Կիկոսը Մաթևոս Դարբինյան _1983

Ո 3 Ս.Կ Ա.՝Ն Գ Ր Ա Գ 1Ա11ԼՆ

Ս՝&ԹԵՎՈՍ
ԴԱՐԲԻՆՅԱՆ

ԿԻԿՈՍԸ

ՍԱԹԵՎՈՍ ԴԱՐԲԻՆ8ԱՆ

V

ԿԻԿՈՍԸ

վիպակճեյւ

Կազմեց՛ Բ. ՄԵԼ6ԱՆԸ

Դարբինյան, Մ. Կ.

Դ 261 Կիկոսը։ Վիպակներ. Դպր. միջին և բարձր տա–

ըիքի համար. Կազմ. Բ. Մ ելյա ն։— Եր.։ Սովետ, գրող,

1983.— 224 էջ։

Գրքում զետեղված են Մաթևոս Դարբինյանի երկու հայտ­

նի՛ «Կիկոսը» և «Ջաղացպան Անսանը» վիպակները։

4808010101(1076) —83 ռեզ. <<Տ» ԳՄԴ 84Հ7
Դ ֊. - - .-

705(01)88

^ «Սովետական գրող» հրատարակչատուն, 1983

Կ Ի կ 0 « •*.

I

Անունը Կիրակոս էը. գյուղացիք կրճատել, Կիկոս էին
կանչում։

Սուսուփուս իրեն գործին մաըղ էը. ուրիշի ո ՜չ խեր՚ին էը
խաոնվում, ո ՜չ շաոին; Իը կյանքում գյուղի ոչ մի գոըծին
չէը մասնակցել, ո չ մի բանի մասի՛ն ձե՚ն-ծպտան չէր հանել։
Գյուղը թեկուզ տակնուվրա լինեը, աշխարհն իըաը գաը, Կի­
կոսի հոգը չէը. իրեն ինչ... Ի ՜ն չ ուզում է թող լինի։ Եթե
ոըեէ մեկը նրա մոտ բորբոքված պատմեր ու բողոքեր մի
անարդար բանի դեմ, Կիկոսը կամաց ղրաղ կքաշվեր, որ
իսկի չլսի էլ, թե ինչի մասին է խոսքը։ Իսկ եթե ստիպեին,
որ կարծիք հայտնի, նա գլուխը տմբտմբացնելով կասեր.
. — Աշխարհիս ծուո բանը հո ե ՞ս չեմ դրստելու...

Կիկոսն ամեն բանից է լ ուներ, լծկան, կթան, ձի, ոչխար,
մի խոսքով՝ այն ամենը, ինչ պետք է մի միջակ գյուղացու։
Տունը կաոավարելու հոգսը կինն էր քաշում, խարջ ու պարտ­
քի հաշիվը նրա ձեոին էր. Կիկոսը միայն դրսի աշխատան­
քին էր։ Տանն է լ ինչ ուզում էին անեն՝ աոնեն ծախ՚են, դեն
ածեն, թե տուն կրեն, միևնույն էր նրա համար, ձեն չէր հա­
՛նի, ո ՜չ խեր կխոսեր, ո ՜չ շաո։ Միայն թե իրեն մի կտոր հաց
տային ուտելու, պատովածը կարկատեին ու մաշված տրեխը
նորոգեին։

Ինքն էր ու էշը։ Երկուսն է լ համբերատար, երկուսն է լ
լուո, իրար նման, իրարից անբաժան։ Միմյանցից տարբ՛եր­
վում էին միայն արտաքին տեսքով։ Էն որ էշն էր, սիրուն էր,
ինչքա ն էշը սիրուն կլի՛նի։ Էն որ Կիկոսն էր, տգեղ էր ի ն չ­
քա ն մարդ տգեղ կլինի։ Կիկոսի գլուխը երկհարկանի էր ու
քառակուսի, ոնց որ երկու դդում տաշած, իրար վրա դրածւ
ճակատը տափակ էր, եզան ճակատի պես, քիթը մեջքից
կոտրած ու պ ինչը վեր ցցված՝ խոզի դնչի պես, քթածակերը

6

լայն, րրճց որ զոանի ծայրը, իսկ աչքերն էնքան ծուռ, շլդիկ
էին, ոք նետը խոսելիս չէիր իմանամ՝ քեզ է նայում, թե՞ իր
կոտրած քթի արմատին։ Բայց Կիկոսի տգեղ լինելը բնավ
նրան չէր անհանգստացնում։ Նա միայն մի անգամ տգեղու­
թյան դառնությունը ճաշւսկեց, և դա էն օրն էր, երբ խոսք
րաց արին նրան պսակելու մասին, ու պարզվեց, որ գյուղում
ոչ մի մարդ նրան չի ուզում աղջիկ տալ։ Բայց էդ էլ ճար­
վեց։ Ծաղկից մի աչքը «հատ ընկած» Թազագյալին միջնոր­
դով ուզեցին, և հարս ու փեսա իրար երես տեսան հարսանի–
քը վերջացնելուց հետո միայն։

Կիկոսն արդեն քառասունն անց մարդ էր, բայց դեո ոչ
ոք չէր տեսել նրան մի անգամ կամ բարկացած, կամ կռվե­
լիս, կամ հայհոյ՛ելիս։ Նա չէր բարկանում մինչև անգամ իր
էշի վրա, որը երբեմն համառում էր, ճամփի մեջտեղը կանգ­
նում ու չէր ուզում ոտը փոխի։ Կիկոսը մի երկու անգամ
«թոշ, թոշ» էր անում ու նկատելով, որ էշը տեղից չի շարժ­
վում, մոտը նստում էր, մինչև էշի «կամքը թամամ ըլի»։
Համբերությամբ գերազանցելով իր իշին անգամ, նա ամեն
բանի հաղթում էր, դրա համար է լ գլխին մի ճերմակ մազ
անգամ չուներ։

Կիկոսն իր կյանքում լաց չէր եղել, թե հարազատներից
մեռնող էր լինում, նա ասում էր.

— Մեռնողի հետ հո չենք մեռնելու, աստված տվեց,
աստված էլ տարավ...

Իսկ երբ իր սիրելի էշը սատկեց, նա մի օր միայն տխրեց,
մինչև որ իրիկունը մի նորն առավ ու սաղ գիշերը պատիվ
արսրվ նրան, հետը զրուցելով իր հին իշի կյա՛նքից։ Կինը
հազիվ գոմից տուն տարավ Կիկոսին, նախատելով, որ Կի­
կոսն իշին ավելի է ուշք դարձնում, քան իրեն։

— Կճիկն իրան տեղը, էշն իրան տեղը, կնի՞կ, մի՞ չա ­
րանա, առանց իշի մի օրս չըլի...— հանգիստ պատասխա­
նեց Կիկռսն ռւ իշի մեջքը թիմաըեց, աչքեըը տրորեց։

Կիկոսն իր կյանքում ոտը գյուղից դուըս չէր դրել։ Նա,
ինչպես ասում են, «վագզալ չէր տեսել», շոգեքարշի սուլոց
չէր լսել։ Է՛նքան մարդ զինվոր տարան, էնքան պատերազմ­
ներ եղան, բայց Կիկոսին հարցնող չկար։ Էդ տեսակ բանի
համաբ նա անպետք էր։

7

Կծկրաք օիտեր միայն, որ աշխարհն աստված է ստեղծել,
«1)1 ինքը տարեկան եիկա մատաղ պիտի մորթի ժամի դոանը,
՚իը գործերի հաջողության ու իր մեռելների հոգու փրկության
համար։ Էսքան՛ն՝ ա՛ստ ծան։

Գիտեր, որ կա թագավոր, որի հրամանով պ՛ետք է
շարժվի ամ՛են մարդ, որ է ղ թագավորի ծաոաներն են ամեն­
քը, և ի՛նչպես ինքն էր բնորոշում.

— Մարդիկ թագավորի էշն են. երբ որ ա զի, կքշի ջա­
ղաց, երբ ուզի՝ անտաո կտանի փայտի, երբ ուզի, բեոան
տակ տնքացնելով սարը կուղարկի... Մի խոսքով՝ ինչ ուզի,
էն էլ կանի։ Վերև, երկնքում աստված է, ներքև, գետնի
վրա՝ թագավորը։ Սրանք են աշխարհի տերերը։

Դրա համար է լ Կիկոսը լուո ու խոնարհությամբ կատա­
րում էր այն բոլոր հրամանները, ինչ որ գալիս էր աստ­
ծուց՝ տերերի միջոցով, և թագավորից՝ քյոխվի միջոցով։
Կատարում էր ւաւանց տրտնջալու, աոանց բողոքելու, թե­
կուզ այդ հրամաններն ու պահանջները լինեին անիրավ,
անարդար։ Եվ ինչպես ավետարանն էր հրամայում՝ «աստ–
ծանը տալիս էր աստծուն և թագավորինը՝ թագավորին»։

Կոո էր լինում, Կիկոսը մեջն էր, մորեխ կոտորելու հա­
մար մարդ էր պետք, Կիկոսն էնտ եղ էր, քյոխվի արտը հըն–
ձել էր պետք, Կիկոսը հնձվոր էր, մի հրաման պետք է
ուղարկեին արիշ գյուղ, Կիկոսն էր տանում, ղուլլա ղչա ն ձի
էր պետք, Կիկոսի ձին տանում էին, իրեն էլ ոտով ճամփա
գցում, որ գնա ու ետ բերի։ Իրեն հերթն է, թե չէ , միև­
նույն է, Կիկոսը պետք է լիներ։ Իսկ թե պատահում էր,
որ ուրիշ գյուղացիք էին նրա տեղը բողոքում, Կիկոսը հան­
գիստ պատասխանում էր.

- Բա է լ ո ՞ր օրվա սհաթն ենք, որ էս է լ չա նենք։ Են
կոոին ինչ աս՛եմ, որ Կիկոսը մեջը չը լի ...

II

Երբ հեղափոխությու՛ն եղավ, Կիկոսը հանդումՕ էր։ Իրի­
կունը էշն աոաջն արած որ գյուղը մտավ, տեսավ՝ ողջ
գյուղը աղմուկ-աղաղակ, իրարանցում, գոոգոոում էին, հայ–

8

հրվում էին քյոխվին, գզրին, պրիստավին րս մինչև անգամ
թագավորին։

Պատերազմից վերադարձած մի քանի զինվոր հրամայում
էին սրան-նրան, կարգադրություններ անում, իսկ աղա ու
քեդխուդա մարդիկ մի կողմ քաշված սմքել, տազ էին արել
ու խռոված երեխաների պես քթներք կախել։

Տուն հասնելուն պես՝ կինը դիմացը ելավ ու սկսեց հան–
դիմանել.

— Կիկոս, գլուխդ մեռնի, ի՞նչ ես իշի անգաճումը քնել,
գնա է, գնա գեղամեջ, տես ինչ խարար ա, թագավորին
թախտիցը գցել են, քյոխվին ու սուդյին բռնել, ծակուռն են
կոխել. գնա մի ղուլլուղ էլ դու վեկալ, քանի՞ ըտհենց եսիր
ու խեղճ մնաս։

— Ասում ես՝ թագավորին թախտից գ ց ե ՜լ են...— շշմած
հարցրեց Կիկոսը...

— Հապա՞... աչքն էլ չեն հանե՞լ...
— Դե, գցել են, գցել, բալքի լավն էդ ա... Ես էլ ո՞ւր եմ
գնում գեղամեջ, ինձ հո թագավոր չեն շինելու։
— Ա ՜ հողագլուխ, թագավոր չես դառնալ, գեղի ւհեր
կդաոնաս, դու կկառավարես։
— Բան ու գործդ կտրել ա ՞, ա կնիկ, ես զոռով եմ գլուխս
պահում, գե՞ղի հետ ինչ դավի ունեմ։ Առանց ինձ էլ կկա–
ոավարեն. արի քոմագ արա իշի բեռը վրիցը վեր անենք,

արի՞։
Կիկոսի կինը բարկացավ, մարդուն անիծեց, նամուսը

ցեխը գցեց, ոտնատակ արեց, բայց ինչ օգուտ. Կիկոսն իս­
կի այնումն էլ չգցեց։ «Կնիկ ա, կասի-կասի, տազ կանի»,
վճռեց նա ու իշի համար գոմի կտերը մոխիր շաղ տվեց, որ
թավիլ տա, մեջքը դինջացնի։

Մի շաբաթ էր՝ գյուղն իրարանց՛ման մեջ էր։ Ժոդովներ
էին անում, ճառեր ասում, նոր մարդ էին ջոկում, որ գյուղը
կառավարի, իսկ Կիկոսն իր իշի պոչից կպած՝ առավոտը
հանդ էր գնում, իրիկունը տուն գալի։ Մեկ-մեկ միայն նա
միտք էր անում, թե առանց թագավորի երկիրը ո՞նց կկա­
ռավարվի։ Նա իր քառակուսի գլխի ամեն քունջ ու պուճա­
խը մա՛ն եկավ, պրպտեց ու տեսավ, որ գլուխն էդ անսովոր
աշխատանքից, մտածելուց ցավում է, թարգը տվեց։

ճիշտ է, թագավորը չկար, ասենք նրա եղած ժամանակն
էլ Կիկոսը նըան չէը տեսել, միայն լսել էը, բայց աշխարհն
էլի էն էը մնացել։ Քյոխվի տեղակ հիմի գյուղացիներից
մեկն էր կառավարում, որին «նախագահ» էին ասում, իսկ
գզրի անունն էլ «սուրհանդակ» էին դրել։ Էլի տերտերը ժամ
էր ասում, կնշանակե, դեո աստվածը կար, նրա «թախտը
հաստատ էր», էլի հարուստները բրթբրթացնում էին, նրանց
քեֆին կպ չող չկա ր, ու էլի Կիկոսին էին կոո ուղարկում,
նրան էին բանեցնում։ Գյուղն էլի էն հին գյուղն էր, իր հին
ադաթով, Կիկոսն էլ՝ էն Կիկոսը, իր էշով ու քառակուսի
գլխով։ Մենակ մի բան լա վ չէր, որ հիմի հարկերն ավելի
էին շատացել, կաշառք ուտողները լցվել, ու շուտ-շուտ
կռիվներ էին պատահում։

Գյուղի ճամփաները կա պ վել էին. ապրուստը դժվարա­
ցավ, նավթն ու շաքարը կտրվեց, դրսից ճոթ ու կտոր չէր
ստացվում։ Գյուղը խավարի ու կարիքի մեջ տանջվում էր։
Բայց Կիկոսն էլի առաջվա պես լուռ ու հանգիստ իր բանին
էր. «Բալքի լա վն էս ա »,— մտածում էր նա։

,*• Գյուղը ՛բաժանվել էր երկու մասի։ Մարդիկ գազազել
էին։ Սովն ու կարիքը ի ն չե ՜ր ասես չեն ա նիլ...

է ն որ տերտերն ու գյուղի առաջվա մեծամեծներն էին,
նրանք թագավոր էին ուզում, էն որ կռվից եկած զինվորներն
էին, նրանք հայհոյում էին թագավորին, որովհետև մեծ
կռվին խառ՛նվել էր ու էնքա ն ջա հելների՝ որին կոտորել
տվել, որին աշխատանքի համար անպետք շինել, ոտը կամ
ճեռը կռվում կորց՛նել տալով, էն որ մնացած գյուղացիք էին,
նրանք է լ մի գլուխ էն էին ասում՝ «Ով կուզի թող լինի, մ՛ե­
նակ թե մեր ճամփեքը բաց անի, մենք Ոտաեթից հաց, ճոթ,
նավթ ու շաքար ստանանք»։

Կնա նիք էլ, որ մինչև էդ ժամանակ գյուղամիջից ամա­
չելո վ էին անցուդարձ անում, բերանները կապած, ո չ մի
մարդու հետ չէին խոսում, հիմի նրանք է լ էին լեզու բաց
ա րել ու համարձակ խոսելով, որն իր սպանված աղին էր
ետ պահանջում, որն իր կորած ամուսնուն։ Գյուղն էնպես
էր խառնվել իրար, որ մեծ ու փոքր չէր ճանաչվում, ով որ
առավոտը վաղ էր վեր կ՛ենում ու գյուղամիջում բարձր գոռ­
գոռում, էն օրը նա էր գյուղի կառավարիչը։

10

Ամեն օր գյուղում մարդ էր թակվում։ Մեղավոր ու ան­
մեղ չէր ջոկվում, ով զոո ուներ, իրենից թայլի գլուխը կոտ­
րում էր։ Մենակ Կիկոսն էր, որ, ինչպես ասում են, «գլու­
խը փեշամը դրած», իրեն բանին էր։ Նրա հետ անկարելի
էր կովել. նա լավ էր պահում իր գլուխը, ինչ-որ ասում էին,
անում էր, ինչ խոսում էին, համաձայնում էր կամ սուսուփուս
քաշվում մի կողմ։ Իսկ եթե բան ու գործից գցում էին, ժողո­
վի կանչում, լաո նստում էր ու քնում։ Տանն էլ կնիկը թե որ
վրեն ճղճղար, թե Կիկոսը գյուղի ոչ մի բանին չի խաոնվում,
նա հանգիստ պատասխանում էր.

— Որտեղից բարակ ա, էնտեղից էլ կկտրվի, կնի՜կ.
Կիկոսը որ էնքան ղոչաղ ըլի, իրան գւուխը պինդ պահ՛ի,
թակել չտա, էդ էլ մեծ հունար ա...

