Կիկոսը Մաթևոս Դարբինյան _1983

— Ես էլ մարդավարի ջուղաբ եմ տափ, էլի. ջաղացն
եկողն ի՞նչի կգա, հրեն աղուն եմ բերել, աղում եմ, էլի...

— Անունղ ի՞նչ է, ոբտեղացի՞ ես։
— Անունս Միկիչ ա, հորս անունը՝ Մաբտիբոս, ազգիս
անունն էլ Մարկոսանց, ինքս էլ թունդ դաշնակ եմ, էս վեբի

գեղիցը։
■— Քեբ գյուղում բոլշևիկներ շա՞տ կան։
— Ինչքան քեֆդ ուզի, աոաջին բոլշևիկը մեբ տեբտեբն

ա, Վանո բեգը, քյոխվա Միրզեն, աղվեսի մոբթուց քուբք
հագնող միկիտան Վասիլը... Ո՞ր մեկն ասեմ։

— Իսկ դոե, դոս
— Ես հո թալանչի չեմ, ոբ բոլշևիկ ըլեմ, ասում են բոլ­
շևիկը թալանչի մաբդն ա, մեր գեղի թալանչիքն էլ նրանք
են, որ ասեցի, հենց թալան են անում, որ մեզ էլ թալանե–
լու բան կմնա՞, որ ես կամ ինձ նման մարդն էլ թալան
անի՞... Անտոն բիձա, ջուրը կտրի, աղունը վեր եկավ, քարը

քարին ուտում ա...
Անտոնը դուրս եկավ ջուրը կտրելու, իսկ Միկիչն սկսեց

ալյուրը խուրջինն ածել։
— Հրամանքդ ո՞վ ես,— հարցրեց Միկիչը գրագրին։
— Ես շտաբի գրագիրներից եմ։
— Հա՞... լավ մարդ ես, ուսում էլ ունես, ազգի գործիչ

ես, աստված քեզ նմաններն անպակաս անի ազգի գլխից,
բա չեք կարում էդ բոլշևիկներին ոադ անեք, պրծնե՞ք...

— Մենք էլ հենց դրանով ենք զբաղված։
— Հա ՜... լավ եք անում, դե դուք պետք ա մեզ պես
խեղճ մարդուն պահեք, թե չէ... ազգը հո ձեոից գնաց...
— Իսկի քեզ պես գիտակից մարդ կա՞, որ հասկանա՞,
ժողովրդի մեջ վատ ու անհասկացող մարդիկ կան, որ մեր
դեմ են խոսում, խալխի միտքը պղտորում, բոլշևիկություն
քարոզում։
— Հա ՜... է դ մինը լավ չի, ոչինչ, արտի միջին ալա էլ
կըլի, կաոը փուշ էլ, կոծոծ էլ, պետք ա էլի դուք մաքրեք,—
Անտոն բիձա, եկա՞ր, աո բաժինդ վեր կալ, ինքդ է լ բոլշևի­
կից հեոու ման արի, տեսնում ես, քեզ էլ են չարչարում։
— Է ՜... Միկիչ ջան, տո ես գիդամ բոլշևնիկն ի՞նչ ա...
Հրես էս պատվական մարդը լավ-լավ, ազգի օգուտ բաներ ա

208

խոսում, հիմի ես ինչ գիդամ սա բոլշևնի՞կ ա, թե արիշ՛ զադ։
— Բա խելքդ էդքան է լ ՜չի կտրո՞ւմ, տեսնում չես՛ մարդը

հենց դաշնակ ա, որ օխտը գետի ջրով լվանաս, էլի էն դաշ­
նակը կմնա... Դե՝, մնաք բարով։ Հա՛, բա հիմի, ախպեր ջան,
էսա գնամ եմ, մեր գեղն ի՞նչ խաբար տանեմ։

— Ասա՛, որ շուտով ամեն ինչ կխաղաղվի, բոլշևիկների
կյանքը մի շաբաթվա կյանք է։

— Հա"ա՞... խեր խւսբարում կենաս, էդպես էլ կասեմ,
«մի շաբաթվա կյանք»։

■— Խեր ըլի գա լդ,— ասաց Անտոնը։
— Ո չինչ, էնպես, շրջում եմ, որ ծանոթանամ ձեր գյու­
ղի հանդերի հետ։

— Հա՛, լա վ ես անում, ասում են կոիվներ են ըլելու, լավ
դիրքի տեղեր ջոկեցեք, որ էդ Ադրբեջանի թուրքերն ու բոլ–
շևնիկը գան ոչ մեզ կոտորեն։

— Է՜, բիձա, շատ դժվար է մեր գործը, շա ՜տ ... Մի կող­

մից մենք պետք է կռվենք և կռվում ենք մեր երկրի ներսը
բուն դրած թշնամիների դեմ, մյուս կողմից բոլշևիկների։
Ներսի թշնամիների՝ թուրքերի գործը հեշտ է, նրանց արդեն
մաքրում են մեր տղերքը, որպեսզի Հայաստանը դաոնա
միայն հայերի երկիր, իսկ բոլշևիկների հետ հաշիվ մաքրելը
դժվա ր է. նրանք նախ շատ են և ուժեղ, մեջտեղն Ռուսաս­
տան կա, իսկ երկրորդ՝ մեր երկրի ներսում կան շատ դավա­
ճան հայեր, որոնք նույնպես բոլշևիկների կողմնակից են։
Դեկ մի փոքրիկ երկիր կա րող է արդյոք իր ուժերը ցրել մի
քանի ճակատի վրա։

— Մ խր, բալա ջա '0, մի ես չիմացա, թե էդ բոլշևնիկ
ասածդ ի՞նչ ա ուզում մեզանից, որ էդքան կատաղած են
նրանց դեմ, էնքան են կատաղած, որ ինձ է լ են բոլշևնիկի
տեղ դնում, ի՞նչ կըլի մի հասկացնես։

— Ի՞նչ ասեմ, բիձա, բոլշևիկը որ կա, Ռուսաստանը
քանդող, ա վերողն է։ Ինչպես որ մի մեծ կրակ, մի հրդեհ
վեր կենա ու լափի ամեն ինչ, մոխիր դարձնի, քանդի, ա վե­
րի, ժողովրդի անեցած-չանեցածը թալանի, տանի էդ ա։
Մեր երկիրը մի աղքատ երկիր է, բայց էլի մի կերպ կարո­
ղանամ է Ամերիկայի օգնությամբ, էնտեղից բերած հացով

204

ապրի, հիմի նրանք ուզում էն գան, էգ եղած-չեղածն է լ տա–

նեն, մեր վիզը բոլորովին կտր՛են։
— Հիմի քա ասելով բոլշենիկը մեր երկրի, մեր հալերի

դուշմանն ա, է լի ՜...
— Էլ ասեցիր ա պրծար...
— Բա ոնց պտի անենք, որ ազատվենք։
— Մենք էլ հենց դրա մասին ենք էսքան գլուխ կոտրում,

էլի՛, սաղ ազգը ոտի ենք հանելու, որ կովի, միենալն է,
կոտորածն անխուսափելի է, թարքի հետ միացած գալու են
ա բոլորին սրի քաշեն։

— Պա*, պա՛, պա՛.., էդ ի՞նչ զուլում ա... Լավ, քա ե՞ս
ինչ բան անեմ դրանց հետ, որ ինձ էլ են չարչարում, ես իմ
օրումք ճանճ է լ չեմ սպանել, ինձ վրա էլ են կասկած տա­
նում, չի ըլի՞լ մի ասես ,թե ինձ վրա շաո մոգոնոդն էդ
ով ա...

