Կիկոսը Մաթևոս Դարբինյան _1983

անել տվել րս կնգանդ վրա ծածուկ կտրել, էս էլ երկու։ Հի­
մի վճռեցին, որ մի տարի ղալա քաշես, բայց որովհետև
հաշիվ արին ու տեսան, որ էս բաները դու առանց հասկա­
նալու ես անում, չունքի սովետական իշխանության զակոն–
ները գիտում չես, դրա համար է լ քեզ ազատում են, որ քու
բանին կենաս, բայց երբ որ մին էլ էդ տեսակ բանի մեջ
բռնվես, էն վախտը քեզ ուրիշ պատիժ է լ կտան, էս մի տա­
րին էլ վրեն կավելացնեն, թե չէ հու քեզ լավ կպահես, էն ա
ազատ քու ցավին կկենաս, քու տանն ու քու գործին։ Հիմի
հասկացա՜ր...

- - Հա՜, քե մատաղ, լավ բեյինս մտավ, էլ ես ըլեմ ես,
մի մարդու հետ էլա զրից անե՞մ... Թե որ մին-մին իշիս հետ
զրից եմ անում, էն էլ կկտրեմ։ Թե որ Կիկոսին էլ խոսալիս
տենաք, թող էս մին, էն է լ երկու ըլի...

Դատը վերջացած էր։ Մարդիկ աղմկելով ցրվում էին
դեպի իրենց տները, որոնցից շատերը մոտենում էին Կիկո­
սի քեֆը հարցնելու կամ իմանալու դեպքի բոլոր մանրա­
մասնությունները, բայց Կիկոսը, հաստատ իր խոսքին, ոչ
ոքի հետ չէր խոսում ու չէր էլ ուզում լսել։

Թազագյուլը խտտեց սպիտակ հավը, որը դատարան էր
բերված որպես իրական ապացույց, իսկ սև հավի ոտներն
ու գլուխը, որ գտել էին Կիկոսի գրպանում և դրել սեղանի
վրա, վերցրեց ու շպրտեց ջինդար Սողոմոնի դեմքին, գո–
չելով.

— Հողս քու սատանա գլխին կենա, փափուկ միսը դա
ես կերել ու էս ոսկոոնին խաչի համար զարկե՞լ... Տար էս
էլ լափի, որ գրածդ գիրը է ՜լ կտրուկ ըլի...

Ծաղրված ու անպատված ջինդարը գլուխը կախ, կաղ
ոտը քարշ տալով գնաց դեպի իր տուն, իսկ Թազագյուլը
մոտենալով շշմած Կիկոսին, հրեց դեպի տուն.

— Կորի՜, տուն կորի՜, ա նամուսդ տափը մտած, սաղ
գեղում խաղք ու խայտառակ արիր մեզ։

Կիկոսը համր ու դանդաղ քայլերով, գլուխը կախ ու մեջ­
քը կորացած՝ Թազագյողի առաջն ընկավ, ու երբ տուն հա­
սավ, թեքվեց դեպի գոմը։

— Ո՞ւր ես կորչում, ա սևասիրտ, տանդ դուռն էլ ես
կորցրե՞լ...

108

— Աղջք։՜, դ՛ե՜ բ ո լս /, ինչ՛քա՛ն թ՛ուք ու մոտ տվիր, թող մի
ւոենամ էշս ոնց ա, մի շաբաթ ա երեսը տեսել չեմ,— ասաց
Կիկոսն՝ ու մտ՛ավ գոմը, իշից կաղոտն առնելու...

XIV

Ամառվա սկիզբն էր։ Դաշտերում տ՚եղ-տեղ խոտ էին
հնձում, ոը մ՛ի կերպ գոնե եղած խոտն ազատեն արևի ալտվ–
ներից, որոնք անխնա այրում էին, խորովում, կանաչ խոտը
ոտի վրա չորացնում։ Գարունը ցամաքային էր անցել, իսկ
ամառն էլ խիստ շոգերով էր սկսվել, սպասվում էր մեծ
երաշտ, որը սպառնամ էր ոչնչա ցնել գյուղի արտերը։ Չա­
փազանց շոգից գերանդին խոտ է լ չէր կտրում, գյուղացիք
աշխատում էին խոտը հնձել սւոավոտվա ցողի հետ կամ
լուսնյակի լասով։

Արտերը, որոնք բարձրացել էին մոտ երկու թզաչափ,
ղեո հասկ չգցած դեղնին էին տալիս։ Հալը ճաքճքել էր, չո ­
րա ցել և մարդկանց ոտներն էր այրում։ Ամբողջ հույսը մի
առատ անձրևն էր, որին սպասելուց գյուղացիք հուսահատ­
վել ա վիզները ծոսւ շարունակ դեպի երկինք էին նայում,
որի վրա շաբաթներով ամպի կտոր է լ չէր երևում։ Իսկ ջրո­
վի արտ ունեցողները հերթ էին նշանակել, որ կարողանան
գոնե մի անգամ ծարաված ու խաշված արտին ջրի կաթիլ
հասցնեն։ Ջրի համար տեղի ունեցող կռիվները հաճախա­
կի երևույթ էին դարձել։ Իրարից ջուր էին խլում կամ ջրի
կեսը գողանում պարտեզների ու բանջարանոցների համար։
Սնոտիապաշտ պառավներն սկսել էին մի չլսվա ծ արշա­
վանք յա չեյկա յի դեմ։ Մինչև անգամ գյուղում երևաց վա­
ղուց մոռացված «նուրի-նուրին»*, որի դեմ կռվել սկսեց

* Հէն Ժամանակ գյուղերում սովորություն է եղեւ, որ երաշտը ժա­
մանակ մը շերեփը գլուխ փաթաթել են թաշկընակով, կոդքԸց կապել
փայտե ձողէկներ (ձեոներ), հագցրել կարմըր շասփկ, կապել կարմըր
գոտը Ա գոնեգուո ման ածել, ձու, յուղ, և այլ մթերքներ հավաքել մա­
տաղ մորթերս համար, որ անձրև գա։ ԲաժԸն տվողը սովորաբար մը
ամանով ջուր է ածում «նոդփնը» գլիփն, որով ուզում է աււել, թե
«գլիփղ թող անձրև գա, ջուր թափվԸ»։ «Նուրըն» անձրևաբեր է։ Սրա
հակառակը կա և «Տոլին», որն «արևաբեր» է։

104

կոմերիտմիությանը, խլելով «նարին» և պատառոտելով նրա
շորերը։ Սակայն մեկզմեկ, սարսափելի շոգին, էլի լսվում էր
գյուղի այս կամ այն խոզ անկտւնամ «նուրին» ման ածող­
ների ձայնը։

Նարի-նարին եկել ա,
Աջբա հարին եկել սւ՚,
Շիլա շապիկ հագել ա՚,
Կարմիր գոտիկ կապել ա՛։

