Կիկոսը Մաթևոս Դարբինյան _1983

անշառ մարդ ա. թող գնա իր բանին, թե չէ էս խալխը հենց
կիմանա էստեղ մարդիկ ես մորթատուն։

— Ո՞չ,— պատասխանեց սպան,— դեռ ա՛մեն ինչ վեր­
կացած չէ, սա պետք է արձանագրությանն ստորագրի, այ­
նուհետև հատուկ երաշխավորով Կարձակեմ տուն, որ տանիք
դուրս չգա. սա պետք է տնային բանտարկության ենթարկվի։

Կիկոսն, իհարկե, ոչինչ չհասկացավ, նա միայն զար­
մանամ էր, թե ինչու ափիցար աղեն իրեն չէր արձակում,
ի՞նչ է արել ինքը...

Դուրսը աղմուկը հանդարտվել էր, բայց դրա փոխարեն
մի այրող հետաքրքրության էր մտել ամեն մեկի մեջ, որ
հանգիստ չէր տալի ոչ ոքի։ Բոլորն է լ դիմում էին դեպի
շտաբի սենյակի միակ լուսամատը և ձեոներն ականջներից
ցած բռնելով հենվում ապակուն ա նայում ներս, որ բալշևի­
կին լավ տեսնեն։

— Դե՞, պարոն ափիցար, դարս արի էս խալխին ցրի,
թող գնան իրանց բանի՜ն, մեկ է լ ոնց որ երևամ ա, շատ եճ
ուզում էդ «բալշևիկին» տեսնեն, դարս բեր, թող թամաշա
էլա անեն, հետո ինչ որ ուզում ես, էն արա,— ասաց քյոխ­
վա Սարիբեգն ա քթի տակ ծիծաղեց։

Սպան, որ ջղայնացած, ծխախոտը վառած, ոտն՛երը գետ–
նին թակելով ետ ա առաջ էր վազում, վտանգն արդեն ան­
ցած համարելով, որոշեց օգտագործել Կիկոսի «գերի ընկ­
նելը», և ծառայեցնել նրան իբրև պրոպագանդայի նյութ
ամբոխի վրա հարձակման դիմելով, ցույց տալ նրան իր կա­
ռավարության ուժը, պատմել նրա տարած հաղթանակների
մասին և կոչ անել արթնացնելու ամբոխի հայրենասիրական
զգացմունքը։

Նա պատվիրեց, որ տասը զինվոր շրջապատեն իրեն,
օղակի մեջ առնելով Կիկոսին, քյոխվա Սարիբեգին և Ունա–
նին։ Ամբոխը ճեղքելով նա անցավ մոտակա կալը և բարձ­
րանալով մի ճռճռան տաբուրետի վրա՝ էսպես ճառեց.

— Հայրենակիցներ...
Խալխը իրար հրելով, հրմշտելով լցվեց կսզը։
— Տա՞զ արեք, սո՞ւս կացեք,— լսվեց ամեն կողմից։
— Հայրենակիցներ, ձեր առաջ կանգնած է մի դավա­
ճան, մի մարդակեր, հայրենիքի իսկական դավաճան, որ

5«

լքելով մեր դիրքերը, անցել է թշնամու 1|րւղմը, բայց այդ դեո
բավական չի, այժմ է լ չի ուզում պատմել այն ամենը, ինչ
տեսել րս լս ե լ է այնտեղ։ Մեր վերջին գրոհը պսակվեց հաղ­
թանակով. թշնամին չդիմանալով մեր քաջարի մարտիկների
գրոհին, խուճապի մատնված՝ փախավ։ Մենք կհետապնդենք
նրան, և վաղը երկաթուղու կայարանը մեր ձեռքին կլինի։
ճանապարհները կբացվեն, քանի որ ինչպես արտը չի դի­
մանում սուր մանգաղին, այնպ՛ես է լ թշնամին չի դիմանում
մեր հարվածներին։ Ես լսում էի, թե դուք ինչպես աղմկում
էիք, թե պատերազմ չեք ցանկանում, մենք ես չենք ուզում
կովել, միայն մեզ ենք պաշտպանում, հարձակվողները
նրանք են։ Սակայն եթե ձեր մեջ դեո չի մեոել ազատության
գաղափարը, դուք պետք է իբրև մի սիրտ և մի հոգի, դիմեք
դեպի պատերազմի դաշտը, դեպի դիրքերը, որպեսզի չգան
ու ձեզ նորից գերի և ստրուկ դարձնեն։ Մենք կռվում ենք
հանուն արդարության ու ազատության, և մեր կռիվը սուրբ
է։ Մենք ուզում ենք ա պ րել լա յն ու ազատ սահմաններով
երկրում։ Կեցցե՜ կռիվը...

էս տ եղ մի քանի հոգի «կեցցե՜» տվին ու ծափահարեցին,
որովհետև սովորել էին, որ անպատճառ «կեցցե», «առա»
արտասանելիս հռետորին պետք է ծափահարել և արձա­
գանքել։ Այս բանից ոգևորված, սպան հազաց, կոկորդը
մաքրեց ու դառնալով դեպի Կիկոսը, շարունակեց.

— Ինչ վերաբերում է այս դավաճանին, սրան մենք
կպատմենք անխնա կերպով, թող լավ իմանա ձեզանից
ամեն մեկը, որ հեղափոխությունն իրեն հետ կատակ անել
չի սիրում։ Տեսնու՞մ եք այս գլխարկը,— սպան կռանալով՝
Կիկոսի գլխից վերցրեց նրա գլխարկը,— մի՞թե մարդ կա­
րող է այսպիսի գլխարկ ծածկել, ա հա ՜, նայեցե՜ք այս աստ­
ղին, այս եղջյուրին...

— Կիկո՜սն, ա ՜, Կիկո՜սն ա ՜, արա, սա մեր Կիկո՜սն ա։
— Բա որ ասում ի Կիկոսի նման ա ՜...
— Հ ա ՜, հ ա ՜, հա ՜, հ ա ՜... էսքան ճառախոսությունը Կի­
կոսի՞ վրա էր...
— Ա րա ՜, էդ մարդակեր հարամին դու ես ելել, Կիկո՜ս...
Սպային այլևս լսող չկար։ Կիկոսին արդեն ճանաչել էին,
և ամեն մեկն ուզում էր մոտենալ և ստուգել, իսկ սպան

84

ջղայնացած, Կիկոսի գլխարկը թափահարում էր ու գոսում,
որ լոեն, բայց լսո՞ղն ով էր... Մեծ ու փոքր խաոնվել էին
իրար։ Սպան օգնությա՛ն կանչեց իր ոտ՛ները, որոնք տաբու­
րետի մեջքին ամուր հարվածում էին ու է ՜լ ավելի ճոճոաց–
նում։ Մին էլ հանկարծ տաբուրետը՝ չդիմանալով հարված­
ներին ու ծանրությանը, ծով՛եց, ու սպան, հավասարակշաս–
թյունը կորցնելով, ընկավ, որն աոաջ բերեց մի դիվային
քրքիջ, իսկ ծերունիներից մեկը, որ ոչինչ չէր հասկացել
սպայի ամբողջ ճառից, բացականչեց.

— Բո՜լ ա, բ ո ՜լ ա, ափիցար աղա, լավ բոլ քարոզ տվիր,
շատ ապրես...

Սպան զայրացած հրամայեց զինվորներին, որ ուժով ցր՛են
ամբոխին, իսկ ինքը, խայտառակությունից ազատվելու հա­
մար, բարձրացավ իր գրասենյակը, այնքան շփոթված, որ
չնկատեց, ձախ ձեռքին ամուր բոնած տանում էր Կիկոսի
գլխարկը։

խալխը շրջապատ ել էր Կիկոսին ու ամեն մեկը մի հարց
էր տալիս։ Կիկոսը երբեք այդպես մեծ ուշադրության չէր
արժանացել խալխի կողմից։ Նա էնքան շշկլվեր էր, որ չէր
իմանում որին լսի, որին պատասխանի։

Կինը խալխի մեջը մեդքելով հազիվ հասավ նրան, իսկ
Ունանը դառնալով խալխին ասաց.

— խեղճ մարդն երկու օր ա մանանա չի դրել բերանը,
թողեք տան տանեմ, մի քիչ խելքը գլուխը գա, եննա կգա,
շատ կխոսեք։

Ունանն ա իր ՚ քույրը Կիկոսի թևերը մտած աոաջ ան­
ցան, իսկ խալխը նրա՛նց ետևից մեղվի ձագի նման պտույտ
անելով ա աղմկելով գնաց մինչև Կիկոսի տան դուռը։

Կիկոսը, երբ ոտը տան շեմքից ներս դրեց, միանգամայն
ուրախ ու ապահով, լեզուն բացվեց ա դաոնալով Ունանին,
հարցրեց.

— Ունան ջան, երեկ իրիկուն որ եկանք, էշս ի՞՛նչ էլավ...

IX

Երկու օր գյուղը դրմբում էր։ «Բալշևիկ Կիկոսի» նոր,
պոպոզավոր գլխարկը հագցրել էին մի երկար ձողի ծայր ու
ցուցադրել, որ ա՛մեն մար՛դ թամաշա անի։ Ու գլխարկը թևերը

59

կոտրված թռչունի պես «ականջները» կախ, կարմիր աստ­
ղը — ա չքի պես ճակատից կպցրած, նայում էր տխուր ֊տքր­
տում ու երբեմն քամու ուժով թևերը թափահարում, որից
հաճախ վախենում էին սնոտիապաշտները, որոնք կարծում
է՛ին, թե «սատանայական գործ ա», մանավանդ որ՝ ձողի
ծայրը շատ մոտ էր եկեղեցու փտած զանգատան հովանոցի
պես շինած փայտե գմբեթին։

Սա; իհարկե, ափիցար աղի սարքած բանն էր, որն աոա–
փ ա -իրիկուն հենց որ նկատ՛ում էր, թե մարդիկ են հավաք­
վել գլխարկի շուրջը, դուրս էր գալիս շտաբից ու ճառ ասում;

Ինչ վերաբերում է գլխարկի տիրոջը, Կիկոսին, նա տնա­
յին բանտարկության էր ենթարկված, նրա մոտ ուրիշի
մուտքն արգելված էր, որովհետև աոաջին օրը, երբ Կիկոսը
հանգստանալուց հետո, իր ունեցած խելքը հավաքեց, սկսեց
պատմել Իվանի և առհասարակ «պոպոզավորների» մասին,
նա, առանց հասկանալու, որ ինքը ակամայից դարձել է
բալշևիկ ագիտատոր, ոգևորված գովում ու գովաբանում էր
«պոպոզավորներին», որի պատճառով ողջ գյուղը նրա տունը
թափված, սրբի ուխտատեղի նման մտնում դուրս էր գալիս,
ու ամեն մինն իր հերթին ա վելա ցնելով ու ծաղկաց՛նելով
պատմում էր պատահողներին Կիկոսի տեսած՛ների մասին;

Սկզբում սպան ուզեց անուշադրության տալ, շատ ան­
գամ ասելով, որ Կիկոսի պատմածները սուտ են, հնարովի,
բայց նա զգաց, որ ոչ ոք իրեն չի լսում, քանի որ ամենքը
համոզված էին, որ Կիկոսն ինչ է լ որ լինի՝ սուտ երբեք չի
խոսի; Ապա ափիցար ադեն ուզեց նորից բանտարկեւ Կի­
կոսին, բայց նրան հասկացնող եղավ, որ վատ հետևանք
կունենա այդ քա յլը, մանավանդ որ Կիկոսն այնքա՛ն ա ն­
մեղ ու անշառ մարդ է ճանաչված, որ նրան հալածելը
կնշանակեր ողջ գյուղն իր դեմ հանել; Ուրիշ ժամանակ որ
լիներ, թեկուզ Կիկոսին մատ՛աղի տեղ մորթեին էլ, ոչ ոք
ձեն-ծպտուն չէր հանի, իսկ հիմի... Հիմի մի տեսակ ողջ
գյուղի պաշտպանությունն էր վայելում; Այնուհետև ափիցար
աղեն մտածեց Կիկոսին կոռի պատրվակով ուղարկել կենտ­
րոն, այլ խոսքով՝ աքսորել նրան, բայց էս էլ հասկացվեց, և
գյուղը մի մարդու պես բողոքեց՝ ասելով.

— Մենք քեզ Կ՛իկոս չ՛ենք տալ, որ սարեսար, քոլեքոլ

56

գցես, Կիկոսի տեղ «ււմ ոք կուզես ուղարկենք, մենք դիփս

կգնանք...
Սպան տեսնելով, ոք ոչ Սի բան օգուտ չի անում, իսկ

բոլշևիկների գովքը քանի գնում տարածվում է գյուղում,
մտածեց Կիկոսին չեզոքացնելու համար կանչել իք մոտ և
այլևս դուքս չթողնել, բայց եքբ այն զինվորը, ոքն ուղաքկ–
վեց Կիկոսի ետևից, թե նքան բեքի շտաբը, իբք սյքիտակոյը
ստորագրելու նամաք, մոտեցավ Կիկոսենց տան դոանը
հավաքված ամբոխին ու հայտ՛նեց իք գալու նպատակը,
ամենքը ծաղքով պատասխանեցին, իսկ Ունանը բարկացավ
զինվոքի վրա՝ ասելով.

— Կիկոսն անգրագետ ա, թող պքիտակոլն ինքը, ավփ–
ցաք աղեն ստորագրի ու վասն անգրագիտության անի։

Էս խոսքի վրա խալխը հոհոաց, իսկ զինվորը քոո-փոշ–
ման ետ դարձավ շտաբը, որից հետո ափիցաք աղեն՝ շտա­
բից մի տասը զինվոր վերցրած՝ գնաց, Կիկոսի տունը շրջա­
պատվեց, ամբոխը ցրեց ու Կիկոսի դռան մոտ երկու զինվոր
կանգնեցրեց՝ պատվիրելով, որ ոչ մի կողմնակի մարդու
ներս չթողնի Կիկոսի հետ խոսելու, հայտարարելով, թե
«Կիկոսը տնային բանտարկության է ենթարկված»։

Իհարկե, սրան հետևեցին դժգոհություններ, անեծքներ,
հայհոյանքներ և այլն, բայց սպան իր ուզածն արեց և Կի­
կոսին տնային բանտարկության ենթարկելով, «գյուղն ազա­
տեց բոլշևիկյան այլասերման վտանգից», ինչպես ինքը գրեց
այդ մասին կառավարությանն ուղարկած իր զեկուցման մեջ։
Այս ամենը կատարվեց աոաջին օրը։

Երկրորդ օրը սպան աշխատեց ամեն կերպ գյուղացինե­
րին հավաքել Կիկոսի գլխարկի շուրջը ու ճառել, բայց մե­
ծերից ոչ ոք չեկավ, ոչ մի զանգահարություն և գյուղի
«սուրհանդակ» գզրի գոռգոռոցն օգուտ չարավ։ Գյուղացիք
շըջապատել էին Կիկոսի տունը և պահանջում էին, որ
ափիցաքը Կիկոսին ազատ արձակի։ Նրանք ավելի հետա–
քըըքրությամբ կուզեին լսել Կիկոսին, քան ափիցաքին, որի
ասածներին այլևս հավատացող չկար։ Սպան ամեն կերպ
ուզում էր գրգոել ամբոխին ու ոգևորել կովի գաղափարնե­
րով՝ ասելով, թե թուրքերն են հարձակվողը, մինչդեռ Կի­
կոսը միանգամայն ժխտում էը՝ պնդ՛ելով, որ զորքի մեջ մի

57

հատիկ թուրք է լ չի տեսել ինքը, թե հայեր կահ էն մոտիկ

գյուղերից ու իրենց գյուղից, Բալախանում ծառայող հայ

տղերք, բայց թուր՛ք՝ ամենևին։

Սպան նկատելով, որ քանի գն՛ում իր գրությունն էնքա ն

ավելի է խախուտանում, որոշեց զոոով ցրել ամբոխը, որ

Կիկոսի տան շուրջը հավաքված աղմկում էր։ Նա մի քանի

զինվոր ուղար՛կեց, որոնց ամբոխն ընդունեց վրդովմունքով

և զգուշացրեց, որ եթե սուսուփուս ետ չքա շվեն, հակառակ

դեպքում գյուղը բոլորին կկոտորի ու կ՛քշի։ Դրությունը քանի

գնում լրջանում էր։ Գյուղացիք բունտ էին սարքել և կառա­

վարությանը չէի ն ուզում Ճա՛նաչել։ Սպան զգա լով իրերի

լուրջ կացությունը՝ ետ կա նչեց զինվոր՛ներին և, երկու հոգու

թուղթ տալով, ուղարկեց կենտրոն՝ օգնական զորք խնդրե­

լու, որպեսզի «ներքին ապստամբությանը ճնշի»; Բայց էն

րոպեին, երբ զինվորները գյուղից դուրս եկան, հա՛նկարծ

լուր տարածվեց գյուղում, թե դիրքերում նորից կռիվներ են

սկսվել, և օգնական զորք է հարկավոր։ *

Սպան, այս անգամ շփոթված ու ջղայնացած, ձիով դուրս

եկավ գյուղի ծուռումուռ փողոցները, հարայ տվեց, ճչա ց՝

«ի զեն դեպի դիրքերը», բայց ոչ մի հոգի իսկի տանից է լ

դուրս չեկավ։

— Կգան, կկոտորեն ձեզ, ա ՜յ անասուններ... — թնդաց

սպան մի պատահած գյուղացու վրա։

— Է ՜հ, գալիս են, թող գան, ջհանդամը, թե կկոտորեն,

հո ջաններս էլա կդնջանա, կպ րծնենք էս կ ռ ի վ ն ե ր ի ց ,–

պատասխանեց գյուղացին ուսերը թափահարելով, որ կա ր­

ծես մի բան էր ուզում մեջքից ցած գցել։

— Ա ՜յ դու դավաճան սրիկա ,— գոչեց սպան ու ուզեց

մտրակի հարվածն իջեցնել գյուղացու գլխին, երբ մի քանի

ջլա պ ինդ երիտասարդ՝ որտեղից որտեղ մեջ ընկնելով՝ ձիուց

վար առան սպային ու զինաթափ ա նելով, առաջ արին դե­

պի շտաբը ու, ներս հրելով, դառը փակեցին ա սելով.

— Դե գնա ՜, որտեղ քոնն ասես, էնտեղ էլ մերը պատ­

մի. էս գեղը դիփ Կիկոս գիտ ե՞ս...

Ապա դառնալով դեպի Կիկոսի տուն, դռանը կանգնած

երկու զինվորին զինաթափ արին ու Կիկոսի՛ն դուրս բերին։

Ողջ գյուղը հարսանքավորի պես ցնծում էր։

59

Խաոնված, մեծ ու փոքր իրար գլխի թափվելով, Կիկոսին
շրջապատած տարան գյուղամեջ, պոպոզավոր գլխարկը ձո­
ղից ցած առան, գրի՛ն գլխին, մի լավ ծ՛իծաղեցին նրա նոր
տեսքի վրա, նստեցրին եկեղեցու պատի կողքին ընկած հին
գերեզմանաքարի վրա, ստիպեցին, որ բոլշևիկների մասին

իր տեսածն ու լսածը պատմի։
Զարմանալին այն էր, որ շտաբում մնացած զինվորները

փոխանակ վնասելու գյ՛ուղացիներին կամ հակառակվելու
ափիցար աղին բանտարկելու համար, աոանց մի թթու խոսք
ասելու բանտովչիկներին, նրանք էլ էին մոտեցել խմբված
հասարակությա՛նը ու ղրաղից ականջ էին դնում։

Կիկոսն աոոք-փաոոք նստել էր ու չէր իմանում, թե որ­
տեղից սկսի իր պատմությունը։ Նա հազաց, կոկորդը մաք­
րեց ու գլուխը թափ տալով սկսեց.