— Ի՞նչ իմանամ։
— Էլի՛, օրենքի մարդ ես, կիմանաս։ Իմ կարճ խելքն
էնպես ա կտրում, որ Չատինին ու Միդինին բոնել տվողը
մեր գեղացի Ավետիսն ա, համա խելքս չի կտրում, թե նա
ինձ վատութին անի, շաոի մեջ գցի, ի՞նչ կասես...
— Չգիտեմ։
— Բա հիմի դուք ո՞նց եք ուզում րպշևնիկի դեմ կռիվ
անեք, պառավ մարդ եմ, էսօր-էգուց կմեռնեմ, մի իմանամ,
որ էն աշխարհը գնալիս մի խաբար էլ ա տանեմ։
— Չե՞ս տեսնում ո՜նց... Հրես դիրք են բռնել, որ եթե
հարձակվեն մեզ վրա, ջարդենք։
— Շատվո՞ր եք, շատվո՛ր, էն ասա, թե չէ, վալ թե նրանք
հաղթեն ու ժողովուրդը ձեռից գնա։
— Էնքան էլ շատ չենք, բայց կդիմանանք, խոստացել են
է լ զորք ուղարկեն։
— Էլի, մեր էս գեղրանքի գոլին կբլի՞ մի հարիր հազար
թվանք բռնող։
— Որտեղի՞ց, շատ-շա՜տ մի երեք հազար հոգի լինի,
բոլշևիկները հո միայն էս կողմով չեն գալի, նրանք ուրիշ
գավառների վրա է լ են հարձակվում։
— Ասենք երեք հագարն էլ քիչ չի, թե լավ պաշար ունե­
նանք, ես ինչ գիդամ, պատրոն, թոփ, թվանք..,

"՜՛ օյսր ՜ ՚

— Է ՜, բիձա, մեր ցավն է լ հենց այդ է, զենքի րս զի ­
նամթերքի պաշար քիչ անենք։

— Էւխ, Էս ամենը, թե կռիվն սկսվեց րս գիշեը-ցեըեկ
տրաք հա տըաք, կրակ եք տալիս, քանի՞ ամիս հեըիք կանի։

— Ի ՞նչ ամիս, այ բիձա, մի չոըս-հինգ օբ, ոը հեըիք
անի մեծ բան է։

— Էդ լա վ չի , լա վ չի , շա ՜տ լա վ չի , կոիվը հենց բրւնաց–
ըեք, ոը նըանց համ ջաըդեք կամ է լ զենք խլեք։ Հալի աս–
տոծը մեծ ա, մեզ քոմագ կանի, հենց ոը կոիվն սկսվի, թող
տերտեր նին օը ու գիշեը աղոթք ա նեն,— հեգնեց Անսահը։

- - է , բիձա, մեծացել ես, բան չգիտես, այս կովում ոչ
մի աղոթք օգուտ չի անի։

— 1ս ի ՞ ես ասում, այ ոըդի, լուսավորիչի կըոնը մեծ ա,
հաստատ, չաըը կխափանի, բաըին կաոաջնոըդի... Գնամ,
բա լա ջան, գնամ մի ք ի չ փետ բեըեմ, կըակ անեմ, ցուըտ
ա, գիշեըս ինձ ղոնաղ կաց հազիբ մենակ եմ, զրից կանենք
աշխարհիս խեը ու շաոից։

— Չէ՞, բիձա, ես գնալու եմ, մութը վըա է հասնում։
է — Դու գիդաս, ոըդի, համա շատ խնդրում եմ, բալա

ջան, բաըեխոս ըլես, քու մեծավորի առաջ, ոը է լ ինձ անտե­
ղի տանջեն ոչ, թողան էս ջաղացումդ վեբ ընկնեմ, իմ ցա­
վին կենամ, հայոց ազգի համար աղոթք անեմ։

— Լավ, կասեմ, բիձա, քեզ ձեո չեն տա։
— Հա ՛, ոըդի, շատ ւսպըես, թե ոը սա ղ մնամ, լավութե–*
նիդ տակիցը հալբաթ մի օը դուրս կգամ։
Անտոնը քայլերն ուղղեց դեպի դիմացի անտառը փայտ
ու խռիվ ժողովելու, իսկ երիտասարդ լրտեսը ճանապարհվեց
դեպի գյուղ։

Խավարը խառը երազներ էր ծնել ու պ ա շա ըել Անտոնի
ուղեղը։ Նինջը կոխել էր Անտոնին, որը, գլուխը դրած բու­
խարա մոտի քարին, մրափում էր, երբ հրացանների ճար­
ճատյունն ու ձիերի սմբակների դոփյունը զարթնեցրին նրան։
Անտոնը վեր թռավ, ջաղացի դառը ծերպ արավ և նայեց
դուրս։ Նրան թվաց, թե ինչ-որ ծառ ու քար կա, ոտք է առել,

շարժվում է, վազում դեպի ցած, դեպի ներքևի սահմանա­
գլուխը։ Ինչպես վարարած գետը քար ու փայտ իրար գլխով
տալով աղմկում է, այնպես էլ դիմացի ճանապարհով քշում
էին ձիավորները մթության մեջ իրար հրելով, գոոալով ու
հրացան արձակելով։

«Մերդ չմեռնի, Միկիչ, տես ինչ օին ա սարքել, է ՜. . . » , –
մտածեց ինքն իրեն Անտոնը, ապա դուռը կրկին փակեց ու
սպասեց, թե ինչ լուր կբերեն իրեն։

Ջաղացի դառը բախեցին։ Անտոնը վեր թռավ, մոտեցավ։
— Ո՞վ ես։
— Բս/ց արա։
Անտոնը ձայնից ճանաչեց Սոլոմոնին։ Ջաղացի դռաք
բաց արավ ու խավարի մեջ մի քանի ձիավոր նկատեց, որոն­
ցից մեկը խմբապետն էր։
— Էսօր ջաղացը մարդ չի* եկել,— հարցրեց խմբապետը։
— Եկել ա։
— Ո՞վ։
— Մինը ձեր տղերանցից էր, էն ՛որ ձեր կշտին նստած
գիր էր գրում, մին է լ էս վերի գեղից մի տղա, Միկիչ անու­
նով, աղուն էր բերել, որ աղա։
— Ուրիշ ոչ ո՞ք։
— Ոչ ով։ Ի՞նչ կա, աղա1, խալխն էսպես դարս թափ­
ված, որը ձիով, որը ոտով՝ գնացին։
— Ներքևի պահապաններին կոտորել են,— առանձին ոչ
մի բան, զգույշ կաց քեզ էլ չգան ու չմորթեն ջաղացի մի–
ջին։
— Ջաղացդ մարդ չթողնես մտնի,— պատվիրեց Սոլո–
մոնը։
Ձիավորները հեռացան, իսկ Անտոնը քմծիծաղեց։ «Կոտո­

րե՜լ, չ է , չէ՛, ոտներ են արել, մի սուտ թվանքի տրաքոցից

հալա ոնց են դողում, է ՜... Մենակ ձեզ ղոչաղ գիտաք,— ինքն
իրեն փնթփնթաց Անտոնը,— հալա մի էգուց գիշեր տեսեք
գլխներիդ ինչ թազա տրաքոց ա գալ՛ու...»։

Լուսաբացին գյուղ էին վերադառնում գյուղացիները, քքն–
կոտ, ջարդված, ջղային ու գազազած։

— Էս սրտով են կռիվ դուս գալի բոլշևնիկի դեմ...

— Սաղ խալխին տրևոգի մեջ են գցել, քնահարամ արել,

207

թե ինչ ւս մի բրսդալա գյադա, ով գիդա, լապստրակի վրա
կրակ ա տվել...

— Լապստրակ զադ չկա , իսկի թվանք է լ չի տրաքել,
իրանք իրանց վախից գոռգոռացել են, միթամ թե շատ լա վ
դիրքապահ են մեր գեղացոնց էլ հավան չեն, անսլատճաո
դարավուլը խումբի տղա պետք ա ըլի...