Ձա բերեք, թաթին գնենք,
Յուղ քերեք, վարսը քսենք,
Մեր նուրինի փայը տվեք,
Ուտենք, խմենք, քեֆ անենք։

«Նուրին», իհարկե, անձրևը չէր բերում, իսկ շրջանային
բժիշկը և գյուղատնտեսը հաճախ դասախոսությաններ էին
կազմակերպում բնական երևույթների մասին և ժողովների
մեջ հրահրում այն միտքը, թե անհրաժեշտ է առա անցկաց­
նել մոտակա գետից, որ հանղն ազատվի հետագայում նման
երաշտներից»։ Գյուղում մինչև անգամ կազմվեց «արխի
ֆոնդ» և մի հանձնաժողով, որ դիմումներ անի կառավա­
րությանը, աջակցելու համար ոռոգման գործին։

Կիկոսը, իհարկե, էս տեսակ բաների չէր խառնվում։ Նա
առհասարակ լուռ էր, չէր խոսում, մեկ–մ՛եկ միայն փնթփըն–
թում էր շոգի ու երաշտի վրա, բայց վախենում էր գոնե ծա­
ծուկ աղոթք անելուց, որ անձրև գա։ Վայ թե տեսնեին, թե
Կիկոսն այսինչ տեղն աղոթք է արել ու պատժեին, թեև ջին–
դար Սողոմոնը նրան ասել էր, թե ամեն մարդ ազատ, իրե՛ն
համար կարող է աղոթք անել, և ոչ ոք նրան էղ բանի հա­
մար չի պատժի, բայց էլ ջինդար Սողոմոնի ասածներին հա­
վատա՞լ կլիներ...

Մի իրիկուն էլ, երբ Կիկոսը հանդից տուն դարձավ, Թա–
զագյուլը նրան հայտնեց, թե ինքն ու իր եղբայր Ունանը
երկու օր է ինչ հերթով ջրում են Սումբաթովանց Վանո-բի–
գից վերցրած հողի արտը, թե ՄՈՊՐ-ի բաժինն արդեն ջրել,
վերջացրել են, իսկ մնացածի կեսը պետք է ցերեկով ջրվի,
կեսը գիշերով, և ավելացրեց, թե Ունանը գիշերով արդեն
ջրել է, իսկ առավոտը վաղ Կիկոսը պետք է գնա, որ մնա­
ցածը ցերեկով ջրի, վերջացնի, ջուրն ուրիշի՛ն տալու համպրւ

105

Կիկոսը միտք աըավ, միտք ու կնոջը թե՝
— Էն ա մնացածն էլ էգուց դու ջրի, է լի ՜...

— Էգուց շրջանում ժողով կա ՄՈՊՐ-ի ա ՓՈԿ-ի մա­
սին, ես անպատճառ պետք ա գնամ մեր գեղի կողմից,—
կտրուկ հայտնեց Թազագյուլը։

— Դ ե ՜, թող Ունանը ջր՛ի, ջանը հա դո՞ւս չի գ ա լ,–
առարկեց Կիկոսը։

■— Ունանն էգուց խոտ ա հնձելու, նրա խոտը չորանում,
փ չա նա մ ա ... Քա ջանը հո դո՞ւս չի գա լ, էդ մի բանն է լ դա
արա, է լի ՜, էն արտի հացիցը դա ատիլ չպ իտ ե՞ս...

— Չ է՜, ատիլ չի պտեմ, էն արտի հացը հարամ ա...
՝— Ո՞նց թե հարամ ա, ա ՜ սևասիրտ, էս երկու տան
ամադն էն մի հատիկ արտն ա, դա ասում ես հարամ ա*,—
զայրացավ Թազագյուլը։

— Էն խալխի տափը խլել եք, վարել, ցանել, թե ինչ ա,
կեսը զարկեք գրանիցա*, կեսն է լ ով գիդա, թե ինչ անեք,
բաս նրա՞նք ինչ պտեն ատիլ, իսկի վախո՞ւմ եք էն վերի
կապիտից**.*.. է ն ա, հրեդ ըտհենց բաներ եք անում, է ՜, ի նչ
երկի՛նքը գլխներիդ խոով ա կա ցել, մի պուտ անձրև էլա
կաթում չի ... է դ բանի միջին արին կա, ես խաոնվողը չեմ,
դուք գիդաք։ Ես իյա րշա դ-բեգին խոսք եմ տ վել, որ իմ ոտն
էն տափը կոխի ո չ,— պ՛նդեց Կիկոսը և համառ դիրք բռնե­
լով ներքևի պռոշը կախեց։

— Ա ՜ տղա, հարս հին խելքին ե ՞ս , ա ՜ քա բերողի ար–
քանը*փ* չորա ցել էր, քեզ ինձ համար մարդ չէր ծնել, ուզո՞ւմ
ես, էդ փեյնով լիքը կարկաժդ ղալամը փթաց՚նել տ ա ՞մ...
Սումբաթովանց դարդը քեզ են տ վ ե ՞լ, հողս նրանց օձ խու­
զող ա ասեղ մաշկ ող գլխին կենա, թե մ տ ի՜ցդ ընկել ա, որ
մի խան ցորենի պարտքը չորս տարի տա լով, տալով կա­
րում չինք թե պրծնենք... Դե, էս ա քեզ ասում եմ, էգուց
առավոտ ծեգի հետ, թե գնացել չես էն արտը ջրել, թե քա
ձեռն ու ոտը կա պ ել չտամ, օխան օր օխտը գիշեր սոված,
ծարավ, զորում, դառը երեսիդ փակ պահեմ, թող իմ անամը

* Ուզում է ասել՝ արտասահման, ակնարկեԼով «ՄՈՊՐ»–ին։
** Կաս|ուլա, ակնարկում է երկինքը։
*** ռրգանդ։

106

Թազագյուլ չըփ, Լկաբաշ ըլի,— բորբոքված ասաց Թազա–
գյուլը ու քայլերն ուղղեց դեպի դուռը։

Կիկոսը կարկուտի տակ ընկածի պես շշմել էր, բայց
ուշքի գալով դիմեց կնոջը.

