч умидини уйгот-
ди ва у х,еч иккиланмай узокдарга кдраб хитоб к,илди:

Инсофдан кучат эк, кукарса агар
Меваси щк^ик/ат, ростгуйлик булур.
Д унёда т м -Fycca, адоват тугар,
Х,ар умид косаси шодликка тулар.

«Инсофдан кучат эк», «Умид косаси шодликка тулар». К,ан-
дай ажойиб сатрлар. К,андай ажойиб эзгу ният. У ана шундай
ният к,илар экан, уз миллати, эли билан фахрланиб, унга ф а р ­
занд булганидан кувониб яшади:

К,албим, жисмим, рух,им узбек,
Фикри-зикрим, тугим узбек.
Багрим очик,, тилим ширин,
Курса мени ким узидек!

Узгаларни х,ам элидек танти, мех,мондуст булишини истаган
ва шу истак билан уз к,адрини х,ам унутмаган Шух,рат домла яна
бир туртликларида:

Бемалол яшасанг булади, эй жон,
Юз ёруг, кунгил тинч, ниятларим соф!

деб ёзган эдилар.
Бугун адибнинг сиймоси чиндан-да ёруг: кдлбида х,ак,ик,ат

мавж урган ва х,ар к,андай зукумларга чидаб, шу эътик,оддан к,айт-
маган инсоннинг биргина туртликларига бок,иб, х,айрат чаман-
зорларида уйга чумасиз ва беихтиёр «мард к,алблар барибир
эъзоз топади» деган хулосага келасиз. Агар унинг туртликлари­
да х,ам шу х,ак,ик,ат ж о этилмаганда эди, биз х,ам х,айратлар
б о Б и д а кезмаган ва ушбуларни K ,0F 03ra туширмаган булардик.
Уларда биз тилга олган мавзулардан ташк,ари, имон, эътик,од,
замин ва замон, оташ мух,аббат алангалари х^ам бор. Хуллас, х,ар
бир туртлик завк,-шавк,, катта эх,тирос ва узгача х,айрат билан

- 220 -

ук,илади. Уларнинг битилганига к,ирк,-эллик йилдан ошган булса-
да, бугун ёзилгандай, х,ар биридан янги шабадаларнинг муаттар
х,идлари уфуради.

К,иссадан х,исса шуки, элим деган одам х,еч кдчон ю ткдз-
майди. Юртининг шони-шарафи, шавкатини уйлаган фарзанд
эса уз элига хдм, узга халкдарга х,ам фак,ат х,ак,ик,ат зинасида
туриб, хизмат к,илади. Бунга яна бир карра Ш ухрат домланинг
ижоди ва у кишининг унлаб туртликлари ёрк,ин далил ва исбот-
дир. Узок,ни кура билган шундай иж одкор домламизга х,авас
к,илмай буладими?! Илох,о, рухдари шод булсин!

ОТАМНИНГ ДУНЁСИ

1964 йилнинг булутли сентябрь кунларини яхши эслайман.
Ушанда бир кун олдин шаррос ёмрир ёк,к,ан, х,аво совуб, биз
болаларнинг кунглига х,ам соя ташлаган эди. Ук,иш дарсида
ук,итувчимиз китоб ва рангли к,алам олиб келди. Нархлари бир
хил экан. Мен рангли кдламларни жуда яхши курардим. Икки-
ланиб турганимни сезган ук,итувчимиз Бобо К,одиров:

— Китобни оласанми, к,аламними? — деб суради синамок,чи
булгандек.

Мен к,орамтир стол устида кузимни уйнатиб турган кути-
кути рангли к,аламларга жовдираб тикилганимча китобни ушла-
дим:

— Пул олиб келгунимча к,аламлар тутаб крлмайдими, муал-
лим?!

Бобо К,одиров кулиб к,уйдилар. К,унрирок, чалиниб, уртокдарим
ташк,ари отилишди. К,алам тугаб к,олса-я, деган вах,имада кучага
отилдим. Отам дуконга мой олишга келган эканлар. Югуриб ол-
диларига бордим. Салом берган эдим, жуда мамнун булдилар.

— Муаллимимиз китоб ва к,алам олиб келган эканлар! —
дедим хднсираб.

Отам менга маънодор бокдилар:
— Эрталаб берган пулимга нима олдинг?
— Китоб!
— Яша, урлим! — суюндилар отам. — Китоб яхши нарса!
Уни ук,иган катта одам булади. Мени ук,ишга иложим булмагани
учун мана эрта-кеч кетмон чопиб юрибман. Сени эса кетмон
чопишингни истамайман.
Ушанда бола булганим учун бу гапларга унчалик эътибор бер­
ган эмасман. Дардим рангли к,аламларда эди.
— Рангли к,аламлар тугаб крлади, ота! — дедим тезрок, пул
беринг, деган маънода.
Отам чунтакларидаги жигартус кичкина к,опчикдарини олиб,
шик, этиб очдиларда, йигирма тийинни олиб менга узатдилар:
— Етадими?

- 222 -

— Етади! — дедим ва синф томонга югурдим. Муаллимимиз
мени куриб кулдилар. Стол устида икки кути кдлам крлган эди.

— Одам буласан, Хдйитовнинг угли! — дедилар аввалгидай
маънодор кулиб. Мендан кейин бешта уртогим хгул олиб келди.
Лекин уларнинг биттаси кдламли булди холос. К,олганлари бар-
мокдарини тишлаб к,олишди.

Бобо К,одиров тангаларни к,опчигига жойлади-да, бизга ж а­
воб берди:

— Иккита-иккита кетинглар, директор учраб к,олса, паналаб
утинглар! — дея тайинлади.