— Տեսար ո՞նց էր լեզու առած գակլադ անում էն մի­
նը... ասում ա՝ «վալլահ տաջիկ էր...»։

— Տաջիկ-մաջիկ չկա, իրան ձեռքի թվանքն էր տրա­
քել...

— Ղորթ, տ ենա ՜ս...
— Հաստատ բան եմ ասում քեզ։
— Արա^ մի ինձ ասա տենամ, թե դրանք բա ո՞նց են
կրփվ ա րել, Սասանն ու Զեյթունն իրար խաոնել, է ՜. . .
— «Մի հայը տասը տաճկի դեմ կկռվի առյուծի պես»,—
ասել են դաշնակ խմբապետները, տդերանցը սարսաղացրել
գցել են սար ա ձոր, վերջն էլ...
— Վերջն էլ ինչ որ հայ կար վերջացրին Սասանում էլ,
Զեյթանում էլ, ա ես ինչ գիդամ...
— Սաղ Տաճկահայսատան ասա ա պրծի, էլի...
— Հա*, հա՛, հար ...Լա վ են սկսել, ես ու իմ հոր հոգին,
Տաճկաստանից մա քրել են հայերին, հիմի է լ էստեդից– են
մաքրազարդելու...
— Էստեղ է լ հո տաճիկ չկա։
— Տաճիկ չկա համա բոլշևիկ կա։
— էսի բոլշևիկը տաճի՞կ ա...
— Բա չիմա ցա ՞ր, որ ասեց «վա լլա , տ ա ճի՜կ էր»...
— Էտպես ա, ով դաշնակ չի, դաշնակին հակառակ ա,
տաճիկ ա։
—< Հիմի ասենք, թե ես հակառակ եմ, ուրեմն քոլ ա սելով
տաճի՞կ եմ։
— Տաճիկ ես, բ ա ՜ս, պերվի սորտի, տաճիկ։
— Դու մի ինձ էն ասա, թե էս խառն օրերը, էս ղալմա­
ղա լներն ու կռիվները, էս տաճիկն ու հայը, էս վրացին ու
քուրդը, էս ե՞րբ ա վերջանալու, ե՞րբ...
— Կոմիտեն ասում ա, էսա մեր Հայաստանի մեջ ապրող
թարքերին վերջ ենք տալի, պրծանք, էս մին, բոլշևիկներին

ա

Էլ կոտորելու ենք, էս երկու, Հայաստանն էլ մեծացնելու ենք,
էս իրեք, գնալու ենք հասնենք մինչև Ամերիկա, էս է լ չորս,
սայլ աշխարհի տերն ենք դառնալու, էս էլ հինգը...

— Յավա՚շ, լավա՞շ... Հայոց թագավոր ենք շինելու,
էս էլ վեց...

— Ես ու դա էլ նամեսնիկ ենք դաոնալու, էս էլ օխւոը...
— Հա՞, հա՞, հա՞... Աշխարհիս երեսին ինչքան մարդ
կա, դիփ ճանճեր են, հայերս է լ ծիծեռնակ ու ճանճակալի
դուշ, թռչելու ենք ա կուլ տանք...
— Չէ՞, չէ՞, դիփ մորմոնջ* են, մենք է լ արջ, տրորելու
ենք; վերջ տանք...
— Ո՞վ կարա մեր զարիբին դիմանա, փորներս սոված,
լաշներս տկլոր, ջանից ա հարաքյաթից ընկած...
— Համա որ մին փչենք, բոլշևիկը բմբուլի պես երկինք
ա թռչելու...
— Մենք սոված ենք, համա խմբի տղերքը հրեն կուշտ են,
ամեն օր ամեն գեղամ է՛ն պակասը չ՚որս-հինգ կով են մոր­
թում նրանց համար, ո՞ւմ ինչ վեջն ա, թե քյասիբ մարդու
թաց ա ցամաքը կտրում ա...
— Ձենդ կտրի՛, հակառակ խոսալ մի, մարդիկ ազգ են
ազատում։
— Դրուստ ա, ազգն ազատում են էս աշխարհի տանջան­
քից, դա մի տես թե էն աշխարհումը ոնց ենք հայր Աբրահա–
մի գոգումը լվլվալու, է՞...
— Տղե՚րք, եկեք բանտ սարքենք։
— Լավ ես ասում, համա մինն իծի պես դբա քարերն ա
վազ տալի, մինը գոմշի պես դբա ցեխը, ո՞նց բանտ սար­
քենք, միաբանաթին կա, որ բունտ սարքե՞ս...
— Բա հմի ո՞նց պտի ըլիլ մեր բանը։
— Քեններդ կտրեցեք, հրեն խմբի տղերքը գալիս են։
— Չէ՞, է ՜, չէ մի ասա տենամ ո՞նց ա վերջանալու...
— Քենդ կտրի՞, էդ բոլշևիկը գիդա, նրա գործն ա, նա
վերջ կտա։
֊ Եկեք գնանք բոլշևիկի կուշտը։
— Ջափա մի քաշիլ, հրես ինքը կգա։

* Մրջյուն։ ք 200
14 ^ԻԱոսօ ՚

— Դե՛, թե գափս ա, թող մի օրով է լ շատ գա, է լ ր՞ւմ
ճամփեն ա պահում...

— Նրա ճամփեն ա պահում, որ դու հասկանաս քա խ1։ր0
ա շաոը, իմանաս, որ րոլշևիկը քեզ դուշման չի, մեզ դուշ­
ման չի...

— Ախպեր, հասկացել եմ, մին է լ վրովն եմ հասկացել,
թող գա էս կրակիցն ազատի...

«խմբի տղաները», ինչպես գյուղացիք էին ասում, մոտե­
ցան և խոսակցությունն ընդհատվեց։

# * ճ–

Հետևյալ գիշեր նույնպիսի մի պատմություն ծագեց հարե–
վա ն գետի վրա, սահմանապահների դիրքի մոտ, բայց այս
անգամ հրացանաձգությանն ավելի երկար տևեց, որը հիմք
տվեց կոմիտեին ու շտաբի պետին ենթադրելու, թե բոլշևիկ­
ներն իրենց ուժերը կենտրոնացրել են այն կողմը, աստի
իրենք ևս պետք է պահակն ուժեղացնեն այնտեղ, ա րիշ տ ե­
ղերի դիրքերից խմբեր տեղափոխեն և օգնական զորքի պա­
հանջ ուղարկեցին կենտրոն։

Անտոնի ջաղացը մոոացվել էր, նա այլևս աոանձին
վտանգ չէր ներկայացնում իրենից, մանավանդ որ կատար­
ված ձերբակալությունների և սրա հետ կապված հարցաքըն–
նաթյանները ոչ մի հետևանք չունեցան, ոչինչ չպարզեցիՕյ

Անտոնի ջաղացն անսովոր շարժման մեջ էր. ամեն գի­
շեր մեկ կամ մի քանի հոգի էին գա լիս «Արմենի մոտից»,
հրացան ու փամփուշտ էին բերում ու իրենք ետ գնում։ Ան–
տոնը նրանց հաղորդում էր այն մանրամասնությունները, որ
գիտեր կաոավարական զորքի քանակի ա զինամթերքի մա­
սին։ Ցերեկները սովորաբար աշխատում էր ճամփով անցու­
դարձ անողներից նոր տեղեկություններ քա ղել, ստուգել
իրերի անցուդարձը, որպեսզի ընկերներին իրազեկ պահի
ամեն բանի մասին։

11ոլոմոնի խոտի դեզի տակը կատարյալ զինապահեստ էր
դա սել. արդեն հարյուր հատ հրացան կար, բավականաչափ
փամփուշտ և ձեոքի ոոսմբեր։