ա

Ամեն բանի խաոնված ժամանակն էր։ Գյուղացիք
ստեղծված դրությունից դուրս գալու համար ո ՜չ մի ճար, ո ՜չ
մի հնար չէին գտնում, երբ մի օր էլ գյուղում լար տարած­
վեց, թե հայոց թագավորություն է ստեղծվել։ Ամենքն ուրա­
խացան։ Մանավանդ գյուղի մեծամեծները։

Ժամում պատարագ արին, քարոզ խոսեցին, ժամից
դուրս մաղթանք ու թափոր կազմեցին, օր ու կյանք մաղթե­
լով հալոց թագավորին ու թագավորությանը։

Լուրն ստանալու երկրորդ օրը մի մարդ եկավ, ճաո
ասաց, գովեց հայոց անկախությունը ու երբ ճաոը վերջաց­
րեց, հարցուփորձ արեց, թե գյուղացիք ինչ ցավեր ունեն։

Գյուղը միբերան էն էր խնդրում, որ ճանապարհները
բաց անեն։

— Լավ,— ասաց ճաոախոսը,— կկատարեք կաոավարու–
թյան հրամանները, ճամփաները կբացվեն։

— Ինչ որ հրամայեք, կանենք, թեկուզ մաղով ջուր կրել
տաք, միայն թե մեզ ազատեք խավարից ու տկլորությունից։

էքաոախոսը գնաց, իսկ գյուղացիք սպասում էին անհամ­
բեր, երբ մի շաբաթից հետո հրաման եկավ, թե գյուղում
ում ոտը բոնում է, 7 տարեկանից մինչև 70-ը, պետք է կովի
դարս գա, որ թուրքերին կոտորելով ճանապարհը բաց անի
դեպի երկաթուղու կայարան ու քաղաք։

11

Ա ՜ո քեզ նոր տրաքոց... Ինչ էի՛նք սպասում, ի ՜ն չ դուրս
եկավ։ Գյուղը նորից տակնուվրա եղավ։ Կոիվ չէին ուզում,
բայց ի ՞ն չ կարող էին անել, երբ հրամանի հ՛ետ զինված
խմբեր ու խմբապ՚ետներ թափվեցին գյուղն ու սրան-նրան
բոնելով զոոով կոիվ քշեցին։ Դիրքերում տրաք-տրաքոցն
սկսվեց։

Կիկոսը, որ հանգիստ էշն աոաջն արած ջրաղաց էր
գնում, նրան է լ թոնեցին ու տարան խմբապետի մոտ. դու­
ռը բանալով ներս հրեցին ու վրան փակեցին։

— Դու դեզերտի՞ր ես, հ ա ՜. . . – գոոաց Կիկոսի վրա
խմբապետը։

ր– Չ է՜, աղա, ես Կիկոսն եմ, Թոփալանց Կիկոսը։ ինչ
—՚ Ինչ՚ո՞ւ^չես– կոիվ գնացել։
— Ինձ բան ասող չի ըլել, որ հրամայես կգնամ,
պետք ա ասեմ։

— Դե հրամայում եմ, գնս/։
— Գլխիս վրա ,— խոնարհ գլուխ տալով դուրս եկավ
Կիկոսը, որին դուրսը «բերդանի» մի հին, ժանգոտած հրա­
ցան տվին։

Կիկոսը շվարած կանգնել էր «բերդանկա՛ն» ձեռքին պինդ
բռ՛նա՛ծ ու չէր իմանում ի նչ անի։ «Փառք աստծու, Կիկոսը
թվանք էլ տեսավ»,— կամաց փնթփնթաց քթի տակ։ «Ասենք
ամեն բանի կոո տ եսել եմ, համա կովի կոոը չէի իմա ցել»,—■
միտք էբ անում Կիկոսը։ Նա, որ իր կյանքում վաոոդ է լ չէր
փշտացրել, հիմի հրացանը ձեոին կոիվ պիտի գնաը։ Ի ՞ն չ
պիտի աներ, ո՞ւր պիտի գնար, ո՞նց պիտի կովեր, փամ­
փուշտը ո՞ր կողմից պիտի հրացանի մեջ դներ, չգիտեր։
Էսպես դմբրված կանգնել էր գյուղամիջում, երբ խմբապետը
դուրս գալով հրամայեց, որ Կիկոսի էշը տանեն «աբոզի»
համար, իսկ իրեն քշեն դիրքերը։

— Ի ՜նձ է լ տարեք իշիս հետ, ա ղա ՜,— կմկմալով ասաց
Կիկոսը.— ինչ որ իմ էշը կանի, ես է լ էն, էս թվանքիցը
խելքս բան չի կտրում։

— Ա ՜յ դու ազգի դավաճան,— գոչեց խմբապետը,—՚
բւրեմն դու չե ՞ս ուզում վբեժխնդիբ լինել, մի՞թ ե քո երակ­
ներում չի հոսում թորգոմյան արյունը։

12

— Աղա ջան, էղ ինչ ոյւ հրամայում Են։, թան չեմ հաս­
կանամ. Թորգոմն ո՞վ ա. ես որ կամ, Թոփալանց Կիկոսն
եմ, էս սաղ գեղը գիտի, որ իմ օրում ես թվանքի ծակովը
մտիկ տված չեմ. թե էշս թվանք կրակ տվող ա, ես էլ նրա
սյես, ախր խի՞ ես ինձ անւգատիվ անում, ես թվանքի մարդ
ե՜մ ... — գւուխը կախ պատասխանեց Կիկոսը։

խմբապետը զայրացավ, կատաղեց, ջղայնացավ, ետ ու
աոաջ ման եկավ ու էն է՝ քիչ էր մնում մտրակը պիտի իջեց­
ներ Կիկոսի գլխին, երբ գյուղի քահանան վրա հասավ ու
միջամտ՛եց.

— Պարոն խմբապետ, սա մի աստծու եզը մարդ է, խեղճ
ու կրակ, իր օրում մեկին մի վատ խոսք ասած, հակաոակ
բան արած չկա. սա իր կյանքում ճանճ էլ չի սպանել, նե­
րեցեք, թողեք՝ իր բանին գնա. թե ուրիշ ղուլլուղ ունեք,
ասեք անի, թե չէ սրա աչքերը... — քահանան կանգ առավ,
զգալով, որ կարող է ավելորդ բան ասել։

— Անկարելի է,— պայթեց խմբապետը,— աս իր բռնած
դիրքով կարող է վատ օրինակ դաոնալ ուրիշների համար,
ամենքը ոգևորված դիմում են կովի դաշտ, իսկ սա թիկուն–
քք քայքայում, անբարոյականացնում է։ Եթե մինչև այժմ
ճանճ էլ չի սպանել, ավելի վատ իր համար, այժմ պետք է
մարդու արյու՛ն խմի։ Վաղը դ՛ուք ևս պետք է մասնակցեք
պատերազմին, ար մնաց թե սա։ Կռիվն օրհասական է և
պայքարը վճռական, հասկանո՞ւմ եք...

ե>մբապետը թամամ փրփրած էրյ
Կիկոսը, որ շվարած կանգնել ու բան չէր հասկանում
խմբապետի ասածներից, զգալով, որ բանը կարող է վատ
վերջանալ, հրացանը բարձրացնելով կոթովն իշին բզեց,
ասելով.

— Գնում եմ, աղա ջան, թո՜շ, թո՜շ, գնում եմ, գնում
եմ։ Վա՜յ էն կովին, որ Կիկոսով պիտի գլ՛ուխ գա... — Ու
էշն առաջն արած ճամփա ընկավ, ինքն էլ չիմանալով դե­
պի ուր։

ի>մբապհտը գոհ սրտով բեղերը ոլորեց, ա կանչելով իր
քարտուղարին՝ հրամայեց, որ կառավարությանը մի հեռա­
գիր ուղարկի, թե՝ «Ժ՛ողովրդի ոգևորությունը մեծ է այ՛նչափ,

18

որ իր կյանքում հրացանի երես չտեսած մարդն էլ ցնծու­
թյամբ դիմում է դեպի դիրքերը»։

Իյմբապետը սենյակը մտնելով հրամայեց, որ իբրև պա ­
տիժ Կիկոսի հանդգնության, նրա կովը բերեն մորթեն տղե–
րանց համար, որոնք խմբապետի հետ էին եկել ու, դիրքե­
րը գնալու տեղ, գյուղն ընկած՝ սրա-նրա տանը քեֆ էին
անում։

Ու երբ Կիկոսի կովը գյուղամիջում մորթում էին, Կիկոսը
խմբի քամակն անցած՝ իշի հետ զրույց էր անում.

— Գնանք, իշուկ ջան, գնանք, գլուխներս լա վ ազատե­
ցինք էս անգամ, գնանք հայոց ազգի թագավորի համար
1|ոիվ անենք, ոահաթաթյուն ա... բալքի լավն էս ա....

IV

Կիկոսն էսպես գլուխը կախ գցած, համարյա իշի կոկո­
զին դրած — խոր մտածմունքների մեջ գնում էր մի ճամ–
փով, որ նրա հաշվով տանում էր դեպի դիրքերը, երբ դի­
մացի սարի ետևից երեք զինված մարդ ձիերը քշելով դարս
եկան ու առաջը կտրեցին։ Սրանք Կիկոսենց գյուղի երիտա­
սարդներն էին, որոնք դիրքերից լար էին բերում խմբապե–
սփն։ Նրանցից մեկը ծիծաղելով Կիկոսի վրա՝ հարցրեց.

— Կ իկո՜ս, հրեղենդ առաջդ արած էդ ո՞ւր ես գնում...;
■— Հրա մա յել են, որ կռիվ գնամ։
— Հ ա ՜-ա ՞... — վրա բերեց մեկէլը.— բա խի* ոտով ես
գնամ, մարդ էդպես հրեղեն՝ Քյոռօղլա ղռաթ ունենա, ոտով
կռիվ գնա...
— Թվանքդ ո՞նց ա, թվա ՜նքդ, կարո՞ւմ ես ծտի ա չքին
դիպցնես,— ծւսղրեց երրորդը։
— Գաք ինձ էն ասեք, ճամփեն շատ ա հեռո՞ւ, ծտի հետ
ի ՞ն չ դավի անեմ ես. հրաման ա, կոռ ա, քաշում եմ, թողեք
գնամ իմ բա նին,— հանգիստ պատասխանեց Կիկոսն ու
բզեց իշի պոչի արմատին, որ առաջ շարժվի։
— Արփ՜» ա րի՜ ետ դառ, այ խեղճ ողորմելի, դա ի ՞ն չ
կոիվ անող ես,— հորդորեց առաջինը։
— Ե՜՜տ դառ, ե ՜տ , տան գնանք, կռվում կտան կսպա­
նեն, խալխն է լ հենց կիմանա, թե մարդ են սպանել,— մեշ

14

ընկավ ստրաժնիկ Սարին րս մտրակը իջեցրեց Կիկոսի իշի
գւխին։

Խեղճ հայվանը գլուխը թափահարեց անսպասելի հար­
վածից ու վիզը ծոելով ուզեց դուրս պրծնել ձիերի օղակից,
երբ երկրորդ հարվածն իջավ նրա գավակին։

«0'Փ» արեց Կիկոսը, կարծես հարվածն իրեն էր կպել,
ու ձեոքը դրեց իշի կոկոզին, որ ճկոել էր ցավից ու ետևի
ոտները չոել։

— Յանի ասենք ինձ մարդատեղ չեք դնում, էս խեղճ
իշին ինչ ես ասում, ստրաժնի Սաքի, որ միսը քրքրում ես,
սա քեզ ի ՜ն չ ա արել, թող արեք գնամ իմ ցավը քաշեմ,
խի՞ եք խեղճ հայվանիս բեդամաղ անում... Ջանն ազիզ
բան ա. ես կարալ չեմ ետ դաոնամ էն աղա-խումբապետի
երեսը, գլուխս կթակի, էսքան տարվա պահած գլուխս.»

— Տո՜, սարսաղ գլխիդ ձյուն գա, ջանն ազիզ որ ասու՛մ
ես, էն ա լավը, որ տանդ վեր ընկնե՜ս, թե գնաս թուրքի
գյալլիցը շանսատակ ըլես։ Ի ՜ն չ անենք, թե խմբապետլյ մի–
երկու գլխիդ կտա...

էս խոսակցությանն ընդհատեց մի արիշ ձիավոր, որը
ձիու ականջը մտած՝ քշելով հասավ ու գոոաց.

— Ձեր տանը քանդվի ոչ, փախեք, որ թուրքի ղոշունը
կրակ դաոած գալիս ա։ Ներքի բաղերը վաոեցին, հրես
ալավը երկինք ա հասել, աստծու ոտները խանձում ա.,«

Սա ծվծվան Ալեքն էր, որ գյուղում հայտնի էր իր «ծտի
սրտով» ա «ծտի խասյաթով»։ Ինչքան ծիտն է աներես ո(
վախկոտ, էնքան էլ Ալեքը, և ինչպես ծիտն է սաղ օրը ճըտ–
ճըտում ա սրա-նրա դոանը փռած աղանից հատիկներ թըո–
ցընում, էնպես էլ Ալեքը թեթև ձեոնտգող էր. մանր-մանր
բաներ էր թոցնամ, բախչից վարունգ, հավա՛նոցից ձու, այ­
գուց տանձ ու խաղող և այլն։

— Կա՜ց, կա՜ց, ձիուդ ջլավը (սանձը) քաշի, դիրքերից
գալներս էս ա, ամեն բան հանգիստ էր,— խոժոոեց վրան
ստրաժնիկ Սաքին։

Ալեքը վիրավորված, որ իրեն չեն ուզում հավատալ, ձին
ասպանդակեց ու աոաջ անցավ։

■— Կա՜ց, ասում են քեզ, թե չէ հրես ծվծվանդ կկըտ–

18

րեմ... — րս մի՛նչ Ալերը ձիու բերանը կհավաքեր, Սաբինի
հրացանն օդում պայթեց։

Ալեքը ձիուց ընկավ ցա՛ծ։ Սաքին ու իը ընկերները ծի­
ծաղում էին, իսկ Կիկոսի թաքը ցամաքել էր։

— Կիկոս, արևդ տափը դնեմ,— գոռաց ստրաժնիկ Սա­
քին,— թարքը գլխիցդ կտրեց, եկար էդ խեղճ Ալեքին սպա­
նեցի՞ր... Դե հիմի գնա ու լեշն իշիդ վրա դի, տուն հաս–
ցըրու,— իռհոա լով ավելացրեց ստրաժնիկ Սաքին, որի հըռ–
հըռոցին միացան և մյուս երկուսն ու ձիերը խաղացնելով
ետ դարձան ստուգելու Ալեքի բերած լուրը։ Բայց դեռ նրանք
չէին ծածկվել բլուրի ետևը, երբ մի 5— 6 զինված «խամ՚բի
տղա» ձիավորված դուրս եկան գյուղի կողմից իմա՛նալու,
թե ինչ հրացանի պայթյուն էր։

Կիկոսն այս ամեն անցուդարձից շշմած, կանգնել էր
ճամփի մեջտեղը, երբ խաչաձև փամփշտակալն՛երով, մեծ
փափախներով, խա՚նչալ-ատրճանակները կապած «խումբե–
րը»* կանգնեցին նրա առաջ։ Նրանք դեռ չէի ն նկատել Ա լե­
րին, որի ձին փախել էր, իսկ ինքը կուչ էր եկել մի քարի
տակ ու վաքսից ա չքերը ճպճպացնում էր, ստուգելով մար՛մնի
բոլոր մասերը, ի՛մանալու, թե գնդակը որտեղին է կպել։

«խումբերը» շրջապատելով Կիկոսին՝ մի լա վ զննեցին
նրան, իրենց ւեզվով ինչ-որ խոսեցին, որից Կիկոսը բան
չհա՛սկացավ, որովհետև, ճիշտ է, «խումբերը» հայ էին, բայց
նրանց լեզուն բոլորովին ուրիշ էր և անհասկանալի։

Դժվար է նկարագրել, թե ինչ տանջանքներ կրեց Կիկո­
սը «խամբերի» ձ՚եռին, որոնց տված հարցերից ու խոսածից
ոչինչ չէր հասկանում նա, և որոնք չկարողացան իմանալ,
թե հրացան արձակողը Կիկոսը չի եղել, մինչև որ նրանցից
մեկը չհոտոտեց հրացանի խողովա՛կը և ձեռք չքա շեց նրա­
նից։ Ո՞վ էր հապա այդքան մոտիկ հրացան արձակողը, երբ
միակ հրացանավորը միայն Կիկոսն էր, որին խուզարկելուց
պարզվեց, որ նա իսկի փամփուշտ է լ չունի մոտը։

— Ծով քեզի պես խայու... — բարկացավ նրանցից մե­
կը Կիկոսի վրա և խ ա նչա լը հանեց ու նորից դրեց տեղը՝

զսպելով իրեն։

* Գյուղացիք դաշնակցական խմբերի բոլոր տղաներին «իասխ» էին

ասումւ 10

յլՀ&ՀՀՇ՛ ՝ր ր ՚ ր

— Ծո՞, ի՞ն չ կնեիր հոս, իշու ձագ... արէա՜ջ անցիր։
Կիկոսը շարժվեց տեգից, մոտեցա՛վ իշին* որ քշի դեպի
դիրք՛երը, երբ «խումբերից» մեկը նրա առաջը կտրեց ու
պատվիրեց, որ դեպի ետ, գյուղը դառնա, կատաղած հայ­
հոյելով նրան.
—■Ծո, ա՞ր կերրսու, հայվան օղլա հայվան...
Կիկոսը գլխի ընկնելով, որ «խումբերը» չե՛ն թողնում
նրան դիրքերը գնալու, լեզուն հազիվ շարժելով ասաց.
— 1սմբապետ աղեն հրամայել ա, որ կռիվ գնամ, ես էլ
գնամ եմ...
Ձիավորները քրքջացին։
— Վայ խայերաս գլխում, որ Տեգի պես էշերը պիտի
պաշտպանեն ազգը... — գլախը շարժելով ասաց նրանցից
մեկն ու կարգադրեց, որ Կիկոսին իր իշով առաջ անեն դե–
պի գյուղ;
Բայց դեռ հազիվ մի տասը քայլ էին արել, երբ նրան­
ցից մեկը նկատեց, որ ճամփի կողքին ընկած մեծ քարի
տակ մի մարդ է շարժվում, հրացանը ճեռին փորսող տա–

^ լոփ
1 — Տղեփք, թշնամին դիրք է մտել,— գռռաց Կիկոսի վրա
* խանչալ հանողը, ու Կիկոսին թողնելով իր իշի հետ ճամփի
^ մեջտեղը կանգնած, նրանք ցած թռան ձիերից ու շրջապա–

տելով քարը, իրենք ևս դիրք մտան։ Ապա նրանցից մեկը,
ենթադրելով, թե քարի տակ պահվածը թուրք –է, թուրքերեն
գռռաց.