Бошланрич мактаб Дашнобод к д ш л о р и м и з зфтасида булиб, бир
метрдан баланд бетон билан кутарилган ёнма-ён уч синфхонадан
иборат эди. Уртадаги синфда бизлар - «Б» синф ук,ирдик. Бизнинг
муаллим Бобо К,одиров жуда шух инсон эди. Норорани шунакд
к,ойилмак,ом чалар эдики, хдлигача мен шундай мох,ир созчини
учратган эмасман. Пахта мавсуми бошлангунча айрим кишилар
суннат туйларини утказиб олишар, бундай кунларда карнайчилар
ёнида Бобо Крдировнинг булиши шарт эди. У киши эрталаб нари-
дан-бери бир соат даре утарди-да, сунг бизга жавоб бериб, узи
туйга кетарди. Лекин мен купинча синфда к,олиб, бир оз даре
тайёрлаб олардим. Барвак,т уйга борсам, отамнинг:
«—Муаллиминг яна туйга кетдими?!» дея норози булишлари аник,
эди. У кишининг хафа булишларини сира истамасдим. Рангли
к,аламга эга булган куним икки соатлар синфда к,олиб кетдим. Аль-
бомимни тулдириб расмлар чиздим. Раем чизишга бироз ук,увим
бор эди. Айтишларича, бобокалонимиз Тох,ир полвон асли Самарк­
анд тарафлардан булган. Кошинкор ва савдогар киши экан. 1840
йилларда кдндайдир сабаблар билан Х,исор беглигига келиб, к,иш-
лоримизда урнашиб к,олади. Торам, холамлар х,ам, укам, сингилла-
рим х,ам яхшигина раем чизишарди. Кимнинг бобосида кдндай
х,унар булса, к,ондан-к,онга утиши тайин. Бизда хдм шундай булган.

Раем чизиб утирар эканман, ташк,аридан бир домланинг хде-
ратли товуши к,улоримга чалинди:

— Э, бу нима деган ах,вол! Директорга бугунок, айтаман. Биз
бу ерда жонимизни жабборга бериб даре утсак-да, у киши туйда
норора к,ок,салар!

Шериги уни кулламади:
— К,уйсангиз-чи, домла!

- 223 -

Орадан бир неча кунлар утди. Бир куни Бобо Крдиров биз-
ларга: «— Болалар, х,озир китоб-дафтарларингизни й и р и ш т и -
риб, сумкаларингизга жойлангларда, деразадан бокда тушиб, яши-
риниб туринглар. Узим чак,ирсам, чикдсизлар!» — деди.

Боламиз-да, гапнинг фарк,ига бормадик. Мактабимиз орти катта
анорзор 6 o f эди. К,ибла бог деб аташарди уни. Муаллимнинг айт-
ганини сузсиз бажардик. Йигирма дак,икдлардан сунг Бобо К,оди-
ров: «Синфга утинглар!»— деди. Биз деразадан ошиб, синфга
утдик. Домламиз дарсни бошлаб юбордилар. Туррисини айтиттт
керак, бу киши Бафур Руломнинг узи эди. К,обилиятли, укуви бор
муаллим эди. Дарсни миямизга жойлашнинг кулай усуллларини
яхши биларди. Энди уйлаб курсам, у кишида боланинг кдлбига
кира оладиган истеъдод бор экан. Бир гал касал булиб, даре к,ол-
дирганимда, уйга келиб, отамнинг олдида мен билан кулиб гап-
лашди. Лекин мактабга олиб кдйтар экан, йулда: « — Давоматни
оркдга тортиш яхши эмас!» дея танбех, берди. Отамнинг олдида
юзимни шувут кдлмагани ёкдан булса, бу гаплари тарсакидан
к.аттик, ботди. Гуёки мен атайин дарсга бормаган булиб чикдим.
Бу вок,еа орадан к,ирк, йил утса х,ам эсимдан чик,майди.

Хуллас, асл вок,еага к,айтсак, ярим соатлардан сунг мактаб
рах,бари эшикдан муралади:

— Ш еригингиз к,ани?
М уаллимимиз х,еч нарса билмагандай:
— Х,озир даре утиб турган эди! — деди елкасини к,исиб.
Биз урнимиздан туриб, бараварига салом бердик. Директор
саломимизга алик олиб, «утиринглар» дегандек имо к,илди.
Кечк,3фун эшитсак, Бобо К,одиров « — Бир гал дам олинг, мана
мен ук,увчиларимга жавоб бериб юбордим» дея уни чув тушир-
ган экан. У киши келиб кдрасаки, синфда х,еч ким йук,. Бу одам
х,ар гал ук,увчиларига жавоб бериб, туйма-туй юради, бир гал
мен х,ам дам олсам, биров билармиди, дея ж уф такни ростлайди.
Бобо Крдиров ярим йулда ундан ажралиб, орк,ага, мактабга к,ай-
тади.
Бу гап отамнинг х,ам к,улорига етди.
— Муаллимингни илми булмаганда, аллак,ачон сени бошкд
синфга утказиб юборган булардим! — дедилар кулиб.
М енинг этим жимирлади: «А», «В» синфлар менга бегона.
Улар булутли куринар, узимизнинг синфдошлар эса бах,орги ло-
лалардек гузал ва берубор эди, назаримда.

- 224 -

Катта мактабга утгач, бизга Рах,мон М ирзаев деган муаллим
синф рах,бари булди.

— Бу муаллиминг тузук одам, унга эргашсанг, одам буласан!
— дедилар отам.

Биринчи ук,иш куни даммадан олдин бориб, биринчи парта-
дан жой олдим. Домла менга синф газетасини чикдришни топ-
ширдилар. У пайтларда «Синф бурчаги» машхур эди. Унда укув-
чиларнинг руйхати, даре жадвали, кун тартиблари, ишкдлиб,
керакли хдмма маълумотлар берилган буларди.

«Синф бурчаги»мизни Узок,ов мак,тади. Содик,ов деган домла-
миз Узбекистон халк, рассоми Рузи Чориевнинг як,ин ок'айниси
булиб, раем чизишга уста эди. У киши х,ам менинг ишимга яхши
бах,о бердилар. Шундан кейин барча ук,итувчилар менга кургаз-
мали куроллар тайёрлаб келишни буюрадиган булишди. Биринчи
тайёрлаган кургазма куролим эсимда. Биология укдтувчимиз Раъно
Х,акимова одамнинг ички тана аъзоларини чизиб келишни бую р-
ган эди. Уша биринчи кургазмали к,урол туфайли инсоннинг к,айси
аъзоси к,аерда жойлашганини билиб олдим. Х,атто бир гал мендан
бир синф юк,ори йигитнинг: «Ж игар к,айси томонда?» деган са-
волини эшитиб, нах,отки кап-катта йигит шу оддий нарсани бил-
майди, деб х,айрон булганман.