խ մբերից ու խմբապետներից զատ՝ կաոավարական նոր
զորք էր եկել, որը հիշեցնում էր ցարական ժամանակները,

810

թեև զինվորների տարազը խառն էր՝ կես-անգլիական, կես–
իտալական; 1սառն էին նաև հրացանի տեսակները։ Անտոնը
պատահած զինվորին հարցափորձ էր անում, տրամադրու­
թյունները շոշափում, թե որքան լարված են բոլշևիկների

դեմ, կամ՝ որքան տրամադիր են կովելու։ Անտոնը մի բան
պարզեց, որ զինվորների մեջ բավականաչափ հակակառա­
վարական տրամադրություն ունեցողներ կան, որոնց զենքի
ուժով են քշում դեպի դիրքերը։ Մինչև անգամ մի զինվոր
գաղտնի կերպով հայտնեց Անտոնին, որ իրենց մեջ կան բոլ՛»
շևիկներ, որոնք կովի ժամանակ մտադիր են անցնելու բոլշե–
վիկյան կարմիր բանակի կողմըւ Անտոնն այս տրամադրում

թյունները ևս հայտնեց զենք բերող տղաներին, որոնք մի
կապոց թռուցիկ տվին Անտոնին, զինվորների մեջ գաղտնի
տարածել՛ու համար։

XIV

Երկինքը ձյուն էր մաղում, առաջին ձյունն էր։ Ցերեկը
քամին սրբել էր, մաքրել գետինը, որ ձյունի թիթեռների ճեր­
մակ թևերը չկեղտոտվեն։ Օդը խաղաղ էր այժմ, երկնակա­
մարը մոխրագույն հոնքերը կիտած՝ այնպես էր փակել սար
ու ձորի բերան, որ ոչ մի տեղից քամի չփչի։ Գիշերը խորհըր–
դավոր էր, լուռ, խավար, միայն հետզհետե ճերմակող գե­
տինն էր լայս տալիս ու ժպտամ, կարծես ուրախանալով, որ
այնպես մաքուր ու ճերմակով են ծածկում իրեն, այնպես
փափուկ շոր են գցում վրան, որ չմրսխ

Հեռվում մի հրացան պայթեց, որի ձայնը խանգարեց
բնության անդորրությանը, կարծես մի նեղ ու մութ տեղից
ազատվեց մեկը, սուր սալեց, ու վզզաց դեպի անհայտ տա­
րածություն։ Մահացու գնդա՞կ էր արդյոք, որ վրիպեց, թե
հենց անզգուշության հետևանքով արձակված մի հրացան
կամ գուցե ազդանշան էր...

Բայց ահա մի երկրորդ ձայն, երրորդը, չորրորդը... ապա
համազարկեր... Անտոնը բարձրացավ ջաղացի կտուրը,
աչքերը սրբեց, ոչինչ չի տեսնում, նա ուժ տվեց ոտներին
և բարձրացավ դիմացի բլուրը։ Հեռվում, ուր սահմանն է, հա–

211

զիվ նշմարվում էն պոչավոր լույսեր, որոնք անմիջապես
հանգչում են, կարծես իրար վրա հարձակվող լուսատիտիկ­
ներ լինեն։ Բայց ահա մի սոսկալի որոտ, կարծես երկինքը
փուլ եկավ։ Անտոնը դեո իր կյանքում այդպիսի ձայն չի լսել։
Նրա ոտներն ակամայից սկսեցին դողալ, ատամները չրխկ­
չրխկում են, շունչը սսլաոփսմ է, կարծես վաոոդի ծուխ են
լցնում նրա քիթ ու բերանը, թեև հրացանները և թնդանոթ­
ները հեոփոմ են պայթում, բայց նրան այդպես է թվում։ Ահա
նորից որոտաց թնդանոթը։ Անտոնը մի րոպե սաոավ, փե­
տացավ, բայց քիչ հետո ուշքի գալով, մտքում հազիվ ասաց՝
«սկսվեց» ու սոթ տալով, գլորվելով իջա վ ցած, մտավ ջա­
ղացն ու դույլը պինդ փակեց։ «Տեսնես ի նչ է լինելու սրա
վերջը, ով է հաղթելու...»։ Է լ Անտոնի ա չքը քո՞ւն կգա...
Կծկվել է ջաղացի անկյունում, մտել է ցորենի մեծ կոտի
ետևը, կարծես ավելի ապահով տեղ լինի որոնելիս, ա չքը
դես-դեն է ման ածում, շոշափում մարմնի զանազան տեղերը,
նրան թվում է, թե գնդակները պատը ծակելով իրեն էն
կպչում... Լեզուն կապ է ընկել, բայց միտքը չի դադարում
գործելուց, նա շարունակ մի բան է կրկնում. «Թող գան, դ ա ն
էս շներին քշեն, բալքի ջաններս դինջանա, արդար կոիվն
է լ լա վ ա, ով որ գալիս ա խեղճ մարդուն Սոլոմոնների պես
գելերից ազատի, թող գա, թող կոտորի... Թող գան մեզ
ա զա տ են...»։

Կոիվը քանի գնում սաստկանում է, աոաջին սարսափն
անցել է, Անտոնը սովորել է թնդանոթի ձայնին, էլ չի վա­
խենում։ Դուրսը մեծ աղմուկով ու հրացան ա րձա կելով ձիա­
վորներ են գնում օգնության։ Անտոնը դուրս է գալիս ջա ­
ղացից, որ թամաշա անի։ « Հ ե ՜յ գիդի ջահելութին... ղուշ
դաոնայի թոչեի մերոնց մոտ, տենաս հիմի Արմենս, Արսե–»
նը, Կուպրը ո՞րդի են...»։

Լուսադեմին կոիվն ավելի սաստկացավ, թնդանոթներն
ավելի ուժգին են որոտում, բայց երկու կողմն էլ համաո էն,
ո չ ոք չի կամենում զիջել իր դիրքերը։ Լուսացավ, ձյունը
կտրեց, արևը թույլ ճառագայթներով շոյում է նորեկ ձյունը,
հալք , թփերի վրա թաոած ձյունի քուլաներն արտասվում
էն , կոիվը դա դա րել է. հատուկենտ ձիավորներ են երևում,

որոնք գնում են դեպի գյուղ, երևի լար հադորդելոս Անտոնը

- " 212

կանչում է, որ մոտենան, մի բան ասեն, լսող չկսդ շտապում֊
են։ ֊Բայց ահա երևաց մի սաղ, ողի վրա յափունջով ծածկ­
ված վիրավորներ կան։ Սաղը կանգ է սանում ջաղացի դի­
մաց, մեկը վազում է Անւտոնի մոտ. Միկիչն է։

Մի ածխակոթ տա, կրակ անենք յարալուները քիչ տա­
քանան,— ասում է Միկիչը։

— Քանի՞ հոգի են։

— Չորս։
— Սպանված մարդ կա՞։

— Երկու հոգի։
— Ո՞վ են։

— Մինը ձեր գեղացի ա, հինգ երեխի տեր մի տղա։
— Էնդուր են ասել թե՝ գելն ընկավ ոչխարի պարտի

մեջ, վայ մեկի տիրոջը...