— Էն ա, որ տարան մեծավորի կուշտը, նա էլ ինձ զար­
կեց Իվանի մոտ։ Հիմի աչքդ բարին տենա, ինչ ես տ՛եսա։
Էս քու Իվանը մի ջանավար ոուս ա. շե՜կ, աչքերը պլս՚տրա–
տին տվող, ճաղա՜ր, ամեն մի կուոը հենց մի գոմշի ոտ, բ ո ՜յ
եմ ասում՝ ըհը՜, որ մեր տուն մտնի՝ գլուխը օճոոքից կախ
ընկած ունջին կաոնի. հ՛ենց թափով ման ա գալի, որ մեր
կտուրը նրա ոտի սոսկին դիմանալ չի։ Թիկունք ե՛մ ասում՝
ըհը՜, Սումբաթի ջաղացի քարի չափ լեռ։ Դրուստն ասած,
ես Իվանիցը վախեցա... Հա ՜, մտիցս ընկավ, թե ասեմ, ճե­
ռին մի ջվալի փետի չափ դագա՛նակ բռնած՝ հենց իմացա
ինձ բանհոգի ա անելու։ Ին՛ձ բերողը էս Իվանին մի քանի
ոսևար բան ասեց։ Իվանս... Հա ՜, դուք իմ խոսքը մաներիդ
պահեցեք, ես մի արմանալու բան պատմ՛եմ։ Էս Իվանի կ՛ող­
քին մի սել կար, վրեն էլ մի ղազան, ղազանի տակին է լ
կրակ էր էրում, սելի վր՛ա ո ՜վ ա տեսել օջախ շինեն... էս
ղազանի կողքին էլ մի տրուբա, Թանեսի երգան չիբուխի
պես՝ ծուխ էր դուրս անում...

— Հա ՜, հա՜, հա՜, Կիկոս, էդ պախոդնի կուխնի ա ըլել,—
ծիծաղելով ընդհատեց մի հին զինվորություն արած մեկը, որ
երկու կովին մասնակցել էր։

— Հա ՜... էս Իվանս վեր թռավ սելի վրա, ձեռի փետ՚ովը
ղազանը խառնեց ու մի երկաթե շ՛երեփով մի մեծ աման
խորակ լցրեց ու դրեց առաջիս, թե՝ «տաք-տաք կեր»։ Աչ–

69

քերդ բարի տենա ինչ իմն էյս Մի ռսի փոան սոմի է լ կտրեց,
կեսն ինձ տվեց։ Սոված Կիկոս՝ տաք ֊տաք բորշ ու փափակ,
թթվաշ հաց...

— Կիկոսս, սուտ չխաոնես, հա*... Աս՛ում են բալշևիկնին
սոված ու տկլոր են, սոմի հացը նրանց ո ՞վ ա տ վել,— մի­
ջամտեց քյոխվա Սարիբեգըւ

— Սուտը շան փեշակն ա, խ ի՞ եմ սուտ ասում որ... հացս
կերա պրծա թե չէ՝ էն նրանց պղնձի ամանը, կասփլոկ ա,
ի ն չ ա, չա յով լցրեց ու տոպ րա կիցը մի կտոր շաքար հանեց,
թե՝ աո խմի։

— Հ մ ի՜ որ սուտդ բոնվեց, Կիկոս, շաքարը էս քանի
տարի ա վերացել ա, երազ դաոել, հիվանդի համար էլ չի
ճարվում։ ԻվանիՕ ո ՞վ էր շաքար տ վել,— նորից միջամտեց
քյոխվա Սարիբեգը։

— Էդ մեզ համար ա վերացել, բալշևիկ նին շաքար շատ
ունեն, թե հավատում չես, հրես կգան, կտենաս։

Գյուղացիք ծիծաղեցին էս բա՛նի վրա, իսկ Կիկոսը ոգե–
վորված ուզեց շարունակի իր պատմությունը, երբ գյուղի
գլխի սարի ծերիցը մի հավար տվող, հրացանը կրակել՚ով,
գոոաց.

Եկա՞ն, է հ ե ՜յ... Ե կա ՜ն... ներքին շենը վ ե ՜ կա լա ՜ն...
Ինչպես որ թնդանոթի ոումբը պայթի ու հողը ցաքու­
ցրիվ տա, էնպես էլ էս հավարը ոումբի նման պայթեց խալ­
խի մեջ ու ցրիվ տվեց։ Որը դիմացի սարը բարձրացավ, որը
ձին նստեց ու սկսեց գյուղամիջում ջիրիդ խաղալ, ինքն էլ
չիմա նա լով, թե դեպի ո՜ր կողքը քշի, որն էլ բղափսմ-ճղա–
վում էր ու աղմուկն ավելի սաստկացնում։ Մի ղժվժոց էր
ընկել, մի ղժվժոց, որ ինչպես երկրաշարժի ժամանակ մար­
դիկ չեն իմանում ի նչ անեն, ու տանը մնացածները դուրս են
թռչում, իսկ դրսինները դեպի տուն վազում, էդպես է լ գնդա­
կի արագությամբ մարդիկ գյուղի ծուռումուռ փողոցներով
վազվզում էին՝ երբեմն էս կամ էն աղբակույտի կամ փեյինի
մեջ թրմփալով։

Կիկոսն էր մենակ նստել գերեզմանաքարի վրա, միան­
գամայն անտարբեր, կարծես նրան էդ քարիցն էին կպցրել
ու անիծել, որ չշարժվի տեղիցը, երբ կինը ճչա լով, ու ծընկ–

ները թա՛կելով փոս հասավ, րոննց Կիկոսի թևից ա թափ
տ՛ալով գոչեց.

— Ա գլխամեռ, ի՞ն՛չ ես տեղդ քար կտրել, մնացել, վեր
կաց է, կեր կաց. հրեն տերտերը բարդ ա րարխա՚նե՚ն հա­
վաքած, փախչում ա, քյոխվա Սարիբեգն էլ ձի նստ՛եց ու
կորավ, վեր կաց տեն՚անք՝ մենք ուր ենք կորչում, է ՞...

— Ո՞ւր պիտի փախչենք, կնիկ, մեր տունը թողած հու
քարեքար, սարեսար չե՞նք ընկնի...

— Ա ՜յ քարեքար, սարեսար գա էդ գլուխդ, բալքի
ամադս կտրի, պրծնեմ, որ էլ չասեն, թե մարդ ունեմ։ Որ
գան թալանեն՝ դատարկ տան սներն ես կրծեւո՞ւ...

— Սարսադ-մարսադ դուրս մի տալ, կնիկ, ինչ թալան,
ինչ զադ։ Ի՞նչս պրտի թալանեն, մի կով կար, էն էլ «խում­
բը» մորթեց։ Երնւսկ շուտ գան, մի Իփսնին տեսնամ, նրա՛նք
թ՛ալան անոդ ե՞ն...

Մինչ մարդ ու կնիկ վեճի էին բռնվել, գյուղի ծայրին
երևացին փախչող զորքի խուճապի մատնված ձիավորները
և հրացաններն օդում կրակելով թափվեցին գյուղ, համար­
յա ձիերի պոչիցը կախ արած շներով, որոնք ամեն կերպ
հալածում էին ձիերին, աշխատելով նրանց ազդրերը կծոտել։

Շուտով շտաբի դուռը կոտրեցին, սպային դարս բերին,
որն անմիջապես իր ձին հեծավ ու փախուստի դիմեց։

Սպայի հետ եկած զինվորները մարդկանց զոռով առաջ
էին անում, որ գյուղից դուրս ան՛են, հետները փախցնեն
տանեն, ինչ ապրանք էր ձեռներն ընկնում, քշում էին, իսկ
ով որ չէր համաձայնում գյուղը թողն՛ել, ծեծում էին ամե–
նաանխիղճ ձևով ու գազազ՛ած գոռում.

— Ջեր բոլորիդ պետք է սրի քաշել, դավաճան սրիկա­
ներ, դուք ամենքդ բալշևիկներ եք...

Մի խոսքով, այնպ՛իսի թալան ու ծեծ էր ըն՛կել գւուղը,
որ շատերը հենց էին իմանում, թե Եկող «թշնամին» հենց
սրանք են, որ կան։

Էս զինվորների կատաղությունն է լ ուներ իրեն պատ­
ճառը։ Աոաջինը՝ որ նրանք չէին կարողացել մի ար՛իշ գյուղ
էլ մտնեն, որ թալան անեն, ու թալան՛ն էստեղ էի՛ն անում,
երկրորդն էլ այն, որ վճռական րոպեին գյուղերից հավա­
քած պահեստի զինվորները դիրքերում խլրտամ էին գցել

61

ու, կարծես իրար հետ պայման կապած, զենք՛երը ցած էին
գցել և, հարմար աոիթից օգտվելով, ա նցել էին բոլշևիկնե­
րի կողմը։

Այս վերջին հանգամանքը մի կողմից սրանց մեջքը կոտ­
րե լ էր, մյուս կողմից է լ գազազած շուն դա րձրել, որոնք
դիրքից սկսել էին կրակ՚ել «դավաճանների» վրա, մի քա նի­
սին սպանել, մի քանիսին էլ, որոնք դիրքերում էին մնա­
ցել, զինաթափ արած ծեծելով հետները բերում էին ու հայ­
հոյանք թափում թ ե ՜ նրանց գլխ՛ին, թ ե ՜ գյուղացիների։

Ինչպես երկնքում ծլկող աստղը, էնպես է լ դիրքից փախ­
չող զորքի մնացորդները, ձին մտրակելով, ծածկվում էին
գյուղի հորիզոնում, ետևից մի սև գիծ թողնելով, որն աստղի
հետքի պես կորչում էր երկնակամարի վրա, վեր ցցված
ձիու պոչի հետ*.

Փախչող զորքի թնդանոթը շուտով որոտաց վերին սարի
գլխին, որն աննպատակ արկ էր նետում դաշտերի վրա,
որպեսզի փախչողները մի ք ի չ է լ է սրտապնդեն։

Արևն իր հրե թելերը կամաց-կամաց կծկում էր։ Զորե­
րը մի կողմի վրա թինկը տված սպասում էին, որ իրիկունն
իր անկողինը փոի, դաշտերի վրայից էլ մի մեղմ քամի էր
փսփսալով անցնում էն մոր նման, տրը հոգոց հանելով իր
վիրավոր որդու վերքն է սրբում, գլուխն օրորելով ու անի­
ծելով էն մարդկանց, որոնք իր ջահել մատղաշ զավակին
վիրավորել, մեջքը ոտնատակ տ վել, տրորել էին, գլուխն
արյունլվա ա րել, ոնց որ էն դաշտերում նոր ծլող արտն ու
խոտն էին ձիու սմբակներից ու արկերից տրորված, ջա րդ­
ված ու ա րյունլվա ...

Գյուղը մնացել էր անտեր։ Գյուղի մեծամեծները փախել
էին, քիչ թե շատ բան հասկացող մարդկանցից շատերն
անցել էին բոլշևիկների կողմը, մի մասն է լ փախչողները
հետները գերի արած տարել էին, իսկ մի մասն էլ, ով գիտի

որտեղ էր գլուխը թա քցրել, որ ազատվի «խամբերի» ու
ւսփիցար աղաների ձեոքից։ Կանայք էին մնա ցել ու ջա հել­
ներից մի քանի հոգի, որոնք բնից դուրս եկող բոոերի նման
ղոբոում էին ու աննպատակ չա փչփ ում գյուղի ցեխոտ փո­
ղոցները։

02

Բոլորովին ճերմակ մորուքավորն՛երից զատ, միջ՛ին տա­
րիքով մարդ գյուղում մնացել էին Կիկոսը, մեկ էլ նրա նման
մարդիկ, մի աչքը քոո զաոնաչի Թևոսը, նրա դհոլչի կադ
Սեփոն, երկու ոտից թոփալ դալլաք Մոսին, որին գյուղացիք
«շահանոց» էին կանչում, մեջքը կոտրած մղդս՚ի Սիմոնը,
որին «և ընդ նոգայդ քամ» էին ասում, մի ճեռը թիլ ժամկոչ
Եփրեմը, որին «և Աս» էին մկրտել, սատանաներ հալա՛ծող
ջինդար Սողոմոնը, որին «ւսա պահեսցե» էին կոչում, որով­
հետև աջ ձեռքի բութ մատը և ցուցամատի ծայրերը շա՛րու­
նակ իրար էր քսում և լքլքամ։ Մի խոսքով՝ էն տեսակ մար­
դիկ, որոնք ո ՜չ տանն էին բանի պետք, ո ՜չ դարսը, թեև խո­
սելու մեջ փիլիսոփաներ էին, ճարտասան, ամենքին խելք
սովոր՛եցնող, խորհուրդներ տվող, բայց հենց որ բանը գար
գործի՝ «մկան ծակին օխտը թուման տվող», մկան չափ սար
հոտառությամբ և նապաստակի չափ վախկոտ։

Բանն այն է, որ գյուղը սրանց էր մնաց՛ել, բայց սրանք
է լ վախենում էին, թե տեր կենան։ Էս տեսակ անորոշ դրու­
թյան մեջ էին մանավանդ ջահելները, որոնք ուզում էին մի
բան էլա արած լինեն, երբ մեկ էլ տեսան՝ Կիկոսի կնիկը
նրա թևիցը պինդ բռնած քարշ էր տալիս դեպի տուն, աշ­
խարհիս երեսին դեռ չլսված հայհոյանքներ տալով։ Ջահել­
ներից մինը, թե՝

— Տղերք, եկեք էս Կ՛իկոսին առաջներս գցենք ու գնանք
եկող զորքի դեմը...

— Ա ՜յ լավ խելք... — վրա բերեց մի ուրիշը— թա՛մամ
որ գտել ես. Կիկոսը համ պոպոզավոր ա, համ է լ նրանց
հետ ծանոթ...

Ասելն ու անելը մեկ եղավ։ Ջահելները շրջապատնցին
Կիկոսին ու իր կնկանը։ Կիկոսին խլեցին գազազած կնկա
ճանկերից ու առաջարկեցին, որ իրենց հետ միասի՛ն առաջ
ընկնի դեպի եկողները՝ նրանց դիմավորելու համար, բայց
Կիկոսը չհամաձայնեց։

— Քեզ մատաղ, էդ իմ բանը չի ,— թուքն վա լ տալով
հազիվ պատասխանեց Կիկոսը,— ով գիդա թե կռիվն ոնց
կվերջանա, էս փախչողնին մի՛ն էլ տեսար ետ եկան, էն
վախտը գլուխս սոխի կնդի նման կթոցնեն...

Ջահելները պնդեցին իրենցը.
«8

— Դա ծան՛ոթ ես նրանց հ՛ետ, գիտես նրանց վա րք ու
բարքը։ Էդ գլխիդ պոպոզը ու հագիդ շինելն է լ նրանց՛ից են.
դու ես, որ կաս։ Էս լա վ օրին է լ որ գեղին պետք չես գա ­
լու, է լ ո՞ւր ես ապրում աշխարհիս երեսին,— ա՛մեն կողմից
վր՛ա տվին ջահելներն էս տեսակ խոսքերով ու Կիկ՛ոսին
աոաջ արի ն։

Բրտեղից-որտեղ գտա՛ն զուռնաչի Թևոսին ու դհոլչի Սե–
փոյին, ու մին է լ ահա գյուղի միջի՛ն Թևոսն իր զուռն՚են զլեց,
իսկ Սեփոն իր կոպալներն էնպես ուժգին խփեց դհոլին, որ
ն՛րա ձենից սկսեցին դրմբալ գյուղը շրջապատող ժայռերը,
որոնք երկար ժամանակ զուռնա-դհոլի ձայնին չէին ար­
ձագանքել։

Երեխաները՝ որը տկլոր, որը բոբիկ, զուոնի ձենին վրա
վազեցին թռչկոտ ելով, միացա՛ն հանդեսին, իսկ կանայք ու
ծեր մարդիկ չէին իմանում՝ լաց լինեն, թե ծիծաղեն։

Լիսն ու մութը խա ռնվել էր իրա ր, երբ զա ռնա -դհոլով
դարս եկան գյուղից։ Էդ գիշեր գյուղում ոչ ոքի աչքի քուն
չեկա վ։ Ինչ .տան որ տղամարդ էր մնացել, որը ծեր, որը
վիր՛ավոր կամ հիվանդ, հարևան կա նա յք իրենց երեխանե­
րով նրանց մոտ էին հա վա քվել, նրանց բութա ա րել, ու
թուխսը կորցրած ճուտերի պես սվսվում էին։ Ծերուհիները
պատմում էին իրենց պապերից լսած Ղզլբաշի զորքի ա՛վե­
րածությունների մամին, թե ինչպես էդ կողմի գյուղերը ոտ­
նատակ էին տվել, կոտ որել ու ժողովրդին գերի տարել, ունե­
ցածները թա լա նել ու գյուղը կրակի մատնել։ Էսպես էր ահա
էն գիշեր խավարի մեջ կորած գյուղը, անհանգիստ ու սպա­
սողական։ Քարերին ու ծերպեր՛ին կպած, աշխարհից կտդր­
ված էս գյուղի ամեն մի մա՛րդու միտքը մի բանով էր միայն
զ՛բաղված, թե ի ՞ն չ առավոտ է բացվելու նրա՛նց տանջված

գլխի՛ն... .

Մի քանի տնվոր է լ, որո՛նք գյուղի էս ու էն ծայրին խա­

վար ու խոնավ հյուղերում ու գոմերում էին ապրում, շեմ­

քին կանգնած, ձեոները խաչաձև ծալած, ծոցներումը դրած,

անհամբեր սպասում է՛ին բոլշևիկների գալուն։ Սրանք որ­

դին կամ մարդը կորցրած մայրերն ու կանայք էին,, որոնց

որդին ու ամուսինը աշխար՛հը խառնվելուց, մեծ կռվից

սկսած մինչև էդ օրը տան չէին վերադարձել։

64

Էդ կորած տղաներից մի քանիսին տարել էին պատե­
րազմ, թե ո՞ր սահմանը՝ հայտնի չէր, մեռած էին, սպան­
ված, թե ՜փրի ընկած, ոչ ոք տեղեկություն չուներ, ի՛նչ որ
«թագավորին թախտից գցել էին», նամակի ղաթը կտրեւ էր
ու տանեցոց աչքը ճամփին թողել։ Մի մասն էլ, որը պա­

տերազմն սկսվելուց առաջ, որն է լ հետո, գնացել էին քա­
ղաքներն աշխատանքի, որ կարկտից սովամահ եղող ընտա­
նիքին մի կերպ հաց հասցնեն կամ կարողանան մի քանի սԱ
գրոշ աշխատեն, որ պարտքից մի կերպ ազատվեն։ Ու. էդ­
պես գնացել էին ու գնացել, անհետ կորել, գոնե ղուշի թևով
էլ է լուր չէին ուղարկում կամ քամու միջոցով ապսպրանք...