- Քի՞մ սյան, թիվանգյընի վեր, չըխ գիշերի*։
Ծվծվան Ալեքը բան չհասկացավ, նախ, որ նա թուրքե­
րեն լավ չգիտեր, երկրորդ՝ խոսողի թուրքերենն է լ նման չէր
իր գիտեցածին։ խոսողն օսմանլվի լեզվով էր կանչում։
«խումբերը», տեսնելով՝ «թշն՛ամին» չի պատասխանում,
հրացաններն ուղղեցին դեպի նա և հ՛ենց էն է՝ պիտի կքա­
կեին, երբ Ալեքը վախից բարձր ճչաց.
— Կիկոս, քե մատաղ, քո մազ արա, ի՛նձ սպանեցին...
Կիկոսը զար՛մանքից քար էր կտրել, նա հենց գիտեր, թե
Ալեքը մեռած է, ու ստրաժնիկ Սաքին էլ, որ իր՛են շառով

* ո՞վ Ես, քդւսւցսմ

2 Կիկոսը

տվեց, քյոխվին Կհամոզեր, թե Կիկոսն է սպանել, ու իրեն
Սիբիք1 կքշեին... Բայց հիմի իր բախտից Ա լեքը սաղ էր։ Նա
դեո խելքը գլուխն էը հավաքում, թե հաըցնի Ա լեքի հալը,
եըբ մի «խումբ» թուըքեըեն գոոաց.

— Քա յնդ, լիրբ անամոթ, հիմի է լ հայեըեն կխոսի, ոբ
մեզ խաբի։

Ալեքը նոըից հուսահատ ճչաց.
— Կիկո ս ջան, քոմագ աըա, ինձ սպանեցին։
— Արա՞ Ա լեք, էդ դո՞ւ ե ՞ս... — ծոը տվեց Կիկոսը։
— Հա , քե մատաղ, Կիկոս ջա՞ն, դրանց ասա, ոը թուըք
չեմ։
— Աըա՞ Ալեք, մեոա՞ծ չե ՜ս ...
— Չ է՜, սաղ եմ, սաղ եմ, քե մատաղ, բա մեոե՚լը կխո–
սա ՞...
— Աըա՞, գյուլլեն դիպ ա ՞վ ո ՜չ...
— Ձա՞յնդ կտըե, շուն շա՚նոըդի, ի ՞ն չ կխոսիս թուրքին
հետ; Կճանչնա՞ս ինձի, կտոը-կտոը կընեմ քեզի... — գոոաց
խ ա նչա լ հանողը ու, դաոնալով Ա լեքին, վըա պըծավ այժմ
աըդեն հայեըեն.
— Հըացանդ քցե։
Ա լեքը, ոը գյուղի «սուրհանդակն» էը, մի քի չ հասկա­
նում էը «խումբեըի» լեզուն։ Նա հրացանը շպրտեց, որից
հետո «խումբերը» մոտեցան սփրթնած Ալեքին։
— Ե ՞լ,— գոչեց մեկն ու հրացանի կոթով ամուր հրեց
Աւեքի կողքին։
Ա լեքը դողդողալով վեր կացավ ու կապտած շրթունքնե­
րը հազիվ իրար տալով ծվաց.
— Ղուրբան եմ ձեզ, ինձ սպ՚անիլ մի, Հազր՚ո ջան, բա
ճնանչում չե ՞ք ինձ, Ալեքն եմ, Ալեքը, սուրհանդակ Ալեքը...
«խումբերը» հայհոյանքի տարափ թափեցին Ալեքի գըլ–
իփն ու կատաղած նրա ու Կիկոսի վրա, աոաջ արին երկու­
սին է լ դեպի գյուղը, որ խմբապետը հարցաքննի, թե ինչից
է աոաջացել և որտեղից՝ հրացանի պայթյունը։
Գյուղը, որ հանգիստ վիճակում էր, մին էլ էն տեսավ,
իրիկնադեմին 5— 6 ձիավոր «խումբ» շրջապատած մի էշ,
մի Կիկոս, մին է լ մի ծվծվան Ա լեք ներս մտան գյուղի ներքի
ծայրից։ Գյուղում մի շնահաչոց ու երեխանց աղմակ-շամա–

18

թա բարձրացավ։ Աոաջին նկատողն այս հանդիսավոր
«հաղթական» մուտքի, բարձր ու երկար ձայնով ազդարա–*

րեց.
— էսումբերն երկու թուրք, մի էշ են բռնել, երկու թուրք

մի է՜շ...
Ոնց որ թեժ կրակին քլթքլթացող ջուրը պղնձի չորս կող­

մից դեպի ներս է մղում եռացող ջրագնդերը, էնպես էլ գյու­
ղի բոլոր ծայրերից դեպի գյուղամեջ թափվեցին ահել, ջա­
հել, մարդ ու կին, որ տեսնեն, թե էդ ինչ տեսակ թուրքեր են։

«Հեռու կացեք, հեռո՜ւ», «ճամփա տվեք, ճամփա»–ն ըն­
կավ խալխի մեջ։ Երեխաներից շատերը քիչ մնաց ձիու
ոտների տակ ընկնեին։ Սրթսրթալով, ցեխ ճմբռելով ու սոթ
տալով գալիս էին ու գալիս։ Մութն իր խավարի առաջին
վարագույրը քաշել էր արդեն, բայց դեռ մարդաճանաչ էր.
սակայն վրա վազողները, որովհետև իրենց մեջ վճռել էին,
թե «խումբերի» բերած մարդիկ անպատճառ թուրքեր են,
դրա համար էլ գոնե մի մարդ է լ է չգտնվեց, որ մի լավ նայի
ու ճանաչի եթե ոչ Ալեքին կամ Կիկոսին, որոնք ձիավորնե­
րի օղակի մեջ էին առնված, գոնե Կիկոսի իշին, որը հար­
սանիքի գալու առաջին լուր բերող «աղվեսի» նման առաջ­
ներն ընկած, «իշի յորղա» բռնած վազում էր, և որին ողջ
գյուղը գիտեր, քանի որ ամեն տուն նրա՛ն մի քանի անգամ
ջրաղաց տարած կլիներ։

Ինչ վերաբերում է Կիկոսին ու Ալեքին, նրանց հրամայ­
ված էր լուռ ու գլխակախ, առանց ձայն հանելու գնալ, և
նրանք էլ մատաղի ոչխարի պես գլուխները համարյա շեքի
ղաթը գցած, առաջ էին շարժվում։

— Արա՜, էն մինն էլ հլեյի թե Կիկոսն ըլի, Կ ի կ ո ՜սը ,–
ձայն տվեց մեկը, որ ավելի էր մոտեցել։

— Բալքի դա էլ թուրքերի Կիկոսն ա, ինչ գիտաս,— ծաղ–
րեց մոտից անցնողը։

— Ոնց որ երևում ա, էս կռիվը Կիկոսների պեսները
պտեն անիլ. հալբաթ թուրքերի «խումբերն» էլ մերոնց պես,
իրանք գեղումը նստել, քեֆ են քաշում ու թուրք Կիկոսներիդ
կռիվ ղարկում,— ձայնեց մի ավելի համարձակը, որ չէր
նկատել, թե ինչպես քյոխվա Սարիբեգը մոտից անցնում է և
լսելուն պես վրա պրծավ.

1»

— ՔեԹդ կտրի՛, թե չէ հրես ռեխդ կք՛անդեմ, ըտհե՚նց եք
խոսում է, որ կարում չենք թուրքերին սրբենք, ճամփեքը
բաց անենք։ Տանը կեր թափեցեք, հավ-թախս դրեք, էլի ՜,
փափախներդ կնանոնց տակին դրեք ու լա չա կ կապեցեք,
է լի ՜. էս խմբերն էյ որ ըլեն ոչ, հա օխտը կորածից մինը
կըլենք...

Քյոխվա Ստրիբեգը, որ շատ էր պաշտպանում «խմբե­
րին», որովհետև նրանք քյոխվին նշանակել էին էլի իր հին
պաշտոնի մեջ, ողջ գյուղն էն տեսակ թալանի ու սարսափի
էր մտտնել, որ մարդ չէր կարողանում առաջը ծպտուն հանի,
մինչև անգամ, երբ նա զոոով սրա֊նրա հարսը դարս էր քա ­
շում տանից ու խմբապետին տանում։

Իյակարը սև ագոավի թևերի նման ւխւվեց գյուղի վրա։
Երկինքը հո խավար էր, խավար, գետինն էլ նրանից վա տ­
թար սև ցեխ էր։ Գյուղացիք շտապեցին իրենց տները, քա՛նի
ա չքները կտրում էր ու ճանապարհը հազիվ նշմարում էին.
իսկ ձիավորներն իրենց գերիներով հասան խմբապետի բնա­
կարանի առաջ։

Այդ գիշեր ողջ գյուղի խոսակցության նյութը գերի ըն­
կած թուրքերն էին։ Եվ այն միջոցին, երբ գյուղական խա­
վար խրճիթներում կրակի շուրջ բոլորած տանեցիք պատմում ՜
էին կովի ու գերիների մասին, հիշելով անիծված հայ-թար–
քական ընդհարումները, խմբապետի սենյակում հարցաքըն–
նություն էր կատարվում, որին մասնակցում էր և քյոխվա
Ստրիբեգը, որը հիսաթափված դիտում էր, ու չէր կարողա­
նամ հասկանալ, թե ի՛նչպես «թուրք գերիները» հանկարծ
փոխվել ու դարձել են Կիկոս ու Ալեք։

Ամբողջ գիշեր, գրեթե մինչև լույս, հարցաքննությու՛նը
ոչ մի հետևանք չտ վեց։

Էն որ Կիկոսն էր, պնդում էր, թե Ալ՚եքի տեսած ձիավոր­
ները նույն գյուղացիներն էին, որոնցից մեկը ստրաժնիկ
Սաքին էր, որ իրեն իշին էլ թակեց, էն որ ծվծվան Ալեքն էր,
հաստատում էր, թե ձիավորները թուրքեր էին, հայերեն խո­
սող թուրքեր, որոնք Կիկոսին գերի էին առել ու իրեն տ ես­
նելուն պես վրան կրակեցին թե սպանեն, չհա ջողվեց, որով­
հետև ինքը սուտ ձիուց վեր ընկավ ու դիրքը մտավ թե կո­
տորի, նրանք էլ թողին փախան։

20

Ո՞րին հավատային...
Քյոխվա Սարիբեգը մի կողմից հաստատում էր, որ Կիկո–
ԼԼը սուտ չի խոսի, բայց կարող էր չճանաչել ձիավորներին,
որովհետև նրա աչքերը — աչքեր չեն, մյուս կողմից էլ պին­
դում էր, որ Ալեքը և՞ ստախոս է, և՞ վա՛խկոտ, նրան էլ կա­
րող էր թվալ, որ ձիավորները թուրքեր են։ Բայց որովհետև
Ալեքը սուրհանդակ էր, իբրև պաշտոնական անձի ցուցմունք,
խմբապետը հրամայեց իր քարտուղարին, որ մի մանրամա–
սըՕ գրություն կազմի «ռազմական մինիստրի» հենց իր
անունով, որի մեջ ի միջի այլոց գրում էր հետևյալը.
«Թուրքական խուժանն այգիները կրակ տալուց հետո
կամեցավ անցնել ՛մեր առաջապահ դիրքի թիկունքը, բայց
հետ մղվեց, չարաչար կորոատներ տալով; Նրանցից մոտ
ՑՕ հոգի, կտրվելով իրենց թիկունքից, աոանց հասկանալու
իրենց ողբերգական դրությունը, կամեցան հարձակվել այն
գյուղի վրա, ուր տեղավորված էր «Քարքարուտի» շտաբը —
իմ գլխավորությամբ, սակայն մեր սուրհւսնդակը նկատելով
նրանց, կրակ բւսց արեց, որի հետևանքով խմբիս անդամ­
ներից 6 հոգի կայծակի արագությամբ հասան և հալածեցին
թշնամում։ Մեր կողմից ոչ մի զոհ. նրանցից աասյժմ ան­
հայտ է. ենթադրում եմ, որ ետ փախչելիս մեր երրորդ դիրքը
նրանց ոչնչացր՛եց։ Խնդրում եմ պարգևատրության համար
մի քիչ դրամ ուղարկեցեք, որւցեսի հանգամանքը կոգևորի
տղերանցը։

Ձեր՝ Կայծակ Ասատուր»։

Նամակը քարտուղարի կարդալուց հետո խմբապետը
գրիչն առավ և իր սեփական ձեռքով ավելացրեց. «Հես»
գրության»–ը, որովհետև, նրա կարծիքով, ոչ մ՛ի նամակ կամ
պւսշտոնական թուղթ առանց «Հ. Գ.» չի կարող լինել։ Նրա
գրածը թղթի վրա ճիշտ այնպիսի տպավորություն էր թող­
նում, ինչպես ցեխի վրա ման եկող հավի հետքերը։ «Հետ
գրություն»–ը հետևյալն էր.

«Նամակս վերջացրեւ էի, երբ լուր ստացա, թե փախչող
թուրքերին բոլորին կոտորել են։ Կեցցե՞ Հայաստան»։

Նամակը ծրարելուց հետո խմբապետը կարգադրեց, ոթ
սուրհանդակ Ալերն ինքն իր ձեռքով հասցնի կենտրոն ե

21

եղելությունը պատմի մինիստրին, իսկ քյոխվա Սարիբեգին
սլատվիրեց, որ Կիկոսին գյուղից հեոացնի, կորցնի, թեկուզ
գլուխը կտրելու գնով, որ նա մարդու երես չտեսնի և ո չ ոքի
ոչ մի բան չասի եղելության մասին։

— Տեսնո՞ւմ ես այս մավզերը,— դարձավ խմբապետը
Կիկոսին,— տասը փամփուշտ ունի իր մեջ. բերանդ բաց կա ­
նեմ ու տասն է լ կդատարկեմ մեջը, եթե որևէ մեկին բան
ասես։ Գնա պարոն Սարիբեգն ար որ կտանի, ձայնդ կըտ–
րած կգնաս, ինչ որ հրամայի, կկատարես, թե չէ երդվում
եմ սուրբ դաշնակցության անունով, տուն ու տեղդ մոխիր
կշինեմ, քամուն կտամ։

— Լեզուս թող պապանձվի, թե մարդու չէ, որ իշիս էլ
բան ասեմ,— կմկմաց հազիվ սփրթնած Կիկոսը։

Լուսադեմ էը։
Ալ՚եքը ոտով ճամփա ընկավ դեպի «Կենտրոն», ոնց որ
«խմբերն» էին ասում, որ ամեն գյուղում պատմի իր «քա­
ջագործությունների» մասին, իսկ քյոխվա Սարիբեգն ու Կի­
կոսը խոնարհ գլուխ տալով խմբապետին՝ դուրս եկան «շտա–
բից»։

Քյոխվան դարձավ Կիկոսին, թե՝
— Հու լա ՞վ իմացար ինչ ասաց խմբապետը։ Նա ուզում
էր գլուխդ կտրի, ես միջնորդեցի, որ ինձ բախշի։ Հիմի արի
էշդ աղաք արա ու սուսուփուս գնա մեր գոմերը։ Մեր տա­
վարը կպահես, մինչև տենանք էս բանն ինչով ա վերջա­
նում։

— Քյոխվա ջան, արևիդ մատաղ, քո եսիր՛ն եմ, քո ոտքի
տակի ցեխ՛ն եմ, ուզում ես արի ոտներդ լվանամ ու ջուրը
խմեմ։ Էդ լավությունը չէ թե ես, վասիաթ (կտակ) կանեփ
ոը իմ օխտը պորտն է լ չմոոանա...

Ու էն ժամանակ, երբ լա սը բա ցվել էր, ու գյուղացիք հա­
վաքվում էին «շտաբի» դուռը, որ իմանան, թե «գերի թուր­
քերի» հ՛ետ ինչպ ես են վարվելու, Կիկոսն իր էշն առաջն
արած մոտենում էր քյոխվա Սարիբեգի գոմերին, ուր նրա
ապրանքն էր պահվում ձմեռը, ինքն իրեն ասելով.

— Կ իկո՜ս, գլուխդ էս անգամ է լ լա վ ազատեցիր թակ­
վելուց... Թո՞շ, թո՞շ, դեսն արի, այ անտեր, դբա քյոխվի

22

գոմերը, ի՞ն չ ես շլինքդ դրա սուրբ Սարգիսը ծրւել, հո մա­
տաղ չեմ տանում մորթեմ, գիտում չե՞ս, որ հիմի իմ խաչը
քյոխվա Ստրիբեգն ա...

V

Թե ինչ պատահեց այնուհետև գյուղում, Կիկոսը ոչինչ չի ­
մացավ։ Նա քյոխվա Սարիբեգի ապրանքի հետևից էր։ Պա­
հում էր, խնամում ու իսկի չէր էլ մտածում, թե ինչով է վեր­
ջանալու կռիվը, ինչ կարող է պատահել այնուհետև, ինքը
երկար պիտի մնա ուրիշի տանն անվարձ աշխատավոր, թե
մի օր կազատվի։ Նա իրեն չափազանց երջանիկ էր զգում,
որ աշխարհի խաոնված ժամանակ ինքը մի հանգիստ ու
խաղաղ անկյուն է գտել մարդկանցից հեռու, կռվից ազատ։
Երբեմն գյուղից հաց ու ալյուր էին բերում Կիկոսի ու քյոխվի
շների համար, և եթե խոսք էր բացվում գյուղի դրության
մասին, պատմող ջահելը հազար ու մի անօրեն բան էր
պատմում «խումբերից», թե ինչպես նրանք գազազած հար­
ձակվում են սրա-նրա վրա, ծեծում, ջարդում, կովն ու եզը
գոմից դուրս քաշում, մորթում, շատ անգամ էլ էս ու էն կըն–
կանն ու աղջկանը ձեռք գցում։

Լսում էր էս ամենը Կիկոսը, լսում ու ինքն իրեն մխիթա­
րում.