— Էս գիշեր քեզ մոտ մարդ կգա, պատրաստ կաց։

— Լավ։

Միկիչը գնաց, կրակը տարավ, դիմացի շևուտումը կրակ
արին, սայլը մոտ քաշեցին, որ վիրավորները քիչ տաքա­
նան։ Անտոնը փարչը ձեոին գնաց նրանց մոտ, վիրավոր­
ները ծանր են, կարող են մեոնեն։ Հայհոյում, անիծում են
կռիվը։ Սայլը ճանապար՛հվում է։ .Անտոնը կրկին վերադառ­
նում է ջաղացը, նա զանազան ծրագրեր է քաշում, ծանր ու
թեթև անում դրությունը։ Հեռվում նորից սկսվում է կռիվը։
Անտոնը լարված ուշադրությամբ հետևում է, ոչինչ չի կա­
րողանում տեսնել։ Երկինքը նորից ամպակալեց, մութը շուսւ

վրա հասավ։ Անտոնը կրակ է արել ջաղացում և սրտատրոփ
սպասում է, թե երբ և ով է գալու։ Նինջը մառախուղի պես
պատել է նրա գլուխը, որը հետզհետե ծանրանում է, քնի
գիրկն է ընկնում։ Գլուխը կշեռքի նժարի պես բարձր ու ցածր
է անում, հրացանների ու թնդանոթների դղրդյունին սովո­
րել է ականջը, բայց եթե ընդհատվի այդ որոտը, նա իսկույն
կարթնանա, ճիշտ այնպես, ինչպես քանի ջաղացաքարը
պտտվում է ու աղմկում, ջաղացպանը հանգիստ քնած է,
բայց հենց որ կանգ առնի, նա իսկույն կարթնանա։

— Անտոն բիձա, դուռը բաց արա,— մեկն շտապ ձայն է

տալիս դրսից։

218

Անտոնը խայթվածի պես վեր է թռչում և առանց հարցա­
փորձի բաց է անում դուռը։ Ներս են թափվում ւքոտ հիսուն–
վաթսան մարդ։

— Ընկերնե՛ր, լուռ նստեցեք և ձայն չհանեք։
խոսողն Արսենն է։
— Անտռն բիձա, եկ հետս։

Անտոնը լուռ հետևում է նրան։ Դուրսը էլի մարդիկ կան,
նրանք ամենքը Արսենի գլխավորությամբ գնում էին դեպի
Սոլոմոնի դեզը, հանում են հրացանները, փամփուշտները,
ձեռքի ռումբերը և կրում ջաղաց։ Ամենքը զինված եճ,
ուրախ, դեմքերը վառվում են։ Արսենը բաժանում է տաս­
նյակների, ամեն տասնյակի հանձնում է մի մարդու։ Անտո­
նը նայում է, թե մարդ ճանաչի, նոր է նկատում Չատի Թին,
Միդինին ու իրենց գյուղացի էլի մի ութ հոգու, մյուսներն
ուրիշ գյուղացիներ են։ Սրանք բոլորն է լ կասկածելի, ան­
վստահելի մարդիկ են, կոմիտեն զինաթափ է արել և դիր­
քերը չի ուղարկել։

— Պատրա՞ստ եք։
— Պատրաստ ենք։

— Պետք է շղթա կա զմել, այսպես, տասը հոգի այս ճա­
նապարհի մոտ, տասը՝ մեծ, մնացած տասնյակները, ինչպես
կա րգա դրել եմ, ապառաժների ու սարալանջերի մոտ, մի
տասնյակը շարունակ կապ կպահպանի բոլորի հետ, ո չ մի
հրացան չարձակեք, մինչև իմ կարգադրությունը չստանաք,
տեսեք, չխառնվեք, իրարանցում չգցեք,՛ կանոնավոր։

— Դիփս է լ ոսին ղուլոլղ արած մարդ ենք, ընկեր Ար­
սեն, վախիլ մի,— ասում է մեկը։

— Այդպես, ապրե՛ք։ Ետ նահանջող զորքին կաոաջար–
կեք անձնատուր լինել և զենքերը ցած դնել։ Հակառակ դեպ­
քում կրակեցեք, առանց խնայելու։ Աչքաբաց եղեք, կատակ
չէ, շտաբը պետք է գրավենք։ Դե՛, մարշ։ Զգույշ, Միդի, քո
տասնյակը կապ պահողը կլինի։

— Լա՛վ։
Ցրվեցին; Ջյանը նորից մաղում է։
— Դե՛, Անտռն բիձա, ես դիմացի սարի վրա եմ լինե­
լու, աո էս լուցկու ւոուփը, հենց որ իմ հրացանի ձայնը լսես՝

214

անմիջապեւ) կրակ տա խոտի դեզը և ինքդ փախիր հեոա,
ջաղացը չմտնես, գնա ար կուզես, միայն կրակից հեոա կաց։
Տե՛ս, ժամանակին արա, չուշանաս, քեզանից շատ բան է
կախված։

— Լավ, Արսեն ջան, համա Արմենս ո՞րդի ա, սաղ ա՞։
— Սաղ ա, աոողջ, թե գործներս աջող գնա, էգաց առա­
վոտ կտեսնես, դե՛, մնաս բարով, կռիվ է, վայ թե էլ չտես–

նըվենք։
Անտոնը լացակումած ձեռքը մեկնեց Արսենին, որն ուժեղ

թոթվեց ու դուրս թռավ ջաղացից։
Անտոնը լուցկու ւոուփը ձեռին կանգնած է ջաղացի դռա­

նը, կարծես թե նրան տեղնուտեղը մեխել են, որ չշարժվի։
Ականջը սրել է, աչքերը հառել դիմացի սարի գագաթին։
Ե՞րբ է պայթելու Արսենի հրացանը... Րոպեներն օրվա չափ
երկարում են։ Անտոնը սառել է, նրան թվում է, թե ինքը
տեղից չի կարող շարժվել, փորձում է, չէ՛, կարողանում է,
կարող է մինչև անգամ վազել։

Դիմացի սարին մի լույս երևաց, կարծես մեկը լուցկի
վառեց. «Շը՜ր-^ա՚խկ», լսվեց հրացանի ձայնը։ Արսենի հրա­
ցանի ձայնն էր։ Անտոնն առաջին պահ ցնցվեց, շփոթվեց,
լուցկու տափը ձեռքից ցած ընկավ, ամբողջ մարմնով դողում
է։ Ի՞նչ պատահեց... Նրա գլուխը պտտվում է, քիչ է մնամ
գետին գլորվի, կռացավ, թե լուցկու տափը բարձրացնի, ոտ­
ները դողում են, հիմի կծալվեն և էլ չեն շարժվի... «Տոկ
տղամարդ չե՞ս»,— ինքն իր վրա գոռաց Անտոնը ե իր իսկ
ձայնից սթափվեց, ուժ տվեց ոտներին, վազեց դեպի դեզը։
Վառեց լուցկին, չորս կողմից կրակ տվեց ու փախավ դեպի
դիմացի սարի կատարը։

Դեզը վառվում է։ Ծխի ծիրանի քուլաները բարձրանամ,
խառնվում են երկնակամարը փակած մառախուղին։ Դեզը
բռնկեց, ալավը խանձում է երկնքի փեշերը, շուրջը մեծ լալս
է։ Անտոնի սիրտն անհանգիստ տրոփում է, նա շունչն իրեն
քաշած նայում է մեկ դեզի բոցերին, մեկ հեռվում, դիրքերի
մոտ կատաղի որոտացող կրակոցների կողմը, որոնց ձայնը
հետզհետե խլացուցիչ է դառնում։ Դիրքերում ինչ-որ աղմուկ
բարձրացավ, շփոթության է տիրում։ Դյուզին մոտ սարի
գլխից մի ձայն կանչում է.

21$

— Սոլոմոնին իմաց արեք, շաղաց6 ա շաղացի կշտի խո­
տի դեգն էրվո՜ւմ ա, էրվո՜ւմ ա... Հ ե ՜յ, էրվում ա ... Խոտի
դեզն էրվո՜ւմ ա... Սոլոմոնի խոտի դեզն էրվո՜ւմ ա... ^

Սրան իբր պատասխան Արսենի սարի վրայից մեկ արիշ
Տայն, ավելի ուժեղ, քան աոաջինը, ազդարարում է.

— Է ՚նե՜յ, փ սվսե՜ք... Բոլշևիկը մեր թիկունքը կտրել ա ՜,
բոլշևիկը մեր թիկունքը կտրել ա ՜...