Հիմի էլ Կիկոսից իմացել էին, թե նա մի քանի հոգու
տեսել է եկող զորքի մեջ, ու հույսերը կապել էին նրա ասա­
ծին, թեև շատ հաճախ հոգոց քաշելով իրար ասում էին
հուսահատ ձայնով. «Վայ մեզ, որ մեր ումուդը Կիկոսն ա
մնացել...» և իսկույն իրենց սիրտ տալու համար, գովում,
գովաբանում էին իրենց կտրիճ տղային ու մարդուն, ավե­
լացնելով, որ նրանք «նալի ու մեխի ղաթումն է լ որ ըլեն,
էլի դուրս կգան, իրենց կհասնեն...»։

Գիշերը ննջացող պառավի պես գլուխը թեքել էր ու
ծա՛նրացել։ Մարդիկ աչքերը կթել էին լիսաստղի դուրս գա­
լուն, բայց նա կւևրծես «օխտը սարի ետևը պահված փերի
լիներ», որ չէր ուզում իր պայծառ երեսը ցույց տալ։

Եվ եթե այդ կեսգիշերին սև խավարի և լռության մեջ մի
ձայն հանող կար, ապա դա է լ գյուղի միջով հոսող առան
էր, որ ավելի շատ վշվշում էր, քան թե կարկաչում։

Մին էլ էս ահավոր լռության մեջ մի դոփյուն բարձրա­
ցավ, կարճ, արագ ու կտրուկ։ Շատերին թվաց, թե տան
կտրովը երեխաների մի խումբ վազեց թմփթմփալով։

Ներքի թաղում մի ճչոց ու ծկլթոց բարձրացավ, կարծես
ուրուրը վրա էր տվել թխսին ու Ճատերին։ Երեխեքը մոր
փեշերից քաշքշելով, երկյուղից աչքերը կկոցած, ցուցամա­
տը բերանները դրած հեկեկում էին, չհամարձակվելով ձայ­
ները շատ բարձրացնել, իսկ մայրը մի ձեռքով պաշտպան–։
վէղով մտրակի հարվածներից, մյո՛ւս ձեռքով երեխանե|ւի8
թևերի տակվ էր առնում, որ լեղաճաք չլինեն։

| էլիկոսջ 99

Դա բոլշևիկ Կարոյի ընտանիքն էը։ «Դումբերը» վաղուց
Կարպին բանտն էին ղբել, ոբովհետև նա ընդդիմաց՛ել էը
խմբապետի հրամանին, անս|ատվել էը կառավարությանը և
գովաբանել «շ՛եկ ոսին»։ Նըան բանտարկելուց հետո տունն
ա ապրանքը թալանել, կեըել էին ու հիմի է լ թե ինչ էին
ուզում տանը մնացած խեղճ կնկանից ու եըեխանեըից, ոչ
ոք բան չէր հասկանում։

Խավարի մեջ հազիվ նշմարվում էին ձիու ոտները, ոըոնք
ստվերների պես անցնում էին գյուղի միջով, օղակի մեջն
առած Կարոյի կնոջն ու երեխաներին։ Կարոյի կինը՝ Սալոն,
որ մարդուց պակաս համարձակը չէր, հենց որ գյուղամեջ
հասավ, բարձր ճչաց.

— Կոտորվեցեք, էլի, ա ՜ խավս, կոտ որվեցե՜ք, է լ ո՞ր
օրվա համար եք պահում ձեր նամուսը, որ եկել են գեղի
ծերին ընկած անմարդ, անպաշտպան տանը վրա տ վել, մի
խեղճ կնիկ գտել ու երեխանց հետ տանում են, թե կոտո­
րեն...

Ձիավորներից մեկը մտրակելով Սալային, վրա՛ն գոոաց.
— Քենդ կտ րի՜, անզգամ լա չա ՜ռ , մարդո՚վ-կ նկանով,
տնով-տեղով բոլշևիկ եք դաոել, ո ՜չ իշխանություն եք Ճա­
նաչում, ո ՜չ օրենք ու զակոն։
— Քեզ պես անօրենների հախից եկող ա իմ մարդը, որ
հիմի տարել եք ոտն ու ձեռը բխովել։ Բալշևիկ եք շինել վեզ,
բա ո՞նց բալշևիկ չդառնանք...
Սալոն ու ձիավորները էսպես կռիվ տ ա լով հասան Կ՛ի­
կոսի տուն և գոռգոռալով դուրս կանչեցին Կիկոսին։
Կիկոսի կնիկը՝ Թազագյուլը, դուրս եկավ տանից ու չի ­
մանալով ում հետ գործ ունի, ասաց. «Գեղի ջա՛հել–ջհուլը
Կիկոսին տարան բալշևիկ զորքի առաջը, հրես ուր որ ա
նրանց հետ կգա»։
— Քանդեցեք այս որջը,— հրամայեց մեծավորը։
Երեք զինվոր ցած թռան և Կիկոսի տունը, մարագը,
գոմը սկսեցին խուզարկել։ Նրանք չէին հավատում, թե Կի­
կոսը տանը չի, կարծում էին՝ պահված, թաքնված է։
Խեղճ Թազագյուլը վրա էր պրծնում էս ու էն առարկան
խլում զինվորների ձեռքից, որոնք խուզարկությա՛ն 1|ի^ոցին
թալան էին անում, իսկ Սալոն նրան սիրտ էր տալիս.

— Աղջիկ լաց միփլիլ, ամոթ ա. հրես սրանց վերջը մո­
տեցել ա...

— Վ ա ՜յ, Սալո ջան, քե մատաղ, ախր քու մարգին որ
ղալա էին դր՛ել, նա հլա մարդ ա, իգիթ ա, հիմի էլ ասում
են բալշևիկ ա, բա իմ Կիկոսիցն ի՞ն չ են ուզում, նա ի՞նչ
մարդ ա, որ ինչ ան՛ի...

— Ձայնդ, անզգամ, մենք շատ լավ գիտենք, թե ով է
նա. գաղտնի լրտես է և կապ հաստատող, եթե մի ձեռք–
ներս ընկնի՜...

Մինչ զինվորները խուզարկում, տակն՛ուվրա էին անում
Կիկոսի տունը, գյուղի վերևի սարի գլխին մի թնդանոթ
որոտաց, որին հետևեցին համազարկերը, իսկ գյուղից ցած,
դաշտի միջին թնդաց Սեփոյի թմբուկը, որին միացան զառ–
նի զիլ ձայնը և երկար ու անընդհատ «ոաաները»։

— Աղջի Թազագյուլ, վաիփլ մ ի ՜,— ձայն տվեց Սալոն,—-
հրես գալիս են սրանց ջանի համար, հողեմ ես սրանց գլու­
խը։— Ապա դաոնալով զինվորներին, որոնք ձիաների
ականջը մտած փախչում էին, ձայն տվեց.— հրեն, է ՜, հրեն
գալիս են, ես նրանց եկած ճամփին մատաղ... թե ղոչաղ
եք, գնացեք նրանց հետ կոիվ արեք, եկել եք երկու խեղճ
կնիկ գտել ու մի խեղճ ու կրակ Կիկոս եք ման գալի՞։

Լիսաստղը դուրս էր եկել ու իր ճառագայթները խաղաց­
նում, փայլեցնում էր երկնակամարի վրա, մերթ ընդ մերթ
ժպտալով իր մանկական խաղի վրա։ Ներքևում գրողին
ավելի ու ավելի էին մոտենում զուոնա-դհոլի և ուրախ աղա­
ղակների ձայները, իսկ մյուս կողմից ավելի ու ավելի էին
հեռանում թնդանոթների ու հրացանների որոտը։

Բոլշևիկների զորքի առաջապահ գունդը հալածում էր
թշնամուն, իսկ թիկունքը դանդաղ, բայց հաստատ առաջ էր
շարժվում դեպի գյուղերը, հայտարարելու խորհրդային իշ­
խանություն։

X

Լույսը դեռ չէր բացվ՛ել, որ գյուղը մտավ Կարմիր Բա­
նակի շտաբը, որին ուղեկցում էին զուռնան, ցնծագին աղա­
ղակներն ա պարերը։

«7

Կիկ՛ոսը գտ ել էը Իվանին, ոըը նրան նստեցըել էը իը
կողքին, շարժական խոհանոցի վրա և հետը Յեոով-ոտով
զրույց էր անում։ Կիկոսը դաոել էր մի երանելի մարդ, որին
նախանձում էին գյուղի ջահելները, որ էնպես լա վ ծանո­
թություն ունի բոլշևիկների հետ։ Իսկ Կիկոսը՝ սիրտը կոտ ­
րա՛ծ, որ չի կարողանում պատմի Իվանին իր գլխի եկածը,
մի գլուխ՜ էն էր ասում.

- Ա ՜խ , Իվան ջան, թե մի լեզուս կհա սկա նա ՜ս, ի ն չե ՜ր ՛
չեմ պատ միլ քեզ...

Բոլշևիկ զորքի շտաբի պետը զանազան կարգադրու­
թյուններ էր անում, որ գյուղում անկարգություններ չպ ա ­
տահեն։ Մինչև լույսը բացվելը նա տեղավորվեց նախկին
շտաբի տանը, ապա անմիջապես հեռախոսային կապ հաս­
տատեց առաջապահ գնդի հետ, որ հալածում էր թշնամուն,
ե իր մոտ կա նչելով այն ջահելներին, որոնք դեռ շարունա­
կում էին գյուղում զուռնա-դհոլո՜վ ցնծալ, պատվիբեց, որ
գյուղում մի խելքը գլխին մարդ գտնեն, որ ո ՜չ նախկի՛ն
քյոխվա լինի, ո ՜չ է լ ստրաժնիկ, այլ հասարակ ռանչպար
գյուղացի, որ կարողանա գյուղը կառավարի։

Ջահելները շվարեցին։ Գյուղում թե վերջերս մի էդ տե­
սակ մարդ կար, էն է լ Կարոն էր, որին բանտարկել էին ու
ով գիտե, թե ուր տարել։ Հիմի ո ՞վ կա, որ ում ջոկեն... միտք
արին, միտք, ու մին է լ տղաներից մինը թե՝

- Տղերք, եկեք մի բան ասեմ, համա վրես ծիծաղեք ոչ։
- Ի ՞ն չ,— հետաքրքրությամբ հարց տվին ամենքը։

- Էս որ մեզանից մարդ ա ուզում, եկեք Կիկոսին ջո­
կենք. էն մարդը համ նրանց հետ ծանոթ ա, համ է լ իր օրում
իսկի գզիր էլ չի եղել, ինքն էլ հալալ ռանչպար մարդ ա.
թող նա ՜ կառավարի, ինչ որ կհրամայեն՝ էն էլ կանենք...
Տ եհա ՞ք, որ Կիկոսին տեսան թե չէ , ոնց ուրախացան... է ն
Իվանն է լ առավ ու իր ղրոժկի վրա նստացրեց...

- Էդ լա վ ես ասում համա... — աոարկեց մեկը,— վա­
խենում եմ սաղ խալխի մասխարեն դաոնանք, ախր ի ՞ն չ
կասեն, թե փլան գեղի կառավարիչն ո ՞վ ա ... Կիկոսը...

Մինչ ջահելները միտք էին անում, Կիկոսը Իվանին
խնդրեց, պաղատե՜ց, որ բրիչկեն քշի իրենց տան դուռը,

68

իրեն ղոնաղը դաոնա։ Իվա՚նն էւ՝ քսարաշո, տովարիշչ, ասաց
ու շարժական խ՛ոհան՛ոցը գռռալով քշեց Կիկոսի դառը։

Երկինքը շաոագունել էր. օրը բացվ՛ում էր;
Իվանը սարքուկարգ էր անում, պղնձի տակի կրակն էր
վառում, որի շուրջը հավաքված երեխաներն ու կանայք
ապշած պտայտ-պտույտ էին անում, երբ ջահելներից մի
հինգ հոգի եկան ու Կիկոսին թե՝
— Էս զորքի մեծը մի մարդ ա ուզում, որ գեղը կառա­
վարի, մենք էլ քեզ ենք հարմար տեսնում, հազիր ծանոթ ես
սրանց հետ, ինքդ էլ հին ղուլլուղչի չես էլել, արի էս մեր
գեղի կառավարիչը դառ, մին՛չև տենանք էս գեղի ցրված
խալխը հավաքվի, էն վախտը հալբաթ նրանք մի բան
կանեն։
Կիկոսը դեռ գլուխը կախ միտք էր անում, եր՛բ կին՛ը մեջ
մտավ.
— Լավ են ասում, գնա, քանի՞ պետք ա ուրիշը բու գլու­
խը թակելով կոռ ղարկի. հիմի էլ դու դառ էս գեղի տերն
ու տիրականը, հողեմ ես քյոխվի գլուխը, մեզ էրել-խորովել
ա. դու էլ ջանդ քարեքար ես գցել էս օրվա համար, գնա",
գնա", լավ են ասում։
Ջահելներն ավելի ոգևորվեցին ու սկսեցին համոզել Կի­
կոսին, որը կացինը ճեռին՛ փայտ էր ջա՛րդում Իփսնի հա­
մար, շոսո-շուտ ցույց տալի փայտի չոր կտորներն ու պար­
ծանքով ասում.
■ — Իվան ջան, տեսնում ե՞ս ինչ չոր դրափս յա. դու քեֆդ
քոք պահի, հրես էշս կչալեմ ու էս մոտիկ տեղից դհա լավը
կբերեմ։ Ա", կնի՞կ, գնա տես հավերը ձու են ածել, բեր Իփս­
նի համար մի ձվածեղ անենք, չուլն է լ հազիր արա, էս ա
էշս մի դուրս հանեմ գոմիցը՜...
— Քեզ կառավարիչ են ասում, կառավարիչ,— զայրա­
ցավ կինը,— է՞շ չեն ասում։
— Գնա բանիդ, կնիկ, Կիկոսը գեղի կառէսվարի՚՜չ, իսկի
ըլելու բան ա... Ես որ էս խառը ժա՛մանակ կարենամ գլա–
խըս պահեմ, էդ է լ մեծ հունար ա...
Ոչ մի հորդորանք օգուտ չտվեց։
Հենց էդ միջոցին էր, որ գյուղամիջում զանգը հնչեց։ Դա
նշան էր, որ ժողով է լինելու։ Տդերքը մի կողմ գոռով, մի

83

կողմ խաթրով, Կիկոսին առաջ արին գյուղամեջ, իրար հետ
խոսք կապելով, ոք ամեն կերպ աշխատեն Կիկոսին համո­
զեն գյուղի կառավարիչ դաոնալու։

Շուտով էս ու էն թաղից սկսեցին հավաքվել գյուղամեջ։
Կանայք քա շվել էի՛ն մի անկյուն և ուշադրությամբ դիտում
էին կարմիրբանակայիններին։ Ծերուհիներից ոմանք նստել
էին քարերի վրա ու չիբուխ էին ծխում, իսկ ջահելներն է լ
աննպատակ վազվզում էին ու աղմկում։

Գյուղացիներից ոմանք, որ մինչ այդ սարսափելի առաս–
ս|ելներ էին լս ե լ բոլշևիկ զորքի արարքների, նրանց թալա՛ն­
ների ու ավերմունքների մասին, զարմանում էին, թե ինչու
այդքան հանգիստ ու խաղաղ էին պահում իրենց, ո չ մի
մարդու վատ խոսք չէին ասում, ոչ է լ տանից հաց դուրս
քաշում կամ ապրանքը զոոով գոմից հանում։ Իսկ՛ի կոփող
թշնամու զորքի նման չէին։ Զորքի մեծ մասը հայերից էր,
այն է լ շատերը ծանոթ, իրենց հայր՛ենակից, մոտիկ գյու–
ղերից։

Շտաբի մեծավորը դուրս եկավ, մոտ կանչեց բոլորի՛ն և
ճաոի փոխարեն սկսեց զրույց ա նել գյուղացիների հետ, ոնց
որ նրանցից մեկը։ Ո ՜չ բարձր գոոգոոում էր, ո ՜չ ոտներով
տափը թակում, ո ՜չ ճահճի մեջ ընկածի պես ձեռները թա­
փահարում։ Մի քարի վրա նստած հանգիստ, կես հանաքով,
կես լուրջ խոսում էր նոր իշխանության, նրա նպատակների
ու անելիքների մասին։

Գյուղացիք, որ սովոր էին իշխանավոր՛ի մեջ անպատ–
ճաո բռունցք ու մտրակ տեսնելու, հայհոյանք ու սպառ՛նա­
լիք տեսնելու, մի խոսքով՝ այն ամենը, ինչ որ վախ ու
երկյուղ է առաջ բերում մարդու մեջ, հետաքրքրությամբ հե­
տևում էին էս նոր տեսակի, «իրանց ղայդի» խոսողի ամեն
մի բառին ու սիրտ առած հարցեր էին տալիս։

Զրույցն աշխույժ կերպարանք էր ընդունել։ Կանայք, որ
մինչ այդ հեռու քաշված էին, նրանք է լ մոտեցան և մինչև
անգամ հարցեր տվին։ Իհարկե, ամբողջ խոսակցության
նյութը ց֊յուղի ու գյուղացիների ցավն էր, իսկ էդ ցավերից
ամենամեծը՝ խաղաղության ու Ադրբեջանի միջով դեպի կա–
սսրան ճանապարհ բաց անելու հարցն էր։

- Հիմի, ա ղ ա ՜... — ծոր տվեց մի ծեքունի...

70

՚— Աղա չէ, ընկե՜ր։ Ընկեր պետք է ասեք, մեր մեջ աղա
չկա, հայրիկ,— ընդհատեց մեծավորը։

— Լավ ես ասում, բալա ջան, լավ հնգերը օխան ախ–
պորիցը լավ ա, դու էլ մեր ղայդի մարդ ես երևում, հպարտ
ու գոոոզ չես, շատ ապրես, որ մեր էրված սրտին մխիթա–
րանք ես եկել, թե որ բալշևիկ են աս՛ում դիփն էլ քեզ պես
են, հնգեր էլ եք, ախպեր էլ։ Հա, էն էի ասում։ Էդ ինչ որ
զրից արիր, շատ հավան ենք։ Ես պաոավ, մի ոտս գերեզ­
մանում մարդ եմ, գլխովս շատ փորձանք անցկացած... Հրես
էս ժամն ինչ ա, ժամը որ ասում են աստծու տունն ա, էս
ժամի տերը՝ մեր տերտերն էլ ա շատ քարոզ տվել, համա
մի բան էլա մեր աչքովը տեհել չենք, էնքան թերահավատ
եմ դասել, որ քիչ ա մնում հոգիս կրակը գցեմ, աստոծս
ուրանամ։ Ջուխտ-ջուխտ տղերքս սարի պես կանգնած, կոիվ
տարան, թագավորի թախտը բաթմիշ ըլի, ինչ բաթմիշ էլավ։
Հույսս կապել ի աստծուն, ամեն մի աղիս աղուրին մի–մի
աչառ մատաղ մորթեցի, որ աստոծ նրանց հարամ գյուղի
ըախիցն ազատի... Համա տղերանցս տեղ՝ նրանց սև գիրն
եկավ, տանս քանդվեց, դոաս երեսիս փակ մնաց...

Ծերանա ձայնը կերկերաց, ու աչքերիցը երկու խոշոր
կաթիլ արցունք կախվեց, որը չուխայի թևքովը սրբելով շա­
րունակեց.