— Էդ ո՞ւր ես գնում, աղջի՞։
— Գնում եմ աչքիդ լիսը հանողի կուշտը, հրես գնում եմ
յաչեյկին ասեմ, թե դու կոնւորիկ ես, որ գան կաշիդ գըլ–
խովդ հա նեն,– սպաոնաց Թազագյուլը։
— Դե՞, լա՞վ, լա ՞վ,— սարսափած վեր թռավ տեղից Կի­
կոսը,— էս տանը մարդ ու կնիկ իասք ու զրից էլ չեն կարալ
անե՞ն... բան էր, ասեցի, հա արի ոչ, թող մի խելքս, գլուխս
հավաքեմ բալքի քոլ ասածն ա լավը, յաչեյկե ն ինչ բան
անի՝ մարդ ա կնկա գործին խաոնվի... Ես վախենամ եմ
զար տեղը մշակութին անեմ, անհախ, անփող, չունքի Վսւ–
ճո-բեգն ասել ա՝ «Թող վարեն ա ցանեն, տենանք ո ՞վ պտի
հնձիլ...»։
Թազագյուլը նոր բան իմանալով՝ ետ դարձավ ա կրկի՛ն
հարձակվեց Կիկոսի վրա.
— Ի ՞նչ, ի ՞ն չ... ո՞ւմ ա ասել, որտե՞ղ ա ասել, ե՞րբ ա
ասել...
— Եսիմ ո՞ւմ ա աս՛ել — չքմեղանալով պատասխանեց
Կիկոսը.— դա հո գիդաս, որ ես էլ մարդու հետ զրից չեմ
անում... Սարին ու քարին ա ասել, ջրին ու փետին... Զրից
էր, ասեցի, է լի ՜, ի՞նչ ես բարակ ծերիցը բռնած դրա հաս­
տը գնում...
— Լավ ա ասել, ինչ որ ասել ա... Նրա ասիչը* խի՞ ա
բլբլում, որ ասում էլ ա... Դե, թող նա քամի դաոնա էն ար­
տի կողքովն անց կենա, տե՜ս, թե նրա մոխիրը քամուն եմ
տալի՞, թե չէ...
Մարդ ու կնկա զայրույթը կարծես իջել էր։ Թազագյու–
լը շարունակ անիծում էր թագավորից սկսած մինչև բեգե–
րը, իսկ Կիկոսը շորերը հանելով փաթաթեց, բարձի տակ
դրեց գլխատակին, որ քնի, կամաց փնթփնթալով.
— Ցարաբ, որ կնիկն էր ըլել աշխարհիս դատ ու դա­
տաստան կտրողը, մեր հալն ի՞ն չ կըլեր... -

* Ասող, ակնարկում է լեզուն։

107

XV

Առավոտը վաղ, Կիկոսն էշն առաջն արած գնում էր
խ աչի տակի աըտը ջրելու, թեև մտքումն էնքա ն է լ համա­
ձայն չէը էդ բանին։ Երբ հասավ Խաչին, ճամփան ծռեց ու
հեռվից անցավ, հակառակ իր սովորության, որովհետև նա
վաղ ժամանակները միշտ ներս էր մտնում քանդված մա­
տառը, համբուրում խաչքարերը և աղոթում։ Նա վախեցավ
Ունանից, որը կարող էր նկատել և խայտառակել իրեն։

Տեղ հասավ, էշը կապեց ծառիցը, Ունանին ճամփեց
"՜տու՛ն, ջրի հոսանքը փոխեց, ասրս ետ դառնալով մեջքը ծ ա ­

ռին դեմ արւսվ, հաց ու ւդանիրը խուրջինից հանեց ու սկսեց
նախաճաշել, միտք ա նելով աշխարհիս անցուդարձի մասի՛ն։
Ասրս դարձավ մոտը կանգնած իշին, որը հոնքերը կիտած
ու ականջները կախ, կարծես ննջելիս լիներ։

— Հ ե ՜յ գիտի հա ՜, էշ ջան... է՛ս ծառիցը քա ն ի ՜-ք ա ն ի ՜
հրեղեն ձի են կա պ ել Սումբաթովանք, էս իմ նստած տեղն
ինչքա ն քեֆեր են արել Սումբաթովանց բեգերը... Հիմի...
հիմի Սումբաթովանց հրեղեն ձիու տեղ Կիկոսի էշն ա կա ­
պած, Վանո-բեգի հոր տեղն է լ Թոփալանց Կիկոսն ա նըս–
տած , ոնց որ էս մուլքի տերը։ Աստոծը... մեղա ՜ աստծու,
կա ո չ, մաշել ա, թագավորին սպանել են, բեգերին ու աղա­
լարներին հենց օրն են գցել, որ շանը ձեռներիցը հաց չի
ոստիլ... Ա ՜յ, էշ .ջան, հիմի կհավատամ, որ աշխար՛հս շուռ
ու պարան ա ըլել, քյասիբի լիզա ն երկարել։

Կիկոսը զրույցն .ընդհատեց, վեր կացավ, ջուրը կրկի՛ն
փոխեց, ապա դես-դեն մի լա վ ա չք ածեց, որ համոզվի, թե
մարդ հո չկ ա ՞, որ իրեն լսի, ա մոտենալով իշին, ա չքերը
տրորեց ա շարունակեց իր զրույցը.

— Էշ ջան, բա որ հիմի էլի ամեն բան փոխվի, թագա­
վորի տեղ մի ուրիշ թագավոր թախտին նստիՀ է լ ետ ա ռա ջ­
վա պես պրիստավը, քյոխվեն ու ա ղա լա րնին գան, մեր
բա՛նը ո՞նց կըլի, հը՞... Գլուխս թ ա կ ի լ՜չե ՞ն , թե ես ոնց եմ
ջառյաթ արե* Սումբաթովանց հողը մտ ե՞լ... Թազագյուլին
հ՛ու կտոր-կտոր կանեն, էս դիփ նրա սարքած բաներն ա....

* Համարձակվել։

108

Հը՞, էշ ջան, խելքդ ի՞ն չ ա կտքամ էս բանիցը. ես ինչ ջու­
ղաբ կտամ...

Իսկ էշը միայն պոչն էը շարժում, որ վրա թափվող ճան­
ճերից ազատվի, որովհետև արևն արդեն շիկացած երկաթի
պես դաղում էր, իսկ ճանճերը հավաքվելով ստվերի տակ,
անխնա կծոտում էին խեղճ հայվանին։

— Հիմի արի, քեզ մի ուրիշ բան էլ ասեմ, էշ ջան։ Էս
խաչը որ կա՞, կարկուտի խաչն ա, թե որ տարեկան մի քա­
նի մատաղ չմորթվի սրա տակին, գեղի հանդերը կարկուտը
կսրբի, կտանի։ Էս մի տարուց ավել ա, սրա տակին մա­
տաղ չի մորթվել։ Բա որ սա էլ կատաղի ու սաղ արտերը
կարկտահար անի, տեղը չի ՞ էդ անհավատ անօրեններին...
Իսկի գիդա՞ս, թե Սումբաթովանք տարին քանի մատաղ են
արել էս խաչի տակի՞ն.;. հինգը, վեցը։ Նրանք խաչի սիրտն
են շահել, խաչն էլ բարեխոս ա ըլել նրանց արտերի հա­
մար, լեն ու բոլ ջուր ա տվել, որ ջրեն, կարկուտիցն էլ ազա­
տել ա, թե չէ է՞ս ինչ ա, էս ջո՞ւր ա, կասես մկան ցեթ ըլ|ի,
էնքան բարակ ա, հիմի հախը չի ՞, որ գնամ մի աղոթք
անեմ, մատաղ խոստանամ, բալքի ջրերը վարարեն, կար­
կուտ էլ գա ոչ...