Узок, к,иш кечаларини яхши эслайман. Узокдан итлар х,уради.
Мен кургазмали курол'чизиш билан овораман.

Отам чой дамлаб кирадилар.
— Дарсларингни к,илиб олганмисан, уклим!
— Х,а, ота, дарсларимни к,илиб олганман! — дейман.
Отам пиёлаларга чой к,уядилар:
— Ук,итувчиларингга ишингни миннат к,илма! Хупми, утлим?
— Хуп, ота!
— Бирортаси бах,онгни к,уйиб бераман, ишимни к,илиб бер-
санг, бас, деса, кунма! Хупми?
— Хуп, ота!
— К,улокди бола бул, буни унутма!
Шу билан гап тугайди.
Эрталаб уйк,удан турганимда, сандалга чур солинган, чой дам-
ланган, уй иссик,к,ина, лекин отам ишга кетган буладилар.
Айвонимиз баландрок, булиб, к,уёш рупара эди. Тушдан сунг
офтоб тегиб, мазза жой булар, дарсдан келиб, чойимни ичгач,
ётиб олиб бадиий китоблар ук,ир эдим.

15— Бойваччанинг к,изи. - 225 -

Ховлимиз анча катта, кенг анорзор бордан иборат эди. Бир
куни отам анорларнинг тагини юмшатаётган эдилар. Мен кара-
вотда китоб ук,иш билан машкул эдим. Адашмасам, «Гуливер-
нинг саёх,атлари»ни ук,иётган ва энг кдзик, жойига келган эдим.

Отам акамни ёнларига чак,ириб олдилар.
— Унингиз-чи?! — норози булди акам.
—Унимга ишинг булмасин! —дедилар отам, сунг менга эшит-
тирмай бир нималар деган эдилар, акам к,ип-к,изарганча ишга
тушиб кетди. Отам унга нима дедилар, мен хдлигача буни бил-
ган эмасман. Отамнинг дунёси — антика ва жозибали олам эди.
Бешинчи синфни битирдим.
Бир куни отам Рах,мон Мирзаевга дуч келиб:
— Бунингиз к,анак,а? — деб сурадилар.
Гапни к,аранг: тупори ва содда, «бунингиз» деганлари «укув-
чингиз?» деб сурамок,чилар.
Домла Мирзаевнинг кузлари ёнди:
— Бунимдан одам чик,ади. Бах,олари беш!
Отам мамнун булдилар. Бир х,афтадан сунг акам билан ик-
каламизни Х,овуз ёнидаги дуконга бошлаб бориб, янги велоси­
пед олиб бердилар. Биздан хурсанд булганларидан шунакд совра
к,илдилар шекилли. К,алби осмон оталар фарзандларига ойни
олиб беришга х;ам тайёр турадилар. Аммо х;амиша х;ам биз улар­
нинг дунёсини англай олмаймиз. Шахсан, узим х,ам дали х,амон
отам дунёсининг мох,иятини англашга интиламан. Вах,оланки,
бу одам на олим, на мулло ва на бирор мансаб эгаси, балки
уруш, очарчилик туфайли рузрор ишига шунБиб, туртинчи синф-
дан нарига утмаган оддий бир инсон эди. Лекин унинг к,алби
юксак, рурури баланд эди. Бир гал онамга шундай деганларини
эшитганман:
— Хешларимиз келса, уйдаги камчиликларни айтма, уят булади.
Мах,алламизда Тошкампир деган онахон булардилар. Битта-
яримтани чак,ириб, богини сугортирар, утинини ёрдириб олар-
ди. Бир куни отам шу кампирнинг утинларини майдалаб бер­
дилар. Тушликда мактабдан келаётсам, Тошкампир уйидан чи-
к,иб, к,улимга икки сум тутк,азди-да: « — Отанг кеча утин ёриб
берган эди, элтиб бер!» деди. Пулни кутариб уйга келдим. Отам­
нинг жахди чик,иб: «— Олиб бориб бер, мен пул учун утин
ёриб берганим йук,», дедилар. У кишининг шунчалик орли ин­
сон эканлигини ушанда англаб, х,айрон к,олганман. Вах,оланки,

- 226 -

уша пайтларда х,ам бир тийин учун узини томдан ташлайди-
ганлар тик,илиб ётарди.

70-йилларда отам касалланиб крлдилар. Ревматизм тез-тез
хуруж к,иладиган булиб к,олди.

Шариф Мах,мудов деган бригадир бобо буларди. Инсофли,
элпарвар одам эди. Отамга рах,ми келиб, шийпон к,оровуллиги-
ни берди.

Шийпон дала бошида, арик,нинг буйида, сулим жойда эди. Мен
сумкамни кутариб, отамнинг ёнига жунардим. Шийпон ёнида ба­
ланд сунъий адирлик булиб, тепада катта чайла тикланган эди. Бу
ердан бутун дала, бир юз йигирма гектарли анорзор кафтдек кузга
ташланиб турарди. Октябрь ойида анорлар етилиб, терим бошла-
нарди. Уша пайтларда Дашнобод анорларининг доврути бутун
оламга ёйилган эди. Терилган анор шийпондаги ура ва хдндак,-
ларга жойланарди. Тонна-тонна анорларни кечалари отам икки-
миз к,урикдардик. Якшанба кунлари отамнинг ёнида булардим.
Саман отимизни миниб анорзорни айланардим. Деярли х,ар куни
Тошкент ва бошкд шахдрлардан мех,монлар келиб туришарди.
Уша пайтдаги рах,барлар Рашидов ва Худойбердиевлар шийпо-
нимизда мех,мон булишиб, анор шарбатидан татиб куришган.