— Բալա ջւսն, սիրտս փալ եկավ, կբախշես, պաոավել
եմ, սիրտս ամեն բանի չի դիմանում։ Հենց կիմանաս, թե իմ
ցավն եմ սգո՜ւմ, չէ ՜, բալա ջան, էսքան խալխի մեջ մեկը
չկա, որ սիրտը դաղված չըլի։ Հրես, է ՜, էս խիզանի, էս կճա­
նս նց միջին մինն էլա կա ոչ, որ յա տղեն, յա մարդը, լա
ախպերը կորած չըլի... Դիփս էլ էրված ենք... Հիմի էլ դուք
եք եկել, լավ եք արել, բարով եք եկել, մեր երեսը ձեր ոտի
տւսկը... Իյոսալդ էլ իրան կարգին, համա ասա՝ էս կռիվնե­
րին մի տատ, պուճախ, մի վերջ, մի հատնելիք, մի ծեր կա՞,
թե քանի սաղ ենք, պետք ա իրար ջնջենք... Չե ս գիդում,
է ՜, չե՜ս գիդամ, թե ինչ ենք ուզում։ Ուզում ենք, որ էլ թվան­
քի տրաքոցի ձեն չիմանանք, պատրոնը երազ դաոնա, բա­
րութն էլ դարմանի համար ման գանք, գտնենք ոչ։ Ասում
ես՝ ի ՜ն չ ա մեր ցավը, ա ՜յ, էս ամենամեծը։ Թե որ կռվին
վերջ կտաք, ես իմ պառավ տեղովը կուրանամ երկինք ու

71

/

հրեշտակ, ձեր աոաջը խռւ՚նկ ու մոմ կվառեմ... Ի ՞ն չ կասեք,
ա խալխ,— դիմ՛եց ծեք՛ունի՛ն խմբված հասարակությանը։

— Դրո՜ւստ ա, ղո՜րթ ա, էդ ենք ուզում,— ձայն տվի՚Օ
ամեն կողմից.— Արություն ապերը դրուստ ա խոսում, նրա
ասածն ա...

Ծ՛եքունին ոգևորված, թափ տվեց չիբուխը, ապա թամ­
բաքուի քիսան թափահարել՛ով՝ սկսեց լցնել, շարունակելով.

— Էդ մին։ Գլխացավանք չը լի , բալա ջան, ցավ շատ
անենք, օխտն օր պատմեմ, հատնիլ չի , համա մին՛ն է լ ասեմ
ու պրծնեմ։

— Ա ս ա ՜, հա յրի՜կ, ա սա ՜, մենք է լ հենց էդ ենք ուզում,
որ ամեն բան իմանանք, գուցե մի ճար գտնենք,— ասաց
շտաբի պետն ու գլ՛ուխը կախ ականջ դրեց։

— Մեր մի ցավն է լ էն ա, որ... հրես տեսնում ես էս
իգիթ տղին, հրես որ կողքիս նստած, կուոը կտրած ու
աոանց մի ոտի... Սա մի ասլանի, բերան ճղող մարդ էր,
օխտը հարամու դեմ գնացող, հիմի եսիր ա դաոել, ոտը
կոտրած ճուտի պես եսիր։ Օխտը տան ումուդը, հիմի ինքն
ա ուրիշի ճեռին մտիկ տալի։ Է ՜հ, քանի-քանի դրա պեսերը
կան... Հա ՜, խոսքիս քամակին մտիկ։ Մի խի՞ չես հարցնում,
թե ինչիցն ա ըսենց ե լել... է ս մեր վւայոց թագավորությանը
որ եկավ, կգիդենաս, էդ թագավորության հետ էլ թուրքի ու
հայի մեջ կոիվ ընկավ։ Եկան թե՝ ով նամուս ունի ու գլխին
փափախ ա ծածկում, թող կոիվ դուս գա թուրքերի դեմ ու
. ճամփեքը բաց անի մինչի վազգալ։ Դե գի դ՛աս էլի, դու է լ ես
ջա հել, կհասկանաս։ Ջահել աղեն, որ թուր ու թվանքը կա ­
պում ա, ձին նստում, հենց ա գիդում, թե սաղ աշխարհն
իրանն ա, մարդիկ է լ ճանճեր են իր առաջ։ Էդպես էլ մեր
ջահելները, նրանց մեջ էլ գլխավորը սա։ Գնացին, վրա
տ վին, մի գեղ է լ վառեցին, ապրանքն ու հացն է լ թալանե–
ցին, բ՛երին, «խումբերը» տարան, ի նչ ա րին-չա րին՝ գիդեմ
ո չ, վերջն Են դա ս Եկավ, որ սա ըսհենց էս օր՛ն ընկաւ|,
սրա պես է լ շատերը։ Ծամփեքն է լ բացվել՛ու տեղ, հենց
պինդ փակվեցին, ոնց որ օխտն երկաթի դուռ ու կողպեք
բլեն վրեն դրա՛ծ։ Հիմի խոսքս ըտեղ ա գալի թե... էդ մեր
տեսած ճամփեն բաց եք անելու, թ ե՞ մի թազա կռիվ է լ նոր
սյտեք սա րքիր.. Մենք որ կանք, իրարով ապրող մարդ ենք,

72

Ղազախի թարքերը, որ մինչև մեր արտերը հասնելը ՜մեզ
հաց չտան, մենք կկոտորվենք, թ՛ե որ մենք է լ նրանց մեր
սարերը չթողնենք, նրանք էլ էնտեղ կկ՛ոտորվեն։ Մենք էլ
ենք ադամորդի, նրանք ՜է լ, շատ էլ, թե մինս թարք ա ծնվել,
մեկէլս հայ, իսան ենք, ս|ետբ ա ասլրենք, չ է ՜... Մի երկու
օրվա կյանքը իփ՝ ենք սև անում... Դինջ ու սերով ասլրենք
էլի ... էդ եմ ասում, թեկուզ նեղանաս էլ, յա խելքը պակաս
պառավի տեղ դնես... Թ՛ե ով ա մեզանից արդար, ով ա մե­
ղավոր, էդ հալը կջոկի, մենակ թե իմ աչքովը տենամ, որ
առաջվա պես ճամփեքը բաց, լեն ա ազատ գնում-գալիս
ենք, մեր հարևանությանն էլ հաստատ ա, էլ մեռնեմ, դարդս
չի։ Դե, ես պրծա, ասելիք չունեմ էլ, մնացածը դու գիդաս

ա էս խալխը։
Ծեքունին վերջացրեց իր խոսքը ու մեջքը պատին դեմ

անելով չոփով սկսեց չիբուխի կրակը խառնէղ, որ ծուխը
վարարի։

Մի քանի հոգի էլ դեսից-դենից հարց՛եր տվին, խոսեցին,
բայց ամենքի ասածն էլ նույն երկու գլխավոր խնդրի շուր՛ջն
էր սլտտում։ Նրանք միայն ավելի մանրամասնություններ էին
ավելացնում և ավելի սարսափելի պատկերներ նկարագրում,
թե ինչպես մեծ պատերազմից սկսած մինչև էդ օրը գյուղն
անվերջ կռիվներից, սովից ու հիվանդություններից տանջվել
ա քայքայվել է։

Ամենքն անհամբեր սպասում էին, թե ինչ կասի մեծա–
վոըը, որը գլուխը կախ լսում էր, ու երբեմն թափահարում,
երբ լսում էր մեկմեկու ետևից պաւրմվող սոսկումների շա­
րանները։ Նա կամաց գլուխը վեր քաշեց ու հաստատ, վճռա­
կան ձայնով ասաց.

— Խորհրդային իշխանությունը ձեր իշխանությունն է,
այսին՛քն ձեր ծոցից դուրս եկած բանվորների ու էստեղ մնա­
ցած չքավոր գյուղացիների։ Այժմ մի բան կարոդ եմ հաս­
տա՛տ ասել, որ ձեզանից ամեն մեկը, տղամարդ թե կինար­
մատ, կարող է մեն-մենակ, ազատ գնալ կայարան, նրա
մազին՝դիպչող չի լինի, ճանապարհը բաց է ու ազատ։ Եթե
կուզեք՝ հենց էսօր փորձի համար կարող եք մի քանի հոգի
ուղարկել մեր մարդկանց հետ կայարան, որոնք նավթ, աղ
ու ալյուր են բերելու զորքի համար։ Էս մի հարցը վճռված

73

Է։ Ինչ վերաբերում է մյուսին, որ պատերազմ այլևս չլինի,
մենք հույս անենք, որ մինչև մի երկու ամիսը դուք այլևս
ո չ մի հրացանի ձայն չ՛եք լսի։ Ինչպես դուք եք կռիվներից
բեզարել, այնպես էլ ձեր հարևան թուրքերը, և որովհետև
իշխանությունը ձեր ձեռքին է, և դուք էլ կռիվ չեք ուզում,
պարզ է, որ այլևս կռիվ չի լինի։ Կապրենք, կտեսնենք։ Իսկ
այժմ դուք պետք է ձեր միջից մարդիկ ընտրեք, որ գյուղը
կառավարեն։ Ընտրեք էն տեսակ մարդկանց, որ ոչ գող–
ավազակ լինեն, ոչ կռվարար-խառնակիչ, ոչ է լ նախկին
տանուտեր կամ ստրաժնիկ, կամ թագավորի հին ծառայող,
ղ ա լլո ւղ չի ։

ժողովը վերջացած էր. ամենքի դեմքը պայծառ փայլում
էր։ Մեծավորը մտավ շտաբի սենյակը, իսկ գյուղացիք սկսե­
ցին սովորական աղմուկով խորհրդակցել, թե ով պետք է
լինի գյուղի նոր կառավարիչը։

XI

Խորհրդային իշխանության առաջին բջիջն էր կազմա­
կերպվում գյուղում՝ Հեղափոխական կոմիտեն կամ, ինչպես
էն ժամանակ էին ասում, ռուսերեն կրճատ ձևով՝ Ո*ևկոմ։

Ծերերը չէին մասնակցում խոսակցությանը, որ պտտվում
էր Ռևկոմի ընտրության շուրջը, իսկ եթե պատահում էր, որ
կարծիք էին ուզում իմանալ, պատասխանում էին.

— Մեր դովրանը* անց ա կացել, հիմի ձերն ա գեղն էլ,
Օրա ցավն էլ, ում ուզում եք, ջոկեցեք, մենակ հենցին ջոկե–
ցեք, որ գել չդառնա, էս գեղն ուտի։

Ջահելները կանգ էին առ՛ել Կիկոսի վրա, որն էդ միջո­
ցին իրեն տանը Իվանին ձվածեղով էր հյուրասիրում և իսկի
միտք էլ չուներ խառնվելու որևէ գործի, թեև կինը ամառվա
շոգին ծառի ծերին թառած ճեճենի** նման ճտճտում էր ու
համոզում մարդուն, որ «գեղի տերը» դառնա։

— Տղերք,— ձայն տվեց ջահելներից մեկը,— Կիկոսից
հարմարը չկա , հրեն մի հոգա է լ տարել, ղոնաղ ա արել։

* ժամանակը։
** ճպուռ։

74

Գնանք բերենք, թող Ո*ևկոմ դաոնա, թե որ էււ մեծավորը
համ՛ոզվի...

— Ընկեր Կիրակոս, գյուղացիք ուզում են, որ դու Ո*և–
կոմի նախագահ դաոնաս, ի ՞ն չ ես ասում։

— Ինչ ւղետք է ասեմ, հընգեր մեծավոր, ի՞նչ կոոից
եմ փախել, որ էդ կոռիցը փախչեմ, գեղ ա, հրամայում ա,
ես մ՛ի Կիկ՛ոս, ո՞նց ատկազ անեմ, մենակ ասեք, թե ի ՞ն չ
պետք ա անեմ. Ռևկոմն ի ՞ն չ զադ ա։

— Ռևկոմի նախագահի պարտականությանն է գյուղը
կաոավարել. նրա ամեն հոգսն ու ցավը հոգալ, մի խոսքով՝
իշխանությունն է գյուղի մեջ։

— Հա՞... — ծ՛որ տվեց Կիկոսը,— յանի ոնց որ քյոխ–

վեն էլի։
— Այո՞, մոտավորապես էդպես մի բան, միայն ոչ քյոխ–

վի պես անօրեն բաներ անող.— պատասխանեց մեծավորը
և հենց ոպում էր շարունակել Ռևկոմի պարտականություն­
ների բացատրությունը, երբ Կիկոսն ընդհատեց նրան.

— Հընգեր մեծավոր, արի մի բան ասեմ, համա նեղա­
նաս ոչ։

— Ասա։
— Էդ իմ բանը չի, իմ տանն ինչ իմ տունն ա, էն է լ իմ
կնիկն ա կառավարում, ես կարա՞մ գեղ կառավարեմ, միտքս
վարիլ չի, խելքս կտրիլ չի. մի սխալ բան կանեմ, կտան
գլուխս կթակեն, էսքան տարվա սաղ-սալամաթ պահած
գլուխս...
— Իսկ եթե գյուղը իր պահանջի վրա պնդի, և ես էլ
ստիպված լինեմ կարգադրել, որ դու Ռևկոմ մնաս, դրան
ի՞նչ կասես։
— Դե որ հրամայես, ինչ կարամ անեմ, ես հրամանից
կարամ փախչե՞մ։ Միթամ որ հիմի հրամայես, թե՝ Կիկոս,
վեր կաց էն մեծ քարի ծերիցն ընկի, ջարդուփշուր արի,
հրամանդ կարամ չկատարե՞մ, խի՞, ես բանի՞ գլխան՛ի եմ...
էս աշխարհը հեն ա ստեղծած, որ մեծավոր ու փոքրավոր
ըլի. մեծավորը կհրամայի, փոքրավորն էլ կկատարի, ես
որ կամ, էդ փոքրավորների ցեղիցն եմ, սատոծ ըտենց ա
կամեցել, ինչ որ հրամայեք, կկատարեմ, համա ես մեծավոր
դառնամ, գեղ կառավարե՞մ... սաղ աշխարհն ինչ կասի, թե

75

սւեհ՚եք, տեհեք, անտեր գեղի Գլխին ով ա իշխան դարձել..*

Այստեղ մեծավորն ընդհատեց Կիկոսի՛ն ու հետաքրքրու­

թյամբ մեկ է լ դիտելով նրան, ժս|տալով թե՝

— Կիրակոս, ը՛նկեր Կիրակոս, էդ ո՞նց լեզուդ բա ցվել,

փիլիսոփա ես դարձել, բա որ առաջին անգամ քեզ բռնել

բ՛երել էին ինձ մոտ, ինչո՞ւ չէիր կարողանում երկու բառ

ա սել, իսկ հիմ՛ի էդպես ճառում ես։

— Կբախշես, հընգեր ջան, ես մ՛ի խեղճ մարգ եմ. թող

գնամ իմ բանին, շատ կխոսացնես, կտամ մի սարսաղ զրից

կա՛նեմ... Դե, խի, դու գիդում չե ՞ս , որ շուն՛ն իր դռանը զա ­

լում կըլի...

Գյուղացիք, որ հետաքր՛քրությամբ հետևում էին այս խո­

սակցությանը, առաջ՛ին անգամ տեսան ու համ՛ոզվեցին, որ

Կիկ՛ոսը էնքա ն է լ անխելք ու սարսաղ մարդ չի , ինչքա ն

իրենք կարծում էին մինչ այդ, մանավանդ որ նա շատ հա­

մարձակ էր խոսում֊իր մեծավորի հետ, որը լսելով. Կիկոսի

առարկությունները, առաջարկեց գյուղացիներին նոր մարդու

հանձնել (Ւևկոմի նախագահությունը, որից հետո արձակեց

Կիկոսին, որն ուրախությ՛ունից թ ռչելով հ՛ասավ տուն և դռան

շեմքին սպասող կնոջը թե՝

— Կնիկ, ա չքդ լիս, գլուխս խաթից լա վ ազատեցի, էշս

դուս քաշի, գնամ Իվանի համար չոր փետ բերեմ։

Թազագյուլը, իհարկե «հո դեմ ֊ցխեմ» արավ, մարդուն

անիծեց, իր անբախտ գլուխը սգաց, որ «ծալը պակաս»

մարդ անի. փորձ արավ համոզել Կիկոսին՝ ասելով, ,թե՝

«բախտը եկել, դռանը չոք՛ել ա, դու բախտին քացի ես,պ ա ­

լի» ու նման բաներ, բա յց Կիկոսն անդրդվելի էր։ Նա էդ

խոսքի կարկուտին ու կնոջ կատաղած գոռգոռոցին մի պա­

տասխան տվեց, թե՝ ■. - ..

— Կնի՞կ, չես ասում, թե խաթեն ա դռանս չոքել, ասդւմ

ես, թե բա ՞խ տ ն ա չոքել..*, Ք ա նի՜-քա ճի քյոխվա, քանի՞–

քանի մեծ-մեծ չինովնիկ մարդիկ կա յին մի ժամանակ, հի­

մի ո՞ւր են, որին սպանել ե ն , ՛որը փախել ա քարեքար, սա­

րեսար ընկել, համա ես միշտ կամ ու կամ։ Էշս սաղ ըլի,

նրա մեջքովն էնքա ն կաշխատեմ, որ տանդ լի ս ն ու կըակը

անպակաս կըլի։ Ես մեծավորին է լ կխնդրեմ, թե կարելի ա

մորթած կովի ու տարած եզների տ եղ մի բան տա, վարից 1

Ցանից՛ չընկնեմ, երեխեք՚ս է լ՛ թաց ու ցամաք անեն.., Ես
ատսմ եմ մարդ դաոնանք, մարդավարի մեր հալալ ապ­
րուստին, վարուցանին կենանք։

Մարդ ու կնկա կռիվն էնքան շատ չերկարեց, որովհետև
Կիկոսն իր էշը գոմից դուրս քաշեց, չուլը վրեն գցեց ու
աոաջն արած մոտիկ անտառը չոր փայտի էր գնում։

Երբ Կիկո սն իրիկնադեմին անտառից տուն էր դառնում
էշին չոր փայտ բարձած ու միտք անում, թե ինչպես պետք
է Իվանն ուրախանա ու շնորհակալ լինի, սարի լանջին նկա­
տեց, թե ինչպես մեծ ճանապարհով ձիավորներ է, որ քշած
գնամ են, հա գնում, դեպի վերև։

«Կռվի վախտը սհենց բաներ շատ կպատահի», միտք
արավ նա ու բզեց իշին, որ առաջ շարժվի ու շուտ տուն
հասնի։ Բայց որքան մեծ եղավ նրա զարմանքը, երբ տուն
հասնելուն պես նկատեց, որ Իվանի բրիչկեն (ինչպես ինքն
էր ասում շարժական խոհանոցին) տան դռանը չի։ Նրա
շփոթված հարցին կինը պատասխանեց, թե ինչ –որ պոպո­
զավոր կար, գնացին, կռիվը շարունակվում է, իսկ գյուդը

մնացել է անտեր։
— Պա՞հ, կնիկ, հիմի որ տաՏներս քանդվեց, թե որ

դրանք ըստիան քոչեցին։— Ապա իշի բեռը քանդեց ու կա­
մաց ցած թափեց։

Գյուղում մի անասելի աղմուկ– իրարանցում կար։ Ամեն–
քին ժողովի էին բերել։ Ռևկոմն ընտրված էր արդեն։ Մեծ
մասը ջահելներ է՛ին, իսկ նախագահը կռնատ Արտեմն էր,
ձախ թևից զուրկ մի մարդ, որի կուռը Բաքու մաշինի տակն
էր ընկել «Մանթաշովի պրոմըպամք»։

Բացի Հեղափոխական կոմիտեից, գյուղն զբաղված էր
մի բոլորովին նոր ձևի մարմնի կազմակերպությամբ, դա
կոմբջիջ՛ն էր, կամ կոմյտչեյկան։ Ինչպես պատմում էր կազ­
մակերպող կարմիրբանակայինը, դա, էդ յաչեյկան էր լի­
նելու գյուղի ամենաաչբաբաց ղեկավար մարմինը, խոր՚հըր–
դային իշխանության արթուն հսկող աչքը։ Իհարկե, ամեն
՛մարդ չի կարող մտնել յաչեյկան, ուստի առաջին հերթին
յաչեյկափ անդամ դարձան էն գյուղացիները, որոնք այս
կամ այն կերպ դժգոհ յինելով նախորդ իշխանության քաղա­
քականությունից, անցել էին Կարմիր բանակի կողմը և զեն–

քը դարձրել դեպի նախկին տերերը։ Այդպիսիների թիվը քիչ
էր առայժմ, որովհետև շատ՛երը չէին վերադարձել դեոևս
շար՛ունակվող կովի դաշտից։

Կիկոսն, իհարկե, անմասն չմնաց այս ամենից։ Նրան էլ
կանչեցին ժողովի, խոսեցին զանազան հարցերի մասին,
որից նա շատ բան չէր հասկանում, և աոաջարկեցին մինչև
անգամ մտնել յաչեյկայի մեջ, բայց Կիկոսը հրաժարվեց։

Կիկոսի հատուկ՛ենտ պատասխանից երևաց, որ նա յա–
չեյկւսյի մարդ չէ , որից հետո նա թողեց ժողովը ու գնաց
տուն ինքն իրեն մ՛իտք ա նելով էդ բաների վրա, թե ինչ է
լինելու վերջը։ Նա կնոջ հետաքրքրությունը բավարարեց
էսքան միայն աս՛ելով թե՝

— Դրուստ ա, էդ յաչեյկան քյասիբ մարդկանց համար
շատ օգտակար բան ա ասում, համա էն որ քյոխվի, սուդյի,
առաջուց ստրաժնիկութին արածի, ուզբաշու*, տերերի ու էդ
տ՛եսակ մարդկանց հակառակ ա, էդ մինը լա վ չի ...