— Ի ՞նչ լավ ա՝ ես ընտեղ չեմ, թե չէ իմ գլուխն էլ կթա­
կեն...

Գարունը բացվելու վրա էր, երբ մի օր Կիկոսի կնիկն
եկավ քյոխվա Սարիբեգի բինեն մարդու մոտ ու հայտնեց,
թե թուրքերի թագավորը «թախտից ընկել ա», ոսի ղոշուն ա
եկել, որոնց «բոլշևիկ» են ասում, թե հայոց թագավորու­
թյունն էլ հրամայել ա, որ «խումբերը» հեռանան, ու տեղը
հիմի նոր– զորք ա գալիս, թե հիմի էլ առաջվա պես ամեն
պատահած մարդու կռիվ չեն ուղարկում, այլ ով որ հին ժա­
մանակ ոսի թագավորի ծառայած զինվոր է, նրանց են հա­
վաքում, և ստիպեց Կիկոսին, որ թողնի քյոխվա Սարիբեգի
բինեն ու գնա տուն, իրենց ցավը քաշի։

Կիկոսը լսեց, լսեց, մտածեց ու կնկանը, թե՝
— Կնի՞կ, կտաս գլուխս մի խաթի կբերես, արի ձեռ քա­
շի ինձանից, գնա բանիդ։

28

Կնիկը հորդորեց, մի ք ի չ է լ անիծեց, «՛հողեմ, ցխեմ»
արավ, քայց ոչինչ չօգնեց։ Բանը հասավ կովի։

---- Թաղեմ քեզ, թա ղե՜մ. քեզ պես մարդը ոչ ունենամ,
ես է լ կասեմ, թե մարդ ունեմ, է լի ՜... Մեոի էլա , պրծնեմ,
ումուդս կտր՛եմ, տնումդ քարին գրեմ, պրծնեմ, բալքի էս
էրված սրտիս էլա մի հովության ը լի... — ճչաց զայրացած
կինը։

— Կ նի կ, ի ՞ն չ ելավ քեզ,— կարծես թե բարկացավ Կի­
կոսը։— Ի ՞ն չ ես ուզում ինձանից, հենց կիմանայիր մեոել
եմ, ո՞ւր եկար, հետևիցդ հու կարմիր խնձոր չեմ զարկել։

— Բա հմի գա լի՞ս չես , է լի ՜,— կրկնեց կինը։
— Չ է ՜- է ՜... է ս երկու գոմ լիքը ապրանքը, ո՞ւմ թողն՛եմ,
որ գամ. քյոխվեն ի ՞ն չ կասի...
— Ա ՜ հողագլուխ,— կատաղեց կինը,— դա եկել էստ՛եղ
արիշի ապրանքն ես պահում, քա կովն ա եզը «խամբերը»
մորթեցին, 5— 6 ոխճար կար, էն է լ գելն ա գողը տարան,
հիմի սոված զկրտա մի տան քյուլփաթով, տեսնեմ քյոխ­
վեն քեզ կախվելու համար թոկի բուրդ էլա կտ ա ՞... Քյոխ–
վինը քիչ ա, պահի-պահպանի, թող քունը շունն ա գելն
ատեն։
— Հալա դու ես խոսո՞ւմ,— վրա պրծավ Կիկոսը,— ես
իմ ջանը քարեքար, չո լե չո լ գցեմ, կովից գլուխս զոոով ազա­
տեմ, դու իմ տունը քա նդե՞ս, բա որ տանում էին մորթո­
տում, շունչդ վրեդ չէ ՞ր , իփ ՞ չիր մուղայիթ կենում։ Կիկոսը
հոլ հարամ գյուլլի ըոխիցը գալու չէր ապրանք պահի, բա
հիմի ինձ ղնամիշ անելո՞ւ էս, գլուխդ ու արևդ թակեմ էս
խոլվաթ ձորո՜ւմը, խալխը ի՛նչ կասի, ինձ կթքեն, կմրեն, որ
կնկա վրա ձեոք եմ բարձրացրել... Գ նա ՜, գնա ՜ բանիդւ-Գնա
քյոխվին ասա, թե որ դրուստ խումբապետը գնացել ա, թող
ինձ մի քանի օրով արձակի, գամ տունուտեղս սարքուկարգ
անեմ, թե չէ ... ք ի չ ա մնում գդալը ջուր ածեք ու միջումը
խեղդվեք։
Կիկոսի կնոջ հա՛մար միանգա՛մայն տարօրինակ ու զա ր­
մանալի էր, որ Կիկոսն այդ տեսակ լեզվով է խոսու՛մ։ Կի­
կոսը Կիկոս ըլի ու իրան հետ էդ լեզվով խ ոսի՞... «Երևի
կովի ժամանակ մարդկանց սիրտն է լ է փոխվում», մտածեց
կնիկը ու որպ՛եսզի չխ ոսվեն ու չկոփեն, համաձայնեց, որ

24

տան դաոնա ու քյոխվից իրավունք խնդրի իր մարդու հա­
մար։ Կինը խնդրեց, որ Կիկոսն էշ՛ն իրան տա, մինչև գյուղ
հասնելը նստի, բայց Կիկոսը երկար ժամանակ չէր համա­
ձայնում, վախենալով թե էշից կարող է զրկվել վերջնակա­
նապես, վախենում էր, թե «խումբերը» կխլեն, բայց և այն­
պես համաձայնեց տալ։ Ու երբ գոմից դուրս բերեց, չա լեց
ու կնկանը վրան նստացրեց, խանդաղատանքով տրորեց իշի
աչքերը, ալւպեց գլուխը, որի միջոցին էշը շոյված տիրոջ
փաղաքշանքից, դաղեն վեր բարձրացրեց ու հոտոսւեց Կիկո­
սի դեմքը, կարծես փնտրելով նրա շրթունքները, որ հա՛մ­
բուրի։ Կինը, որ դիտում էր այս Կիկոսային և իշային սիրո
փոխադարձ գգվանքները, գլուխը կամաց տմբտմբացրեց ու
«մնաս բարովի» փոխարեն «չանչ» արավ Կիկոսին՝ ասելով.

— Հողեմ էդ շաշ գլուխդ, մի սաղ օր ու գիշեր ա ղոնաղ
եմ եկել կուշտդ, իսկի մի անգամ էլա չմոտեցար ինձ. մի
անգամ էլա գլուխս չսղալեցիր... մի իշի չափ է լ չկա ՞մ...

էշը ճանապարհվեց, իսկ Կիկոսը կնոջ ասածների վրա
քիչ միտք արավ, միտք, ու երբ նկատեց, թե կինն արդեն
ծածկվում է, ետևից գոոաց.

— Աղջի՞, իշին լավ մուղայիթ կաց. նեղանալ մի, մտա­

հան եմ եղել...
Երեք օրից քյոխվի տան Թոքարն ՛եկավ ու Կիկոսին իրա­

վունք տվեց երկու օրով գյուղ վերադառնալ, միայն շատ մեծ
զգուշությ՛ամբ, որ «խումբապետը» չտեսնի։

— Արա՞ Մուխի, բա կնիկս եկավ ասեց, թե՝ «խամբերք»
քաշվել են, էդ ո՞նց զադ ա, դու էլ ասում ես՝ ծածուկ ման
գամ։

— Հա ՜... չ է ՜... — սուտը բռնվածի պես կմկմաց Մուխին
ու ավելացրեց,— ղորթ ա, գնացել են, համա խումբապետը
մի 10—20 հոգով հալա գեղումն ա, նոր շտաբ պիտի գա,
որ նա փոխվի :

— Բա հիմա ես ո՞նց անեմ, գնա՞մ թե չ է ՜... — հուսա­
հատ հարցրեց Կիկոսը։

— Գնա՞, գնա՞, քեզ ճանաչո՞ղն ով ա, գնա բանիդ, թե
որ մի խաթի էլ ոաստ գաս, քյոխվեն սաղ ըլի, ընդեղ չի ՞,
կազատի, էլի...

— Հալբաթ որ քյոխվեն սաղ բլի..* ասաց Կիկոսն ու

Երեսը խ ա չա կնքելով ճամփա ըն1քավ դեպի գյուղ, ականջնե­
րը խլշած սպանելով, որ ձեն-ձուն իմանա թե չէ ՝ իրան բա–
թեն տա։

Նոր էր հասել «բաղերի քուչին», երբ դիմացի այգուց խո­
սակցության ձայն լսվեց, ոտը կախ արավ, ականջները
սրեց, բան չհասկացավ, մին էլ էն տեսավ՝ կողքի չափարի
գլխովը մի «խումբ» ձին թոցրեց ու գլխավերևը կանգնեց։

— Ծ ո՞, ինձի աշե, վո՞վ ես... — ձայն տվեց ձիավորը։
Կիկ՛ոսը բնազդաբար գլուխը վեր քաշեց։

— Ծ ո ՜, իշու ձագ, դու նորե՞ն դիրքերու մեջ չես. փ ա ­
խած ես. որտե՞ղ էիր...

— Ես քյոխվա Սարիբեգի նոքարն եմ, նրա ղուլլաղ–
չին,— կմկմաց Կիկոսը։

— Ձ ա ՜յնդ, իշու ձագ, քյոխվա, շուն ու գ ե լ իրար կպաշտ–
. սլա նեք, կոիվ չե ք երթա, կպահվեք, հանցանքը և կովին ա՛ն­

հաջողությունը մեզ վրա կբարդեն։ Ք ա լե՜ ֆոոնթ... Քալե՞
ֆոոնթ...

— Ծ ո ՜, Հա զրո, վ ո ՞վ %է ,— ձայն տ վին դիմացի այգուց։
— Մեկ անգամ բոնած մար դեր Թիս։

Հա զրոն ու իր ընկերը, որ ճա նա չել էին Կիկոսին, հայ­
հոյելով քշեցին դեպի դիրքերը։ Նրանք գազազած էին, որ
իրենց հեոացնում են և տեղը նոր զորամաս նշանակում, ուս­
տի և գյուղից դուրս, այգին ու անտաոները ընկած մարդ էի՛ն
որսամ և քշում ղիրքերը, որպեսզի իրենց գոյությունը դրա­
նով արդարացնեն, թե դասալիքներին բոնոտում, դիրքերն
են քշում։

Էավ էր, որ չծեծեցին Կիկոսին։ Իսկ չծեծեցին, որովհետև
նախ ճա՛նաչեցին ինչ անպետք մարդ լինելը, երկրորդ էլ...
նա լոտ. հպատակվում էր նրանց ամեն մի կարգադրությա­
նը, թեև շատ բան նրանց ասածներից չէր հասկանում, բայց
խոսքընդմեջ գլխի էր ընկնում, որ նրանք շատ կատաղած
են գյուղացիների վրա և պատրաստ Են բոլորին կոտորելու։

Կիկոսը հոգնած ու ջարդված հասավ մի սարի գլուխ,
որտեղ նրան մենակ թողին «խումբերը», պ ա տ վիրելով, որ
իջնի ցած և անցնի աոաջին դիրքերը, որոնք երևում էի՛ն
սարի ծայրից, ու իրենք ետ դարձան։

29

Գնամ էր Կիկոսը թփերի մեջ ընկնելով, ոտը քարերին
տալով, երբեմն անիծելով կնոջը և մտքամը հայհոյելով,

— Որ ասում են՝ կնկա խաթեն անպակաս կըլի, հո սո՞ւտ
չեն ասում... Ինձ համար վեր ընկած էի, ասա ի՞նչ էիր
ուզում, հը՞... — ապա ընդհատելով ինքն իրեն՝ ասում էր,—
բալքի լավն էս ա ՞... ինչ լավ եղավ գլուխս չթակեցին...

Մաթն էր, երբ հասավ դիրքերին։ Կռիվ չկար։ Ցերեկվա
կովից հոգնած, տղերքը գլուխները իրար ծնկի դրած, հրա­
ցանները խտտած հանգստանում էին, բայց երբ Կիկոսին
տեսան, ամեն բան մոռացած՝ սկսեցին ծիծաղել ու ձեռք առ­
նել նրան.

— Տղե՜րք, հիմի որ կհաղթենք, սուր՛բ Կիկոսի զորու­
թյամբ,— ձայն տվեց առաջին տեսնողը։

— Տնաշեն, դե մի քիչ շուտ գայիր, էլի՞, էնքան մարդ
փչացավ գյալլի բորանի բերնին.,.

— Գեներալն եկել ա*... — մեջ ընկավ մեկ ուրիշը։— Դե
պլան քաշի, թե առավոտը որ կողմից սկսենք կռիվը...

Ծափ ու ծիծաղը ընկավ... Կիկոսը լուռ էր, նրան ինչ...
Ի ՜նչ ուզում են, թող խոսան...

— Թվա՞նքդ ուր ա, թվանքդ... — ձեռք առավ մեկ ուրիշը։

— Ի ՞նչ ես սարսաղ-սարսաղ դուրս տալի, գեներալը
թվանք կունենա՞, դարբինը (հեռադիտակ) հետն ա, բոլ ա,
էլի՞... Մի տես, է ՜, տես ինչ դարբին անի ճակատից կպած,
աստծու շինած դարբին, որ համ դբա Թիփլիզ ա մտիկ տա­
լի, համ դբա Բաքու... մի մտիկ անելում երկու քաղաքն էլ
վերա անելու...

— Սոված կըլի էդ եսիրը, մի թիքա հաց տվեք ուտի,
մինչև լուսանա, ետ ղրկենք տան գնա. ի՞ն չ եք վրա տվել
խեղճ մարդուն, շատ էլ թե չեն իմացել, ղարկել են... — մի­
ջամտեց հասակավորներից մեկը։

Կիկոսին կերակրեցին։
Դիրքերում տղերքը հանգստանամ են; Լառ էր ամեն ինչ։
Կիկոսն էլ գլուխը մի հողի կոշտի վրա դրեց, թե քնի, բայց
քունը չտարավ, նրա միտքն զբաղված էր մի բանով միայն,
թե յարաբ իր էշն ա կնիկը ի՞ն չ եղան, երբ ակամայից լսվեց
մի քչփչոց.

27

— Հողեմ էս կառափսրոլթյան գլուխը. հողեքմ. հլսւ,
մտիկ, խմբերն եկել են մեր տներումը նստել, մեր կնանոց
ծոցը մտել, մթամ թե թիկունքը պահում են, մեզ ղրկել ե>0
դիրքերը, էդ հերիք չի , էս խեղճ ու կրակ, ա չքերը քոս Կի­
կոսին է լ են կռիվ քշել։ Սա կռիվ անող ա ՞...

— Բա որ քեզ ասում եմ՝ էս բանը բանի նման չի, իշիցը
ձի չի ծնվիլ, հավից՝ արծիվ, չես հավատում... Մի կառա­
վարության կռվողը որ Կիկոսն ըլի, նրա. բանն է լ ըսենց

կԸԼի»ԷւԻ–»

• — Տո՞, մարդ հարցնող ըլի, թե ախր ում դեմն ես կըռ–
փսմ, է ՜, ո՞ւմ դեմը... ռուսի ղոշունի առաջ մարդ կդիմա­
նա,..
— Իմացա՞ր էսօր ինչ էին բղավում դիրքերից, ասում ա*
«ա ա վա րիշչ նի ստ ելյա լ, սերովնա պրիդյոմ»։
— Ես նրա «պրիդյոմին» մատաղ, դ ե ՜ գա, է լի ՜, է լ ո՞ւմ
ճամփեն ա պահում...
— Ա րա ՜, տենում չե ՞ս , իսկի կռիվը կռվի նման չի...
ուզում չեն թե կոտորեն, կասես խաղ են անում, խա՞ղ...
Նրա նք որ ուզեն, մի սհաթում դիփ քարուքանդ կանեն, մի*–
տըդ ա, Ավստրի գրանիցում էն ինչ էին անում։ Համա մեզ
դուշմանի տեղ չեն դնում, ուզում են խաղաղ վերջա՛նա, որ
մարդ չփչանա։
— Բա ճա մփ ե՞քը խի չե ն բաց անում, ճամփեքը...
— Ո՞նց չեն բաց անում, նրանք էս մեր կառավարու­
թյանն ասում են՝ թող երկիրը սավետական դառնա, ճամփե­
քը բաց անենք, էդ խալխը մի ազատ շունչ քաշի, սրանք էլ
համաձայն չեն. էս կռիվն է լ զոռով ստեղծել են, միթամ
իրա նք մնան էս երկրի տերը, ու մենք է լ էսպես տա նջվենք...
— Ընչի*, էս կառավարությունը չի հասկանո՞ւմ, թե ժո­
ղովրդի թշնամին ա...
— Շատ լա վ ա հասկանում, համա էն է լ ա լա վ հասկա­
նում, որ նրանք եկան թե չէ ՝ իրենք թռչելու են իրանց փա­
փուկ տեղերից։ Տեսնում չե ՞ս , ոնց են էլի հին աղալարները
լեզու ա ռել ու մեր վզին նստ ել... Ոչով չի ուզում ո ՞չ իրան
ունեցած հողիցը զրկվի, ո ՞չ էլ դովլաթից, ջհանդամը թե
խեղճ, քյառիդ խալխը կկոտորվի...
— Հիմի քա ասելով նրանց սավետի վախտն ըսենց չի

28

ըլելո՞ւ... էլ՜ի քյսոփբին ճնշելու չե՞ն... աշխարհս զորովինը
չՓ ըլելո՞ւ...

— Աշխարհը զոռովինն ա ըլելու, համա էդ զալը մեզ
պես ների ձեոին կըլի... Բայլշևիկի մերը չմեռնի, ռր նա մի
զոռբա կամ քյոխվա, քեդխուդա ու խմբասլետ ռադ թողնի,
սրբելու ա, սրբելու...