Կիկոսը մի քանի քայլ արավ դեպի խաչը, բայց մեկ էլ
մտածելով, թե կարող է տեսնող լինի, ետ դարձավ ծառի
տակը։ Օմաից-դենից քիչ խոտ հավաքեց, վաոեց իշիցը մո­
տիկ, որ ծուխ անի, ճանճերին քշի ու ինքը երկար ու մեկ
ձգվեց ստվերի տակ։

Շատ էր քնել, թե քիչ, մին էլ հանկարծ վեր թռավ տե­
ղից սարսափահար ու մոտենալով իշին, պատմեց տեսած
երազը։

— Էշ ջան, երազումս տեսա, թե ոնց էս մեր կողքի
խաչը, մի մեծ ու սիպտակ մորուքով մարդ, եկավ գլխա­
վերևս կանգնեց ու պինդ ձենով վրես բղավեց. «Կողքովս
անց կենալիս խի՞ ինձ բարի լսւս չասեցիր, դե՞ հրես տես
քեզ ինչ եմ անում...»։ Ու ղամշին քաշեց, թե գլխիս վրա
բերի, վեր թոա... Հմի ի՞ն չ ես ասում, էշ ջա՛ն, գնամ ոչ սրբի
ոտներն ընկնեմ ու քարերը լիզեմ հը՞... հու տե՞նող չկա...

Կիկոսը տարակուսեց, ապա իրեն-իրեն մռթմռթալով,
շարժվեց դեպի արխը. «Կաց, հալա մի ջուրը փոխեմ, ետով

10»

միտք կանեմ»։ Սակայն որքան մեծ եղավ զարմանքը, երբ
արխին մոտենալով նկատեց, որ ջուր չի գալիս։

— Ջո՞ւրս էս ով կտրեց,— շվարած կանգ առավ Կիկոսը
բահը ձեռին,— գնա ՞մ ոչ մի տենամ էս ինչ հարամզադա ա
կտրել, գլուխը տասյակ անեմ... Ա րի՞, էշ ջան, արի քեզ է լ
տանեմ ջուր տամ, ծարաված կըլես...

Ու Կիկոսն իշի կապը քաշած առաջ ընկավ դեպի ջրի
ակը։ Դեռ հեռվից էր, որ Կիկոսը նկատեց Խարշուդ-բեղին,
որը ջուրը կտ րել, ա րել էր քարերի մեջ ու ինքը նստել մո­
տը, ձիու կապը ձեռին բռնած; Կիկոսը մի րոպե կանգ
առավ, նա մտածում էր, առաջ շա րժվի՞, թե ոչ, երբ խուր–
շուդ-բեգը ձայն տվեց.

— Ա րի՞, արխ, մոսյյիկ արի։
Կիկոսն անվստահ քա յլերով առաջ շարժվեց ու թուքը
կուլ տալով դիմեց խուրշուդ-բեգին.
— Բարի օր քեզ, խուրշուդ-բեգ։
Իյուրշուդ-բեգը չպատասխանեց։
— Ջուրը դու ես կ տ ր ե ՞լ,— հարցրեց Կիկոսը։
— Քո՞ռ ես, տենում չես, որ ես եմ կտ րել,— զայրացած
պատասխանեց 1սուրշադ–բեգը։
— Բա էդ ի ՞ն չ ես ջրում։
— Ս.րտ։
— Խարշուդ-բեղ, բա էս ղայդի արտ կ բլի ՞, էս քարերն
ու ղ ռ ե ՞րը...
֊ Քար ու ղ ռ ե ՞ր ... — կատաղած հարձակվեց Իւուրշպդ–
բեգը,— աո շո՞ւն շա ն-տ ղա , դու քանի գլխանի ես, որ եկել
ես իմ պապական հողը վա րել, ցանել, հիմի է լ ջրում ես ու
իմ արտին է լ քար ու ղռեր ես ասում... հրես քար ու ղռեր
շանց կտամ քեզ։
Իյուրշուդ-բեգը մի քար վերցրեց ու շպրտեց դեպի Կիկո–
սը, որը փախավ ու քարից խուսափեց, էշին թողնելով արխի
մոտ կանգնած։
— Իյուրշուդ-բեգ,— հեռվից ձայն տվեց Կիկոսը,— ես
հու կռվի չեմ եկել, դա է լ գիդաս, թե ով ա քու տափը խլողը,
վարողն ու ցանողը, ես ի ՞ն չ մեղք ունեմ, ինձ ա սել են՝ ջրի,
ես է լ ջրում եմ, հիմի էլ դու ասում ես՝ ջրիլ մի, է լ ջրիլ չեմ,
է լ քար ու փետ շպր՛տե՞լդ ինչ ա ... Բ ո ՜, բ ո ՜... է՞շս , ար ես

110

տանում, էշս,— գոչեց Կիկոսը, տեսնելով թե ինչպես խուր–
շուդ-բեգն իշի կապը քաշած, տարավ ձիու մոտ։

— Ես քեզ էշ շանց կտամ, դե՞, տղա ես, մոտ արի, տես
գլուխդ քանի տեղից եմ տասյակ անում,— հարձակողական
դիրք բռնեց խարշուդ-բնգը։

— Աստոծ, երկինք, հող ու ջուր, սուրբ ու մասունք, որ
էս բանումը ես կամ ոչ, մեղք չունեմ, գնա կնկանս հետ կոիվ
արա, էշս ինձ տուր, էլ ես էս արտը չեմ գալ, սրանից եկած
հացիցը կտրիլ չեմ, է՞շս ինչ ա արել... Ըհը՞, հրես դեն եմ
գցում էս բահը, էլ ջրիլ չեմ, մենակ թե էշս ինձ տ ուր,–
աղաչական ձայնով դիմեց Կիկոս՛ն ու ձեոի բահը շպրտեց։

— Մարդ ու կնիկ ինձ համար դիփ մեկ ա,— գոասց
Իեորշուդ-բեգը,— ես եկել եմ ըստեղ, որ ով պատահի, տեղ­
նուտեղը սպանեմ,— այս ասելով խուրշադ-բեգը Կիկոսի
էշը կապեց մի թփից, ձին նստեց ու քշեց Կիկոսի վրա։

Կիկոսը .հազիվ բարձրացավ ծառը; խուրշուդ-բեգը կա­
տաղած ձին քշեց ուղղակի արտի մեջ, մի քանի անգամ
դես-դեն վազեցրեց, ջարդեց, տրորեց նոր ջրած արտը, ան­
ցավ նաև «ՄՈՊՐ»–ի բաժինը, ձիու ոտի տակը տվեց ցանք­
սերն ու ետ դաոնալով Կիկոսի էշը ձի՛ու աոաջն արավ ա
հայդե, դեպի գյուղ։

Կիկոսը ծաոի վրա նստած, թոխմախով գլխին տվածի
պես շշմել էր էս հանկարծակի անցուդարձից և չէր հաս­
կանում, թե Իյուրշադ-բեգն ինչու տարավ նրա էշը։

Արևը թեքվում էր սարի ետևը։ Կիկոսը թեև համոզված
էր, որ ոչ ոք չկա ջրի մոտ, որ |սուրշուդ–բեգն արդեն վաղուց
գյաղումն է, բայց և այնպես չէր համարձակվում ծաոից իջ­
նի ու ջուրն անի արտի մեջ։ Նա ծառին թառած իրեն-իրեն
փնթփնթում էր.