Թազագյուլը էստ եղ է լ մի լա վ հայհոյեց իր անբան մար­
դուն ու հետաքրքրվեց, թե կնիկարմատը կա րո՞ղ է մտնել
յաչեյկա։ Կիկոսը չգիտեր։

— Քու գլխին փափախ դնողի, իմ գլխ ին լա չա կ գցողի
ձեոը կոտրի,— ասաց վրդովված Թազագյուլը,— հալա կաց
մի տենամ, թե կնիկը Ո՞եմկո յա յա չեյկա կաբա դառնա,
տես ա չքդ կհանեմ, յաչեյկա կդառնա՞մ, թե չէ...

Ամբողջ գիշեր գյուղը զբաղված էր իր Հեղկոմի և կոմ–
բըջջի կազմակերպությամբ։ Առավոտյան դեմ կռվից վերա­
դարձան գյուղի տղաներից շատերը, որոնք ավելի կենդա­
նացրին գործը։ Նրանք ափսոսանքով պատմում էին, թե
ինչպ ես թշնամին իր հետ բանտարկված տեղից տար՛ել է
Կարոյին և փչացրել, այսինքն ճանապարհին սպանել։

Նոր կազմակերպված կոմբջջի առաջի՛ն հոգսն եղա վ Կա­
րոյի ընտանիքի դրությունը բա րելա վել, գոնե հացով ապա­
հովել, որ երեխաները սովի ձեռին չկոտ որվեն, ապա մի
քանի թերահավատ մարդկանց կանչեց ու յաչեյկայի տղա­
ներից երկու հոգու հետ միասին ճամփեց կայարան, որ
վերջնականապես համոզվեն, թե ճամփաները դեպի կայա–

* Անտառապահ։

78

բան, Ղազախի թութքերի միջով, միանգամայն աներկյուղ
են ու ապահով։ Գնացողները նայն երեկոյան վերադարձան՝
պատմելով, թե ամեն բան խաղաղ ու հանգիստ է, ասելով,
թե՝ «Ուզում ես գլխիդ մի սինի ոսկի դի ու ազատ ֊համար­
ձակ մեն֊մենակ գնա, իսկի մոտ եկող ու ասող էլ չի ըլի,
թե աչքիդ վերևը սև ունք կա»։

Ամբողջ շրջանում կռիվները դադարել էին, երկիրը դար­
ձել էր խորհրդային, միայն լար կար, թե Զանգեզուրում դեո
կռիվներ կան, թե «խումբերը» էն սարերում դիրք են բոՕել
և ուզում են իրենք ժողովրդի գլխին նստած մնան։

Իշխանությունը տեղերում ամրանում էր, կառավարու­
թյունը հայտարարել էր, թե՝ «Ով որ սխալվել ա, դուզ ճամ–
փից ծռվել, խալխին վնաս տվել ու հիմի փոշմանել ա իր
արարքից և ուզում ա իր տուն գա, իր հալալ աշխատանքին
կենա, կառավարությունը նրան ներում ա»։ Էսպես էր ձևա­
կերպում գյուղացին խորհրդային իշխանության հայտարա­
րած ամնիստիան կամ ինչպես ասում էին «մանիֆեստը»
և ավելացնում, որ «շատ մեծահոգի կառավարություն ա»։

Փախածներից ու մոլորվածներից շատերը վերադարձան,
որոնցից մի քանիսը դեռ թերահավատությամբ էին վերա­
բերվում դեպի խորհրդային իշխանության հաստատ մնալը,
բայց վախենում էին այդ մասին բացարձակ խոսել։ Դրանք
գյուղի նախկին տերերն էին, «ջոկ-ջոկ գռփող, մեկտեղ
ուտողները», որոնք խոսքը տեղը եկած միջոցին իրար
ականջի փսփսում էին. «Թագավորի թախտից ընկնելու օրից
քանի-քանիսն են եկել ու գնացել, սրանք էլ երկար չեն
մնա»։

Բայց հակառակ նրանց կամքին ու ցանկությանը, խոր–
հքրդային իշխանությունն օրըստօրե ավելի էր արմատները
խոր ձգում, ժողովրդին վստահություն ու հավատ ներշնչում։
ե»ալխը լավ էր ճանաչում էդ «ատամները հանած գելերին»,
և նրանց նոր անուն էր դրել՝ կոնտրիկ* կամ հակա։

Էդ կոնտրիկները երբեմն միայն ձայն էին բարձրացն՛ում,
եթե հարցը վերաբերում էր կրոնին կամ մկրտությա՛ն,
ամուսնության և թաղման ծեսերին։ «Պապական օրենքը ոտ–

* Կոնտւ՚ւոևոււրոէփա րտոի 1|յւճատոոԱւ էյ

7»

նատակ ե՛ն "տափս», ասում էին նրանք, «մեռոնն ու ս՛ուրբ
խաչը անպատիվ են անուն»... Եվ այս (Ափ աղմուկը ավելի
մեծացավ, երբ մի քանի ամսում կազմակերպված կոմերի՛տ­
միությունը գրավեց եկեղեցի՛ն, վրայի խաչը հանեց, տեղը
մի փոքրիկ կարմիր դր՛ոշակ դրեց ու սկսեց իր ժողովները
այնտեղ անել, ուր և հիմն՛եց մի փոքրիկ գյուղական խրճիթ–
ընթերցարան։

Էդ օրերին էր, որ Կիկոսը բանից բեխաբար, ուզեց մի
մատաղ մորթի ժամի դռանը և պատարագ ա նել տա իր մե–
ոած պապերի ու հորն ու մոր հոգու փրկության համար, երբ
մին էլ եկեղեցու մոտից անցնելիս լսեց, թե ինչպ՛ես երեկո­
յան ժամերգության տեղ կո՛մսոմոլի երգն է հնչում եկեղե­
ցու ներսամ։ Տերտերն է լ ին՛չ աոաջի օրը, երբ «պոպոզա­
վորները» եկան, փախել էր ու դեռ չէր վերադարձել։

Կիկոսը միտք արավ, միտք ու բան չհա սկա ցա վ էս փո­
փոխությունից։— Հալբա՜թ»— վճռեց նա,— աստծուն է լ են
թագավորի պես իրա՛ն թախտիցը վեր գցել, է լի ՜, որ ժամն
էս օրին ա... թե չէ գլխներ՚ին կրակ վեր կածեր...»։ Էս մտքի
մեջ էր, որ առաջը ցցվեց ժամկոչ Եփրեմը ու դառնալով Կի­

կոսին, թե՝
- Կ իկո՜ս, հ ը ՜... Միտք ես անում, թե ես ոնց էն ժամը

և-ևս ՜ ա ր ե ՞լ... Սաղ աշխարհը քանդեցին, քանդեցին... Ես,
ջինդար Սողոմոնն ու սուդյա Գալուստը ժողով ենք ար՛ել,
ուզում ենք մի և-ևս գրենք, որ կառավար՛ությունը էս մեր
ժամը և-ևս անի. ի՛նչ որ հավատացյալ կա հալա աստծու
ճամփիցը չելա ծ, պետք ա էդ թուղթը և-ևս անի, ստորագրի,
թե չէ մեր մեռելները էն աշխարհում կրակի - միջին և-ևս
կըլեն, մեր հանդեր՛ն էլ կարկուտը կգա և-ևս կա նի... Արի
գնա՛նք սուդյա Գալաստի տուն, նա շատ բան և-ևս կանի,
կպատմի սրանց անօրինությունների մասին։ Դու է լ... նա­
վակատիկ ա գալի, մարդ պետք ա ի՛ր մեռելների համար
և-Աս անի, էս ժամի դռանը չը լի , հրեն թող էն ավագ–սուրբ
նշան խ ա չն ըլի. մա՛տա՛ղդ ընդեղ և-ևս արա, մենք կգանք,
և-ևս կանենք։

— Յանի՜... խնամի Եփրեմ,— ծոր տվեց Կիկ՛ոսը,֊
ասում ես գամ, թե ի՞նչ անեմ, թուղթ եք գրում, գրեցեք, մի
քանի հետ ես թղթի տակ ձեռք եմ քաշել, որ հիմի ձեռք

80

քաշե՞մ... Ես անգրագիր մարդ եմ, ուզում եք իմ տեգ ձեռք
քաշեցեք ու «փսսն անգրագիտության» արեք, ոնց որ էն վաղ
վախտը պրիգորն* իք սարքում։

— ՉԷ՞, է", չէ՞... Կիկո ս, գիդում չես բանն ինչ տեղ ա.
ժամը խլել են, տերտերին չեն ընդունում, կնունքն ու ւղսա­
կը Ա-ևս են ար՛ել, պետք ա ժողովուրդը բողոք տա, և-ևս
անի, դու հո խալխիցդ ե՞տ չես մնա, էգուց է լ մի մեռել կու­
նենաս, տանը կհոտի, առանց տերտերի հու չե՞ս թաղիլ,
օրենք կա, ծես կա, աստված և-ևս կանի, արի գնանք։

— Չէ՞, ախպեր, էդ իմ բանը չի ,— գլուխը բացասաբար
շարժեց Կիկոսը։— Ինչ ուզում եք արեք, աստ՛ծու ցավը հու
ինձ չեն տվել» Աստոծն իր աստոծ տեղովը... մեղա աստ­
ծու... որ կարում չի սրանց հախիցը գա, մի Կիկոսն ի՞ն չ
կաբա անի։ Կտաք գլուխս մի փորձանք կբերեք, թող գնամ
իմ ցավին,— ասաց Կիկոսն ու ճամփա ընկավ դեպի տուն։

ժա մկոչ Եփրեմը նրա ետևից մի արհամարհական հա­
յացք գցեց ա գլուխը թափահարելով թե՝

— Դիփդ էլ ըտհենց եք անում, որ ամեն բան և-ևս ա

ըլսւմ, է՞...
Կիկոսը տանը պատմեց կնոջը եկեղեցու պատմությունը

և շատ զարմացավ, որ կինը ամեն բան գիտեր և, որ գլխա­
վորն էր, հայհոյում էր սրբերին ու եկեղեցուն՝ ասելով, թե
դրանք սուտ, հնարովի բաներ են ժողովրդին խաբելու հա­
մար, և պատմեց Կիկոսին, թե ինչպես քաղաքից մի կին էր
եկել գյուղ, ժողով արել, կանանց հավաքել ու էդ տեսակ
բաների մասին պատմել, ու թե ինչպես Կիկոսի կինը մտել
է գյուղի կանանց «կին-բաժնի» մեջ ու շուտով յաչեյկա պի­
տի դաոնա։

Կիկոսը մեկ ուզեց բարկանա կնոջ վրա, մեկ էլ հետա–
բըրբրությունը բավարարելա համար հարցրեց.

— Յանի աստծուն թախտից գցե՞լ են...
— Շաշ գլխիդ ձյան գ ա ,– պատասխանեց կինը քիչ
զայրացած ձայնով,— աստոծ թախտ ա ունեցել, որ վրիցը
վեր գցե՜ն, մի գնւս յաչեյկա, տես ինչեր են պատմում, է...
Դիփ սարքովի բաներ են*, էհ, ես էլ մարդ եմ գտել, ուզում

* Ռուսերեն՝ «մքւրսկ՚ր պլփգովոր» — «համախոսական վճքա»ւ

3 *փկ՚–ւսյ5 84

եմ բան հասկացնեմ, էլ՛ի- ։ Ռնց որ Կիկոս աշխարհ ես եկել,
քնենց է լ Կիկոս գնալու ես, էս աշխարհից բեխաբար։ Ես
«կին-բաժին» եմ դառել, տղես է լ կոմսոմոլ, դե գնա հենց
քու էշի հետ զրից արա։

Կիկոսն էս ամենը լա ո ու մունջ լսում էր, առաջը դրած
հաց ու պանիրը ծամելով, որը վերջացնելուց հետո կնոջը
թե՝

— Է ՜, ա ՜ կնիկ, կնիկ ես, է լի ՜, քեզ ի ՞ն չ ասեմ, սարսաղ–
սարսաղ դաս ես տալի, բա հերո՞ւ խի չէիր ըտհենց խոսում,
ժամումդ մոմը ջուխտ-ջուխտ իր վաոում, մատաղն է լ քոլ ձե–
ոով բաժանում, հիմի եկել ես թե՝ աստոծ չկա։ Մի հալա
և-ևս Եփրեմին էլ հարցրու, է ՜... Համա ինձ ինչ, ես կովի
հետ դավի չունեմ, կասեն՝ աստոծ կա, ժամ գնա, կգնամ,
կասեն՝ է լ աստոծ չկա , ժամիցդ դուս արի, հիմի է լ դաս
կգամ, մենակ թե գլուխս թակեն ո չ, էշս է լ ձեոիցս առնեն
ո չ...

ճիշտ է, Կիկոսը էդպես պատասխան տվեց կ ն ոջը, բայց
սաղ գիշեր միտք էր անում էդ մասին ու չէր կարողանում
մի եզրակացության գա լ, թե աոանց աստծու աշխարհիս բա ­
նը ոնց ա շուո գալու։

Իսկ մյուս օրը հանդում, ազատ ժամին մոտենում էր էշին
ու աստծու գոյության ու չգոյության մասին հետը զրույց
անում, ասելով.

- Հիմի, էշ ջան, ես քու տերն եմ, ասենք քու աստոծը,
ես որ ըլեմ ոչ, բա քեզ ո ՞վ կպահի, էս ձորի, էս քոլի միջին
գելերը կգան ու քեզ կատեն, է լի ՜, հ ը ՜, դրուստ չեմ ասո՞ւմ...
Հալբաթ որ դրուստ եմ ասում, համա որ աստծու տունը ձե–
ոիցը խ լել են, նա խ ի՞ չի երկնքիցը կրակ թափում խ լող­
ների գլխին, հը՞, բալքի մե՞ռել ա ... Բա աստոծ կմեռնի՞...
Հ ս ՜ , էշ ջան, դե մի ջուղաբ տա, էլի, վ ա ՜յ քա տերը մեռնի
ո չ, ինչ անլ՛եզու հայվան ես։— Ասում էր Կիկոսը ու նորից իր
մտածմունքների ծովն ընկած գործի կենում։

XII

Կյանքը քանի գնում, էնքան ավելի կանոնավորվում էր;
Գյուղը կառավարվում էր տեղացիներով, դրսից միայն մի
կոմբջիջի քարտուղար կար, որը սովորե՛ցնում էր, թե ինչ–

պես պետք է կառավարվի նոր գյուղը, խորհրդային իշխա­
նության գյուղը։ Երբեմն դասախոսություն էր տալիս, երբեմն
էլ հարց ա պատասխանով օր՛ենքներ էր բացատրում, իսկ
ամենից շատ խոսում էր բնության երևույթների մասին, որ
չափազանց հետաքրքրում էր սնոտիապաշտ գյուղացի ներին;

է ս կոմբջիջի քարտուղարը զարմանալի երիտասարդ էր.
գլխին էր հավաքում ահել ու ջահել, փորձեր էր անում, ջրից
գոլորշի հանում, գոլորշին նորից ջուր, «անձրև» շինում, և
էդպեսաթյունով համոզում մարդկանց, թե ամեն բան գի­
տության ձեոին է, թե երկնքում ոչ մի գւալտնիք չկա, թե
ամպն ու կարկուտը ս՛ովորական բաներ են և այլն;

Իհարկե, էսքա նը դուր չէր գալիս կոնտրիկներին, որոնք
հարմար դեպք էին փնտրում, որ հարցերով նեղը լծեն՝ ասե­
լով, թե ամենը աստծու ձեոին է և այլն, բայց միշտ էլ իրենց
արժանի պատասխան էին ստանում ու ետ քաշվում քոռ–
փոշման։

ճանապարհը դեպի կայարան ու քաղաք ազատ էր ու
բաց, ոնց որ «ջաղացի ճամփա», ինչպես գյուղացիք էին
բնորոշում, կոիվները միանգամայն դադարած, հրացանի
ձայնն այլևս չէր լսվում... գյուղացուն սրանից ավելի է լ ի՞նչ
էր պետք։ Ամեն մեկը սկսել էր իր կոտրածը նորոգել, ճղվա­
ծը կարկատել, կորուստը փնտրել, մի խոսքով՝ առաջները
գարուն էր գալիս, ու ինչ որ աշնանը չէին կարողացել ցանել,
պատրաստություններ էին տեսնում, որ գարնանը լրացնեն։

Էնպես էր կյանքը ազատ ու շինւսրար, երբ մի իրիկուն
Կիկոսը տուն դաոնալիս նկատեց, որ գյուղն ինչ-որ իր տե­
սածը չի, էլի փոխվել է։ Ցուրտ, ղիամաթ ձմեովա կեսին
մարդիկ, փոխանակ գլուխները ծածկի տակ կոխելու, դարս
էին եկել ու... գյուղը բլթբլթացող եռման ջրի պես նորից
տակնուվրա էր եղել։ Բանն այն է, որ գյուղը նորից լցվել էր
պոպոզավորներով, ինչ-որ «յաչեյկա» կար, ամենքը զինված
էին։ Գյուղի վերին կողմը գտնվող սարերի ծերին պահա­
պաններ կանգնած հսկում էին. մի խոսքով՝ ինչպես պատե­
րազմի ժամանակն է լինում։ ճիշտ էդ տեսակ դրություն էր։

Կիկոսը իր էշը «չո՞ւ, հա չո՞ւ» անելով, սառած գետնի
վրայով հազիվ էր հասել տան դռանը, երբ առաջը կտրեց
յաչեյկա Գավիթը ու Կիկոսի վրա բւսրկացավ թե՝

83

— Էն ի ՞ն չ ես խո սա ցել և-ևս Եփրեմի հետ։
. Կիկոսը շշ՛կլվեց։ Չ՛է՞ ոը Երկուսով էին եղել խոսելիս ժա­
մ՛ի պատի տակ, սա ՞ որտեղից է լսել։

— Բան չեմ ասել, Դավիթ ջան, ժամի մասին ենք քիչ
գրից աըել, վնասակար բան չեմ ասել։

— Դե, տանդ վեր կընկնես ու է լ դուրս չես գա, թե չէ , որ
մին էլ քեզ տեսել ենք էդ Եփրեմ-զադի հետ, թամամ որ
«և-ևս» կանենք։