Կիկոսի գւախը, որ էս տեսակ բարակ բահերից չէր հաս­
կանամ, շուտով քնի զիրկն ընկավ։

Լույսը դեռ չբացված, Կիկոսը վեր թռավ մի սարսա՛փելի
դղրդոցից, կասես թե մինը նրա ականջին մի ւզինդ սիլլա
ծեփեց։

Կռիվն սկսվել էր։

VI

Կիկոսը կռիվն իմացել էր, չէր տեսել։ Է՛ս ու էն սարի
ծերից թնդանոթները որոտում էին, կարծես ամպերն իրար
հետ կոխ էին բռնել երկնքում ու դղրդոցից սար ու ձոր շար­
ժում, իսկ դիրքի վրա գնդակներն էնպես էին վզզամ, որ
Կիկոսին թվաց, թե ինքը մի հսկա մեղվանոց է ընկել, ու էդ
մեղվանոցն ընկած արջի պես, չէր իմանում գլուխը որ ան­
կյունը կոխի, որ ազատվի։

Կռիվը քանի գնում սաստկանում էր։ Կիկոսը մի անկյու­
նում ոզնու նման փշքաղել ու կուչ եկած տազ էր արել, նա
շշմել էր ու կասես գլխումը հարսանիք էր դրմբում։ Նա էն­
պես էր ապաշ կաբել, որ եթե էդ րոպեին մեկը նրա անունը
հարցներ, նա դժվար թե կարողանար հիշել իր անունը։

Նա էնպես էր քարացել, անզգա դարձել, որ մինչև ան­
գամ չնկատեց, թե ինչպես դիրքում կռվող տղաների մի մա­
սը փախավ, իսկ մյուս մասը հրացանները բարձրացրեց և
«ուռա» տալով անցավ հակառակ կողմը։

Դիրքը դատարկվեց։
Կռիվն էլ առաջվա պես սաստիկ չէր։ Լսվում էին հատու­
կենտ տրաքոցներ։
Կիկոսի գլուխն այժմ վարար ու հանդարտ հոսող գետի
պես թշշում էր, երբ գլխի վերևը մի պոպոզավոր մարդ
կանգնեց, հրացանը դեմ արավ դոշին ու ինչ-որ քան ասաց,

29

որից Կիկոսը ոչինչ չհասկացավ։ Պոպոզավոը մարդը նորից
բղավեց, բայց Կիկոսն էլի չհասկացավ, նրան թվաց, թէ
տեսիլքի մեջ է։ Իր օրումն էդպես պոպոզավոր ու երկար,
կախ ընկած ականջներով, գլխարկով մարդ չէր տեսել։ Պո­
պոզավորը հրացանի ծայրն է ՜լ ավելի մոտեցնելով Կիկոսի
կրծքին, երեսը շոա տվեց ու բարձր ձենով կա նչեց, որի վրա
մի քանի ուրիշ պոպոզավորներ էլ վրա վազեցին։ Նրանք
իրար հետ ինչ-որ անհասկանալի լեզվով խոսեցին, որից
հետո մեկը մոտենալով Կիկոսին՝ հայերեն հարցրեց.

— Ա ՜յ մարդ, հա՞յ ես...
Կիկոսը ոչինչ չկարողացավ պատասխանել։
— Քեզ հետ չե ՞մ , ա ՜յ մարդ, ո ՞վ ես, ի ՞ն չ մարդ ես,
անունդ ի ՞ն չ է։ Ի ՞նչ ես պապանձվել,— բարձր ձենով կրկնեց
պոպոզավորն ու թափ տվեց Կիկոսի ուսը։
Կիկոսը երազից վեր թռածի պես հազիվ կմկմաց.
— Թվանքը դենը պահեցեք, վախում եմ...
— Դե դու էլ, թե հրացան կամ մի ուրիշ զենք ունես, դեն
շպրտի։
— Ես մի զադ է լ ա ունեմ ոչ, ինձ սպանիլ միք...
— Բա որ զենք չունես, էս դիրքում ինչ ես շինում։
— Ը սկի՜... հրամայել են, ես է լ եկել եմ կոիվ...
— Դե տեղից վեր կաց։
— Ը հը՜— ասաց Կիկոսը ու օրորվելով տեւլիցը կա նգ­
նեց։
— Դե առաջ ա նցիր,— հրամայեց պոպոզավոր հայը։
■— Ձեզ մատաղ, ինձ սպանեք ո չ...
— Մ ի՜ վախենա, ոչինչ չենք անի, առաջ շարժվիր։
Կիկոսին առաջներն արած՝ պոպոզավորները տարան
մեծավորի մոտ։
— Ընկեր հրամանատար, սրան դիրքում գտ ա նք,—ւ
ասաց պոպոզավորը մեծավորին։
— Անունդ ի ՞ն չ է,— հարցրեց մեծավորը։
— Կիկոս, Կիկոս են ասում ինձ... Թոփալանց Մակի չի
տղա Կիրակոս... ես մի անշառ մարդ եմ, ինձ սպանեք ոչ։
Մեծավորը կարգադրեց, որ Կիկոսը նստի, մի թուղթ
գրեց, տվեց մի պոպոզավորի, որն իսկույն վազեց։ Քիչ հետո
եր՛եք հոգի եկան, որոնք Կիկոսենց գյուղիցն էին, բայց քա–

80

ղաքումն էին ապրում, Բալախանա զավոդներումդ։ Կիկոսը
թեև զարմացավ, որ նրանք էլ էին պոպոզավոր, բայց քիչ
սրտապնդվեց.

— Ես ձեր արևին մատաղ, Մասի ջան, Մակաչ ջան,
Սևան ջան... ինձ հո ճանաչում եք, ձեր խեղճ ու կրակ Կի­
կոսին, սրանց հասկացրեք, որ ես անշաո մարդ եմ, ինձ
կոիվ զարկողի տունը կոիվ ընկնի...

Տղաները քմծիծաղեցին ու ինչ-որ ռուսերեն բան ասա­
ցին մեծավորներին, որից հետո Կիկոսին տարան մի փոք­
րիկ սայլի մոտ, որի վրա մի մեծ ղազան էր դրված ու սոս­
կին կրակ վառած։ Մի պոպոզա՛վոր բարձրացավ էս սայլի
վրա, պղնձի բերանը բաց արավ, մի մեծ շերեփ ձեռը առավ,
խառնեց, խառնեց ա մի աման լիքը կերակուր ածեց, դրեց
Կիկոսի առաջին։

— Կուշայ, տափսրիշչ, կուշայ,— ասաց ու փռան մի մեծ
սև «առժանովի սոմի» հաց կողքին դրեց։

— Ի ՞նչ անեմ... — հարցրեց Կիկոսը շվարած։
— Կուշա՜յ, կուշա՜յ... տ ա՜կ... տ ա ՜կ... — ասաց մարդն
ու հացը կտրելով մի կտոր թաթախեց, ինքը կերավ,— կու–
շա՜յ, տա՜կ, տա՜կ...
— Տաք, տաք ուտե՞մ,— հարցրեց Կիկոսն ու սկսեց
ատել։
— Տա՜կ, տա՜կ, մալադե՜ց,— ասաց մարդն ու պղնձի
տակի կրակը թեժ արավ։
Կիկոսը, որ մալադեցը հասկացավ, է ՜լ ավելի սրտա­
պնդվեց ու ամանը խպշտեց։ Կերակուրը վերջանալուց հետո
մարդը Կիկոսին թեյ տվեց, էն էլ շաքարով թեյ։
Կիկոսը, որ լավ կշտացել էր, իրեն-իրեն միտք էր անում,
թե ինչու են էնպես լավ պատիվ անում էդ պոպոզավոր նե–
րը, որ իսկի չէին էլ ճանաչում իրեն, չդիտեին իր ով լինելը,
բայց խելքը բան չէր կտրում։
ճաշից հետո Կիկոսին նորից տարան մեծավորի մոտ,
որը ժպտալով հարցրեց.
— Հը, ո՞նց ես, ընկեր Կ՛իկոս, քեզ հո էստ եկ նեղության
տվող չեղա՞վ։
— Չէ՜, աղա ջան, շատ շնոր՛հակալ եմ, լավ պատիվ
արին, հաց ու չայ տվին։

81

— Ուզո՞ւմ ես քեզ քո տուն՛ն ուղարկենք։
— Ոնց որ կհրամայես, աղա ջան, քու ղուլն եմ։
— Չէ , բանն էդպես չի. քո կամքն է. կուզես գնա, կու­
զես էստեղ կաց։
Կիկոսը երկընտրանքի մեջ ընկավ։ Ո՞ր՛ն էր լա վ. գնալը
թե* մնա լը, չէր կարողանում վճռել։

— Էն խմբապետ աղեն թե մեր զեղումն ա, հա ՞... Լավն
էն ա էստեղ մնամ, թե ինձ կպահեք, թե ես մի քանի պետք
կգա մ,— վերջապես վճոեց Կիկոսն ու մեծավորին ասաց,
գլուխը կախ սպաս՛ելով պատասխանի։

— Լավ, մնա այստեղ, միայն մի պայման կա, որ ամևն–
քին պետք է ընկեր աս՛ես, մոռացիր աղեն ու խազեինըւ

— Ոնց որ կհրամայես, աղա ջան, էնպես է լ կանեմ։
— Ի՞նձ էլ պետք է ընկեր ասես, ի՞նձ էլ։

Լավ ես հրամայում, աղա-ընկեր ջան, համա մի բան
եմ խնդրում, թե կարելի ա ...

— Ի ՞նչ է։
— Ես պարապ որ մնա՛մ, կհիվանդանամ, ինձ մի քանի

դրեք, որ հլե կերած հացիս հախն էլա դուրս գա։

Ոնց որ երևաց, մեծավորին շատ դար եկավ, նա ծիծա­
ղելով ասաց.

Ատ - Ի ՞ն չ ես ուզում։
^ - Եսի՞մ, մի բան, է լի ՜... Ա ՞յ, թե որ էշս կար աք ինձ
հասցնեք, ես իմ էշովն էս սաղ ղոշունին կերակուր եփելա
համար փետ կկրեմ, էս հանդերին ես լա վ վալադ եմ։

— Լա՞վ, ընկեր Կիրակոս, գնա էն կերակուր եփողի
մոտ. կկարգադրեմ, որ քեզ մի էշ տան։

Կիկոսն ուրախ հեռացավ մեծավորի մո՛տից։ Ն րա ն մի էշ
տվին, որ առաջն արած քշեց դեպի մոտակա քոլուտը՝ չոր
փայտ բերելու;

Կիկոսը երեք օր փայտ էր կրում։ Գիշերում էր մոտիկ
թուրքի գյուղում և իրեն շատ լա վ էր զգում։ Ն րա բախտից
կերակուր եփող Իվանը մի լա վ տղա էր, որ ազատ ժամե­
րին նրա հետ ձեոով-ոտով զրից էր անում։ Կիկոսն արդեն
մի ք ի չ «ռուսերեն» էր սովորել։ Նա գիտեր, որ ռուսն՛երի՛ն
պետք է «տավարիշչ» ասի, կերակուրին — «բորշ», հացին —

«խլեբ», բարի բույսին — «զգրասսփ», նստելուն — «սարփս»,
կանգնելուն — «ստոյ»։

Բայց ամենից հ՛ետաքրքիր բա՛նը, որ կատարվեց նրա
հետ, դա այն էր, որ Կիկոսին էլ պոպոզավոր շինեցին ու մի
սալդաթի շինել էլ հագցրին, որ չմրսխ

Կիկոսին ոչ ոք չէր նեղացնում, երբ ուզում էր փայտ էր
բերում, երբ ուզում էր՝ քնում էր, երբ ուզում էր՝ ուտում էր.
մի խոսքով՝ գլուխը կարգին պահում էր և իսկ՜ի չէր է լ մտա­
ծում, թե ինքը տան տեր է, տունը որևէ հոգս կամ ցավ կու­
նենա, կինը կարող է սգալ իր ա՛նհետացած մարդու կորուս­
տը, և նման բաներ... Մեկ՜մեկ է լ թե միտն էր ըն՛կնում իր
էշը, նա մոտենում, նոր էշի մեջքը սղալում էր ու կարոտն
տոն՛ում։

«Կիկոսի բանն ա դժար, թե չէ տա՞նն ինչ կա. ո՛նց ըլի
յոլա կգնան, հո չե ՞ն կոտորվելու, հենց գիտենանք մեռել եմ։
Տանիցը մի Կիկոս պակսելով տունը հո չի ՞ քա՛նդվի...» —
մտածում էր ինքն իրեն։ Ու Կիկոսն էնպես էր սովորել նոր
նիստ ու կացին, որ կարծես ծնված օրից զորքի համար կե­
րակուր եւիելու փայտ կրող լիներ։

Բայց մի օր էլ... Մի օր էլ, երբ փայտն իշին բարձած ան­
տառից վերադառնում էր շվշվացնելով, հեռվից տեսավ, թե
ինչպես դիրքերումն էլ պոպոզավոր չի մնացել, թե ուր են
քաշվել, չգիտեր։ Թեև առավոտը փայտի գնալիս Իվանն

ասաց, ձեոով-ոտով հասկացրեց, որ էդ օրը կռիվ է լինելու,
բայց Կիկոսի համար դա միևնույն էր, քանի որ նա սովոր
էր էդ բանիս, գիտեր, թե ինչպես կռիվն ամեն օր էլ լինում
է, բայց պյ^պոզավորն՚երն իսկի տեղերիցը ժաժ չ՛են գալի։ Իսկ

ո՞ւր են գնացել... Կիկոսն էնպես մտամոլոր կանգնել էր, երբ
նկատեց, որ էշը հեռացել է ու սովորականի պես ծովել էն
կող՛մը, ուր գտնվում էր Իվան՚ի շարժական օջախը։ Նա մի
քիչ քայլերն արագացրեց բղավելով.

— Կոկը՜շ, թոկը՞շ, քոլ տեբը մեռնի ոչ. թամամ ոբ էշ

ես, տենում չե՞ս, Իվանն ըտեղ չի, ի ՞ն չ ես դադեդ տափին

դրած, լոշերդ կախ արած գնում...

Իսկ էշը փոխանակ կանգ առնել՛ու, վազքն ավ՛ելի արա­

գացրեց, որ շուտ տեդ հասնի ու ծա՛նր բեռիցն ազատվի։

§ Կիկոսս 84 *

Կիկոսը վազեց։ Էշն էլ էր տեղ հասել, ինքն էլ. բայց Իվանը
չկար։ Կիկոսը բարկացավ էշի փոս.

— Բա էդ |ս ի ՞ կանգ առար, հայվազն, դե գնա, է ՜, գնա
Իվանին գտիր, քեզ ոբ ասում եմ Իվանն էտեղ չի, հավա­
տում չե ՞ս , հիմի մեբ բանը ո՞նց պըտի ըլիլ...

Կիկոսը մի ք ի չ կանգնած մնաց, մտածելով, թե դեպի ոբ
կողմը գնա, որտ՛եղ գտնի պոպոզավոր ներին, բայց չկա րո­
ղացավ մի ճամփա մտմտալ։ Թարսի պես է լ օրը ցուրտ էր։

«Էս խեղճ հայվանի բեռն էլ ա թափեմ, մեջքը կկոտ­
րի»,— մտածեց Կիկոսն ու փայտը թափեց։ Էշը բեոիցն
ազատ վելով, քա ցին-քա ցին արավ, մեջքը թափ տվեց ու
պինչը տափերին քսելով սկսեց խոտի մնացորդները ղոըն–
դացնել, իսկ Կիկոսը փայտի մոտ նստեց, թե մի լա վ միտք
անի ու որոշի ուր գնալ։ Նրա միտքը էնքա ն մոլորվել էր, որ
նստած տեղը ք ի չ մնաց փետանա, սաոչի ու մի ասող է լ
չկա ր, որ գոնե կրակ անի, տաքանա։

Էշն էլ, որի մարմնի տաքությունն ա նցել էր ու կամաց–
կամաց սկսել էր սառչել, զարմացել էր, թե ինչու Կիկոսը
չի մոտենում իրան, մեջքը չի տրորում ու չուլը վրան գցում,
որ չմրսի։ Նա համբերությունը հատած, մոտեցավ Կիկոսին,
հոտոտեց ու պ ոչովը կամաց բզեց նրա ուսը։ Կիկոսը լոա

էր– նա իշի փաղաքշանքին չպատասխանեց, էշը քիթը վ՛եր

քաշեց ու բերանը բաց արավ, պոոշները պրպտացրեց ա
թամամ Կիկոսի ականջի մեջտեղը մի պինդ զռաց։ Կիկոսը
գլուխը կամաց թեքեց, որ իշի ձենն ականջը չընկնի, ու գո­
րովագութ ձայնով ասաց.

— Կանչի՞, կա նչի՞, քե մատաղ, կա նչի՞, բալքի ձենդ
Իվանին հասնի, ետ գա։

Բայց ո ՞վ էր տ վել Իվան...
էշը մին է լ փոոացրեց, քթածակերը մաքրեց, որ իր
գուոնեն է ՞լ պինդ փ չի, երբ մի գյուլլա հըզզ ա րա վ... ա թա­
մամ իշի հետևի ոտների մեջտեղը։
— Պա՞հ քու տերը մեռնի, շշկլված գյուլլա, ք ի չ մնաց
իշիս ոտները ջուր աներ, էս անտերը ո՞րդիա ն եկա վ.., —
տեղից վեր թոավ Կիկոսը և ուզեց իշին հեոացնի, բայց
հենց վեր կենալը տեսավ, մի գյուլլա է լ շվշվա ցնելով Օրա
ականջի մոտովն անցավ։

34

— Պա՜հ քու տերը մեռնի, էս անտերը քիչ մնաց քյա՚լ–
լես շուռ տար,— ասաց շշկլված Կիկոսն ու մտավ իշի փորի
սոսկը։ Բայց դեռ մի վայրկյա՛ն չանցած՝ երրորդ գնդակը
թրմփաց նրա ոտների մոտ։

— Հալբաթ մեզ տեսնող կա, է լի ՜,— փնթփնթաց Կիկո–
սը,— թամամ գյուլլախորով սյտեր անիլ, մի հարցնող ըլի,
թե Կիկոսը դրանց ի ՞ն չ ա ա՜րել, հու հետները կոիվ չի
անում որ...