— Շատերն էլ ասում են, թե երազը սուտ ա։ Այ, թե
սուտ ա... Համա գլուխս ինչ լավ ազատեցի թակելուց... Քարը
թամամ կարկաժս ծակիլ պտեր... Որ ասում եմ՝ էս բանի մեջ
արին կա՞... Յարաբ էշս տարավ, թե ի՞ն չ անի... Ասենք էշս
տարավ, համա մեծ ղոչաղաթին արի, որ գլուխս թակելուց
ազատեցի,— մխիթարեց իրեն Կիկոսը։ Ապա փափախը
վերցնելով քառակուսի գլուխք շոյեց ու սկսեց հետը զրուցել.

.— Գլուխ, ա՛յ գլուխ, ա՛յ իմ գլուխ ա՛յ իմ պահած ու

ա

պաշտա* գլուխ, յարաբ իմ պատիվը հաս՛կանո՞ւմ ես, թե
ոնց եմ քեզ լավ պահում... էսքա ն թագավոր թախտից ըն­
կավ, աստծու տունուտեղը խլեցին, գեղի մեծամեծներ՛ից ու
բեգերից տան ու հողեր խլեցին, քյասիբների վրա փայ արին,
էսքան կռիվ, մարդասպանութին ելավ, իսկի քեզ դիպչող
ելա ՞վ, մինը քեզ ձեռ տվու՞ց... Գլուխ... տենում ե՞ս քեզ
ո՛նց եմ պահում... էսքա ն տարի ա, մինը քեզ թակած կա ՞,
էսքա ն տ ա րի,ա , մինը քեզ ուշունց տված, բեդամաղ արած
կա* իսկի։ Ձմեռն էս փափախն եմ դնում վրեդ, որ տաք
կենաս, մրսես ո չ, ամառն է լ մազերդ ածիլում եմ, որ հով–
հով ապրես։ Քեզ էլ... մի օր ըլել ա ՞, որ ուսերիցս քաշ պա­
հ՛եմ, ար որ ա սել ես, գնացել եմ, ես նեղ-նեղ տեղեր եմ ըն­
կել, քարերի ա փետերի վրա եմ քնել, համա քեզ համար
ամեն անգամ մի փափուկ բան եմ գտել, որ վրեն դինջա–
նաս։ Պատահել ա, ես ասդ տարին ջրի երես չեմ տեսել,
համա ամեն օր քու երեսը լվա ցել եմ, թամզել, սիրունաց­
րել... տեււա՞ր, թե Խոլրշուդ-բեգը ձիավորված, ոնց էր ուզում
քեզ թակի, համա քեզ ծառը հանեցի, որ ձեռը հասնի ոչ...
Տեսա ՞ր, որ քարը շպրտեց, ոնց փախա՞, թե քեզ ազատեմ...
որ դիպել էր, ի ՞ն չ կըլեր քու ճարը... Գլուխ ջան, աշխարհս
փոխվել ա, շուռ ա եկել։ Առաջ ի նչ բանի որ ղուլլուղ ենք
ա րել ու հավատացել, պաշտել, հիմի պետք ա ուրանանք,
ասենք՝ դիփ սուտ են ելել։ Քու խելքը չի կտրում, թե դա ինչ
բան ա, համա ես շատ լա վ եմ գիդում։ Ասում են արացի,
դու է լ արացի, ասում են աստուծն ա սատաները սուտ են,
աղա սուտ են, թե ասեն մածունը սև ա, ասա սև ա... Գլուխ,
ա ՜յ, ըսենց անելով քեզ պահել, պահպանել եմ, հասցրել էս
օրին, որ հիմի է լ մարդ չե ն թակում, հիմի արխեին կաց,
գլուխ ջան, համա ղադրս իմացի, պատիվս պահի...

Կիկոսն էսպես իր գլխի գովքն էր անում, երբ աննկա­

տելիորեն մթնեց, ու Կիկոսը մնաց ծառի ծերի՛ն։ Նա ուշքի
գալով իրեն հարց տվեց.

— Էս ա մթնեց, բա հիմի ես ի ՞ն չ անեմ, վայ թե ծաոի–
0ը վեր գամ, 1սուրշադ–բեգն ըստ եղեք ըլի, գլուխս թակի, էս
պահած, պաշտած գլուխս։ Ա ՜խ , Թազագյո՞ւլ, Թազագյո՞ւլ,
էս ի նչ կրակի մեջ գցեցիր ինձ հ ա ՜, ա ՞ քոռ Թևանի աղջիկ
Թ ա զա գյա լ...

112

— Չոռ ու ցավ, Թւսգագյալը գլուխդ տափը դնի, պրծնի
քեզանից Թազագյոզը...

Կիկոսը հանկաըծակիի եկավ։ Թազագյուլի ձայնն էր։ Կի­
կոսը չէր կարողանամ հասկանալ ու բացատրել, թե Թա–
զագյալը որտեղից է բասել իր ետևի կողմը, ծառի քա­
մակին։

— Աղշի Թազագյո՜ւլ, էդ դու ե՞ս,— ստուգելու հա՛մար
հարց տվեց Կիկոսը։

— Բա աչքդ հանողն ա ՞,— զայրացած պատասխանեց
Թազագյուլը։— Ա ՞ տղա, ի ՞ն չ ես սև բայղուշի պես թառ ըլել
էդ ծառի վրա...

— Ասում չես թե մահից ազատվել եմ, կնիկ, քսուրշու՚դ–
բեգը քիչ էր մնում սպանի, լավ էր, որ ես ի էստեղ, թե չէ
դու որ ըլեիր, հիմի մեյիդդ** տանը դրած, վր՚են սուգ անե­
լիս կըլին...

— Աֆֆերի՜մ, Կիկո՜ս, ղոչաղ ես, գլուխդ լավ ես ազա­
տել,— հեգնեց Րւնանը, որը Թազագյուլի կողքին կանգնած
էր,— դրա համար էլ ըտենց ծառի վրա նստած թարիֆ ես
անում”*... Վեր արի ծաոիցը, վեր արի, այ աննամուս...