Бир вок,еа жуда яхши эсимда к,олган.
Анорзор бригадири Шариф Мах,мудов мавсум якунланишига
як,ин к,олганда, бир ок,шом биз билан овкдтланди ва уйига жунар
чогида отамга:
— Сиз х,ам бола-чак,а деб юрибсиз, бир прицеп анор олиб
кетинг! — деди самимий охднгда.
Эрталаб вок,еа к,изик, туе олди.
Шариф Махмудов келиб, иккита катта ертулани ва ура-х,ан-
дакдарни бир-бир к,араб чикди. К,анча анорни олиб кетишганикин,
деб текшираётган эди. Отам индамай караб турдилар. Шариф Мах­
мудов курдики, бирор жойдан битта анор х;ам олинмаган.
— К.ИЗИК, одам экансиз! — деди у отамнинг ёнига келиб. —
Нега анор олмадингиз?
— Угирлик молнинг менга кераги йук,! — дедилар отам.
Шариф Мах,мудовнинг кузлари мехрибона бокди:
— Жуда х,алол одамсиз, Х,айитов! Сиздак,алар жуда кам!
Бу гапдан мен жуда суюндим.
Умрларининг охирги йилларида отам тарвуз-к,овун эка бош-
ладилар. К,иш буйи уруг йикиш билан кунлари утарди.

- 227 -

— Шунга шунчами?! — дер эдилар онам.
— Яхши хосил олиш урук,к,а боБлик,! — дея ишларини давом
эттирарди отам.
Туртинчи йили отам эккан тарвузларда кабутар расмлари пай-
до була бошлади. Уша йиллари у киши оёк, бод касалидан батамом
кутилиб кетдилар. Рахматли отам к,овун-тарвуз экилган далага до­
имо тахорат билан, покиза холатда кирар эдилар. Балки биз бил­
маган кдндайдир сирлар мавжуд эди шекилли. Яна худо билади.
Уша тарвузларнинг пучокдарини куритиб олиб куйсам булар-
кан. Ёшлик калган эканман.
Беш йил Тошкентда ук,идим.
Тахта дарвозамиз. Куёшли ёки к,ищ кунлари. Остонадан ки-
ришим билан отам югуриб чикдр ва багриларига босиб, юз-
кузларимдан упар эдилар. Ота хиди! У хидни мен ун йиллардан
буён йук,отганман.
Бир йили май ойида уйга бордим. Отам кдердандир битта
тарвуз, битта к,овун ва турт дона хурмо олиб чикдилар. Х,али
бунакд ширин тарвуз ва новвот к,овун-у, шакар хурмо еган эмас-
ман. Кейинчалик англаганим шу булдики, уларда отамнинг мех~
ри бор экан. Ун йиллардан бери шу мехрни к,идираман. К,ани
уша мехр? У мехр на кукда бор, на ерда!
Тошкентга хам узлари фотиха бериб жунатдилар.
Уч йил ишлаганимдан сунг:
— Китоб чикдриш учун ун йиллар керак, дейишяти, болам!
Куриб крлармикинман! —дедилар. Жуда унгайсиз холатда к,ол-
дим. Кимдир отамга шу тутрида гапирганлиги аник, эди. Ичим-
дан утганни узим билдим. Бу гапни келиб, кдардон акам Ислом
Усмоновга айтганимда, у менга ёрдамга ошикди.
У пайтларда биз унчалик якдн эмасдик. Шу китоб сабаб ик-
каламиз к,адрдонлашиб кетдик. Мен китоб хали тайёр эмас, уни
яна ишлаш керак, уч-турт йил сабр к,илайлик, десам хам, кунма-
дилар. «Китобинг яхши, одамлар бир тийинга к,иммат китоблар­
ни хам чик,аришяпти» дедилар. Яна тихирлик к,илсам, шартаки-
лик билан: «— Шуни билки, ука, яхшими—ёмонми, ёзганларин-
гнинг хаммаси узингники, бировдан кучирганингда, бошк,а гап
эди», дея менга далда бердилар Нихоят, 1991 йилда «Мени ке-
чир, болажон!» илк китобим йигирма минг нусхада чикди ва
бир хафта ичида сотилиб кетди. Узим зурга йигирма дона олиб
ко ллим ва багримга босиб, отамга етказдим. Касал ётган экан-

- 228 -

лар. Уринларидан туриб кетдилар. Отамнинг дунёси! Ушанда
курдим рух,ий к,увватни. К,улимга пул туткдздилар:

— Бор, бозорга бориб, бир жонлик, олиб кел! Мах,алла бобой-
ларини чак,ириб, дуо ол!

Айтганларини к,илдим. Отамнинг дунёси!
Отам дуодан сунг ок, румолга китобимни ураб, кдрияларга
таркдтдилар. Юзларида мех,р, лабларида табассум. Назаримда,
кургошин тусига кираётган муйловларида хдм табассум жилоси
бор эди. Отамнинг дунёси! Бу кдндай дунё эди?
Охирги кунлари хдм эсимда мухрланиб к,олган.
1994 йилнинг к,иши, бах,ори ва ёзи мен учун ofhp келди. Оёгим
дардга чалиниб, тушакка михландим. Уйдан кетма-кет совук, ха-
барлар келарди.
— Отангиз касал! Тезрок, боришингиз керак!
Кдёк,кд бораман. Икки оёкдан хдм к,олганман. Кундуз азоб,
кеча ундан-да азоб! Уззу кун отамнинг дардига шифо бер, деб
яратганга ёлвораман.
17 август. Них,оят, кддам босиб кучага чикдим. Ишхонага бо­
риб, пулни олиб, уйга кетишим керак.
Уша куни отам кузларини очиб мени сураганлар:
— Келдими?
— Келяпти!
Ун саккизинчи куни соат иккида етиб бордим. Бир х,овуч булиб
к,олган отамни куриб, товонимнинг битмаган ярасини хдм уну-
тиб юбордим.
— Ота, мен келдим! — дедим. Кузларимдан шаищатор ёш
к,уйилди.
Отам кузларини очиб, менга тикилдилар:
— Келдингми?
Бошкд суз эшитмадим. Соат туртда дунёнинг энг оддий ва
хокисор одами уз омонатини топширди. Илхдкдик деган сузга
ишонмасдим.
Укам: « — Уч кун олдин отам кетишлари керак эди!» деди.
Илх,акдик деган сузни инсон бех,удага луБатига киритмаган экан.
Худо мени бир армондан асради. Мен отамни куриб кдлдим.
Отамнинг дунёси.
У к,ай йусинда уч кун бардош берди?!
Йиллар утмокда.
Бугун узимиз х,ам отамиз. Х,адемай бобо буламиз. Отамнинг
дунёсини тушунишга битта умр камлик к,илмасмикан?!