Չորրորդ գնդակն իշի աջ ականջի ծայրին կպավ, ու էշը
ծուլ ելավ, ետի ոտներով տուր թե կտաս Կիկոսի մեջքին ու
փախավ։

— Ա ՜ տերը մեռած, ո՜ւր ես փախչում, էս անվիրա-վի–
րու* չոլում ինձ մենակ թողնում, էս հարամ գյուլլի ռխին,—
ճչաց հուսահատ Կիկոսն ու վեր կացավ, թե ինքն է լ փախ­
չի, երբ հեռվից մի ձայն նրան կանչեց.

— Ստո՜յ, ստո՜յ...
Կիկոսը տեղը կանգնեց ուրախացած, «հալբաթ Իվանն
ա»,— մտածեց նա ու ձայն տվեց.
— Ա րի՜, Իվան ջա ՜ն, արի՜, ես քու հոգուն մատաղ,
ընհենց չոր դրավա եմ բերել, ոնց որ տղիչկա։
Ձայնն այս անգամ ավելի մոտիկից էր գալիս, որ էլի
«ստոյ» էր կանչում։
— Ա րի՜, Իվան ջա ՜ն, ա րի՜, տեսնում չե՞ս , տեղիցս ժաժ
չեմ գալի, էս ա կաղնած եմ, էլի, էլ սրանից լավ ո՞նց ստոյ
անեմ... համա էշս գիտեմ ոչ ինչ էլավ...
Ձայնը «ստոյ, ստոյ» անելով մոտեցավ, բայց ձայնա–
տերն Իվանը չէր։ Ասենք որ Իվանը չէր, էդ ոչինչ, բայց
պոպոզավոր էլ չէր, մի շատ սովորական սալդաթ էր, ռուս
թագավորի ժամանակի սալդաթի նման, որը հրացանը թա­
մամ Կիկոսի դոշին նշան բռնած մոտենում էր։ Մոտեցավ,
մոտեցավ ու մի պինդ բղավեց.
— Ստոկ, բալշևիկ, թե չէ հրես ջիգյարդ գյուլյիս ծերով
թիկունքովդ կհանեմ։
Կիկոսը նոր հասկացավ, որ Իվանը չի, հալ է, բայց լավ
չէր ջոկում, թե ով էր եկողը։

* Անվայրփպայքփ։

35

— Բալշևի՞կ ես,— հարց տվեց եկողը։
— Չ ՛է՜... — ծո|1 տվեց Կիկոսը։
— Հա ՞յ ես...
— Հ ա ՜...
— Ձեռքիդ զենք, հրացան֊բան ա նե՞ս...
— Մի զադ է լ ա անեմ ոչ։
— Դե ձեռ՚նեըդ բարձրացրու, թե չէ գլուխդ շադ կտամ։
Կիկոսը ձեռնեըը վեը բարձրացրեց ա ետևի ոտների վրա
կա՛նգնած արջի նման սկսեց տմբտմբալ։
— Մո՜տ ս դ փ ,– ձայն տվեց հըացանավոըը Կիկոսին։
— Ըհը՜, էս է լ ես, մի լա վ մտիկ, ի ՞ն չ ես ուզում ինձա­
նից, Ես մի անմեղ մաբդ Եմ,— ասաց Կիկոսն ա մոտեցավ,
(նկատելով ոբ աոաջը կանգնած է մի զինվոբ, ոբ ա չքեբն
արյունով լցված, կատաղած, ուզում էբ հարձակվել Կիկոսի
վբա։
— Ո՞վ ես, ի ՞ն չ մաբդ ես, որտեղի՞ց ես,— հարց տվեց
զինվորը։
— Ես էդ վեըի գեղիցն եմ, անունս Կիկո՛ս ա, Թոփա–,
լանց Մակիչի տղա Կիկոս, ինձ սաղ գեղը ճանաչում ա։
— Անցիր առաջ,— հրամայ՛եց զինվորը։
— Հրաման քեզ, բան չեմ ասում, մենակ թող տենամ,
էշս ի ՜ն չ Ելավ, է ՜շ ս է լ տանենք,— ասաց Կիկոսն ու ծովեց
դեպի իշի կողմը, որը մի քարի տակ կա՛նգնած՝ վիրավոր
ականջն էր թափահարում։
— Կ ա նգնի՜ր,— գոռաց զին վո րը,՛^ չշա րժվե՜ս։
Կիկոսը տեղը մեխվեց, իսկ զինվորը երեսով դաոնալով
դեպի վերևի դիրքերը, գոուսց.
— Ե կե՜ք, եկե՜ք, բալշևիկ եմ բսնել...
| Սարի դոշից երեք հոգի թփթփալով ցած թասն։ Նրանք
շրջտպատեցին Կիկոսին ու ապուշ֊ապուշ նայում էին նրա
տարօրինակ գլխարկին, շենք ու շնորհքին, երբ մին է լ Կի­
կոսն ուրախացած, թե՝
— ՎԼո՜ւյ, Ունան ջան, քե մատաղ, էդ դու ես... Ադա,
բա հե՛նց ինձ եք քոո ասում, դու էդ ո՞նց ես քոռա ցել, որ
ճնանչամ չես Կիկոսին։
Ունանը, որ Կիկոսի աներձագն էր, զարմացավ, թե ո՞նց
է Կիկոսն ընկել բալշևիկների մոտ։

86

Հ

— Կիկո՞սն ես...
— Բա շո՞ւնն եմ...
— Բա էդ գփփդ պո՞զն էդ ինչ ա. էդ վեր կալ, որ հա­
վատամ, թե Կիկոսն ես...
— Ըհը՞,— ասաց Կիկոսն ու բաց արավ իր քառակուսի
գլուխը։
— Տո Կիկո՞ս, գլուխդ չմեռնի, մենք էլ հենց գիտենք,
թե քեզ սպանել են, դու սադ-սալամաթ եկել ես ու ըստեղ
բալշևիկ դաոե՞լ, գլուխդ չմեռնի, Կիկո՞ս...
— Դա ճանաչո՞ւմ ես սրան,— դարձավ զինվորն Ունա–
նին։
, — Լա՞վ... իմ ւիեսեն չի ՞...
Զինվորը հենց որ իմացավ, թե Կիկոսն Ունանի ւիեսեն
է, մյուս երկու զինվորի օգնությամբ նրան զինաթափ արավ
ու առավ օղակի մեջ, ապա նրանցից մեկին ուղա՛րկեց, որ
Կիկոսի էշը բերի, իսկ մյուսին վազեցրեց, որ շտաբում
հայտնի, թե՝ «գերի է բռնված, աբոզի մի մասն էլ հետը»։
Կիկոսին իր նոր իշի և Ունանի հետ առաջ արած գյուղն
էին տանում իբրև «բոլշևիկ գերի», և ճանապարհին ով որ
ծանոթ էր դուրս գալի Կիկոսին, նրան էլ էին ձերբակալում,
առաջ քշում, ենթադրելով, թե ողջ գյուղը բոլշևիկների հետ
կապ է պահպանում Կիկոսի միջոցով։
Մութն ընկնում էր։

VII

Կիկոսը մի կողմից ուրախ էր, որ. տուն էր դառնում, բայց
մյուս կողմից էլ տխուր էր, որովհետև խմբապետից վախե­
նում էր։ «Վայ թե անմեղ տեղից գլուխս թակի»,— միտք էր
անում նա։ «Է՞հ, ինչ ըլելու ա, կըլի... բալքի լավն էս ա»...

էսպես մտածմունքի մեջ էր Կիկոսը, երբ գյուղի ծայրին
հասավ տղերանց հետ, բայց հենց ուզեց ճամփեն ծոի դեպի
իրենց թաղը՛ զինվորները չթողին և առաջ քշեցին ուղիղ
դեպի այն տունը, որտեղ Կիկոսն աոաջին անգամ տեսել էր
խմբապետին։

«Հիմի որ բանս պրծավ,— միտք արավ Կիկոսը,– հիմի
որ գլուխս թակել տվի, էսքան տարվա պահած գլուխս»։

ո

Բայց ինչ կարող էր անել, ընկել էը՝ պետք է քաշեր. թուր­
քական աոածն ասում է՝ «դյաշան աղլամադ»*։

Իշավար գիշեր էր. էնքա ն խավար, որ եթե մատդ կողքիդ
կանգնածի ա չքը կոխեիր, չէր տեսնի։ խավարը հո խավար
էր, մառախուղն էլ ճանկերը թաղել էր գետնին և տափիցը
կպել։ Քոոեքոո գալով, պշպոշի տալով տեղ հասան կամ,
ինչպես տղերքն էին ասում, հասան «շտաբի դոսւը»։

Դոան պահապան զինվորը ուղեկից պահակից իմա նա­
լո վ եկողների ով լինելը, դուոը բաց ա րավ ու ներս թողեց,
իհարկե, Կիկոսի էշը կապելով բակի ծաււից. թեև Կիկոսը
խնդրեց, որ էշն է լ ներս թողնեն, բայց ծիծաղից զատ ուրիշ
պատասխան չստացավ։

Կիկոսը զարմացավ, երբ նկատեց, որ խմբապետի փո­
խարեն նստած էր մի ջա հել ափիցար, զաոից կտրած պըլ–
պըլան ուսադիրներով, թրով, կոկարդով, չեքմա ներով... մի
խոսքով՝ իսկական ասս թագավորի ժամանակի ափիցար։

«Հալբաթ թագավորն էլ ետ թախտին նստել ա», միտք
արավ Կիկոսը ու մի ք ի չ սրտապնդեց, որ խմբապետը չկա ,
որ թերևս ափիցար աղեն իրեն կլսի ու կհասկանա բանի
էությանը, բայց ափիցար աղեն հենց որ նկատեց Կիկոսի
պոպոզը, մյուսներին դուրս ուղարկեց ու վրա թոավ Կիկոսին.

— Դու էն գերի ընկած բալշևիկն ես, հ ա ՞...
Կիկոսը չիմացավ ինչ պատասխանի։

— Մոտ արի, մ ո ՜տ ,— վրդովվա ծ գոչեց սպան ու ծխա­
խոտը վառելով, սենյակի կիսախավարի մեջ սկսեց անցու­
դարձ անել։

Կիկոսը մոտեցավ գրասեղանին, որի վրա թղթեր էին
թափթփված, մի ծայրին է լ փոքրիկ լամպ, որի ապակու
փորը թղթով կարկատած էր, իսկ ծայրը մրոտ, լույսն ՛էլ...
տերն ինքը լույս համարի, պատրույգի խանձված պոոշի մի
ծայրի կարմրավուն բոցը բարձրացել էր, հասել թղթի կար­
կատանին ու թուղթը մրկել, մյուս ծայրն է լ կասես լամպի
փորն էր ընկել ու ճիգ էր անում դուրս գա լ էդ նեղ տեղից՝
երբեմն «տըտ, տըտ» ձայն արձակելով։

* ԸքւկՕոդր ԱԱ0 չի էինխ

88

Ափիցար աղեն, երևամ էր՝ շատ էր բարկացած, նա սևն–
յակը չափողի նման մի անկյունից մյուս՛ն էր գնում-գալի ու
պապիրոսը պապիրոսի ետևից վառում, իսկ սեղանի մոտ
նստած մի զինվոր համ գրամ էր, համ էլ մեկ-մեկ գրիչը
պահ՛ելով նայում Կիկոսին, նրա պոպոզին, ճակատի կարմիր
աստղին ու գլուխը կամաց թափահարելով, շարունակում
գրել։

Կիկոսն ապշած, արմացած-պելացածի պես կանգնած էր
ու մտքում ինքն իրեն ասում էր. «Վա՜յ քու տանը քանդվի,
Կիկոս, ի՞ն չ թե քու օրն էլ էստեղ էր հատե՜լ... Սիրիր են
քշելու, Սիրի՜ր...»։

Ափիցար ադեն մի քիչ կարծես հանդարտվեց, մոտ
եկավ, Կիկոսին մի լավ տնտղեց, բոյ ու բուսաթն աչքով չա ­
փեց ու մոտենալով գրասեղանին, գրպանից ատրճանակը
հանեց, դրեց սեղանին, գրագիր զինվորին պատվիրեց, որ
թուղթն ու գրիչը պատրաստ անի, ապա դարձավ Կիկոսին.

— Տեսնում ե՞ս այս ոեոլվերը, սրա մեջ յոթ փամփուշտ
կա, եթե սուտ խոսես՝ յոթն էլ կդատարկեմ սրտիդ մեջ. իմա­
ցա՞ր... դե, ասա անուն-ազգանունդ;

Կիկոսը լառ էր, նա զարհուրանքից գլուխը կորցրել էր։
— Ի՞նչ ես պապանձվել, քեզ չեմ հարցնո՞ւմ, ասա իս­
կույն անունդ ու ազգանունդ;
— Ես Կիկոսն եմ,— հազիվ պատասխանեց խեղճը,
թուքը կուլ տալով։

Իսկ ազգանո՞ւնդ—
Կիկոսը չհասկացավ, թե ինչ է հարցնում, կմկմալով
պատասխանեց.
— Գիտեմ ո ՜չ...
— Ինչպե՜ս չգիտես, դու քո ազգանունը չգիտե՞ս... կար­
ծում ես թե միամիտ ես գտե՞լ, թե՞ կարող ես միամիտ ձևա­
նալ ու ծածկվել, շուտ ասա ազգանունդ։
Կիկոսը կրկին լուո կանգնած էր։
Ափիցսւբ ադեն դարձավ գրագրին.
— Տեսնամ ե՞ս էս սրիկաներին, ինչպես համաո են...
Գրագիրը գլխով հավանության նշան արավ ու նորից
գլուխը կոխեց թղթերի մեջ, քիթը համարյա կպցնելով գըր–
չածայրին։

89

— Լսի՞ր,— դարձավ ափիցար աղեն նորից Կիկոսին,—
միևնույն է դրս մեր ձեռքից չես ազատվի, ավելի լա վ է
ասես՝ ո ՞վ ես դա, որտեղի՞ց ես, ինչո՞վ ես պարապել մին­
չև բալշևիկ դառնալդ և ինչսլե՞ս ես գերի ընկել մերոնց
ձեռքը։ Իմացա՞ր...

— Ոնց չէ , իմացա, հընգեր. աղա ջա ն.,.
— Ընկե՞ր... — պոռթկաց ափիցար աղեն,–– ես քեզ ըն­
կեր ցույց կտամ, համարձակվիր մեկ է լ կրկնել այդ լիրբ
բառը, տես քեզ ինչ կանեմ...
Կիկոսը թամամ կրակն էր ընկել, անհուր կրակը, ո՞նց
ասեր, ինչպ ե՞ս հասկացներ, որ ինքը մի անմեղ մարդ է,
ո՞նց ասեր, որ աղի ասածը չի հասկանում։ Նա հազար ռանգ
փոխվեց էն երկյուղից, թե իրեն գնդակահարելու են, ու հան­
գամանքից օգտվելով, որ աղեն սենյակում բոլթա է տալիս՝
գրագրի ականջին թե.
— Աղին ասա, որ ես էս գյուղացի եմ, ինձ Կիկոս են
ասում, ասածը հասկանում չեմ, թող մի դիլբանդ* կանչի
մեր գեղից, ինչ որ ուզի՝ դիփ կպատմեմ։
Գրագիրը հայտնեց ափիցար աղին, ու կեսգիշերին մարդ
ուղարկեցին նախկին քյոխվի ետևից, որը մի քանի րոպեից ֊
ներս մտավ։
— Պարոն Սարիբեգ, ճանաչում ե ՞ք այս մարդուն,—
հարցրեց ափիցար աղեն նախկին տանուտերին։
Քյոխվա Սարիբեգը, որին քնահարամ էին արել, քունը
դեռ գլուխը, անակնկալի հանդիպած՝ ա չքերը տրորեց ու
կիսախավարում պոպոզավորին նկատեց։ Վախենալով՝ մի
գուցե իրեն է լ մեղադրեն մի վատ գործի մեջ, մանավանդ որ
սպան գալուց անմիջապես նրան հեռացրել էր իր պաշտո­
նից, առանց լավ դիտելու՝ պատասխանեց.
— Չէ՞, պարոն ափիցար, ես էս մարդուն առաջին ՛ա ն­
գամն եմ տեսնում, չեմ ճանաչում։
— Հապա ասում ես, որ էս գյուղիցն ե ՞ս .— զայրացավ
ափիցար աղեն Կիկոսի վրա ու ոտը գետնին խփեց։
— Ղորթ եմ ասում, աղա ջան, իմ հոր գերեզմանը վկա,
որ ես էս ցեղիցն եմ, ինքււ է լ Կիկոսը, բա քյոխվա ջան,

* Թարգմանել։

40

ինձ ո՞նց չես ճանաչում, քանի բաթիլկա արաղ կբլեմ քեզ
փեշքաշ քերած, քանի-քանի անգամ կբլեմ հունձդ արած,
կաւդ քաշած... ըսենց էլ կրակ կըլի*–.. Մարդու է լ իրան
զեղումը, իրան տանը ճանաչեն ոչ...

Քյոխվա Սարիբեգը ձենից նոր ճանաչեց Կիկոսին ու մո­
տենալով նրան, վրան բարկացավ.

— Կիկո՞ս, գլուխդ մեոնի, ի՞նչ Կիկոս ես, բա որ դու ես,
խի՞ չես վախտին ձեն հանում, էս խալխին էլ քիչ մնաց
խաթի մեջ գց՛ես...