— Դե հրես ես կպատմեմ, ու դուք էլ կտենաք, թե ան­
նամո՞ւս եմ, թե չէ ,— ասաց Կիկոսն ու ծաոիցն իջավ։—
Իսկի բանից խաբա՞ր եք, թե հենց խեղճ Կիկոս եք գտել, որ
անիծքաչոր անեք... Ա ՜յ, թե ոնց ելավ բանը...

Կիկոսն սկսեց իր պատմությունը ու երբ հասավ էն տե­
ղին, թե ինչպես Իյուրշուդ-բեգը ձին քշեց ՜նրա վրա, իսկ ին­
քը ծառը բարձրացավ, որ գլուխն ազատի, որից հետո էսար–
շադ-բեգը ձին քշեց ու արտը տրորեց, մեկ էլ էն զգաց, թե
ինչպես փայտի մի ուժեղ հարված կպավ գլխին, որից Կի­
կոսը ուշաթափ ընկավ գետին, լսելով հարվածող Թազագյա–
լի խոսքերը.

— Դե՜, հիմի գնա ու գլուխդ թակելուց պահի, հողեմ էդ
աննամուս գլուխդ...

* Դիակ։ 113
** Գովաբանում ես։

8 Կիկոսը

***

Թե ինչ արին ե>ուրշուդ բեգին իր արարքի համար, |ւէ1չ •
պատիժ տվին նրան, դա ամենևին չէր հետաքրքրամ Կիկո­
սին։ Նրա ցավն իրեն հերիք էր։ Գլուխը թակել էր տվել, էն­
քան տարվա պահած գլուխը։

Կիկոսը ոչ ոքի հետ չէր խոսում այդ մասին, թեև ողջ
գյուղը գիտեր։ Նա կնկանից խոովել էր, գիշերներն է լ տանը
չէր քնում։ Քանի ամաո՚ն էր, Կիկոսը քնում էր գոմի կտերը,
իսկ երբ ձմեոնացավ, նա բարվոք համարեց մտնել գոմը ի
իր իշի կողքին թեք ընկնել։ Շարունակ հոգոց էր քաշում, եր­
բեմն դիմելով իր միակ զրուցընկեր իշին.

— Է՛հ, էշ ջան, էս աշխարհումս էլ իմ ապրիլը հարամ
ա. մարդամիջից ընկա, գլուխս թա կել տ վի... Բա մարդ է լ
էսքան տարի գլուխը պահի, հազար ու մի փորձանքից ա զա ­
տի, բերի հասցնի էն օրին, որ է լ մարդ չեն թակում ու հենը
էդ վախտը թակել տ ա ՞... Բա սա օրե՞նք ա ... Թակողն է լ Ո՜վ
ըլի, խվ, իրա ն կնի՞կը... Հ ե ՜յ գիտի հաք, Կիկոս, խ ա նչա լիդ

քարը վեր ընկավ, աստղդ ծովն ընկավ...

է... Ու ապրում Կիկոսը իր միակ ցավը սրտում։ Ապրում
է աոաջվա պես իր էշից անբաժան ու երկար մտածելուց,
էախ ու վախ քաշելուց, երբեմն մխիթարում իրեն, ա սելով՝

— Բալքի լա վն էս ա ՞...

1920 թ.

Ո* Տ« ՆԸ

I

Գյուղից մոտ եյւկու վերստ հեռավորության վրա գտնվող
գետափին էր էն ջաղացը, ար Անտոնը ջաղացպանության
էր անում։ Թեև ջաղացը վաղուց արդեն իրենը չէր, բայց
էլի նրա անունով էր կոչվում՝ «Անտոնի ջաղացը»։

Ջաղացը փոքր, ցածր ա խավար էր, էնպես որ ներս
մտնելիս թվամ էր, թե աչքերդ մի սև շորով կապեցին։ Ա չ­
քերդ լավ տրորելուց հետո միայն կարող էիր նկատել Ան–
տոնին, որ եթե ծալապատիկ նստած էր, նման էր ալրով
լիքը պարկի, իսկ եթե կանգնած էր, կարծես մարդ չլիներ
շարժվողը, այլ ոչխարի մորթուց կտրած սպիտակ կարճ
քուրք։

Տարին բոլոր, ամաո թե ձմեռ, գիշեր-ցերեկ միշտ Անտո–
Օի քուրքը հագին էր։ Ջաղացպան դաոնալուց հետո ոչ ոք
նրան քուրքը հանած չէր տեսել, որովհետև քուրքը նրա հա­
մար ոչ միայն հագուստ էր, այլև անկողին։ Նրա սպիտակ
մորաքն ու ալրոտ, ոչխարի մորթուց կարած մեծ փափախն
էնպես էին միացել քուրքին, որ կարծես թե նրանք էլ էին
քուրքիցը կարած, կպցրած։ Միակ սևին տվողը նրա դեմքին՝
աչքերն էին, որոնց վրա մի մշտնջենական թախիծ իր սև
պատանն էր քաշել։

Անտուն էր Անտոնը։ Անտուն ու մենակ, ոչ ոք չուներ
գյուղում, բացի հեռավոր ազգականներից, որոնք չէին կամե­
նում Անտոնին իրենցը համարել, որովհետև... նրանից որչ
մի շահ, ո՛չ մի օգուտ չէին սպասում։ Սրանից զատ՝ կար մի
հանգամանք էլ, չէին ուզում Անտոնի տունուտեղը խլող
համփա Սոլոմոնի աչքին վատ երևալ։

Գեռ ոոա-ճապոնական պատերազմի ժամանակ Անտոնը
կորցրեց իր երկու տղին, որոնցից մեկը մի տարվա ամուս­
նացած էր, իսկ մյուսը՝ նշանված։ Նրանցից փոքրերն էլ,

115

երեք հոգի, սե ծաղիկ ընկան, մեոան, կինն էլ՝ էս ցավերից
հա լվելով ու մաշվելով՝ մոմքւ պես բարակեց ու Անտոնին
մենակ թողեց էս աշխարհի Երեսին։ Մեծ հարսն էլ, որ մի
սիրուն ու փափլիկ տղա էր բերել, վերցրեց ու հորանց տուն
գնաց, ուրիշ գյուղ, էնտեղ էլ ամուսնացավ իրենց գյուղացի՝
Բալախս։նամ աշխատող մի աարտալշչիկ բանվորի հետ ու
մարդու հետ գնաց Բալախանխ

Անտոնը պարտքի մեջ խրվել էր։ Համփա Սոլոմոնը, որ
նրան «բարեկամաբար» փող էր պարտք տվել, վաղուց էր
ա չքը տ նկել Անտոնի տան տեղի վրա, որ ինչպես ասում են՝
գյուղի ա չքն էր, և օգտվելով Անտոնի ձախորդություններից,
զավթեց նրա տունը, որը հիմնահատակ ա րավ ու տեղը մի
երկհարկանի կրապատ տուն շինեց։

Անտոնը սրտամորմոք մի բա ն ասաց միայն համփա Սո–
լոմոնին.