Կիկոսը թուքը-մաքը ցամաքած տա ն մտավ ու կնկա՛նը
պատմեց, թե ինչպես յաչեյկա Դավիթը իմացել ա իր խո­
սակցությունը և-ես Եփրեմի հետ։

«Սատանի ջինս են, ինչ են, էդ յա չեյկեքը, ամեն մի պ ա ­
ճախում ա չք ա անգաճ ա նեն...» — ինքն իրեն, բայց բարձր
փնթփնթաց Կիկոսը, որին կինը գազազած պատասխանեց,
թե ին՛չ–որ կոնտրիկ կա, բոլորին է լ բոնել գոմն են ածել։

— Ի ՞ն չ ա պատահել, կնիկ, գեղը խ ի՞ ա է լ ետ խաո–
նքվել, անջախ հալալ ապրուստի տեր ինք դասել։

— Հա լա լ ապրուստը գլխիդ դ ի ս |չի ։ չո ռ ու ցավ ա պա­
տահել, «խամբերը» էլ ետ Երևանը խլել են ա գալիս են
դբա մեզ, դե տղա ես, հիմի դիմացի։ Բացվել ա, որ ամեն
գեղի կոնտրիկ նրանց հետ կապ ա ունեցել, դրա համար է լ
ղիփանանցը ըոնոտ ել են, ու լա վ կըլի, որ շանսատակ ա՛նեն,
անջախ ,էր հացներս հսղա լվել, էլի ուզում են հարամ մկան
սյես կարասն ընկնեն, մուրտաոեն։

— Բա հիմի ասում ես, որ բանը խարաբ ա, է լի ՞...
— Խարաբ ա, թե խարաբ չի, ըտհենց ա։
— Բա որ քեզ ասում ի, ա ՞ կնիկ, թե տեղդ ծանր նստի,
ո՞՛նց էր իմ խելքն ու քունը։ Ուզում իր, որ Ո*ևկոմ դաոնամ։
Հիմի ո՞նց ես, որ գան ու էս քու Ռևկոմին ժամի զանգա­
կատանից կախ անեն, բա ձեր կին-բաժինքը ի ՞ն չ ա շինում,
դե դաս արի, դոշդ գյուլլին դեմ արա, է ՜, — հեգնեց Կիկո­
սը.— մի քե ՞զ է լ մտիկ, ինձ էլ, ետով բանի խաոնվի, է ՜։ Խի*
չես ոտդ յորղանիդ գյորա մեկնում, հը՞... ո՞ւմ աղջիկն ես,
յա ո՞ւմ կնիկը.« Գիդում չե ՞ս , որ ինչքա ն աշխարհը փոխվի,
է լ էտ յամրաղը քյասիբի գլխին ա դիպ չելու... Դե գնա՞ հիմի
կին-բաժինք դառ, ինձ էլ Ռեկոմ շինի։ Եկել են, թե՝ Կիկոս,
խ ի՞ ես երեցփոխ «և–ևս»–ի հ՛ետ ժամի կողքին զրից ա րել...

8–*

յԿնի՞կ, հրես «խումբերը» կգան, էլ ետ կսկսվի հին նաղլը...
— Ի՞հ, հողե՛մ ես նրա՛նց գլուխը, սաղ ըլեն մեր պոպո–

զավորնին. հրես եկել են մեզ թև ու թիկունք։ Վ ա ՜լ նրանց
լՏ*աշ հալին կենա, ասում են՝ մեր տերտերն էլ ա նրանց հետ.
փարաջեն հանած, պատրոնդաշնին ջուխտ֊ջուխտ կապած
գալիս ա։

— Կգա, բա գա՛լ չի ՞, տունը խլել, ժամը քանդել են, բա
գալ չի*...

— Ա* սևասիրտ,— ճչաց կինը,— ձենդ կտրի, կիմանան
կտանեն իշախառանջի պես կսատկացնեն։

Կիկոսը նոր ուշքի եկավ, որ ավելորդ բաներ շատ է խ՛ո­
սել ու լեզուն բունը կոխելավ թե՝

— Ա* կնիկ, արի չուլն ինձ տա, գն՛ամ էս գիշեր գոմու–
մը քնեմ, աշխարհիս խաոնակ վախտ՛ն ա, կգան, ունենք–
չունենք մի էշ ու մի կով, կառնեն կտանեն...

Ու մինչդեռ կինը հորդորում էր, որ մարդը տանը մնա,
Կիկոսը հին կարպետն ուսին գոմը մտավ և կովի առաջը
խոտ գցելով, մոտեցավ էշին ու սկսեց տխուր-տխար պատ­
մել նրան եղելությունը.

— Մի՞տդ ա, էշ ջան, էն «խումբերը»... է ն որ մեզ իրա­
րից ջոկեցին... է ն «խումբերը» է լ ետ գալիս են, ի ՞ն չ պտենք
անիլ...

Ապա տեղավորվելով ախոռում, գլ՛ուխը մսուրին դրեց ու
կես քնի մեջ մրմնջաց.

— Բալքի լավն էս ա ՞... — ու քնեց։

Առավոտը Կիկոսը վեր կացավ ու հենց էն է՝ պատրաստ­
վում էր, թե էշն առաջ անի ու հանդը գնա, երբ յաչեյկա Գա­
վիթը եկավ և կանչեց գեղամեջ, ու մի քանի անծանոթ մարդ
նստած քյոխվա Սայփբեգի առաջվա տան սենյակներից մե­
կում (որ հիմի յաչեյկայի ժողովատեղն էր ), առաջները թըղ–
թեր դրած կարդամ ու շուռ ու մուռ էին տալիս։

Մի մեծ դավթար բաց արին, թերթեցին ա մի եր՛եսի վրա
կարդալով Կիկոսի անուն-ազգանունը, ծնված թի՛վն ու էլի
մի քանի մանրամասնություններ նրա կյանքից ու ապրուս­
տից, հարց տվին, թե նա երեցփ՛ոխ Եփրեմի հետ ինչ է խոսել
նամի մոտ էն իրիկունը, որի մասին մ՛ենք արդեն գիտենք։

Կիկոսը մի աո մի պատմեց, զարմանալով՝ նախ, ոը իը
անունը «դավթար ա ընկել», երկրորդ, որ էս անծանոթ մար­
դիկ ամեն բան գիտեն, ամեն մարդու ճանաչում են, ու թե
որ «մուկն իր պոչը հանդում ժաժ տա, սրանք էստեղ արդեն
տեղեկություն կառնեն», ոնց որ ինքն էր պատմում կնկանը։

Կիկոսին երկար չպահեցին, միայն սաստեցին, որ առայժմ
տանից չհեռանա, որովհետև քննության համար կարող է
պետք գալ, և շատ էլի էնպես բաներ ասացին, որից Կիկոսը
բա՛ն չհասկացավ։

— Հրաման քեզ, հընգեր, տանից թե ոտս դուս դնեմ, թող
երկու ոտս է լ փշրվեն, որ հրամայեք, Կիկոսը հաց է լ չի
ուտիլ, մի ղալաթ ա՝ ա րել եմ, ես չէի գիդում, թե էդ գլխա­
մեռ և-ևս-ի հետ չի կարելի խոսել, հիմի որ հրամայում եք,
ո ՜չ կխոսեմ, ո ՜չ կլսեմ։

Կիկոսը տանը նստած կնկանը պատմում էր իր գլխին
եկած փորձանքի մասին, երբ ներս մտավ նրա աներձագ
Ունանը և պատմեց, թե ինչպ ես կոնտրիկները բունտ են
սարքել բոլշևիկների դեմ, և թե ինչպես այժմ կռիվներ կան
Երևանի մեջ ու նրա մոտերքը...

— Ունան ջան, հո վնաս չի գա լ,— կես վախեցած, կես
սարսափած հարցրեց Կիկոսը։

— Կարող ա գա, թե որ բալշևիկը հաղթի ոչ։
— Հեղով էդ կըլի՞ ո ՜ր ...
— Իմ գիդալով դա անկարելի բան ա, չունքի հիմի խալ­
խը դիփ բալշևիկի կողմն ա, հենց ինքը բալշևիկ ա, է լ «խում–
բերը» կարող չեն գան, նամանավանդ, ոնց որ սուդյա Գա­
լուստն ա ասում, թե որ էս մեր կոնտրիկներին ու մի երկու
ղա չա ղ գյադա կան, նրանց է լ բռնոտեն ու մի «և֊ևս» անեն,
ոնց որ քու բարեկամ Եփրեմն ա ասում, այ էն վախտը թա­
մամ կազա տվենք, ու «գառն ու գելը իրար հետ կարածեն»։
Ունանը էլի շատ բաներ պատմեց, բայց ամենից զարմա­
նալին, որ Կիկոսի վրա շատ ազդեց, այն էր, որ Ունանը
նկարագրեց մի նոր տեսակի մարդկանց, որոնց «չեկա» էին
ասում, թե ինչպես նրանք ամեն բանի տեղ գիտեն, ամեն
մարդու ծնված օրից մինչև մահվան օրը կատարած գործերը
գրած ձեոներին ունեն, և որ նրանց ճեռից ինքը՝ առերևույթ
սատանան էլ չի կարող ազատվել։

86

— Ցանի հիմի՜... — շշմած հարցրեց Կիկոսը,— էս տանը
որ մենք զրից ենք անում, նրանք տեղեկություն ունե՞ն...

— Հա՜, բա ՜ս... Ով զիդա հիմի էս տան կտերը կամ դոա–
նը կանգնած մեզ ականջ կախած լսում են, թե ինչ ենք խո­
սում,— վստահ Ա|նդեց Ունանը։

— Հիմի քա ասելով էն օրը ես որ հանդամը զրից ար՛ի,
նրանք տեղեկություն ունեն, էլի ՜...

— Ունեն, բա ՜ս, ունեն, քամին էլ ա նրանց խաբար տա­
նում...

Եվ Ունանը հրաշքներ պատմեց «չեկայի» մարդկանց մա­
սին, է ՜լ ավելի սարսափեցնելով Կիկոսին, որի թուքումուքը
ցամաքել էր, լեղին ջուր դաոել։

Էս խոսակցության միջոցին էր, երբ ներս մտավ յաչեյկա
Դավիթը ու հայտնեց, որ սուդյա Գալուստին ու և-ևս Եփրե–
մին տարել են «կետրոն» ու իրանց պես կոնտբիկնեբի ու
մի քանի ղաչաղ գող-ավազակների հետ «և-ևս» են անելու,
ապա Ունանին աչքով անելով ավելացրեց.

— Կիկոսին էլ ուզում էին տանեն և-ևս անեն, համա մեջ
ընկանք համոզեցինք, թե չէ... բանը պրծած էր...

Կիկոսը կայծակնահարի պես սփրթնած, դարձավ դեպի
Դավիթը և լեզուն ծամելով թե՝

— Գավիթ ջան, խի, ղադադա՞ ա, որ Եփրեմի հետ զրից
անեմ։

— Ղադադա ա, բա ՜ս, ամեն կոնտբիկի հետ զրից անելը
ղադադա ա։ Նրանք կապ ունեն «խումբերի» հետ, ուզում են,
որ էլ ետ նրանք գան էս գեղը, տակնուվրա անեն, կովդ
գոմից դուս քաշեն, մորթեն, էս խալխի տունն ու տեղը
մուրտաոեն, կնկանդ ու աղջկանդ ձեոք գցեն։ Դու էդ բանին
համաձա՞յն ես...

— Չէ՜...
— Չէ ու չոո, բա նրանց հետ ի՞նչ բան ունես,— վրա
բերեց Ունանը,— գիդում չե՞ս, որ նրանք էս գեղի կծոտող
շներն են...
Գեղամիջում մի աղմուկ բարձրացավ, որն ընդհատեց
Դավթի և Ունանի խոսակցությանը, որոնք դուրս գալով
իմացան, որ Կարմիր բանակը կրկին քշել է խոովարարնե­
րին և է ՜լ ավելի ամրացրեւ խորհրդային իշխանությունը։

87

Այս լաթը, որ հեն՛ց ն՛ոթ էը ստացվել, ցնծության էր առաջ
բեր՛ել գյուղացիների մեջ, որոնք այնքան վախեն՛ում էին, թ՛ե
կար՛ող են նոր կռիվներ առաջ գալ և կրկին քանդել իրենց
տան ա տեղը, ապրուստը, կրկին փակել ճանապարհները Ա
ղրկել աղից, հացից, նավթից ա կտորեղենից։

ճիշտ է, հեռու գյուղերում դեռ դիրք բռնածները չէին վե­
րադարձել, էն կողմերը դեռ կռիվներ էին տեղի ունենամ,
բայց ընդհանրապես կյանքը, խաղաղ վիճակի մեջ մտավ, և
գյուղացիք սկսեցին սարքուկարգ անել մ՛ոտալուտ գարնան
վարուցանքի համար։

XIII

Մի տարի էր անց՛ել այն օրից, ի նչ խորհրդային իշխա­
նությ՛անը գյուղ էր մտել և գյուղացիների «հացն ու ջուրը
հալալել», ինչպես իր՛ենք էին ասում։

Աշխատանքի ու վերաշինության մի տարերային շարժում
էր սկսվել։ Գյուղը վերածնվում, վերանորոգվում, կազդուր­
վում էր։ Քաղաքն իր հերթին ուժեղ կապ էր պահպանում
գյուղի հետ, աջակցում նրան իր հասարակական ու կուլտու­
րական շինարարության ասպարեզներում։ Բացվել էր խըր–
ճիթ-ընթերցարան, մի բան, որ միանգամայն նորություն էր
գյուղի համար։ Այստեղ հավաքվում էին Գյուղացիք աշխար­
հիս նորություններն իմանալու, լրագիր ու գիրք կարդալու։

Իյոր հրդայ ն՚ացման առաջին տարեդարձի օրը գյուղում
հանդիսավոր կերպով բացվեց գյուղի կոոպերատիվ խա՛նու­
թը, և հիմք դր՛վեց գյուղի բաղնիքին, խոսում էին նաև ամ–
բողջ շրջանի կենտրոնում էլեկտրական կայան հիմնելու
մասի՛ն։ Շրջանի կ՛ենտրոնում արդեն բա ցվել էր շրջանային
հիվանդանոցը, որից շատ գոհ էին գյուղացիք, որ իրենց հի­
վանդներին այլևս մեծ տա՛նջանքներ՛ով ու ծախսերով հեռու
քաղաքները չեն տանելու։

Մի հ՛արց կար միայն, որը դեռևս մնում էր հին ձևով,
դա հողաբաժանման հար՛ցն էր, որ գարնան դիմաց առաջ
եկավ։ Գյուղաց՛իք պահանջում էին, որ հողերը «շնչի» ար­
վեն, եկեղեցուն պատկանող հողն անց՛նի դպրոցին, իս&յ
նախկին աղալարների, զոռբաների ու այսպես կոչվա ծ գյուղի

«համփա֊իշխա՛ն» մարդկանց հողերն էլ առնվեն տրվ՛են
խեղճ ա անհող գյուղացիներին։ Այս վերջին պահանջն ավե­
լի հրամայական ու խիստ կերպով էր դրվում մանավանդ
այն պատճառով, որ գյուղի նախկին տերերը օրենքի ուժով
զավթել էին ամենաբերրի ու ջրովի հոդերը, ու էն ժա՛մա­
նակ, երբ գյուղը գալարվում էր սովի ճանկերում, երաշտի
բաժին անելով իր արտերը, գյուղի տերերից սկսած մինչև
«համփան» ամբարները ցոբենով լիքը ծախում էին սրա-նրա
վրա կամ խեղճ գյուղացուն «փոխ» էին տալիս, մեկին երկու
ետ ստանալու պայմանով։

Գյուղի նորաստեղծ հողային հանձնաժողովի դիմումին
կենտրոնից պատասխանել էին, թե առայժմ ընդհանուր հո­
ղաշինարարություն չի կարելի անել, բայց իրավունք է տըր–
վում տեղական ներքին հողաբաժանում կատարել։

Գյուղն իրարանցում ընկավ։ Նախկին բեգերից մնացած
թափթփուկները, զոռբաները, նախկին քյոխվաները, սրանց
գործակից գյուղական դատավորները, դեռևս ցարական Ժա­
մանակից մնացած խունացած մունդիրները հագին նախկին
ստրաժնիկներն ու ււրանց պես էլի մի քանի հոգի աղմուկ-
աղաղակ էին բարձրացրել այդ «ապօրինի» որոշման դեմ և
ձայները գլուխները գցած՝ գոաոմ-գոչամ էին, թե իրենք
կմեռնեն ու իրենց «պապական հոդը» ձեռներից չեն տա։
Բայց շատով սրանց ձայները կտրեցին։ Սրանցից շատերը
արդեն ձայնազուրկ էին, մնացածներին էլ միացրին, ձայնա­
զուրկ արին և անցան ներքին հողաշինարարական աշխա­
տանքներին։

Կիկոսն այս ամենի մասին լսում էր միայն իր կնոջից,
երբ իրիկունները հանդից տան էր գալիս։ Թազագյուլը
պատմում էր ու անիծում անցյալը՝ թագավորից սկսած մինչև
քյոխվա Սարիբեգն ա տերտերը, որոնք խեղճ ու կրակ գյու­
ղացիների հողերը զավթել, նրանց ճորտ էին շինել։

Կիկոսի կին Թազագյուլը մի տարում էնպես էր հեղա­
փոխվել, որ էլ ճանաչել չէր լինում։ Նա՝ հակառակ Կիկոսի
կամքի, մտել էր կին-բաժին, այնուհետև իր «պառավ հա–
լովը», ինչպես Կիկոսն էր ասում, տանը նստ՛ելու տեղ՝ մտել
էր լիկկայան, գրագիտություն սովորել՛ու ու էդ դեռ բավական
չի, հիմի էլ ինչ-որ լրագիր էր ստանում, ինչպես ինքն էր

89

ասում — «կնանոց կազեթը», որի համար Կիկոսը շատ էը
բարկաց՛ել, թե կնիկը ծախսերի նոր դոա ա բաց արել, մա­
նավանդ որ Կիկոսը չէր հավատում, թե կնկա կազեթը մի
բանի նման կլինի։

«Կնիկն ինչ ա, թե իրան գրած կազեթն ինչ ը փ » ,–
ասում էր Կիկոսը, գլուխը թափահարում, բայց շատ է լ չէր
ուզում խաոնվի կնկա գործերին, որովհետև մի անգամ յա–
չեյկա ն կա նչել էր նրան ու սաստ ել, որ Թազագյուլի արարք­
ն՛եր՛ի մասին Կիկոսը ձայն– ծպտուն չհա նի։

Մի իրիկուն էլ, երբ Կիկոսը տա ն եկավ, կինը շատ
ուրախ, գրեթե թոփ լա լով դիմացն ելա վ ու աչքալույս տվեց.

— Ա ՜ տղա, որ իմանաս թե ինչ ա պատահել, կասես,
որ ծափ տամ ու պար գաս,— դիմեց Թազագյուլն ու ք ի չ էր
մնում փաթաթվի մարդի վզովը, մի բան, որ իսկի չէր պա­
տահել Կիկոսի կյանքում։ •

— Ի ՞ն չ ա, ա ՜ կնիկ, աղջկան՚դ համար խնամախոս ա
եկել, որ ըտենց ծուլ-ծուլ ես ըլո՞ւմ, թե՞ կովը ծնել ա...