« Ա ՜ ...ա ՜ ...ա ՜ ...ա ՜ ...» արձագանքում է ձայնը, մտնելով
ձորերն ու խութերը։ Ջայնը շարունակում է իր սարսափելի
ելևէջները, որին միանում են այս ու այն կողմից լգայթող
հրացանների ճարճատյունները։ «Մեր տղերքն են,— մտա­
ծում է Անտոնը,— հալբաթ Արսենը հրաման տվեց»։ ■

Դիրքերում կռիվը սաստկացավ, այնտեղից է լ են լըս–
վա մ ինչ-որ աղաղակներ՝ « ա ՜...ա ՜...ա ՜...» ։ Անտոնին թվում
է, թե երկիր ու երկինք խ ա ոնվել են իրար, սոսկալի տարերք
է սկսվել, կարծես իր ոտի սոսկի սարը շարժվում է, ոլոր­
վում... խոտի դեզը կարծես կրակե շարժվող պան լինի, որ
պատրաստվում է շրջել ու լա փ ել ամեն ի ն չ... Սոսկալի խլա­
ցուցիչ դղրդյուն... Անտոնի ականջները ղժժացին, և նա գե­
տին ընկավ, կայծեր են փոփոմ այս ու այն կողմ, կարծես
ինչ-որ աներևույթ հսկա բաո-բուո կրակի շեղջեր է շաղ տա­
լիս... Մի դղրդյուն ևս...

:— Փ ա խ ե՜ք... փ ա խ ե ՜ք...— լսվում են աղաղակներ...
Անտոնը նայում է դեզի կողմը, մեկի փոխարեն այժմ
՛մի քանի տեղ է կրակ վաովում։ Անտոնը չի հասկանում, թե
որտեղի՞ց են մյուս կրա կները...

Խոտի դեզի տակ թողած ասմբերն իրենց գործը կա­
տարեցին։ Դիրքերում սոսկալի խուճապ սկսվեց, կռվողները
փախչում են դեպի ետ։

- Զենքերը ցած դրեք,— աոաջարկում են փախչողներին։
Խուճապի մատնվածները չեն աոարկում, նրանք իսկույն
շպրտում են հրացանները, միայն թե իրենց չկոտորեն։ Դիր­
քերը դատարկվել են, այլևս թնդանոթները չեն որոտում։
Հեռվից լսվում է զինվորական փողային նվագախմբի ձայ­
նը, որ հետզհետե մոտենում է։ Անտոնի ծեր ոսկորները հա–
մաչափ շարժվում են, ռազմական քայլերգի հնչյունների

21«

համեմատ։ Նա իջնում է ցած՝ ոպամ է միանալ եկվորնե­
րին, գսւնի իր Արմենին, համբուրի նրա ճակատը...
1 Ջաղացում անսովոր իրարանցում կա։ Գերիներին լցրել
են ներս ու դոանը պահակ կանգնեցրել, բերում են նորերին։
Անտոնն ուրախությունից ինչ հարցնելը չգիտե։

— Կեցցե” Խորհրդային իշխանությանը։
— Կեցցե” Լենինը։
— Կեցցե” կարմիր բանակը։
•Իրար ետևից լոզունգներ են կանչում ազատագրված՛ սա­
րերին ու ձորերին, եկողների «առռա»–ները թնդում են։ Ցըն«
ծության աղաղակները կպչելով ժայոերին ու խոր ձորերին»
ետ են արձագանքում, կարծես իրար նետելով «ուռռա»–ն,
որի «ա» հնչյունը լցրել է օդը բազմաթիվ «ա»–երով՝ ա ՜...
ա ՜...ա ՜...ա ՜...
Արևելքում երկինքը ետ է քաշել ամպե քողը, օրը լուսա­
նամ է։ Կարմիր բանակը միացած տեղական բոլշևիկ գյու­
ղացիների հետ, շարունակում է հետապնդել փախչող թշնա–
ման, որ քշի, սրբի, նրա ոտը կտրի երկըից։ Զուռնայի ու
թմբուկի ձայնն է լսվում Անտոնենց գյուղի կողմից։
— Շտաբը գրավված է,— աղաղակում է մեկը հեււվից։
** Գալիս են, միանամ, ուրախությունից իրար գրկում, համ­
բուրվում, ոմանք շատ հուզվելուց արտասվում են, կան պա­
րողներ էլ։ Աղմկում են, թռչկոտում։
Ինչպես գերիները, նույնպես և զորքը շարժվում են դեպի
«շտաբի գյուղը»։ Անտոնն այնքան է շշմած, որ մոռանամ է
հարցնել, թե ո՞ւր է Արմենը, իր թև ա թիկունքը, խալխին
ցավից ազատողը։ Բայց նա հանկարծ հիշում է Սոլոմոնին,
զայրույթը խփում է նրա գլխին։
— Սոլոմոնը որտե՞ղ ա, Սոլոմոնը, բռնե՞լ եք, թե փա­
խել ա...
Պատասխան տվող չկա։ Անտոնը հևիհև վազում է դեպի
գյուղ, նա և” ուրախ է, և” մտահոգ, թե չլինի Սոլոմոնն
ազատվել է, փախել։
Գյուղն իրար է անցել, գոոում-գոչամը մարդ է խլացնում*.
Սոլոմոնի տան չորս բոլորը խմբված են գյուղացիներ, մար­
դիկ, որոնք իրենց օրում գյուղի գործերին չեն խառնվել,
սրա–նրա տանը հացփոր նոքար են եղել, լեզուներն իրենց

217

քաշած, հիմի կարգադրություններ են անում, հրաման տա­
լիս։ Սոլոմոնի տան պատշգամբից մեկը ճաո է ասում ժողո–
վըրդին։ Անտոնն ա չքերը սրբում է, որ ճանաչի, ավելի է
մոտենում։ Արմենն է։ Անտոնի սիրտը թպրտում է, կարծես
ուզում է դուրս թռչի, նա վազում է, բարձրանում վերև, Ար­
մենի ճառն ընդհատում է, գրկում, համբուրում, լա լիս...
խալխը շվարած է։ Ո՞վ է խոսողը։ Անտոնի ի՞նչն է... Շա­
տերը զարմացած են, թե ինչո՞ւ է Անտոնը եկել...

— Աք խալխ, սա իմ թոռն ա, իմ թոռն ա, իմ...— Ա ն­
տոնի ձայնը խեղդում է, արցունքները խեղդում են նրա կո–
կորդը...

— Ուռա ՜,— թնդում է գյուղը։
Արմենը ճառը վերջացնում է. նա առաջարկում է Կուպրին
ընտ րել Հեղկոմի նախագահ։ Ամենքը ծափահարում են, թեև
կան մի քանի «անատամ գելեր», որոնք դժգոհ են, փնթփըն–
թում են՝ «էլ ուրիշ մարդ չգտան, շաշին են մեր գլխին կա­
ռա վա րիչ նշանակում»։
Ցնծագին աղաղակն՛երով ու ծափահարություններով Կուպ­
րին բարձրացնում են և ձեռքից ձեռք տալոփ թռցնում օդի
մեջ։ Կուպրը խախալի գլուխն ընկած խոշոր հատիկի պես
պտտում է ամբոխի գլխավերը։ Անտոնն ուրախությունից
ճչա մ է երեխայի պես։
— Ընկերնե՞ր,— գոչում է Կուպրը,— կռիվը հալա չի վեր­
ջացել, շարունակվում ա, ով որ սիրում ա խորհուրդային *
իշխանությունը, թող զենքն առնի ու գնա մեր առաջնորդի,
ընկեր Արմենի ետևից։
— Ուռա՜... գնամ ենք, գնա ՜նք, գնա ՜նք...
Արմենը ցած է իջնում, ձի հեծնում։ Նրա ն հետևում են
գրեթե ամենքը, որը ձիով, որը ոտով։

Սա է վերջին կռիվը
Եվ պայքարը մեր մեծ...