- 229 -

«ЁМОН АЧЧИК, БУЛАРКАН УЗИНГНИКИ!»

• Одамларга нима берамиз?
• Нега тарихий асарлар куп ёзиляпти?
• «Тош бургут».
• Мен кдндай хизмат к,иламан?
• «Мулк» даги мулк?
• Ойбек домланинг нафаси теккан асар.
• Кдлбга кулок, тутган ютк,измайди.

Инсон бир шакл, холос. У ингалаб ёрурликка юз очганда, ф ар-
занд турилди, дея хурсанд булишади, лекин х,еч кдчон ёзувчи
ёки олим дунёга келди, дейишмайди. Йиллар утиб, эсини таний
бошлагач, турли воситалар ёрдамида унга инсоний тушунчалар-
ни англатишга киришадилар. Ана шундай турли воситалардан
бири адабиёт булиб, у х,амиша инсоний тушунчаларни улурлаб
келган, одамларни эзгуликка, бирликка, Ватанни севишга, х,аёт-
ни кддрлашга ургатган. Инсон узига ёкдан кдхрамон х,ак,ида
ук,ир экан, кдлбида эзгу туйрулар мавжланиб, ундан урнак олишга
ва унга ухшашга х,аракат к,илади. Дарвок,е, к,алб бор экан, ада­
биёт яшайди, мангу туради. М инг йилдан кейин х,ам Алишер
Навоийни х,айрат билан ук,ишлари аник,. М ухтасар суз шуки,
гап ёзишда эмас, халк,к,а, авлодларга лозим булган ва керакли
асарларни етказиб бериш мух,им х,исобланади. Шундай экан,
бутун олдимизда, биз замонга ва одамларга кдндай адабиёт бе­
рамиз, деган саволнинг кундаланг туриши х,ам бор гап.

Бугун тарих хдк,ида куп асарлар ёзаяпсизлар, деган ноурин
таъна-дашномларни хдм эшитиб крламиз. Биз тенгилар кечагина
шуро даврида уз тарихимиз хдк,ида икки энлик гап ёзолмай ху-
ноб булар, ёзганимиз билан уни бирор газета, журнал босолмас-
лигини дам билардик. Биздан олдингилар хам уз тарихлари хак,ида
хак,ик,атни айтолмай кетдилар. Энди давр келган экан, уз тарихи-
мизни халк,имизга кдйтаришимиз керак. Бунинг учун хали куп ва
хуб мехнат к,илишга турри келади. Бу гапларга ана шу нук,таи
назардан к,араш турри эмасмикин?!

- 230 -

Бугун уз вазиф асининг масъулиятини тугри англаб, чин мех,-
нат к,илаётган терансуз адиблардан бири — замондошимиз Асад
Дилмурод билан булган сух,батларимизда аввало ижодкор дунё­
си, узлигимиз туррисида суз борди.

Инсон ёлкиз яшолмайди, ёлризлик уни х,алокатга олиб келиши
мумкин. Елгизликни бегона дисоблаб, оламни к,албига сирдира ола-
диган кишилар мардлик майдонларида собит турадилар. Юрт бо­
шига иш тушганда ана ушалар биринчи булиб курашга отилади-
лар. Асад Дилмурод хох, узок,, хох, як,ин тарихимиз зарваракдари-
даги х,ак,ик,атларнинг асл мох,иятини очишга интилар экан, уз асар-
ларида ана шундай к,ах,рамонларнинг асл кдёфаларини чизиб, улар-
нинг к,алб дафтарларини бизга курсатишга х,аракат килади. Бу
дафтарларда юрт туйгуси, унинг озодлиги биринчи уринда туради.

Бизнинг она тарих узлигини топгунча сочи янада окдрди.
Умуман, х,ак,ик,атнинг юзага ч щ и ш и осон кечмаган. Масалан,
Арасту х,ам бир кунда узлигини топган эмас. Кдрийб икки юз
йил давомида унутилиб, сунг ф алсафа оламида к,айта кад рост-
лаганини яхши биламиз.

Асад Дилм5ф од «Тош бургут»ни ёзди. Бу, адашмасам, 80-йил-
лар эди. Катта авлод, яъни шуронинг к,ах,ратон изтиробларини
курганлар унга хайрихох, булсалар-да, нима демок,чи эканлиги­
ни сезсалар-да, сукут сакдадилар, тенгдошлари эса уни олк,иш-
лаган булишди.

«Осмон узок,, ер к,аттик,».
— Тош бургут, сен к,ачон учасан?
Унинг дардчил овози уз гушаси Ургут кенгликларига сингиб
кетди. У эса К,оратепадаги Тош бургутининг учишини хохдарди.
Тош бургут нима эди узи? Давр музлари ураб олган х,ак,ик,ат
эдими? Нима эди?
Падари бузруквори имонга ишонарди. Тош бургутда х,ам имон
бор эди, деб х,исобларди. Чунки у доимо бир хил турарди. Ана
шу бир хил туриши унинг кунглига мос келар ва, албатта, Тош
бургут билан фахрланарди х,атто.
— Х,ей, бу бола нима демок,чи?
Атрофда сукунат х,утсмрон эди. Тош бургутнинг учишига х;али
анча бор эди.
Унинг имонли к,албидан «Сирли зина» сизиб чикди. Нима
эди у сирли зина? Олра кетаётган вак,т х,ам, шамоллар, дарёлар
х,ам унга к,улок, солмаётган эди. Даврнинг кули эди гуё улар.