— Քյոխվա ջան, քոլ արևին մատաղ, բա է լ ո՞նց ձեն
հանեմ, էլ փորումս ձե՞ն ա մնացել, որ հանեմ... է դ սև
ոիփղը տենողի փորումը ձեն, բեր նամը լիզոլ կմնա՞... Դու
իմ սրտի հալը գիտես ո ՞չ...

— Ուրեմն ճանաչո՞ւմ եք սրան,— դարձավ ափիցար
աղեն քյոխվին։

— Հրաման քեզ, պարոն ափիցար, ճանաչում եմ։
— Դե շուտ ասա ազգանունդ,— կրկին պնդեց ափիցար
ադեն, վրա պրծնելով Կիկոսին։
Կիկոսը լուո էր։
— Քեզ չեմ ասու՞մ, է՞յ, Կիկո՞ս ես, ինչ իշի պկու ես...
Կիկոսը կրկին լուո էր. նա չէր հասկանում, թ՛ե ինչ է
ոպում ափիցար ադեն, երբ քյոխվա Սարիբեգը միջամտեց.
— Ադա, խի՞ չես փամիլդ ասում։
— Փամիլը՞ս... Դե հայերեն ասա, որ հասկանամ, էլի ...
Փամիլըս Թոփալանց Մակիչի տղա Կիկոս ա, էլի, խի՞,
ափիցար աղեն գիդում չի ՞, էս գեղումը մի հատ Կիկոս կա,
Թոփալանց Կիկոս, էն էլ հրես ես եմ;
— Դրի՞, Թոփալով Կիկոս Նիկիտովիչ, օն ժե Մակիչո–

վի*։
Գրագիրը գրեց, որից հետո սկսեց մի երկար պատմու­

թյուն, թե երբ է ծնվել Կիկոսը, ինչով է պարապել, հայրն
ու պապը ինչով են զբաղվել, ինչպես է ծնվել, աչքերը ծըն–
ված օրից շւդիկ են Եղել, թե հետո են ծովել, ինչու են գյու­
ղացիք նրա Կիրակոս անունը Կիկոս դարձրել, և հազար ու
մի տեսակ նման հարցեր էր տալիս, որոնց Կիկոսը չէր Կա­
րողանամ պատասխանել, Ա նրա փոխարեն քյոխվա Սա–
րիբեգն էր ասում, շատ սուտ ու ղորթ խաոնելով։

41

Կիկոսը կանգնած տեղը փետացել էը. կեսգիշերն անց
էը, իսկ հարցաքննությունը դեո չէը վերջացել։ Կիկոսի ոտ­
ն՛երը հոգնածություն՛ից մժմժում էին, կարծես մեկը եղին­
ջով նրա ոտները թակելիս լիներ։ Գլուխն էնքան էր հոգնել
ու ծանրացել, որ կարծես արճիճ էին լցրել։ Նա չէր կա րո­
ղանում հասկանալ, թե ափիցար աղի ինչին են պետք նրա
կյանքի ամբողջ մանրամասնությունները, որ ինքն է լ իսկի
լա վ չգիտեր...

Վերջապես հասան տեղը, երբ «խամբերը» նրան բսնեցին
ու քշեցին դիրքերը, որից հետո քյոխվա Սարիբեգն այլևս չէր
կարոդ օգնել ու մնում էր, որ Կիկոսն ինքը պատմի։ Բայց
Կիկոսը ո՞նց պատմի, որ նրա գլխումը ո ՞չ խելք էր մնացել,
ո ՞չ հարաքյաթ։ Կիկոսը ասս թագավորին ծաոայած, նրա
ժամանակ զինվորություն արած տղերանցից շատ էր լսել,
թե ափիցարները շատ տանջանք են տալիս, բայց սրա բա ­
նը, էս ափիցար աղի արարքը ամեն ՜բա նի տվեց անցկա–
ցափ

— Դե հիմի դու շարունակի պատմել, թե ի ՞ն չ էիր շի­
նում մեր դիրքերում, ինչո ՞ւ փախար ու անցար թշնամու
կողմը և ի ՞ն չ տեսար ա յնտ եղ,— դարձավ ափիցար աղեն ու
՛էլի մի պապիրոս վաոեց։

Սենյակը լցվել էր ծխախոտի ծխով. Կիկոսի շունչը կտըր–
վում էր, կոկորդը խանձվում։ Նրա կատիկը ցամ՛աքել էր,
լեզուն չորա ցել, նա ուզեց բերանը բաց անի ու ասի, որ
ինքը ո չի նչ չգիտե, ոչ մի բանից տեղեկություն չունի, երբ
նրա ծանրացած գլուխը պտույտ եկավ ու էսօր ես գնացել,
թե երեկ՝ «թրը՜մփ » փովեց հատակին։

Գրագիրն ու քյոխվան վրա վազեցին, երեսովը ջուր
տվին, քունքերը տրորեցին, գլուխը վեր քաշեցին ու մի ջրով
լի բաժակ մոտեցրին նրա կապտած շուրթերին։ Կիկոսը հա­
զիվ կա մ արավ ու ջերմոտի պես սկսեց սրթսրթալ։

Ափիցար ադեն, որ ամենի հանդեպ անտարբեր էր, իրեն–
իրեն մոթմոթաց ոուսերեն։

— Ադա, բա քեզ նամուս չունե՞ս, ի՞ն չ ելա վ քեզ, խել–
քըդ գլուխդ հավաքի,— կես խղճահարված ձայնով սաստեց
քյոխվան Կիկոսին։

Կիկոսն աչքերը բաց արավ ու անկանոն թարթելով, դող­
դողս։ցող շրթունքները հազիվ կաոավարելով՝ ձայնեց.

— Քեզ մատաղ, ինձ սպանեք ոչ... քյոխվա ջան, աոա–
փսոից մանանա չեմ դրել բերանս, գլուխս իմը չի. մի քիչ
թողեք դինջանամ, խելքս հավաքեմ, էնա ինչ ուզում եք
արեք... — ու նորից աչքերը խփեց ու սկսեց սրթսրթալ ու

դողալ։
Քյոխվա Սարիբեգն ինչքան միջամտեց, որ ափիցաը

աղեն թույլ տա Կիկոսին գնա իրեն տուն, բան դարս չեկավ։
— Հը՜, հը՜, հազիվ է ճանկս ընկել, ես բալշևիկ բաց

կթողնե՞մ, նե՜տ, բրատ, նե տ, շոևսփշ... — կտրականապես
մերժեց ափիցար աղեն։

— Հավատացեք, պարոն ափիցար, սա փախչող մարդ
չի, սա մի հայվանի պես մարդ ա, թողեք գնա իրան տան,
աոավոտն էլի բերենք, թեկուզ սաղ-սաղ մաշկեք,— միջա­
մտեց քյոխվան։

— (1'չ, պարոն Սարիբեգ, սա էլ ձեր գիտեցած Կիկոսը
չի՞, ձեր աոաջ հիմի արիշ մարդ է, չե ՞ք տեսնամ՝ ինչպես
է սուտ հիվանդ կամ հոգնած ձևանամ, երբ խոսք է բացվում
բալշևիկների մասին, սա չի ուզում ոչ մի գաղտնիք ասած
լինի, սրան պետք է շիկացած շամփուրներով դաղել և ոոզ–
գիներ տալ, որ գաղտնիքներ պատմի». Դուք կարող եք
երաշխավորել, որ ձեր աոաջ փոված այդ մարդը, իր տան
գնալուց հետո անմիջապես չի ծլկի բալշևիկների մոտ ու չի
պատմի մեր զինվորական գաղտնիքներն ա զորքի քանա­
կը. դուք դեո անփորձ եք զինվորական գործում, այն էլ...
նա զոնե վոյեննիխ դեյստվիյ։ Սա հո խմբապետների կոիվ
չի ՞, սա ոեգուլյար զորքի տակտիկա է։ Թե երաշխավոր եք,
տարեք ձեր տուն, ձեր մոտ պահեցեք ա աոավոտը վաղ
ներկայացրեք։ Կտանե՞ք... — ոգևորված վերջացրեց իր «ճա–
ոը» ափիցար աղեն ու նորից մի պապիրոս փաւեց։

Քյոխվա Սարիբեգն էլ էր մնացել կրակում, ի ՞ն չ աներ...
Ափիցար աղեն էնպես համոզեցուցիչ ձևով էր խոսում, որ
նրան է լ թվաց, թե աոջևը փոված ուշաթափ ու ծանր շնչող
մարդը իր տեսած ու ճանաչած Կիկոսը չի։ Հարցը շատ
կտրուկ էր դրված, կարո՞ղ էր քյոխվա Սարիբեգը երաշխա­
վորել Կիկոսին, տանել իր տան ու պահել մինչև աոավոտ...

43

«Թե Կիկոսն իմ գիտեցած Կիկոսն ա, գւուխը թակես էլ, նա
իր տանից ոտը դուրս դնող չի, չի փաւխ չիլ».– մտածում էր
քյոխվա Օարիբեգը մեռլատիրոջ պես՝ Կիկոսի գլխավերևը
կանգ՛նած. «Համա ես ո՞նց զտման ըլնեմ էս ղայգի խառ–
նակ, հերը որդուն ուրացած ժամանակը, չո՛րան ա խաբար,
բալքի էս մի քանի օրում բալշևիկնին Կիկոսին փոխել, մարդ
են շինե՞լ... հըը՜... չէ ՜, իմ բանը չ ի . – վճռեց քյոխվեն միտը
բերելով թուրքերեն առածը, թե՝ «Բորջուն յոխտտսր գյեթ
դամին օլ», այսւինքն՝ «Պարտք չունես — գնա երաշխավոր
եղիր»։ Գլուխը կամաց թափահարեց քյոխվա Սարիրեգն ու
մի կողմ քաշվեց ափիցար աղին խնդրելով.

— Պարոն ափիցար, թե ես է լ անելու բան չու՛նեմ, ինձ
մուրախաս արեք*, գնամ տուն...

— Հը՞... — ցուցամատը ճակատին դրեց ափիցար աղեն
ու մտածեց, կարծես ցուցամատով փնտրում էր իր ուղեղի
մեջ պատասխանը, որ դուրս քաշի։

Քյոխվա Սարիբեգի համար ստեղծվել էր մի հոգեմաշ
դրություն. «Վայ թե ափիցար աղեն իրեն է լ թույլ չտա տուն
գնալու, ի՞նքն ի նչ հանցանք անի, հո ի ՞ն քը չի Կիկոսին
բալշևիկ շինել»...

— Գ ո՜ւ...ո՞ւք... — ծոր տվեց վերջապես ափիցար ա–
ղեն,— դուք կարող եք գնալ, բայց դեռ լույսը չբացված այս­
տեղ պիտի լինեք։ Այս մեկ, երկրորդն էլ, ո չ մի մարդու բան
չպետք է ասեք այն մասին, ինչ այստեղ կատարվեց, հաս­
կա ցա ՞ք, թե չէ լեզուդ ծոծրակովդ կհանեմ...

— Ես ղուլլուղ արած մարդ եմ, երեկվա երեխեն հո
չեմ... — պատասխանեց քյոխվա Սարիբեգն ու դուրս գնաց։

— Կարգադրեց՚եք, որ էս լեշը տանեն, գոմը գցեն, ու մի
պահակ է լ դռանը կանգնեցնեն,— պատվիրեց ափիցար ադեն
գրագրին։

Գրագիրը դուրս գալով երկու զինվոր կանչեց, որոնք
Կիկոսին բարձրացրին ու թևերն ընկած դուրս տարան։ Նա

դուրսը մաքուր օդից ուշքի եկավ, թեև լա վ չէր հաշիվ տա­
լիս իրեն, թե ար է ինքը, և ովքեր են իր թևերը մտած տա–

* Արձակելս

44

նամ, ա երբ գոմի դառը բաց արին և առաջարկեցին վերս
մտնել, նա զինվորներին մի բան հարցրեց միայն. ՝ 1

— Ջեզ մատաղ, բա է՞շս որտեղ ա...

VIII

Քյոխվա Սարիբեգի ու Կիկոսի հեոանալուց հետո սպան
ջղայնացած ինքն իրեն մռթմռթաց. «Դրա լեզուն պետք է
տակիցը կտրել, ոչինչ չ՛ի ասում, ոչ մի խոսք»... ու հանկարծ
հիշելով, որ Կիկոսի հետ ուրիշ մարդիկ էլ կային, բար՛ձր
գոոաց.

— Է ՜յ, պահա՜կ։
Պահակը ներս եկավ։
— Ի՞նչ արիր բալշևիկի հետ բերած տղաներին։
— Նրանք դիմացի սենյակում են, պարոն օֆիցեր։
— Ներս ուղարկիր բոլորին։
Պահակը «լսում եմ» ասաց ու մի րոպե չանցած, վեց
հոգուն էլ քնահարամ արած ներս բերեց։
— Ո՞վ է բռնել բալշևիկին,— հարցրեց սպան։
— Ի՞նչ բալշևիկ, աղա,— հարց տվեց մեկը, նայելով
ընկերների երեսին, որոնք նույնպես հայացքները փոխան­
ցելով կարծես ուզում էին տեղեկանալ իրարից, թե խոսքն
ում է վերաբերում։
. — Ինչպե՞ս թե*ինչ բալշևիկ, ա ՜յ էն, որ ձեզ հետ միա­
սին էստեղ էր։
— Կիկո՜սը...
— Այո՜, հենց նա։
— Աղա, նա ո՞րտեղի բալշևիկ ա, էն խեղճ եսիրը,—
քմծիծաղեց Ունանը, որի քմծիծաղին միացան և մյուսնե­
րը։— էն հո իմ փեսա Կիկոսն ա, իմ քվոր մարդը։
— Քո փեսա՞ն... Այդ լավ է, շատ լավ է,— գոհունա­
կության ժպիտը դեմքին ասաց սպան։ Ապա ծխախոտը վա­
ռելով մոտեցավ Ունանին ա խորամանկ տոնով հարցրեց.
— Դու լա ՞վ ես ճանաչում նրան։
— Լա՜վ... հինգ մատիս պես, իմ փեսան չի ՞...
— Իսկ դու տեսա՞ր, թե նա ինչպես էր կովում մեր դեմ։
— Չէ՜, ադա, ես նրան էն վախտը տեսա, որ մեզ բերող
սալդաթը բռնել էր ու մեզ էլ կանչեց, թե բալշևիկ է բռնել.

49

ես է լ գնացի ու ճանաչեցի, բայց ինձ է լ Կիկոսի հետ բունեց րս
առաջն աբավ։ Էս տղեբքն էլ, որ մեբ գեղիցն են, ոբը պա­
տահեց ու մեզ բա բով տվեց, սբանց է լ բռնեցին ու առաջ
արին։ Ի ՞նչ բալշևիկ, ի ՞ն չ բան. Կիկոսն է լ բալշևիկ կ ը լի ՞...—
պատասխանեց Ունանն ա նայ՛եց իր ընկերներին, որոնք
գլխի շարժումով զարմանքի նշան արտահայտեցին սպայի
հարցի ու Կիկոսի բալշևիկության վրա։

— Իսկ ձեզնից ոչ ոք չգիտ ի՞, թե Կիկոսն ինչպես է փա­
խել ու անցել բալշևիկների կողմը։

— Էն վախտը ես պազիցըմն ի, մի ք ի չ գիդամ,— ասաց
Մինասը, որը Կիկոսի հարևանն էր։

Սպան Ունանին թողեց ու հարցուփորձ արավ Մինասին,
որը պատմեց ամեն մանրամասնություն, թե ինչպ ես «խում–
բերը» չէին իմացել, թե Կիկոսը «աչքերի ինվալիդ ա», կռիվ
էին ուղարկել, և թե ինչպես իրենք դիրքերը թողնելու ժա­
մանակ Կիկոսին մոռացել էին այնտեղ։ «Մենք հենց գիդա–
յինք,— ավելացրեց Մինասը,— թե բալշևիկ նին նրան սպա­
նած կըլեն, համա ոնց որ տեսնում ես, հրեդ սաղ ա...»։

Սպան այս ամենը լսեց, հետո տղաներին ազատ արձա­
կեց, իսկ ինքը դառնալով գրագրին պատվիրեց, որ գրի ա ռ­
նի այն ամենը, ինչ ինքը կթելադրի։ Միաժամանակ նա կա ն­
չեց ձերբակալող զինվորին և մանրամասն հարցուփորձ
արեց։

* Քյոխվա Սարիբեգը, որ սիրտը դող տուն էր հասել, ա ն­
կողին մտնելով՝ չկարողացավ քնել, կասես թե կրակի շեղջի
մեջ պառկած լիներ։ Կինը, որ չէր հասկանում մարդու ա ն­
հանգստության պատճառը, մեկ ուզեց հարցնի, մեկ էլ՝ վա­
խենալով, թե. քյոխվա Սարիբեգը կարող է բարկությունն իր
վրա թափել՝ կողերը ջարդելով, լռեց։ Միայն առավոտը, դեռ
լույսը չբա ցվա ծ՝ մարդը երբ թռավ տեղիցը ու դուրս վա ­
զեց, կինը համարձակությունը հավաքելով՝ ետևից կանչեց.