Երգում են ռուսերեն մի խումբ կարմիրբանակայիններ։
Զորքը և ժողովուրդը շարժվում է։ Կանայք ու երեխաները
բարձրացել են կտրները և ձեռքերը վեր բարձրացրած, բարի
ճանապարհի նշան են անում։

— Դե՛, Անտոն բիձա,— ասում է Կուպրը, դիմելով շշկըլ–
ված, գլուխն ուրախությունից կորցրած Անտոնին,— էս տունը
քեզ փեշքեշ, ե՛կ, ապրի քա տանը, հալալ ա քեզ։

— Չէ՛, Վարթևան ջան, էս տանը ես ապրողը չեմ, էս
տունն էլ ձեզ, ջաղացն էլ ձեզ, ես էլ ձեզ, ոնց որ էս տունն
օրես դենը խալիփնն ա, թոդ իմ ջաղացն է լ խալխինն ըլի,
ես է լ նրա նոքարը, նրա ջաղացպանը։ Ես էլի կգնամ իմ ջա­
ղացը, սարք ու կարգ կանեմ, կպահեմ, նրանից եկած օգու–
տըն էլ թող խալխի քյասիբին ըլի, նրա փորը կուշտ պահի,
տկլոր մարմինը ծածկի, ես գնամ եմ ջաղացը։

— Բա արիշ է լ ի՞նչ խնդիր անես, ասա կատարենք։
— Ոչի՛նչ, ձեզ ջան սաղաթին եմ ուզում, մենակ... մի
բան ասեմ...
— Հը՞, ինչ կա, ասա։
— Սոլոմոնը ո՞րդի ա։
— Սոլոմոնը բոնված ա։ Եր՛բ որ իմաց են տալիս, թե
խոտի դեզն էրվում ա, վեր ա կենում թե գնա, տեսնա ով ա
արել, ճամփի ն բոնում են տղերքը, քիչ ա մնամ շանսատակ
անեն, բայց էլ ձեո չեն տալիս, բերել են՝ հրեն իրեն գոմը
գցած, մի քանի ուրիշ իրեն պես մարդկանց հետ։
— Էդ լավ ա,— ուրախացած ասում է Անտոնը,— մենակ
մի բան խնդրեմ, թե նոր օրենքին հակաոակ չի...
— Ի՞նչ...
— Դա հո գիդաս, որ ես իմ օրումը ճանճ էլ չեմ սպա,
նել, համա շատ սրտով ուզում եմ, որ էդ անօրենի դատաս­
տանն ինձ տաք, իմ ձեոով անեմ, թե կարելի ա...
— Լա՛վ, Անտոն բիձա, դա գնա բանիդ, ես քո ուզածը
կհայտնեմ մերոնց, ինչ որ վճոեՕ, քեզ իմաց կտամ։
— Շատ եմ խնդրում։

**♦

Անտոնն իջավ դեպի ջաղացը, մոտեցավ խոտի դեզի տե­
ղին, տեսավ, թե ինչպես ոումբերը երկու խոր փոս են գցել,
զարմացավ, ինքն իրեն փսփսաց՝ «էնդար էր ասում, թե հե–
ոա փախիր կրակիցը, հա ՜... Հալբաթ գիտեր էլի էս բանի
՛հունարը»։ Մտավ ջաղաց։ Ջաղացը ցեխոտ էր, կեղտոտ,
իրերն իրար խաոնված, թափած-թափթփած։ Անտոնը սրբեց,

կարգի գցեց ամեն ին չ, մոտեցավ մեծ. կոտին, ստուգեց, ցա-ր,
բենը հո չե ՞ն տ ա րել... Չէ՛, տեղն է։ Ցորենը լցրեց շաղացի
տաշտը, ջուրը կապեց, բարն սկսեց պտտվել; Անտոնը սրբեց
ա լրի տաշտը; «Գեր, քար ջան, իմ անբաժան ախպեր ջան,,
օրես դենը լա վ աղա, մինչև էսօր մի մարդու համար ես աշ-ր.
խատել, օրես դենը մի սաղ գեղ ես պահելու, աշխատանքդ
ավելի մեծ ա ա ավելի օգատավոր»,— ասաց նա ու սկսեց
մի երգ դնդնացնել;

Անտոնը վերջացրեց իր գործը, բայց սիրտը չէր հանգըս–
տանում, նա չէր կարողանում աոաջվա պես ջաղացում նստի,
ուզում էր գյուղ գնա, նոր-նոր բաներ իմանա, թերևս ինքն
է լ մի բանի պետք գա, մի գործ կարողանա կատարի, չէ ՞ որ
այժմ շատ բան կա անելու; Բայց ջաղացն ինչպե՞ս անտեր
թողնի; Չէք, ջաղացն անտեր չի կարելի թողնել; Գոնե մի
մարդ գար, մի շունչ երևար, որ լուր բերեր; Արմենը գնաց,
ո՞վ գիտե ինչպես են գնում նրա գործերը...

Մտածմունքները տանջում էին Անտոնին, երբ ջաղացի
դոաը ճռոալով բացվեց;

— Բարի իրիկուն, Անտոն բիձա;
— Բարու տեր ըլես, Միդի ջան, խեր ըլի, ի՞նչ կա էս
մթանը;

— Գնանք, Կ՛ուպրը կանչում ա։
— Բա ջաղա՞ցը;
— Փակի;

Անտոնն ու Միդին գնացին; Ամբողջ ճանապարհին զրույ­
ցը պտտում էր պատերազմի շուրջը; Միդին հետաքրքիր բա­
ներ էր պատմում թե՛ կոիվներից և թեր բոլշևիկներից; Տեղ
հասան; Անտոնը բարձրացավ վերև, Սոլոմոնի տան երկրորդ
հարկը, ար այժմ գյուղի Հեղկոմն էր տեղավորված; Կուպրը
նստած էր սեղանի մոտ մի երիտասարդ կարմիրբանակայինի
հետ, որը զանազան թղթեր էր կարդում;

— Նստ իր, Անտոն բիձա ,— ասաց Կուպրը;
Անտոնը նստեց ու սկսեց դիտ ել Կուպրին ու կարմիրբա­
նակայինին; Նա ակամայից վերհիշեց այն գիշերը, երբ
Կուպրի տեղ խմբապետն էր նստած և իրեն հարցուփորձ էր
անում; Մտքերի թելն ընդհատեց Կուպրը;

220

— Անտոն բ՛իձա, էս գիշեր Սոլոմոնին գնդակահարելու
դրա համար էլ քեզ կանչել եմ, դու խնդրեցիր; որ Օրա

դատաստանը քեզ տանք, քու ձեոովն անես, մերոնք համա­
գ ն ե ց ի ն ։ Ոչ ոք չպետք է իմանա, դա կըլես, մին էդ մեր
կարմիրներից երկու հոգի, հետները կգնաս ու թե որ ուզես
ինքդ քու ձևոովը կսպանես։ Համաձա՞յն ես։

Անսոոնը միանգամից չկարոդացավ պատասխանել։ Նա
կարմրեց, սփրթնեց, մարմինը մի տեսակ դոդով բոնվեց։