— Էդ արարքդ քե՛զ է լ չի մնալ, Սոլոմոն, որ ես ա չքս
բաց, ոտիս վրա սաղ, դու իմ տունը քանդեցիր։

Բայց ի ՞ն չ կարող էր անել, ա ՜խ քաշեց Անտոնը, թուքը
.կուլ տվեց ու վշտի շղթան վարում կա տ ա կելով, ոնց որ
ասում են, հոգին չա նգոելով քաշվեց իր պապական ջաղացը,
որտեղ մինչև հիմի է լ ջաղացպանություն է անում։ Տարբե­
րությունն այն է միայն, որ համփա Սոլոմոնը հազար ու մի
սուտ-ղորթով՝ «հին պարտքի տեղ» Անտոնի ջաղացն էլ խլեց
ն... «ողորմածաբար», ինչպ ես ինքն էր ասում, թողեց, որ
Անտունն իր իսկ սեփական ջաղացում մնա որպես Սոլոմոնի*
ջաղացպան։

— Անտուն մարդ ես, ապրի իմ շվաքի տակ,— ասաց
«ողորմած» համփա Սոլոմոնը։

Անտոնն իր վշաի շղթային էս մի ծանր օղակն էլ միաց­
րեց ու սուս կացավ։

Էն էր ու էն, Անտոնն է լ ոչ գյուղն էր մտնում, ոչ է լ մե­
կի հետ էդ անցքերի մասին զրից անում։ Թեև մի անգամ նա
տերտերին խիստ անպատիվ էր արել ջաղացում, հայհոյե­
լով նրա ավետարանն էլ, աստվածն էլ։ Ներկա եղողները
. պատմում են, թե տերտերը նրան ասել-է.

— Եղբայր Անտոն, ամբողջ 5— 6 տարի է ե չ գյուղ ես
եկել, ո ՜չ եկեղեցի ես մտել, ո չ էլ մեռելներիդ գերեզմանն

116

ես օրհնել ավել, հոգիդ ինչո՞ւ ես սատանաների բաժին դարձ­
նում...

Անտոնն էլ անպատիվ բան չէր ՜թողել, որ տերտերի գլխին
չթափի, բայց ամենից շատ ու ամենամեծ վիրավորանքն
այն էր, որ Անտոնը մի քանի մարդկանց մեշ ուդղակր տեր­
տերի ճակատին ասել էր.

- ՛Զու սատոծն ու քրիստոսն է լ էն համփա Սոլոմոնի
փողի գերին, դու էլ նրա գյադեն ես։ Թե էդ քա քրիստոս ու
աստոծ ասածդ ձեզպեսների պաշտպանն են, խի՞ համփա
Սոլոմոնի պալատն իրան գլխին փուլ չեն ածում, ոնց որ նա
իմ տունը քանդեց։ Թե դու լավ մարդ ես, խի՞ էն վախտը
ձեն չէիր հանում, որ Սոլոմոնը տունս հիմնահատակ էր
անում... Դու չէիր, որ խաչ ու խաչվառը ձեոիդ օրհնում էիր
Սոլոմոնի տան հիմքը, որն ինձանից զավթած տան տեղը
զուոնա-դհոլով պատում էր... Գնակ գնաք նրա մեռելներին
օրհնի, քեզ փող կբաշխի, ես ի՞նչ ունեմ... Թե՞ եկել ես
ունեցած-չունեցած էս քուրքս էլ քեզ տամ, որ մրսեմ, շան­
սատակ ըլեմ, բալքի հոգին արքայության գնա, սատաների
բաժին չդառնա... Հոգի ունե՞մ, որ սատանի բաժին դառնա,
կամ հրեշտակի՞... Հոգիս հրեն համփա Սոլոմոնի ձեռին,
գնա նրանից ագի...

«խելքը երևի թռցրել է», ասացին գւաղի մեծամեծները և
չթողին, որ տերտերը գանգատ տա Անտոնի վրա։

II *

Սովի տարիներ էին իրար հաջորդում։ Մեծ պատերազմն
ընկել էր, գյուղերի աշխատող ձեռքը պակասել։ Էլ առաջվա
պես սայլերով աղուն բերող չկար, մարդիկ շալակով էին
աղան բերում կամ ամենաշատը մի ձիաբեռ կամ իշաբեռ։
Պակասությունն էնպես էր խեղդել մարդկանց, որ հարևանը
հարևանին հացփոխ էլ չէր տալիս։ Համփա Սոլոմոնը վա­
ղուց դուրս արած կլիներ Անտոնւին, որովհետև ջաղացն
օգուտ չէր տալիս, բայց քանի որ նա, Սոլոմոնը, նոր գործ էր
սկսել, «մսի փոդրաթ» էր վերցրել և լավ էլ աշխատում էր,
դրա համար է լ Անտոնին ձեռք չտվեց։ «Էսօր չէ էգուց էլի

պետք ա գալու, թող հիմի մի կերպ գլուխը պահի»,— ասում
էը Սոլոմոնը։

Քմեովա ցուրտ օրերից մեկն էր, երբ գրողից երկու հոգի
պարկերը շալակած եկան Անտոնի ջաղացը և հայտնեցին
թե՝ «թագավորին թախտից գցել են»։ Ուրախ էին նրանք,
որովհետև իմացել էին, թե պատերազմը կարող է դադարել
ու տղերքը կովի տեղից կվերադառնան։

Անտոնի համար միևնույն էր, թե ի՛նչ է պատահել, նա ոչ
ոքի չէր սպասում։

— Անտոն բիձա, էդ խի՞ դա է լ չես ուրախանում, անի­
ծած թագավորին թախտիցը վեր են գցել, աշխարհս ազա–
տութին ա ընկել, կոիվը վերջանալու ա, խաղաղ օր ա կյանք
ենք քաշելու,— հարցրին աղուն բերող գյուղացիք։

— Ուրախանա՞մ... լա վ եք ասում, համա... վերջն ա
գովելի,— պատասխանեց Անտոնը։— Թագավորն ինձ ինչ ա
ա րել, որ ուրախանամ յա տխրեմ։ Իմ փայ թագավորը հրեն
գեղումը նստած։ Թագավորը հո տունս քա նդել չի , ջաղացս
ճեռիցս խլել, ինձ էս օրը գցել։ Թագավորին թախտիցը
գցելն էն օրը կիմանամ ու կուրախանամ, որ գեղը լա փ ող Սո–
լոմոնի պես շներին իրարից կապեն ու շանսատակ անեն։
Աշխարհիս խաղաղվելն էն օրը հաստատ կլի, որ տերտերի
մորութը կխուզեն, քյասիբներից զավթած հողերն ու բաղերը
նրա ձեոիցը կխլեն, իրանց տերերին կտան, թե չէ... դուք
ի ՞ն չ գիտաք, թե թագավորի տեղ՝ էտ ղայդի շներն ու գե լե ­
րը չեն մեր ջանին ընկնելու, ու թե թագավորը մեր միսն ա
կերել, դրանք ոսկորնիս է լ չեն կոծելու...