— Չ է՜, չ է ՜, ար՛ևդ ապրի, ջրովի հոդ են տ վել մեզ, ջրովի
հոդ... բադ ու բոստա՛ն պտեմ քցիլ ե»աչի տակ ի հողումը։

— Ի ՞նչ խաչի տակի հող...
։— Ակ, Սումբաթովանց Վանո-բեգի ջրովի տափը մեզ են
տ վել։
— Սումբաթովանց հո՞դը... — ծոր տվեց Կիկոսը։
— Հ ա ՜, Սումբաթովանց, էն մի օրավար լեն ու բոլ ջրո­
վի հոդը։
— Ո՞վ ա տվել։
— Գ՛եղականը,.յաչեյկան, հողկոմը...
— Բա էն խալխի հոդը ձեոներից ա սել մեզ են տ վե՞լ...
— Հա, է լի ՜, հա ՜, նոր ես քաոաց՚ե՞լ, լա վ չես իմանում
ին՛չ եմ ասում...
Կիկոսը թերահավատությամբ գլուխը բացասաբար շար­
ժեց և դաոնալով կնկանը, թե՝
— Քոմագ արա, էս իշի բեոը վեր ունենք, իշի ՜ բեռը։ Հոդ
չ է ՜ մի պոզեր։ 1սի՜, Վանո-բեգը մ ե ս ե ՞լ ա, թե նրա ժաոանգն
աշխարհի երեսից կտրվել ա, որ հողը Կիկոսը վարի, էդ բ լե ­
լու բան ա ՞, որ ասում ես... Շաշ խելքիդ ձուն գա, քեզ խա­
բել են, տնազ են արել։

90

Թազագյուլը, որի ուրախությունն անսպասելի կ՛երպ՛ով
զայրույթի էր փոխվել մարդու տարօրինակ վերաբերմուն­
քից, բարկացած հրեց Կիկոսին ու դեպի տան ետ դաոնալով
փնթփնթաց.

— Ես էլ կասեմ մարդ ունե՜մ... Քու մերը, որ քա տեղը
մի թի էր ծնել հու գոմն էլա քերելու պետք կգար...

Կիկոսը ոչինչ չպատասխանեց, նա իշի բեոն իջեցրեց,
մեջքը տրորեց, տեղավորեց, ու փեշերը թափ տալով տան
մտավ։

Թազագյուլը կես-խոով, կես-նեղացած հաց դրեց նրա
աոաջ, բայց ավելի լավ կլիներ եթե հացի տեղ թայն դներ,
որովհետև նա Կիկոսի գլխին հացը հարամ արավ, էնքան
անիծեց, թաք ա մար տվեց։

Կիկոսը համբերեց, համբերեց ա մեկ էլ հանկարծ գո–
ոաց կնկա վրա.

— Մի ինձ ասա՜ տեսնեմ, քոո Թևանի աղջիկ, էս տան­
տ՛երը ե՞ս եմ, թե չէ...

— Քեզ պես տանտերը որ երեկ մեոել էր, էսօր երկու
օր կլիներ...

— Ա ՜ կնիկ, գժվե՞լ ես, թե կողքերդ քոր են գալի, վեր
կենամ հրես կտրորեմ։ Ի ՜նչ ա, ուզում ես էսքան տարվա
պահած գլուխս թակել տա՞ս, ես ո՞վ եմ որ Վանո-բեգի
հողը վարեմ, կոկոշդ դարդա՞կ ա, թե մեջը խելքից-զադից

կա ՜...
— Դա չես վարիլ, ես կվարեմ, ինձ տենո՞ւմ ես, ա ՜յ, ես

կվարեմ, ու Վանո-բեգի աչքն է լ քոնի հետ կհանեմ ու կվա­

րեմ...
— Հա ՜, էլի ՜, կվարես ա էդ հարամ տափից դուրս եկած

հացն էլ կուտես, յա Սումբաթովենք կթողան, որ դա ընդե­
ղից հավի վատ էլա բերես։

— Դե կտենաս կանե՞մ՝ թե չէ, թող անումս Թազագյուլ
չըլի, թե որ էս աշունք ես էն տափի վրա իմ շինած բաղչիցը
քյալամ ու խիար թթու չդնեմ...

— Ես էդ բանին համոզ չ՛եմ ու հրես կգնամ իրան, Վա­
նո-բեգի ն էլ կասեմ, որ ես համոզ չեմ։

— Դե թոդ քու ոտը Վանո-բեգի շեմքը կոխի ու տ՛ես, թե
գլուխդ քանի տեղից եմ կոտրում։ Ես սաղ մի շաբաթ չալիշ

61

գամ, որ էն հողը ՛մեզ տան, դու գնաս ասես՝ «համոզ չեմ»...
թե էգուց ես քեզ բռնել չտամ, ղա լեն գցեմ, քու կոնտրիկ
գլուխը ղալամը փթացնել չտամ, թող ինչ ուզում է ասեն ինձ։

Կիկոսը տեսավ, որ կինը շատ է զայրացած, բարվոք հա­
մարեց լսել, մինչև փոթորիկն անցնի, ինքն է լ մի լա վ միտք
անի էդ բանի մասին ու մի որոշ եզրակացության գա։ Նա
տեղից վեր կացավ ու ճրագն աոա վ, որ դուրս գնա։ Կինը
կասկածելով, թե Կիկոսը կա րող է հիմարաբար գնա լ Սում–
բաթովենց տուն, ետևից ձայն տվեց.

— Ա ՜ տղա, էդ ո՞ւր ես կորչում...
— Հ ը՜հ... — քմծիծաղեց Կիկոսը, որից դեմքն ավելի ա յ­
լանդակվեց,— հենց ես . գիդում Վանո-բեգի կուշտն եմ
գնո՞ւմ... Հրեդ ըտենց կվախացնեմ, հա ՞... Բա ինձ ի՛սկի
մարդատեղ չես դնում... Բա ասում ես՝ ինձանի՛ց վախում
չես։ Տղամարդ ասածդ ուրիշ բան ա, նրա հետ բաս մտնել չի
ը լի լ... Գնում եմ իշիս մի ք ի չ խոտից-զատից տամ ուտի,
խեղճ հայվանին էսօր շատ եմ բեո ու բարձեք ա րել...
— Այ էշ էբ դա ոել բու բերողը, որ մարդու կերպարան­
քով չէիր ծնվել, հա ՜...
— Էհ, ա ՜ կնիկ, ինչ ուզում ես ասա, որ սաղ աշխարհն
է լ շուռ գա, էլի փափախն իմ գլխին ա, լա չա կը քո, էլի ամեն
մարդ ասիլ պտի՝ էս կնիկը Կիկոսինն ա, էս երեխեն Կիկո­
սի նն ա ... Բ ա ՜ս ... ո ՞նց գիտես դու Կիկոսին...
Կիկոսն առաջվա պես էլի իրան բանին էր. էշն առաջ
արած հանդն էր գնում, խոտհարքի քարերը մա քրում,՛որ
ամառը խոտ հնձելիս գերանդին քարին չկպ չի։ Կամ բահով
հող էր փորփրում, որ լոբի ցանելու, համար փափուկ; տեղ
ունենա, երբ մի իրիկուն է լ տուն վերադառնալիս, նրա,
առաջը կտրեց Սումբաթովանց Վանո– բեգի աղեն ու զայրա­

ցած հարձակվեց վրան. • . . ..

— Կ իկո՜ս ես, ի նչ զահրումար ես... Ես ք ո լ գլխի՛ն փա­

փախ դնողի հոր քյա լլեն շներին տամ, իփ ՞ չես կնգանդ կա­

պը քաշում,— ասաց նա։ ,

Կիկոսը շշկլված կանգ ա ռա վ ճամփի միջին ու փնթփըն–

թաց.
— Թ ոկը՜շ, թ ոկը՜շ, ա ՜ տերամեռ, մի կանգ առ, տենամ

էս աղա մարդն ինչ ա ասում, է ՜։

92

— Չոռ րս ցավ, աստծու կրակ ա ասում, էշը դո՞ւ ես, թե
դա, ա՞ հայվան, քեզ ասում եմ կնգանդ կապը քաշի, թե չէ
կտամ մի աչքն էլ ես կհանեմ...

— Կնիկը՞ս... — ծոր տվեց Կիկոսը։
— Կնի կդ, հա՜, կնիկդ, քոո Թազագյալը։
— Ի ՞նչ ա ստել կնիկս։
— Դու էլ միթամ բանից բեխաբաբ ես, էլի՞, էշը դու ես,
ինձ իշի տեղ ես դնո՞ւմ... Հբես որ գլուխդ տասյակ անեմ,
էն վախտը կիմանաս կնիկն ու մարդը։ Կնիկդ էն ա արել, որ
իրան ախպոր հետ միատեղ գնացել ա իմ 1սաչի սոսկի հողը,
իմ պապական ժառանգությունը վարել ու հիմի էլ ուզում ա

ցանի։
— Ո՞նց թե վարել ա. ո՞ւմ հողն ա վարել, բա էդ ղայդի

անօրեն բան կըլի*. խի՞, դու մեռած ես, որ նա իր կնիկ տե–
դովը քո հողը վարի՞... Ես բանից բեխաբար եմ։ Համ էլ...
տղամարդ մարդ եմ, կնգա գործերին չեմ խառնվում, վարո­
ղը հու ես չեմ, ես քանի՞ գլուխ ունեմ, որ Սումբաթովանց
Վանո-բեգի հողին ձեռք տամ, յա քամի դաոնամ նրա կող–
քովն պնց կենամ։ Թո՞շ, թո՞շ...

Ու իշին բզելով Կիկոսը ճամփեն շարունակեց։
— Կիկո՞ս, էհե՜, Կիկո՞ս, լավ միտդ պահի էս օրը, թե որ
կնգանդ կապը ճեռդ չհավաքես, մի օր թե օջախդ արին չկա­
պեմ, թող ինձ Վանո-բեգի տղա խարշուդ չասեն ու սև շուն
կանչեն ետևիցս։
Կիկոսը գլուխը կախ, ոտները քարշ տալով, ճամփի քարի
ու ցեխի հետ կռիվ տալով հազիվ տուն հասավ, իրեն-իրեն
շարունակ փնթփնթալով. «Համա թե կտաղած էր 1սուրշադ–
բեգը, հա՞... Լավ որ գլուխս չթակեց, էս պահած, պաշտած
գլուխս... Խալխն ի՞նչ կասեր, թե Կիկոսը գլուխը պահ՚եց–
պահեց ու վերջը կնգա արարքի համար թակել տվեց...»։
Էս մտքերի մեջ Կիկոսը տուն հասավ։
— Թազագյո՜ւլ, այ աղջի՞, Թազագյո՞ւլ... աղջի, մի դուրս
արի, ճրագը դեսը պահի, իշիս բեռը վեր ունեմ...
Բայց տանից դուրս եկող չկար։
— Թազագյո՞ւլ, աղջի՜, քեզ չեմ ասո՞ւմ, ա քառ, քառի
աղջիկ...
Ձայն չկար։

03

Կիկոսը մի կերպ իշի բեռը վերցրեց, տուն մտավ, որ
կնկա՚նը մի լա վ պատիվ անի, բայց տանը մարդ չկար։ Կրա­
կի անթեղը քանդեց, փչեց պեծերին, ճրագը վառեց ու սկսեց
քունջ ու պուճախը ման գալ։

— Էս ասենք թե ինքը տանը չի, բա էս լա կոտ նի՞ն ուր
են կորել,— փնթփնթաց նա։ Ապա դուրս գա լով էշը գոմն
ա րա վ ու մեջքը տրորեց, խոտից-բանից առաջը գցեց ու կըր–
կին վերադարձավ տուն։

Կիկոսը կրակ արավ, տրեխները հանեց, գուլպաները
օջախի քարի վրա փոյեց, որ ցամաքեն, տրեխների ցեխը
մաքրեց, քանդված կղերը կապ գց՛եց, կարկատեց, սուտ­
սուտ մլուլ արավ, որ քունը չտանի, միտք արավ Խարշուդ–
բեգի ասածների վրա ու հենց էդ մտքի ծովն ընկած էլի քունը
տարավ, քնեց։

Կիկոսը շատ էր քնել, թե ք ի չ, մին է լ էն իմացավ, որ
Թազագյուլը, տղեն ու աղջիկը աղմուկով տուն մտան։ Կի–
>■ կոսն ա չքերը տ րորելով վրա նստեց ու հորա նջելով դարձավ
կնոջը.

— Էդ ո՞ւր եք կորել սաղ տնով-տեղոփ
— Քեզ ի ն չ,— պատասխանեց Թազագյուլը։
֊ Ո՞նց թե... Ես էս տան տերն ե՞մ, թե չէ...
— Տան չէ, դու մի իշի տեր ես, ի շ ի –

— Տեր մեղա ՞,— փնթփնթաց Կիկոսը,— դու ինձ համբե­
րություն տաս։ Ասելու ե՞ս, թե չէ ... լակոտներդ առած կես–
գիշերին որտ ե՞ղ ես ման գալիս, նամուսս ոտիդ տակն
առած, բա հերիք չի ՞...

— ժողով կար, սրանք գնացել էին կոմսոմոլի ժողով, ես
է լ ուրիշ ժողով...

— Ի ՞նչ ես դաոել...
— Միթամ որ ասեմ, բեյինդ կմտ նի՞... Մոպր եմ դառել,
Մոպր,— պատասխանեց Թազագյուլը ու սկսեց ա նկողիննե­
րը փռել;

— Էդ էլ ի ՞ն չ նոր բան ա ...
— Հրես որ Սումբաթովանց մեզ տված հողի կեսը սաղ
գեղով վա րենք ու ցան՚ենք, ի ն չ է լ որ հնձենք ու ծախենք,
փ ողն է լ ղւսրկեն Եվրոպա, էնտեղի բսղշեիկ ու մեկ է լ հեղա–

04

փոխական դուսաղների* համար, էն վախտը կհասկանաս
Մոպրի զորությունը։

Կիկոսը միտք արավ, միտք ու բան չհասկանալով՝ եզ­
րակացրեց.

— Ասա, սատանական գործի վրա եք էլի... Ջեոք ւզտես
քաշիլ էդ հողիցն ու էդ դալդի սատանական գործերից, թե
չ է ՜... Սումբաթովանց Վանո-բեգի աղեն հենց կատաղած էր,
որ քիչ մնաց ճամփին գլուխս տասը տեղից ճղեր։ Ասում ա՝
«կնգանդ կապը քաշի, թե չէ տուն ու տեղդ կվաոեմ, մոխիրը
քամուն կտամ»։

— Հողս նրա գլխին կենա, թող մի քիչ է լ սարսաղ-մար–
սաղ դուրս տա, տես թե գլուխը որտեղ եմ փթացնել տալիս։
Նրանց դովրանը ջուրն ընկավ, ջ՛ուրը,— պատասխանեց Թսւ–
զագյալը հպարտ ու վճռական։

— Է ՜, կնիկ, աստծոդ էլ ես ուրացել, մարդուդ էլ, քեզ
հետ ես ի ՞ն չ զրից անեմ, քոո բախտս թարսվել ա... Կնիկն
էլ որ ժողով գնա, հող խլի, ուրիշի ապրուստը խլի, սրա-նրա
վրա լեզու բանացնի, էլ էն աշխարհումը դուզ բան կ լի ՞...—
հաոտչեց Կիկոսն ու քուն մտավ իրեն-իրեն փնթփնթալով,—
բալքի լավն էս ա ՞...

Լասը բացվելուն պես Կիկոսը մի հաց փեշումը դրեց ու
կնկանն աոանց մի բան ասելու գոմը մտավ, էշը չալեց ա
ճամփա ընկավ դեպի հանդը։ Գյուղից նոր էր դարս եկել ա
ճամփեն ծռել, երբ նկատեց «սա պահեսցե» ջինդար Սողո­
մոնին, որը ձեռնափայտին հենվելով, կաղ ոտը քարշ տա­
լով, գնամ էր։

Կիկոսը գիշերվա դեպքը հիշելով, իրեն-իրեն փնթփնթում
էր, երբ հասավ ջինդար Սողոմոնին։

— Բարի լայս քեզ, եղբայր Կիրակոս, սա պահեսցե,—
ասաց ջինդարը,— ո՞ւր ես գնում էսպես վաղ, սա պահեսցե,
առաջ բարի։

— Աստծու բարին, տիրացու ջան,— պատասխանեց Կի­
կոսը։— Կնիկը կըլի տան սարքուկարգ անող, գզող ա մտ­
նող, թխող ա կարկատող. կնիկն ի ՜ն չ, գեղամեջն ինչ, գ՛եղա­
կանի գործին խաոնվելն ինչ, ժողով անելն ու հողեր խլելն

* Բռնավոր, բանտարկյալ. Երբեմն ժողովուրդը գործ է ածում նաև
գերկ քւմաստով։

85

ի ն չ... — իրեն-իրեն մտք՛ի թելը շարու՛ն՛ակելով փնթփնթաց
Կիկոսը։

— Ի ՞նչ է պատահել, եղբայր Կիրակոս, ի ՞ն չ ես գան­
գատվում, սա պահեսցե, կնիկդ ի ՞ն չ է ա րել... էշդ կանգ­
ն՛ացրու, մի վրեն նստեմ, հոգա վարձք ա, ոտս շատ է նե­
ղացնում ինձ, սա պահեսցե, համ է լ պատմի տ՛եսնեմ՝ էդ ո ՞վ
ա քեզ բեդամաղ արել։

— Թ ոկը՜շ, թ ո կը՜շ, տիրացու ջան, ա ր ի ՜, ա ր ի ՜ նստի ու
սուրբ անգամդ բաց արա, պատմեմ..,

Ջինդար Սողոմոնը նստ՛եց Կիկոսի իշին, իսկ Կիկոսն է լ
իշի կողքն ընկած, պատմեց ջինդար Սողոմոնին, թե ինչպես
իր կինը՝ Թազագյուլը տուն ու տեղը երեսնիվար գցած՝ այժմ
շարունակ ինչ-որ ժողովների ետևից է ընկել, թե ինչպես իր
տղի՚ն ու աղջկանն է լ խելքից հանել, կոմսոմոլ է շինել, թե
ի՛նչպես ուրացել է ժամ ու պա՛տարագ, խաչ ու սուրբ, իր հա­
լա լ աշխատանքը թողած Սումբաթովանց Վանո-բեգի հողն
է զա վթել ու էսպես շատ բաներ։

— Մ եղա ՜... մեղա ՜ քեզ, տ ե ՜ր ... սա պահեսցե,— գոչեց
ջինդար Սողոմոնը մորուքը շփ ելով։— Ո ՜վ դու դիվահալած
Նարեկացի, ո ՜վ դու չա րքեր կապող Կիպրիանոս.՜.. սա պա­
հեսցե, եղբայր Կիրակոս, աստված փախել է գյուղից, սա ­
տանան բուն է դրել անհավատների սրտում, պատվական
կնիկդ՝ Թազագյուլը, դիվահար է դա րձել, սատ՛անայի ճ՛ա­
նապարհով է գնում, սա պ՚եհե՚սցե, գեհենի զոհ է դառնա­
լու, հոգին այրվելու է սանդարամետի կրակում.,,

— Տիրացու ջան, մի ճար, մի հնար արա, տունս քանդ­
վում ա, օջախս մարտ ասվում,— սարսափած գոչեց Կիկո­
սը,— ես էլ եմ սատանական գործ գիդում էդ ամեն բանը,
Թազագյուլս սատաներոց ա ըլել, տանս դա ոել ա ս՛ատանի
բուն...