— Հը՛... ի՞նչ սուս կացար։
— Գիտեմ ոչ։
— Բա ասում էիր դատաստանը քեզ տանք։
— Հա՛... ասեցի։
— Դե՛, գնա ու արա, էլիր։
— Ցանի ասում ես սպանեմ, էլի՞։
— Հա ՚-բա ՜... Չէ,( հետը քեֆի ենք զարկում։
— Լա՚-ա՜վ, կգնամ,— հազիվ արտասանեց Անտոնը։
Կուպրը դուրս եկավ, կանչեց մի պարտիզանի, ինչ֊որ
հետը փսփսաց, ապա ներս մտնելով Անտոնին ասաց.
— Դե՛, էս տղի հետ կգնաս։
Դուրս եկան։ Խավարի մեջ ոչ ոքի չէր կաբելի նկատել։
Մոտեցան գոմի դոանը։ Պարտիզանն ինչ-որ բան ասաց պա­
հակին, որից Անտոնը ոչինչ չհասկացավ։ Դարս բերին Սո–
լոմոնին, ձեոները մեջքին կապած։ Երկու պարտիզան Օրան
իրենց մեջն աասծ, հրացանները կրակելա պատրաստ՝ շարժ­
վեցին, Անտոնն էլ նրանց ետևից;
— Ո՞ւր եք տանում,— հարցրեց Սոլոմոնը;
— Խոսելն արգելված է, գնա աոանց ձայն հանելու;
— Բայց ես...
— Ջա՚յնդ։

Գնում են լոլո, մինչև անգամ կարծես չեն էլ շնչում։
Գյուղը մրափում, ոչ մի մարդ չկա դուրսը, մեկ-մեկ միայն
շներն են մարդահաչ տալիս կամ ոոնում; Անտոնը հազիվ
է ետևներից հասնում։ Գյուղից վաղուց են դուրս եկել, բայց
դեո գնամ են, դեպի ո՞ւր, Անտոնն էլ չի կարողանամ որո­
շել տեղը։ Հասան «Մեծ ձորը», ժայոերի միջի արահետով
գնացին մի ավելի մաթ տեղ ու կանգ աոան։ Խավարի մեջ
երկու մարդկային կերպարանք ստվերի պես շարժվեցին։

— Ս -ս՞ս՞...

Մեծ ժայոի տակ մի գերեզման է փորված։ Սոլոմոնին

աոաջարկեցին նստել գերեզմանի ափին։

— Ախր ի՞ն չ եմ ա րել... Վա ՞յ, ձեզ մատաղ...

— Ձա՛յնդ։

Սոլոմոնը լռեց։

— Գեր, բիձա՛, աո էս ատրճանակը։

Անտոնը վերցրեց ատրճանակը։ Ձեռքը դողում է։

— Ի՞նչ անեմ։

Սոլոմոնը ձայնից ճանաչեց Անտոնին։

— Վ ա ՞յ, Անտոն ջա՛ն, քե մատաղ, ես քա շունն եմ,

տանս է լ քեզ, կարողությունս է լ քեզ, ես կդաոնամ քո ջա­

ղացպանը, երեխանցս եթիմ մի թողնիլ...

— Դե՛, շո՛ւտ,— հրամայեց պարտիզանը։

Անտոնը մեկնեց ատրճանակը, բայց ձեոն այնպես ամուր

դողաց, որ ատրճանակը ցած ընկավ, պարտիզանն անմիջա­

պես բարձրացրեց ատրճանակը, Անտոնին տարավ մի կողմ»

— Ի ՞նչ ես անում, բիձա, հանա՞ք է, թե մասխարություն...

— Քեզ մատաղ, ի ՛նչ ուզում եք դուք արեք, ես կարալ

չեմ մարդ սպանեմ... Եկեք էս անգամ բախշեցեք, մեղք ա..«

— Դե՛, լա ՛վ, հեոոլ կանգնիր։

Անտոնը հեոացավ, նրան թվաց, թե վերևի սարն իր ամ­

բողջ ծանրությամբ ճնշում է իրեն և ուր որ է կճիգի, փոշի

կդարձնի։

Երկու խոդ պայթյուն։

Պարտիզանները եկան։ Ուր որ է հիմա կլուսանա։ Անտո­

նը մեքենայորեն հետևեց նրանց։ Երբ գյուղի ծայրին հա­

սան, Անտոնը ետ նայեց ու հարցրեց պարտիզաններից

մեկին.

— Ի՞նչ արիք։

— Ուղարկեցինք իր պապի ծոցը։

— Հիմի Սոլոմոնն է լ կա ո ՞չ...

Պարտիզանները նայեցին իրար, ապա շփոթված ծերա­

նան ու քմծիծաղեցին։

Անտոնը ծոեց ճամփան, որ բաժանվի։

— Ո՞ւր, բիձա։

— Գնում եմ ջաղաց։

Տ28

Բաժանվեցին։
Գնում է Անաոնը գլուխը կախ, մտաբերում է Սոլոմոնի
անօրեն արարքները, զայրանամ, բորբոքվում Լ նրա գեմ,
բայց չի կարողանամ հաււկանալ, թե ինչու ինքը չկարողա­
ցավ «գեղը գելի պես վեր կոխած լափող» էն գազանին սպա­

նել...
Անտոնը հասավ ջաղաց ա դաոը բանալիս խոր շունչ քա–

չեց, ասաց.
— Հա ՜... հիմի կհավատամ, որ աշխարհքը կխաղաղվի...
Հեոա հորիզոնի վրա կարծես մեկր ետ քաշեց կրակի ան­

թեղը։ Օրը բացվում էր։

ԲՕՎՍԼՆԴՍ.ԿՈԻԹՏՈԻՆ

Կիկոսը • • ♦. ..................................... 6
11$
Ջաղացպան .Անտոճօ . . .■ . . . . . .

Գարբինյան Մաթևոս Կարապետի

ԿԻԿՈՍԸ

Վիպակներ
Դպրոցական միջին և բարձր տարիքի համար

Ջ,ձթ6««ո« Ո/1ձր«տօօ ((8բձո6րօ81է4
1Հ « 1<0 Շ

110860X8
(Ւ1յ Յ բս տ ա օռ օս 8381&6)

^ յ յ շթ&Ջ«6րօ ո օւտբաօրօ ա80/18«օրօ 803թ«<5*4
113/ւՅր«/18օւՅօ «ՇօտշրՅՏՅ» րբօ*»
1ւթ6838, 1983

Խմբագիր՝ I. Տ. Սարգսյաճ
Նկարիչ՝ Վ. * . Ս՞աՔդակաՕի
Գեղ. խմբագիր՝ Ս. Գ. Սաֆյան
Տեխ. խմբագիր՝ Մ. է. «անճապանյան
Վերստուգող սրբագրիչ՝ Կ. Ե. Մամիկոնյան

115 4737 ՎՖ 07274։

Հանձնված է շարվածքի 31.01.83։ Ստորագրված է տպագրության 18.08.8Տ

Ֆորմատ 84x1087*2։ Թուղթ տպագրական մՏ/ն2ւ Տառատեսակ՝ «Նորք»՝

Տպագրություն՝ բարձր։ 11,76 պայմ. տպ. մամ., 10,25 հրատ՝ մամ.։

Պատվեր՝ 186։ Տպաքանակ՝ 30 000։ Գինը՝ 40 կոպ.։

«Սովետական գրող» հրատարակչություն, Երևան— 0, Տերյան 91։ I

11348X6/180X80 «0086X 34811 1^0X1», Տ թ 683«–9, ՀՈ, 1 6 բ « 8 8 , 9 1 . *

ՀՍՍՀ հրատարակչությունների, պոլիգրաֆիայի և գրքի առևտրի գոր

ծերի պետական կոմիտեի Հակոբ Մեղապարտի անվան պոլիգրաֆկոմբի– |

նատ, Երևան— 9, Տերյան 91։ I*

ՕօյI«^րՅՓIV01ս688^X 818. յ\«ՕՈՅ ^161-3^X3 Ր0040^18X6X8 110 46/1318

8343X6/180X8, Ո0/արթՅՓ«8 8 «88*«0Ո X0թ^084« ^Լթ«, ՕՕՐ, 6թ68ձ«–9,

^/1. 1 6 թ 8 8 3 , 9 1 .