— Այ մարդ* մի թիքա հաց էլա կուտեիր...
— Հաց չէ աստծու կրակ ուտեմ, հրես որ Կիկոսի տեղ
ինձ կախ կանեն, հացը նոր կիմանաս ինչ բան ա...
Քյոխվա Սարիբեգի կինը մնաց սառած, դուսն շեմքին
կանգնած, չհասկանալով ինչամն է բանը։

48

Նա գիտեր, որ Կիկոսը կորել է, բայց թե իր մարդն ինչ
մեղք ունի էդ բանամ, որ սլիաի նրան կախեն, չէր հասկա­
նամ, որ տունը թողնելով վազեց Կիկոսի կ՚նկա մոտ՝ մի խս^
բար իմանալու։

Կիկոսի կինը քնատեղից նոր վերկացա՛ծ, գոմն էր մտել,
որ հավերին կատ տա, երբ գոմիցը դուրս գալիս նկատեց,
թե ինչպես քյոխվա Սարիբեգի կնիկը ոտներով ց՛եխս
ճմբոելով ու սոթ տալով վազում է դեսլի իրենց տուն։

— Աղջի՜ Անթտոամ, ա ՜յ աղջի՜, ո՞ւր ես ըտհենց վաղ
թևք ու փեշդ հավաքած վազ տալի, խեր ըլի,— ձայն տվեց
Կիկոսի կինը։

— Վո՜ւյ, հողը գլխիս կենա, Թազագյուլ ջան, մարդուս
փորձա՛նք տ սյատահել, քու Կիկոսի համար նրան են ազավ
սպանեն, մարդիցդ խաբար-բան չունե՞ս..,

— Հողն իմ էս սև գլխին կենա, ինչ էն ղայդի իգիթ
մարդ կորցրի, ով գիտի, Կիկոսի որ ոսկորը ինչ գելի փայ
դաոավ, խաբարը որդիա՞ն ա, արի՜, արի՜, ջալդ արի, մի
տեսնեմ էդ ի ՜ն չ ես ասում... — ձայնը կերկերալով դնդնաց­
րեց Թազագյալն ու փեշովը քիթը սր՛բեց։

Անթառամը հևիհև հասնելով պատմեց, թե ինչպես կես–
գիշերին ափիցար ադեն կանչել էր իր մարդուն, թե ինչպես
մարդը լուսադեմին մոտ տու՛ն էր եկել, մինչև լույս չէր քնել,
ու թե ինչպես կրկին վազեց ափիցար աղի մոտ, ասելով, թե
Կիկոսի տեղ նրան են կախելոս

— Վո՜ւյ քոռանամ ես, աղջի Անթառամ ջան, էդ ինչե՞ր
եււ ասում, բա հարցրիր ոչ, թե, Կիկոսը ոըտե՞դ ա...

— Էլ մաջալ ելավ, որ հարցն՛եի...
— Աղջի, ցավդ տանեմ, արի գնանք իմ հորանց տուն,
իմ ախպեր Ունանը կովումն ա լե լ, բալքի եկած ըլի, մի խա­
բար կիմանա։

Գյուղը կամաց-կամաց արթնա՛նում էր, ամեն կտուր
ծխում էր առավոտվա կրակի չիբուխը, ծուխը քալա-քուլւս
դուրս տալով բուխարու անցքից, շատերն էլ ապրանքը գո­
մից դուրս արած, քշում էին դեպի աղբյուրը՝ ջուր տալու, երբ
Թազագյալն ու Անթառամը շնչակտուր հասան Թազաո
գյալի հորանց տուն։

47

Թազագյուլը ճռռալով գուռը բաց արավ ու էն՛պես ներս
ընկավ, կարծես ավազակների հալածանքից փախչելիս լի ­
ներ։ Էլ «բարիլույսը» մոռացած՝ վրա թռավ դեպի գետնին
փռած անկողիններն ու կիսախավար տան մեջ ճչաց,

— (՜ևնան ջ ա ՜ն , ա րևի՜դ մեռնեմ, ախպեր ջա ՜ն , ո՜ր՛տ եղ
ես, ինչ խաբար ունես քո սևատար փեսիցը...

Տանեցիք թառժաժ ելան, երեխ՚եքը վեր թռան ու ա չքերը
չոա ծ, վախից կուչ եկան, իսկ Ունանը, րր խոր քնի մեջ էր»
կամաց ճրրաց ու շուռ եկավ մյուս կողմի վրա։

Ունանի կինը մոտեցավ Թազագյողին, թևիցը բռ՛նեց ու
կամաց ականջին փսփսաց.

— Ախպերդ մի սհաթ ը լի լ չի, ի ն չ տուն եկավ, թող մի
ք ի չ քնի քունն առնի– խ ի՞, մարդդ տուն չի եկե՞լ, բա ախ­
պերդ ասեց, թե գտել ա...

— Գտ ել ա ՞, սաղ ա գտել, թե՞ մեռած... վ ա ՜յ Ունան
ջան, վեր կաց քվոր՚դ թաղի փեսիդ հետ, ո՞րդի ես գտ ել նրա
մեյիդը*...

Ու Թազագյուլը վրա թռավ եղբոր անկողնին և Ունանի
գլուխը վեր քաշեց։

Ունանը քնահարամ, երազ տեսնողի պես, ա չքերը հա­
զիվ բաց արավ ու նկատելով սուգ անող քրոջը՝ չհա սկա ցա վ
բանի էությունը։

— Ա ս ա ՜, է ՜, ա սա ՜, այ գետն ու ջուրը ինձ տանի, մի
տուն եթիմի տեր մնացի, էն թառլան Կիկոսին ո՞րդի թաղե–
ցիր... սև ըլի իմ օրը ի նչ սևացավ... — ու լա լա հա ռա չ սկսեց
ողբալ Թազագյուլը։

— Վ ա ՜յ իմ հալիս, մարդիս գլուխը կտրեցին... Վ ա ՜յ իմ
օրին... – ձ ե ն տվեց՜ քյոխվա Սարիբեգի կինը, և մի ողբ է լ
նա սկսեց, ձայնը միացնելով Թազագյուլի ձայնին...

Տունը կարծես մեռլատուն լիներ, սրանց ձայնին միացան
Ա երեխաները, որոնք առանց հասկանալու, իրանք է լ սկսե­
ցին լաց ու կականը։

Ունանը վրա նստեց անկողնում ու վրդովված ասաց.
— Ջեններդ կտրեցեք, բայղուշ չե ՜ք հու, էս լիսածեգին
ի ՞ն չ եք զռզռոցը գցել... Քեզ չեմ ասում, է ՜յ, քիրտ ՜, մարդդ

* Դրակը։

սաղ ա, հրեկ գտել եմ ւս իրան իշի հ՛ետ առաջ արած բերե^
գեղը, թե մութն էր ու տունը չգտավ, գիտեմ ոչ, թե չէ բերել
եմ ու հասցրել գեղամեջ, հրեն, է", էն որ հիմի մեր շտաբ®
ա, ափիցարի ապրած տանը։

— Սուտ մի ասիլ, Ունան ջան, իմ Կիկոսի էշը հրեն գո­
մում կապա՜ծ.,, ինչ Կիկոսը կորել ա, խեղճն ունքերը վի­
տած, պռոշը կախ միտք ա անում, ես նրա դարդին մա­
տ ա ՜ղ ...

Ունանը տեսավ՝ խոսք չի լինում հասկացնել թերահա­
վատ քրոջը, ու մինչդեռ նա սգում էր քյոխվի կնոջ հես»
միասին, ինքը հագնվեց ու հրացանը վերցնելով հրամայեց»

— Վեր կացեք գնանք շտաբը, թե որ իմ բերած սաղ–
ևալամաթ Կիկոսին մի բան պատահած ըլի, ափիցարի շանն
եմ քաշելու էս ֊թվանքի հինգ գյուլլեն։

Ունանը երկու սգվոր կնոջ առաջն ընկած գնում էր։ Արևը
պռունգը դրել էր սարերին. Գյուղը ոտի վրա էր։ Է՜ս պատ­
կերը տեսնողը վրա վազեց։ Էն որ տղամարդիկ էին, Ունա–
նին հարցափորձ էին անում, բայց պատասխան չէին ստա­
նում. նա կատաղած մի բան էր ասում միայն՝ «հրես կիմա­
նաք»։ Էն որ կանայք էին, մոտ եկողը սգի տոպրակը բաց
արած «վա ՜յ» էր անում ու ծնկներին թակելով սգում, առան՛ց
հարցնելու, թե ում կամ ինչի համար։

Հինգ րոպե չանցած՝ ամբողջ գյուղը շտաբի ղռանն էր։ Ոչ
ոք չէր իմանում բանն ինչումն է. ամենքն աղմկում էին,
ոմանք հայհոյում էին կռիվն էլ, կառավարությունն էլ։ Իրար
հետ հին հաշիվ ունեցողներն էլ բղբղում էին ու իրար վրա
բռունցք թափ տալիս։ Շատերն էլ կարծելով, թե նոր զորա­
հավաք է լինելու, գոռում էին.

— Բ ո՜լ ա, հերի՜ք ա, քանդվեցինք, ավերվեցինք, էլ ո ՜չ
հալալ հաց մնաց, ո՛չ ապրուստ, ոտի տակ կորանք, կռիվ
չենք ուզում...

— Թող ռուսը գա, ռուս ենք ուզում, ռո՜ւս..»
, - էս ղայդի կառավարություն մեզ պետք չի. եկավ-չե–
,կավ՝ կռիվը պոչիցը կախ արած, հալալ ապրուստ՛ներս հա­
րամ արավ...

— Եկավ թե ճամփա բաց անի՞, թե ելածն էլ կապի,

4 եֆկոսք 49

թալ կորչե՛ն գնան, մենք մեր ճամփեն մասլա՛հաթով բաց կա­
նենք, կռվից զահլեքս գնաց...

— Փռոնտը բերել են դռան շեմքը կռխել, գլուխդ հանում
էս թե չէ ՝ գյա լլեն ճակատիդ ա կպչում։

— Ջուխտ-ջուխտ տղերքս գյուլլախորով ելան, տանս
■լուռ բաց անող չկա ... — ճչում ու մազերը փետում էր մի
յղառավ կնիկ։

Աղ՛մուկն ու իրարանցումը քանի գնում մեծանում էր. ամ­
բոխը գրգռված պահանջում էր, որ պահակ զինվորը դուրս
կա նչի սպային, Ունանն ուզում էր, որ զոռով ներս մտնիէ
բայց զինվորը նրան ետ էր հրում և արգելում առաջ անցնել։

— Ունանին թ ո՜ղ, Ունանին թ ո ՜ղ ներս մտնի, դուրս
յկանչի ափիցարին,— գոչում էր գրգռված ամբոխը։

Ունանը տեսավ՝ խաթրով ու խոսքով բան չի դուրս գա–
քի, պահակ զինվորին դեն հրեց ու կատաղած ներս ընկավ
|ւ, նկատելով սպային ու քյոխվա Սարիբեգին իրար կողքի
նստած առանց Կիկոսի, գոռաց.

— Ո՞րտեղ ա Կիկոսը, ի՞՛նչ եք ա րել նրան, էս սահաթին
ւսսեցեք, թե չէ էս շտաբը հրես տակնուվրա կանեմ։

Քյոխվա Սարիբեգը նկատելով, որ բանը կարող է վատ
վերջանալ, սպային խորհուրդ տվեց դարս գալ, և խաղա­
ղացնել բորբոքված խալխին։

Սպան սփրթնեց, վեր թռավ, ատրճանակն ու թուրը կա ­
պեց և քյոխվա Սարիբեգի հետ միասին ուզեց դուրս գալ,
Ունանն առաջը կտրեց։

— Քեզնից Կիկո՜ս եմ ուզում, Կիկո՜ս, ջուղաբ տուր,
էննա դուրս արի։ Սպանել ե ՞ս , թե ի ՞ն չ ես ա րել...

Սպան ուզեց հարձակվել Ունանի վրա, բայց քյոխվա
Սարիբեգը միջամտեց.

— Պարոն սւվփցսւր, մեր խալխի խասյաթը փիս ա, կտան
մի վատ բան կանեն, տես՝ դուրսը ինչ մեծ ղալմաղալ ա...
Մի ք ի չ քեզ հավաքի, խալխի հետ հանաք ա նել չի ըլիլ,
ա մենքի ջիգյարն էլ դաղված ա ...

Սպան կարծես ուշքի եկավ ու կա նչելով գրագրին պատ–
վիրեց, որ դարս գա, Կիկոսին բերել տա. բայց գրագիրը
գլուխը դուրս հանեց թե չ՛է՝ ամբոխը մի խելագար գոաոմ–
գոչամով աղաղակեց.

80

— Ափիցս* րը թող դարս գա, ավփցափը, ի՞նչ ջուղաբ
ա տալի խալխին, կռիվը ե՞րբ ա վերջացնում, ճամփեքք
ե՞րբ ա բաց անում...

Գրագիրը շփոթված նորից ներս մտավ։
Դրությանը քանի գնում լրջանամ էր. բավական էր, որ
մեկը գոչեր՝ «տվեք», սաղ տա՛նը օդը կցնդեցնեին։
— Բա որ քեզ ասում եմ, թե խալխի փիս վախտն ա, չես
հավատամ, պարոն ափիցար. տես թե իսկի մարդու ականջ
են կախո՞ւմ... — ապա դաոնալով Ունանին՝ ասաց։— Արա՞,
Ունա՞ն, դարս արի, հրեն Սիսականց գոմամն ա Կիկոսը,
հանի, բեր, բալքի էդ խալխը հանդարտվի, թե չէ մի Կիկոսի
խաթրա էս գեղումն արինհեղաթյան կպատահի։ Դա էլ,
պարոն ափիցար, էստեղ կաց, մինչև խալխը մի քիչ հան­
դարտվի, հետո դարս կգաս, երբ որ ես կասեմ։ Դարս գամ,
էլի ես հին քյոխվան եմ, ինձ բան չեն անիլ։
Ունանը հազիվ ճեղքեց ամբոխն ա վազեց դեպի Սիսա­
կանց գոմը, որին հետևեցին մի քանի հոգի, իսկ քյոխվա
Սարիբեգը դիմացը ելավ թե չէ՝ աղմուկն էլի սաստկացավ.
— Էս դիփ քա սարքած բաներն ա, հա՞... քյոխվա Սա­
րիբեգ,— ճչաց մի երիտասարդ...
— Ի՞նչն ա իմ սարքածը, ի՜նչը, ի՞ն չ ա պատահել, ո՞ւր
եք հավաքվել...
— Դու շատ լավ ես գիտում, թե ինչն ա քու սարքածը, էլ
ի ՞ն չ պատահի, պատահածը քի ՞չ ա. հիմի էլ թազա պլան
եք քաշում, որ սաղ գեղը սրի քաշե՞ք...
— Սարտալ-մարսաղ դուրս մի տալ, շաշ. մի սուս կա­
ցեք ու բան հասկացեք, ո ՞վ ա քեզ սրի քաշողը։
— Չե՜նք ոպամ, չե՜նք ուզում... — բարձրացավ մի աղ­
մուկ։
— Ի՞նչը չեք ոպում, ի՞նչը, ա խալխ, հո գժվե լ չեք,—
ձայնը բարձրացնելով գոււաց քյոխվա Սա րիբեգը.– երեկ
մեր զորքը հաղթել ա. կռիվը տարել ենք, դուք հավաքվել
եք, թե չենք ոպում, ի՞նչը չեք ուզում...
— Կռի՞՜վը, կռիվը չենք ուզում, թող քաշվեն գնան էս–
տեղից, թող ռուսը գա. էդ ղայդի հայեր մեզ պետք չեն, էդ
դայդի հայի թագավոր չենք ուզում։ Նիկալային հո դրանց
համա՞ր չենք թախաիցը վեր գցել։

51

Մինչդեռ քյոխվան սատա՛ն՛ի լեզու էր բանեցնում, որ

խալխին հանգստացնի, Ունանը Կիկոսի թևից բոնած բերեց։

Կիկոսին աոաջին տեսքից ոչ ոք չճանաչեց, բայց նրա գլխի

պոպոզը, կախված ականջներն ու երկարափեշ շինելն ամեն–

քի ուշքը գրավեցին, և նրանք թողնելով իրենց աղմուկ–

աղաղակը քյոխվի ու ափիցերի դեմ, իրար հրելով շուո եկան

դեպի Կիկոսը, որի ընդհանուր տեսքը մի ողորմելի տպա­

վորություն էր թողնում։ Ամեն կողմից հարցերի տարափ տե­

ղացին Ռւնա՛նի գլխին. Տ

— Ադա էդ ո ՞վ ա, Ունա՞ն. ո՞րտեղացի ա. էդ ո՞րտեղից
հանեցիր...

— Էդ ի ՞ն չ միլլաթ ա, հայավար խոսալ գիդա ՞...
Ունանը ձեռքը վեր բարձրացրեց, նշան տալով, որ լռեն։

— ճամփա տվեք, թող անց կենանք հասնենք ափիցար
աղին, էս մարդը բալշևիկ ա, երեկ ենք բռնել դիրքերումը...

Գյուղացիք բալշևիկ անունը լսել էին, բայց չէին տեսել,
ամեն մեկը ա չքերը չռած ուզում էր մի լա վ դիտել ու գա­
ղափար կազմել, երբ մեկը մոտենալով Կիկոսին, դեմքը մի
լա վ զննեց ու բացականչեց.

— Արա՞ Ունան, ղո՞րթ ա, ասում էս բալշևիկ ա, հա՛մա
ա չքերն էնքան նման ա Կիկոսին...

Խալխը էս սրամտության վրա ծիծաղեց։
Բորբոքված տրամադրությունն անցել էր, երբ Կիկոսին
Ունանը թևից քա շելով, մի կերպ խալխի միջից ազատելով,
գցեց ափիցար աղի սենյակը բղավելով.

— Ըհը՞, էս է լ քու բալշևիկ Կիկոսը, մի ասա տենամ՝ ի ՞ն չ
ես ուզում էս խեղճ ու կրակիցը, որ էնքան չարչարում ես.
հրես լեզուն կապ ա ընկել։

Ոպան տես՛նելով Կիկոսին, ուրախացավ, որ ո ՞չ փախել
է, ո ՞չ է լ մի բան է պատահել։ Նա ենթադրում էր, թե Կիկ՛ոսը
կամեցել է գոմից փախչել, նրան պահակը սպանել է, իսկ
գյուղացիք բորբոքված եկել, պահանջում են իրենց մարդուն։

— Վ ա ՞յ Կիկոս, գլուխդ տափը դնեմ ինչ Կիկոս ես. էս­
քան ղալմաղալը սարքեցիր մեր գլխ ին,— գլուխը պտույտ
տալով ատով քյոխվա Սարիբեգը ա դաոնալով տղային՝
ա վելա ցրեց,— թող գնա կորչի իրա՛ն տուն, քեզ ասում եմ՝

52