- 231 -

— Х,ей, нима демок,чи бу бола?
Тахдидли овозга на зиёли эътибор эди, на катта авлод. Чунки
улар сукунат хукмронлигидан чучишар эди. Узлик х,ак,ида ёзиб
курсинлар-чи, бошларида тегирмон тоши эмас, нак, ж аданнам -
нинг оташаги уйнаши аник, эди.
Унинг к,алби эса сукунат билан тенглаша олмасди. Унда узлик
олови ёнаётган эди.
«Шердор» к,уёш ю зини курганда, катта авлод киприкларини
баланд кутарди. «Мулк» уларнинг к,албига чур ташлаган булса,
«Гирих,» узлик 6 o f h томон бошлаб кетди.
«Мулк» да у нимани к,идирди? Х,икмат Рах,мон, Ш амсиддин-
ларнинг х,аётдан к,идирганлари, дард-х,асратлари нима эди?
Унинг к,алб кдхрамонлари бепарво, локдйд кимсалар эмас.
Уста юрти нафаси билан яшайди.
«Анови яралар куксимда битгандек...»
У нафакдт уста к,албидаги жарохдт, балки адибнинг кукраги-
даги ОБрик, эди.
« — Утган аср (XX аср — T.XJ охирида бир талов булган, —
деди уста бепарволик билан. — Шунда зар накднларни к,иртиш-
лаб олишган!..
Шамсиддин бузарди: гуё ичини нимадир тилиб юборди».
К,айси йилларда, к,айси замонларда юртнинг олтин деворига
раним t h f h теккан эди, уни куриб, имонли йигитнинг к,алби х;ам
тирналди.
Асад Дилмуроднинг к,алб к,ах,рамонлари ана шундай б и р -б и р -
ларига уйгун, х,амфикр, фидойи инсонлар.
« — Бандаи гумрох,, очик,рок, айт, мендан нима истайсан?
— Ж ам оа мулкини увол к,илманг.
— К,изик,-ку, сен, а? — кесатди мулла Ражаб. — Бор, ука,
ж амоа-ж аллигинг билан йулингдан к,олма!»
Дунё пайдо булибдики, икки олам — яхшилик ва ёмонлик
уртасида кураш боради. Асад Дилмурод к,иссаларида х,ам дунё-
нинг ана шу жих,атлари акс этади ва вок,еалар ривожланиб бо­
риб, х,ак,ик,ат бустонларида ечим топади. Ж иддий ва ишонарли
ечим асарнинг муваффак,иятини таъминлаши сир эмас. Лекин
х,амма ижодкорлар х,ам бунинг уддасидан чик,олмайдилар.
« — Иложини топсам сизни бугизлардим, — деди уста без-
райиб.
— Х,азилнинг вак,тимас,— кулимсиради Обидий».

- 232 -

Адиб нима демок,чи? Бу гапларнинг замирида не маънолар
яширин? Саволлар куп. Уларнинг к,ай бирига жавоб изламанг,
яна уша муаммо — яхшилар куради, ёмонлар бузади. Яхшилар
борки, бу дунё уз илкида турибди.

Озодлик тонги унинг « Тош бургут»ига к,анот берди. Них,оят,
Тош бургут учди. Унинг кувонганини курсангиз эди, уша кечаси
ухламади, уйку унга бегона булди ва куз унгида энди мен к,ан-
дай хизмат к,иламан, деган савол кундаланг турди. Бу пайтда у
43 ни кдршилаётган эди. Лекин узини бир ёшдек сезди ва бола-
дек кувонди.

Бундан х,айрон булманг, замондош. Имонли ижодкор борки,
к,алби тоза болага ухшайди. Бола булмаган одамдан ёзувчи чик,-
майди. Бола к,албли ижодкорнинг оиласига бир назар солинг.
К,алдиргоч вок,еаси... уйларининг айвонидаги уясига х,ар йили
бир вакдда к,айтиб келарди. Мух,тарама волидаси к,азо к,илган-
дан сунг к,айтиб к,орасини курсатмади. Бу жумбок,нинг маъно-
сини ким айтиб бера олади?!

Айтиш керакки, х,ар бир ижодкор узича файласуфдир. Хуш,
мен нимани била оламан? Биттагина шу саволга жавоб топиш
учун м етафизика фани бизга зарур булади. М ен нима к,илмоким
керак, деган саволга ахлок,, ва мен нимага ишонишим керак,
деган саволга дин, инсон нима, деган муаммога антропология
жавоб беради.

«Фано даштидаги куш» учиб чикданда, нигохдар уйга чумди:
Саидбек Умар ким узи? Нега у к,албига назар ташлашни истаб,
армонда юради? Нега рух,ини ихтиёрсиз тарзда бах,сга чорлай-
ди? Нега унда инсон рух,ий олами фожиаси, шу олам келтириб
чикдрган инк,ироз ф алсафаси кутарилди? Умуман, асарда х,али
янги-янги мавзуларга чорлайдиган бах,сли, мунозарали уринлар
куп. Бир кун келиб, XX аср боши мустак,ил узбек адабиёти, де­
ган гап чик,к,анда, Асад Дилмуроднинг «Фано даштидаги к,уш»и
бошк,а пишик, ва теран асарлар сингари «галвир»да кутарилиб
чик,ади. Уларнинг орасида унинг яна битта асари — «Мах;муд
Торобий»нинг х,ам булиши шак-шубх,асиз.

О йбек домла маш хур «Навоий» романидан сунг «Мах,муд
Торобий» достонини яратган эди. 1944 йилда эса Алишер Навоий
номидаги опера ва балет театрида шу номли операси куйилга-
нини яхши биламиз. Бу билан кдноатланмаган таникди ижодкор
Александр Дейч билан «Халк, к,алк,они» пьесасини ёзишга ки-

- 233 -

ришганидан хдм хабаримиз бор. Улкан адибнинг хдётидан маъ-
лумки, у катта асарга к,ул уришдан олдин кичик асарлар ёзиб,
уша давр ва кдхрамоннинг рух,ига кириб боришга хдракат к,ил-
ган. Тарихий асарда бу нарса мух,им х,исобланади.

Дунёда насиба деган гап бор. Кимлар орзу к,илмаган асарни
ёзиш Асад Дилмуродга насиб этиб, бу ишни уддалади ва китоб
укувчилар кулига бориб етди. Бу нафакдт ижодкор учун, балки
хдммамиз учун хдм катта бахт. Махмуд Торобий етти аср ол-
динги исёнкор эмас, айни дамда, бугунги ва эртанги куннинг
х,ам ориф, ж асур одамидир. Унинг сунгги сузларини эсланг.
«Ёмон аччик, буларкан узингники!» Бу бугун х,ам х,ар биримизни
огохдантириб турган садо. Бу огохдик садоси. Сотк,йнларни х,атто
энг баттол Баним х,ам ёк,тирмайди, деган нидо х,амдир у.