— Սավո՜ւղ, Սավո՜ւղ... — գոչեց ոգևորված ջինդարը,—
սա պահեսցե, եղբայր Կիրակոս, գիր կանեմ, գիրկապ կա­
նեմ, չարքերը կկաշկանդեմ, Գեղարդը կնկարեմ, Սավաղը
դարձի կգա...

Կիկոսը թեև չէր հասկանամ, թե ում մասի՛ն է խոսում
ջինդարը, ինչ Սավաղ է, որի մասին նա առաջին անգամն է
լսում, բայց հաստատ վճռեց իր մեջ, որ իրոք կինը դիփդ՝։

քևսր, այսահար է դարձել և խնդրեց–ջինդարին, որ գիր անի։
— Ես քոլ ոտքի սոսկի հողն եմ, տիրացու ջան, ասա՜,

ի ՞ն չ անեմ, որ Թազագյուլս էլի տունը նստի, ձեոք քաշի գե­
ղամիջից, կին-բաժնից ու Սամբաթովանց հողից;

— Սա պահեսցե,— ասաց ջինդարը,— մի տարուց ավելի

է մատաղ չես մորթել, աստված վրեժ է լուծում, պատիժը

կնգանդ ու երեխաներիդ գլխին թափելով, մի մատաղ կխոս­
տանաս, որ Վարդավաոին, աստվածածնա տոնի օրը, 1սաչի
տակին մորթես;

— Ղաբո՜ւլ եմ, ղաբո՜ւլ եմ, տիրացու ջան, նոր ծնած
հորթս խաչին ղուրբան...

— Սա պահեսցե,— շարունակեց ջինդարը,— Հիսասն էլ
այսպես նստած էր ինձ պես ավանակի վրա, երբ մտավ
Երուսաղեմ ու հանդիպեց քեզ պես մի հավատացյալի, որին
Զաքեոս էին ասում; Սա պահեսցե, ով ՛դու Կիրակոս-Զա–
քեոս, մատաղդ թող հաստատ լինի; Հիմի քեզ խիստ պատ­
վեր տամ, Թազագյուլի հետ չկովես, հետը հանգիստ կխո­
սես, որպեսզի սատանան է՛լ ավելի չկատաղի, մինչև ևս գիր
կա՛նեմ, կվերշացնեմ; Իրիկունը Թազագյուլի մազերից մեկը

կպոկես ծածուկ, որ չիմանա, քնած ժամանակ պոկի, կբերես
երկու հավ, մեկը սև, մյուսը սպիտակ, սև հավը կմորթենք,
նրա արյունը կխաոնենք զափոանքի ու Թազագյուլի մազի
հետ, սպիտակ հավի հրեշտակային անմեղ փետուրներից
մեկը կպոկենք, գրիչ կշինենք և գիր կանեմ, սա պահեսցե,
դու է լ կտանես, ծածուկ կկարես վրան, և ողորմ՚աթյամբ՚ն
աստծու; անեն ինչ կվերջանա...

Հասել էին ջինդարի այգուն; Ջրնդարն իջավ իշից, մտավ
իր այգին, իսկ Կիկոսը ճամփեն շարունակեց, մտքում օրհնե­
լով բախտավոր ժամը, որ հանդիպեց ջինդար Սողոմոնին;

Մինչև իրիկուն Կիկոսը հոգու անհու՛ն բերկրությա՛մբ
ծրագիր էր կազմում, թե ինչպես պետք է մազը պոկի, ո՞ր
հավն է բռնելու, որ ջինդարին դուր գա, և աղոթքը կտրուկ
լի՛նի; Նա այնքան էր տարվել հրաշագործ ջինդարի անելիք
«գրի» զորությունով, որ հաճախ գործը կիսատ թողած ձեո–
ները վեր-վեր էր բարձրաց՛նում, քթի տակ պարի եղանակով
դնդնացնում, մինչև անգամ փորձ անում պարելու կամ

7 Կիկոսշ 97

հանկարծ վազում էր իշի մոտ, նրա գլուխը գրկում, համբու­
րում, պատմում իր ապագա երջանկության մասին...

Խավարը կամաց-կամաց իջնում էր գյուղի վրա, երբ Կի­
կոսը տուն հասավ, բայց դեո իշի բեոը չէր քանդել, երբ Թա–
զագյուլը կատաղած վրան հարձակվեց.

— Ա տ ղա ՜, քեզ ասում չեմ ձեռ քաշի էդ կոնտրիկ շնե–
ըի՞ցը... ի ՞ն չ ես առավոտս էն սատանաների պապին, էն
ջինդար Սողոմոնին աոոք-փաոոք իշիդ վրա բազմացրել,
հը՞... Ի ՞ն չ եք երկար-բարակ զրից արել, մի պատմի...

Կիկոսը շվարած կանգնել էր իշի կողքին, մռութը կախ ու
չէր կարողանում հասկանալ, թե ով է տեսել, ով է կնգանը
լուր տվել, չ է ՞ որ ճամփին ոչ ոք չի պատահել, ոչ մի մարդ
չի տեսել։ «Հալբաթ ես աշխարհում ծածուկ բան չի մ՛նում,
էլի ՞», միտք էր անում Կիկոսը, երբ Թազագյուլն ավելի բա ր­
կացած ու կրակ կտրած գոչեց.

— Ուզում ես կաշիդ մա շկե՞լ տամ, գլխովդ հանեմ...
Եվ-ևս Եփրեմի նաղլը մտիցդ ընկել ա, թե՞ կարոտը քաշում
ես։ Հողեմ գլուխդ, յա չեյկեն ու լա վ֊լա վ տեղերն ու մարդի՛կ
թողած, կոնտրիկների հետ ես մասլահաթ ա նո՞ւմ... լա վ բա ­
ներ կսովորես նրանցից... «Սա պահեսցե, եղբայր Կիրակոս,
խաչ գնա, մատաղ մորթի, խունկ ու մոմ վառի, սա պահես­
ցե» չա սե՞ց ջինդարը,— տնազ արավ Թազագյուլը։

Կիկոսը, որ ջինդար Սողոմոնի պատվերի համաձայն որո­
շել էր կնոջ հետ չկռվել, իշի բեռը կամաց-կամաց քանդելով
քթի տակ փնթփնթաց.

— Ես կռիվ անելու գլուխ չա՛նեմ, ի ՜ն չ ա, միջիդ սատա–
նեն նեղացել ա, որ մի խեղճ ու կրակ պառավ ու կադ մար–
գա իշիս վրա նստեցրե՞լ եմ... է ս տանը ես իմ իշի վրա էլ
իրավունք չունե՞մ...

— Ի ՜հ, բոյդ չափեմ, քա Կիկոս բոյը, բա լքի սրտիս մի
հովություն ը լի ,— չա ն չ արավ Թազագյուլն ու տուն մտավ։

Կիկոսն իր մտքում հաստատ որոշեց, որ իրոք կինը դի­
վանար է, թե չէ, ո ՞վ էր նրան իմաց տվողը, որ ջինդարը,
սատանաներին գիրկապ անող էդ պատվական մարդը, Կի­
կոսի իշին նստել ա։ «Էն ա սատա նեն իրան հակառակ մար­
դուն իշիս վրա տ եսել ա, ու Թազագյուլին կատաղացրել,—՚
վճեց Կիկոսն, ա վելա ցնելով,— հրես հենց սատանին իւըո–

98

կեմ, որ իսկի դա էլ չիմանալդ թե էդ ոնց էլավ»։ Ապա էշը
գոմն անելով, մոտեցավ հավերի թարփն, մի քանի հատ
բոնոտեց, մոտեցրեց գոմի դոանը, դաոը մի քիչ ծերպ
արավ, որ աստղալասով սևն ա սպիտակը շոկի։ Ուզած հա–
վերը ջոկեց, ոտները կապեց, գցեց ախոոի մեջ ու մտքումն
ուրախացած հանգիստ տուն մտավ։

Կիկոսի բախտը բանել էր։ Թազագյալը գլուխը լվացել,
մազերը սանրում էր։ Կիկոսն աշի-ուշով հետևում էր, թե որ­
տեղ է գցում Թազագյալը սանրի հետ պոկված մազերի
փունջը, ու երբ կրակն անթեղեցին ա քուն մտան, Կիկոսն
օջախի կողքին մեկնվելով մոխրի միջից հանեց մի փունջ
մազ ու գող կատվի պես, ոտների ծայրերին հենվելով, զգու­
շությամբ դարս եկավ տնից։ Նա մտավ գոմը, հավերը դրեց
թևի տակ, չախի փեշով ծածկեց ու քայլերն ուղղեց դեպի
ջինդար Սողոմոնի տան։

Ջինդար Սողոմոնն «աղոթքի վրա էր», երբ ներս մտավ
Կիկոսը։ Սև հավն իսկույն մորթվեց, որի արյունը մի խեցու
մեջ հավաքեց ջինդարը, հետը խաոնելով մի ինչ-որ հեղուկ,
ապա սպիտակ հավի փետուրներից մեկը պոկելով ծայրը
սրեց, Թազագյալի մազերի փունջն էլ գցեց հեղուկի մեջ,
խաոն՛եց ա մի ծալմլված թղթի կտոր ծնկանը դնելով՝ հրա­
մայեց Կիկոսին, որ աոաջը չոքի ու վաոած մոմը ձեոքի՚ն
բոնած լույս անի։

Կիկոսն էս «սուրբ արարողությունից» հուզվել, շփոթվել,
կաս-կարմիր էր դաոել։ Նա չոքած տեղը քրտնել ու դողում
էր, աչքը չհեոացնելով ջինդարի բերանից, որ ինչ-որ ան­
հասկանալի բաներ էր մոթմոթում ու ծնկանը դրած թղթի
վրա տարօրինակ դեմքեր ու պոզավոր մարդկանց գլուխներ
էր նկարում։

Ծիսակատարությունը վերջացավ։ Ջինդարը գրված թուղ­
թը եոանկյոլնի ծալեց, կար՚եց մի փալասի մեջ ու տվեց Կի­
կոսին։

— Սա պահեսցե, եղբայր Կիրակոս, ահա քեզ թել ու
ասեղ, էս գիրը կտանես ու գիշերս կկարես Թւսզագյալի շո­
րից, այնպես ծածուկ, որ չիմանա, թե չէ գիրն իր զորությանը
կկորցնի։ Սա պահեսցե, տե՜ս, մարդու բան չասես, թե չ է ՜...
սա պահեսցե, սատանաներն ավելի կկատաղեն, և դա ինքդ

99

էդ դիվանար կդաոնաս։ Ահա՛, բոնի՛, հետդ տար սև հավի
ոտներն ու գլուիսլ», դա խաչի բաժինն է, էգուց առավոտ
հանդը գնալիս խաչի քարի աոաջին կդնես, որ աղոթքս տեղ
հասնի, խաչը բարեխոս լինի Մարիամ աստվածածնի աոաջ...
Մատաղը չմոոանաս։ Համ՛բուրիր սուրբ ավետարանը, որ
միակ սրոհասքանն է հավատացյալների։

Զինդարը Կիկոսին դեմ արավ սև կազմով մի փոքրիկ
գիրք, որի վրա մի խաչ կար նկարած։ Կիկոսը երեսին խաչ
հանեց, կռացավ, համբուրեց գիրքը և որ զարմանալի էր,
արտասվեց։ Արտասվեց այն Կիկոսը, որի աչքերը մինչև այդ
չգիտեին ինչ բան է արտասուքը։ Կիկոսը գիրքը համբուրե­
լուց հետո ջինդարի ձեռքերն ու փեշերն էլ համբուրեց, հավի
գլուխն ու ոտները դրեց ֊գրպանը և թեթևացած սրտով դուրս
եկավ ջինդարի տանից, կարծես կրծքից մի ջաղացքար էր
ընկել, որը ծանրացած ճնշում էր մինչև այդ։ Իսկ սև հավը
կրակի վրա դրած պղնձի մեջ քլթքլթալով եփում էր... ջին­
դարի համար։

Կիկոսը նախքան տուն մտնելն անցավ գոմը, գրպա՛նից
հանեց «գիրը», շոշափեց ու դաոնա լով իշին, որն ուրախա­
ցած քնքոստում էր, թե տերը խոտ է տալու, գլուխը շոյելով
ուրախ տրամադրությամբ բացականչեց.

— Ծարբ գտել եմ, է ՜շ ջան, հրես ճեռիս ա, կաց մի քւս
գլխիցը մի ք ի չ կախ տամ, որ քու միջի սատա՚նեքն էլ կոր­
չեն, թե չէ մին-մին սարսադփսմ ես, դուզ ճամփեն թալած,
քա րերն ու ղոերն ընկնում...

Աոավոտը Թազագյուլը ջուըը գնալիս զգաց, թե ինչպես
թիկունքը հարում է մի ինչ-որ կոշտ բան։ Տուն դա ռնա լով
նա հանեց իր բաճկոնը և... օ ՜, զարմանք, մի եռանկյունի
«գիր» կարած էր մեջքին, չհասկանալով, թե բանն ինչամն
է, նա, վազեց դեպի գոմը, որ Կիկոսին հայտնի, բայց Կիկո­
սը չկար։ Թազագյուլը պոկեց «գիրը», վազեց կոմբջիջի քա ր­
տուղարի մոտ, որը ժպտալով հայտնեց, թե ինքն արդեն գի–
տե այդ մասին։

Մարդ ուղարկեցին Կիկոսի ետևից, որին կես ճամփից
Ետ վերադարձրին, իսկ ջինդար Սողոմոնի տունը խուզար­
կելով տակնուվրա արին ու ի նչ որ գրքեր կային, հավաքե­
ցին, բերին գործկոմ; Դիքերը փաթաթեցին, որ ուղարկեն

100

կենտրոն, իսկ Կիկոսին ու ջինդար Սողոմոնին գոմը գցեցին,
բանտարկեցին, որ հինգ օր մն՛ա՛ն, մինչև կիրակին գա ու
հասարակության առաջ պատմեն ամեն ին՛չ։

— Կնգա խաթեն որ ասել են, թամամ էս ա, ա՞յ տիրա­
ցու Սողոմոն,— հառաչելով ասում էր Կիկոսը,— բ՛ա հիմի
բանը ո՞նց պսփ ըլիլ...

— Սա պահեսցե, եղբայր Կիրակ՚ոս, չարը հետևում է
մեզ. Ոսկյան ու Սյուքասյան նահատակներն էլ շատ տանջ­
վել են չարի ճեռից, սա պահեսցե... Բայց, եղբայր Կիրա–
կոս, ո՞վ է նրանց ասել, թե ես եմ գրել էդ «գիրը», նրան՛ք
ի՞ն չ գիտեն, թե ես երկու հավ եմ ստացել քեզանից, դա
մարդու բան ասե՞լ ես, սա պահեսցե...

— Իմ հոր արդար գերեզմանը վկա, թե ես մի իսանի էլ
ա բան ասած ըլեմ, քու կշտիցը գնացել եմ իշիս կուշտը
ու մենակ նրան եմ շանց տվել էդ «գիրը», թե էշս մարդու
բան ա ասել, ես էլ ընհենց։ Համա... դու գիտե՞ս ոչ, թե էգ
յաչեյկեքն ինչ ղայդի զադեր են, նրանք ամեն բան տեսնում
ու լսում են. ես ի՞նչ գիդամ, թե հիմի էս գոմի աղբածակիցդ
մինը անգաճը խլշած մեզ լսում չի ՞... Լավն են ա տազ
անենք, տենանք ինչով ա վերջանում, թե որ էս մի հետն
էլ գլուխս թակելուց ազատեմ, թեկուզ տասը տաբի է լ ղալա
քաշեմ, վեջս չի, մենակ թե գլուխս, էսքան տարվա պահած
գլուխս, թակել չտամ...

— Սա պահեսցե, եղբայր Կիրակոս, խորհրդային իշխա­
նության ժամանակ մարդ չեն թակում, սա պահեսցե... Չեն
թակում, բայց..՛, սպանում են, գյուլլախորով անում... Քեզ
կազատեն, իսկ ինձ... սա պահեսցե...

— Է՞հ, է՞հ... — հառաչեց Կիկոսն ու գլուխը դնելով ախո­
ռի փայտին, կես քնի մեջ փնթփնթաց,— բալքի լավն էս
ա՞...

Հինգ օրը հինգ տար՛ա չափ դանդաղ անցավ։
Կիրակի էր։ Ողջ գյուղը հավաքվ՛ել էր Մինասի կ՚ալը։
Կենտրոնից մարդ էր եկել։ Գյուղացիք հետաքրքրվում էին
և զարմանում, թե ինչու է կառավարությունը և կոմբջիջն
այդքան մեծ նշանակություն տալի էդ չնչին, հասարակ,
աննշան, «ոչինչ գործին»։

131

Ցուցադրական դատ էր։ Կինը, Թազագլողը վկա էր
կանգնած իր ամուսնու՝ Կիկոսի դեմ, պստակները մազ էին
փետում այս սարսափելի, չտեսնվա ծ բանի համար, որ կնիկն
ուզում է իր մարդուն պատմեն։

Խոսեց կենտրոնից եկածը, խոսեցին կոմբջիջի անդամ­
ներից մի քանիսը, կոմերիտները կրակված ճառեր էին
ասում սրբերի ու սատանաների մասին, և որ զարմանալի
թվաց ամենքին, դա այն էր, որ ամբողջ պատմությունը ման­
րամասնորեն գրված էր լրագրում։

Ցուցադրական դատը վերջացավ նրանով, որ ջինդար
Սողոմոնին երեք, իսկ Կիկոսին մեկ տարով պայմանական
բանտարկության դատապարտեցին։ Դատավճիռը հայտնե­
լիս Կիկոսը լուռ լսում էր, բայց բան չէր հասկանում։ Նրա
գլուխը թմրել էր բազմաթիվ ճառերից ու աղմուկից։ Երբ
կենտրոնից եկած ընկերը դատավճիռը հայտարարեց, զգա*
լով, որ Կիկոսը– վճռի միտքը չի հասկանում, հարց տվեց,

— Վճիռը հասկացա՞ք, քաղաքացի Կիրակոս։
— Հ ը ՞,— քնից սթափվածի պես հարցրեց Կիկոսն ու
գլուխը թափահարեց։
— Վճի՛ռը, վճի՛ռը, դատարանի որոշումը ձեր գործի
մասին հասկացա՞ք,— կրկնեց կենտրոնի ընկերը։

— Հ ը ը ՜... հասկացա ոչ, բախշի՛ ինչ պատիժ տալիս եք
տվեք, մենակ թակեք ոչ։ Մին էլ... ինձ մի լա վ բացահայտ
ասեցեք, թե ձեր օրենքն ի ՞ն չ բան ա ղադադա անում ինձ,
որ ես է լ ղալաթ չա նեմ, սխալմունքի մեջ ընկնեմ ու ղալա
քաշեմ, ինքն է լ մեր լիզվով ասեցեք, գրափառը հսկանըմ
չեմ։

Յաչեյկտ Դավիթը խոսք վերցնելով դարձավ Կիկոսին,
թե՝

— Առաջինը, որ կասեմ քեզ, Կիկոս, էդ էն ա, որ դա
կոնտրիկների հետ շատ ես զրից անում։ Մի անգամ ե-ևս
Եփրեմի հետ քեզ բռնեցինք ու բաշխեցինք, հու գիտես, թե
ինչ եղավ և-ևսը։ Հիմի է լ կնիկդ կին-բաժնի ու ՄՈՊՐ-ի մեջ
գհրծ ա կատարում, գրիլ-կարդալ ա սովորել, լիսավորվել,
կազեթ ա կարդում, դա հակառակ ես, ու կնգանդ դիվահար
ա այսհար հաշվելով՝ գնացել ես ջինդար Սողոմոնին «գիր»

102