Бир адибимиз: «— Биз ёш авлодни жангариликка эмас, эзгу-
ликка чорлашимиз керак!» деган гапни айтганда, унга барча
кушилди. Адабиётдаги х,ар кдндай «изм»лар ортда к,олади. Шуро
адабиёти м афкура туфайли етим булиб к,олди. Аммо зона даврда
инсон кдлбини таджик, этишни давом эттирган F a p 6 адабиёти
жуда ривожланиб кетди.

Асад Дилмурод аждодлар к,албига к,улок, тутиб, уларнинг м ар-
донаворлиги х,ак,ида мардона асар ёзган экан, хдли уларни жуда
куп урганишимиз керак. Чунки бугун Ватан биздан янада фи-
дойиликни кутмокда. Тарих — узлигимиз, у бизга куп нарса
ургатиигга к,одирдир.

ЧИННИДЕК ЖАРАНГДОР ТИЛИМИЗ БОР

Бу тил них,оятда гузал, них,оятда нафис.
Унда хдр кдндай фикрни, хдр кдндай мак,садни шунчаки иф о-
далаш эмас, балки уни хдр кдндай к,албга жуда ширали, майин
охднгда етказиш мумкин.
Бу тил узбек оиласида шунчаки кундалик восита эмас, узаро
ишонч, эх,тиром, олийлик, олижаноблик, хурмат ва эътибор мезони
хдмдир. Масалан, узбек хонадонида аёлга нисбатан х,еч кдчон купол
суз ишлатилмайди, ота уз болалари олдида тан махрамини х,еч
кдчон «хотин» дея камситмайди, балки унга бош фарзанди номи
билан ёки «онаси» дея мурожаат кдлади. Айрим ёш йигитлар, урта
яшарлар тан махрамларини енгил ва беозор охднгда «пари», «ой-
пари» деб, чоллар эса «кампир», «бувиси», ёки бош невара номи
билан чакдришади. Ёки дилимизга совукрок, утирадиган «улим»
сузини олиб курин г. Соф узбек х,еч кдчон «фалончи улибди», де-
майди. Бунинг халк,имиз орасидаги нозик ифодасини к,аранг: «
фалончи омонатини топширибди», «дунёдан утибди», «чин дунёга
кетибди», «к,айтиш кдлибди», хдтто баъзи жойларда «фалончи йук,о-
либди» дейишади х,ам. Буни к,арангки, тилимизда бир сузнинг шунча
синоним ибораси бор. Ёки биргина «юз» сузининг синонимларига
эътибор беринг: афт, башара, чех,ра, бет ва х,оказо.
Шу тил билан суяги к,отган Ах,мад Ф аргоний дунё илм-ф ан
хазинасини бойитган.
Бу тилда сузлаган Мусо Хоразмий нафакдт араб дунёсини,
балки ер юзи ахди учун бетимсол ишларни амалга оширишга
улгурган.
Бу тил билан Ах,мад Яссавий ислом оламида инсонларни ко-
милликка бошлаган.
Бу тил билан Алишер Навоий жах,онни хдйратга солган.
Бу тилда ширали охднгда роман ёзган Абдулла Крдирий ора-
дан юз йил утса х,амки, урнини бировга бушатаётгани йук,.
1989 йил 21 октябрь.
Тарих бу санани х,еч кдчон унутмайди. Бу санага имзо чеккан
кишини хдм х,еч кдчон эсдан чикдрмайди. Орадан юз йиллар,

- 235 -

минг йиллар утар, Вамбери таъбири билан айтганда, «узбек охир-
ги замонгача к,олажак ном», ё к,одир эгам, демак тили хдм узи
билан мангу яшайди. Карвон кунрирорини жаранглатиб утаве-
ради, саналар хдр йили эсга олинади, тил байрами давом этади.
Чунки инсон эзгуликни севади, эзгулик бор экан, у кувончига
кувонч кушиб боради.

Хд, яратган бизга тил берди, шундай неъматни ато этди. Бир
парча тилни ва суз тула кдлбни бермаганда, инсон деган ном
шунчалик улугвор жаранглармиди?! Хужа Ахрори валий хдз-
ратлари уч тахт сох,ибини урушдан тухтатиб, кднчадан-кднча
навкарларнинг, кднчадан-кднча бегунохдарнинг жонини омон
сакдаб К.ОДДИ, Унга нима ёрдам берди? Шу сиз билан биз сузлаёт-
ган кух,на, бой тил эмасми? «Эй урилларим, урушманглар! Урушдан
фойда йук,!» деб айтди. Бу сузни шу тилда айтди. Орадан неча
асрлар утди, лекин она тарих Хдзратнинг бу жонбозлигини унут-
гани йук,. Демак, биз бу тилни минг чандон эъзозласак хдм оз!

Бу тил факдт алокд воситаси эмас. Алишер Навоий жанобла-
ридан ук,иймиз. « Инсонни суз айлади жудо х,айвондин». Чи­
ройли мисра. Бир олам маъно бор. Суз булмаса, инсоннинг х,ай-
вондан не фарк,и буларди.

Раним айтадики, бу бобонг бошкд. Биз суз билан унинг орзига
урамиз. « Биз уни таржимасиз ук,иймиз. У она тилимизда ижод
этган. Сен к,ора юраги хдсрат догларига тула ёмоннинг ирвола-
рига учма!»

Баним шу билан тинчимайди. Энди у узбек сузига ёпишади.
Биз яна шу гузал тилимиз билан гумбурлатиб жавоб к,айтарамиз.
«Бу халк, осмондан тушмаган, демак, унинг номи хдм бирдан
пайдо булиб к,олган эмас!»

Кошки, шу билан тинчиса. Йук,, тинчимайди. Энди у бизнинг
бугунимизга, тинч хдётимизга, айник,са, муррак ёшларимизнинг
оппок, ёк,аларига ёпишади. Биз яна шу гузал тилимиз билан унинг
эгри жарини туррилаб куямиз. «Ит х,урар, карвон утар. Йулинг-
дан к,олма!»

Шунчалик гузал тилимиз бор, лекин нечун биз хдлигача ок,сай-
миз, деган саволнинг хдм турилиши табиий. Бу уринда масала-
нинг бир неча жих,атига эътибор кдратиш керак: биринчидан,
х,али биз утмиш асоратларидан тула к,утилганимиз йук,: иккин-
чидан, х,ар биримиз жуда кдтъийлик билан чексиз мух,аббати-
мизни унга сингдиришимиз лозим эмасми?! Биздан нега фалон

- 236 -

тилни билмайсан, деб сурашади, лекин биз уз навбатида: «—Би-
родар, хуп, мен бу тилни урганаман, узинг-чи, узинг шу ерда
яшаб туриб, нега бу тилга хурмат билан к,арамайсан ва уни
урганмайсан?» деб кдйтариб савол берамизми? Бир онахонга
шу саволни берганимда, у: «— 70 йил шу халк,нинг тузини едим,
биров менга бу саволни бермаган эди, шуни уйламабман, аслида
саволинг уринли, болам!» деди уялган булиб ва ноурин саволи
учун кечирим суради. Гапнинг индаллосини айтганда, бугун куча-
лардаги эълонлар узга тилда турри ёзилиб, узимизнинг тилда
бир неча имло хатолар билан битилаётган экан, х,ов биродарлар,
кузни каттарок, очайлик, узимиз такасалтанглик к,иляпмиз, авва-
ло, узимизнинг к,албимизга бок,айлик, rio F o p a к,ок,иб, макзавани
бировларнинг устига агдаришдан фойда йук,, деймизми?! Бу гапга
кушилмасдан иложи йук,. Б о р н и 6 o f к,иладиган 6 o f 6 o h . Модоми-
ки, тилимизнинг 6 o f6 o h h узимиз эканмйз, бу «мансаб»га мех,р
куйиш яна узимиздан, узгадан эмас.

Бу борада шарк,шунос танишимизнинг: « —Узбек тили сино-
нимларга бойлиги билан мени узига мафтун этади, к,айси тилда
бир сузнинг бир неча синоними мавжуд экан, у энг бой ва
ширин тил х,исобланади», деган гаплари х,ар биримиз учун фахр-
дир. Аждодларимиз бу жих;атдан яна бизга уриак курсатиб кет-
ганлар. V аср тилини олиб куринг ёки XX аср бошларидаги
тилимизга, сузлашув одобларига, муомалага эътибор беринг. Роят
нозик ишоралар, иборалар, ташбехдар сизни сех,ру жозибаси
билан узига мафтун этади. Гапимиз курук, булмаслиги учун бир
мисол келтирсак.

«Юсуф савдосида бек,арор Зулайх,о исмидан, Мажнун ишк,и-
да йиглаган Лайли отидан — сизга бошимдаги сочларимнинг
тукларича бех,ад салом». (Кумушбибининг хати. А.К,одирий. «Утган
кунлар»).

Энди бугунги бир севганнинг гапига эътибор беринг.
«— Вей-й, хат ёзинг дейсанми? Кулокда тепма, Зули! Мани
санга булган любовим жуда ништяк. Хат-патсиз х,ам любит к,илиб
юрибман-ку!»
Бу билан барча йигит-к,изларни айбламок,чи эмасмиз. Мак,-
товлар узимизники. Лекин орамизда шундайлар бор экан, узи-
мизни мак,ташдан фойда йук,, деб уйлайман. Билъакс, одамни
бузган мак,тов тилни х,ам бузиб, рангини саргайтириб юбо-
ради.

- 237 -

Шу доруломон кунларни куряпмиз, бех,ад шукр деймиз. Бугун
эрта туриб, бобомизни, момомизни байрам билан кутлаб куйиш-
ни унутмайлик. Х,еч булмаса, ширин сузлар билан уларнинг ду-
оларини олайлик. Бу тилда эрталабки эзгу сузлар х,ам шунчалик
нафис жаранглайдики, озгина эътибор билан кулок, берсангиз,
буни узингиз х,ам илгаб оласиз. Эътиборда гап куп-да. «Тилга
эътибор —элга эътибор», дейдилар. Шундай жарангдор тилимиз
бор экан, бугун байрам экан, миттигина дунёга — она сайёрага,
эзгусевар инсонларга, х,ар биримизга фак,ат яхшиликлар ёр
булсин!

МУНДАРИЖА

Х.ИКОЯЛАР
Сиз х,ам йирлаяпсизми?..................................................................... 4
Фаришта эмасман...............................................................................8
Ярадор кушик,....................................................................................16
Эски дуппи .........................................................................................26
Тоштан................................................................................................. 29
Бойваччанинг к,изи............................................................................34

К.ИССАААР
Офатижон.......................................................................................... 50
Аннанинг ок, с о ч и б и ....................................................................... 167

ОТАМНИНГ ДУНЁСИ
(бадиалар)

Амир Темур кутубхонасининг сири.............................................214
Инсофдан кучат э к .......................................................................... 218
Отамнинг дунёси.............................................................................222
«Ёмон аччик, буларкан узингники!».............................................230
Чиннидек жарангдор тилимиз бор...............................................235

Адабий-бадиий нашр

Тулк,ин ХДЙИТ

БОЙВАЧЧАНИНГ К.ИЗИ

Х,икоялар, кдссалар, бадиалар

К,айта нашр

Мух,аррир И. Ахмедов
Рассом И. Холхужаев
Бадиий мух,аррир К. Закирова
Техник мухдррир Т. Харитонова
Кичик мухдррир Д. Холматова
Мусах,х,из£, Ш. Орипова
Компьютерда тайёрловчи Л. Абкеримова

Нашриёт лицензияси AI №158. Босишга 2013 йил 14 мартда
рухсат этилди. Офсет корози. Бичими 60x84V 16.
Офсет босма усулида босилди.
Шартли босма табоги 14,18. Нашр табори 13,95.
Адади 3000 нусха. Буюртма № 12-239.

Узбекистон Матбуот ва ахборот агентлигининг
«O'zbekiston» нашриёт-матбаа ижодий уйида босилди.

100129, Тошкент, Навоий кучаси, 30.

Телефон: (371) 244-87-55, 244-87-20
Факс: (371) 244-37-81, 244-38-10.

e-mail: [email protected]
www.iptd - Uzbekistan.uz


Click to View FlipBook Version