— Է, Անտոն բիձա, աշխարհն ըսենց եկել, ըսենց էլ
գնալու յա, աստծու դրած օրենք ա, աշխարհիս երեսին մեծ
է լ պետք ա ըլի, պուճուր է լ, աղա է լ պետք ա ըլի, նոքար
է լ, դու հենց ուզում ես հավասար ըլենք դիփս է լ... է ս ձեոս
տեսնում ես, վրեն հինգ մատը կա, համա մինն է լ ա մեկէ–
փ ն նման չի , ո չ է լ հավասար։ Աստոծ հու շա շ չի , որ ըսենց
ա ստեղծել, դու ուզում ես փ ոխ վի՞,— առարկեց վիճող գյու–
ւլացին։

— Ջէկ բան չեմ ասում,— պատասխանեց Անտոնը,—
զրից էր, ասացի, է լի ՜, խոսքս է լ տեղ կհասնի, գլխիս մի
նոր ցավ ու պատուհաս է լ նոր կգա, համա ձեռիդ հմար մի

118

բան կասեմ մենակ, որ մատնեքը ջոկ-ջոկ խեղճ ու կրակ
զադեր են, ուզում ա մեծ, ուզում ա պուճուր, բայց մի իրար
հավաքի ու հապ տա, հրես է, ըսենց, տեսնում էս, էս ի՞նչ
բան ա սրան դմբուզ կասեն։ Աշխարհս որ կա՝ դմբոպակռիվ
ա, ում դմբուզը պինդ ա ծեփում, նրա տարածն ա։ Դու
հենց գիտում ես, իմ ցավը մենակ տունս քանդող Սոլոմո՞նն
ա... Հրեն Սոլոմոնի կողքին էլ Արտեմն ա, Գրիշա բեգը,
քյոխվա Զաքտրը, էս ղպի զեղ՜ումն էլ Սիմոն աղեն, աշխարհ
թալանող առուտուրական Ջավադ խազեինը, մեր գործակալ
տեր Օհանեսը... Ո՞ր մինն ասեմ... ո՞վ կարա դրանց իշին
չոշ ասի, հավին՝ քիշ։ Սրանք տեսնո՞ւմ ես ոնց են իրար
հետ կապված, փեսա ու հաներ են, խաչախպեր ու կնքահեր,
սրանց կողքին էլ պրիստավը, կուբեոնատը, ես ինչ գիդամ՝
հազար ու մի նման շուն ու գել, գլուխներին է լ թագավորը
բազմած։ Տատ էլ թե թագավորին թախտից գցել են, սրանք
հու կա՞ն, սրանց դմբուզը հու ծեփո՞ւմ ա... էս եմ ասում,
թե չէ, էսօր-էգուց գյոոբագյոո եմ ըլելու, գերեզմանիս տեղն
էլ չեն իմանալու որտեղ ա։ Ո՞ւմ ինչ վեջն ա թե աշխարհիս
երեսին մի Անւոոն ապրել ա, թե մեռել... Համա դու դմբա–
զակոիվը լավ միտդ պահի, թե մեռնենք ոչ, հրես մեր աչքո–
վը կտենանք։

— Արա՜, Անտոն բիձա,— մեջ մտավ երկրորդ գյուղա­
ցին,— էտքան խելոք մարդ, էս ջաղացումն ի՞նչ ես շինում,
խի՞ չես գալի գեղը...

— Սոլոմոնի դմբուզը հալա շատ ա զորավոր, քեզպես–
ներն էլ կովի վախտը թիկունքումս կանգնիլ չեն, գամ որ
քուրքս քամուն տա՞ն... Խելքն ինձ ո՞վ ա տվել, թե խելոք ի,
տունս խի՞ խլեցին ձեոիցս. ջաղացպանն ինչ ա, թե իրեն
ունեցած խելքն ինչ ըլի,— հեգնեց Անտոնը և տեղիցը վեր
կացավ, որ ջաղացի ջուրը կտրի։

Գյուղացիք պարկերն ուսած ճամփա ընկան դեպի գյուղ,
աշխույժ վեճ բանալով Անտոնի ասածների շուրջը, իսկ Ան–
տոնն էլի լեզուն քաշեց իր բունը և լուռ ու մունջ նստեց ջա­
ղացում, մտածելով թագավորին թախտից գցելու և պատե­
րազմի վերջանալու մասին։

Տարիներ շարունակ նրա թմրած միտքն այժմ արտասո­
վոր աշխատանք էր սկսել։ Իր մաթ ու ցածլիկ ջաղացում

119

նստած, Անտոնը զարմանայի ծրագրեր էքւ /կազմում գյուղի
կալակներին կործանելա մասին, հաճախ «ա՜խ» քաշելով,
որ ինքը մենակ է, և որ դժվար թե գյուղում գտնվեն մարդիկ,
որոնք հետևեն իր խոր՛հուրդԹերին և դիմեն դմբուզակռվի։

III

Շատ ժամանակ չէր անցել էն օրից, երբ պարկը շա լա ­
կած միևնույն գյուղացիներից մեկը եկավ Անտոնի ջաղացը
և դես «բարի լուս»–ը բեր նամը՝ հայտնեց.

— Անտոն բիձա, հոգիդ սուրբ էր, դմբազակոիվը գեղն
ա ընկել։ Ասում են մեծ Աոաեթը բաժան-բաժան ա ըլել, երկ–
րի ամեն մի բուրջում թազա թագավորութին ա ստեղծվել։
Բեղերը, գեներալներն ՛ու նրանց պես մարդիկ ուզում են
իրանք իշխեն, կռիվն է լ շարունակվում ա։ Աշխարհս հենց
ա խառնուփնթոր դասել, որ չեմ իմանամ ով ա տերը։ Մեր
գեղն ինչ մեր գեղն ա, իր քյասիբ հալովդ, աղալարների
ճանկն ա ընկել։ Աուլով են արել թե գեղի կառավարիչ ջո­
կեն, քյսաիբներին խսկել են ա իրանց ձեոը հավաքել էդ քու
Սոյոմոնը, Գրիշա բեգն ու տերտերի տղեն։

— Դեկ է լ ի՞նչ դմբուզակււիվ,— պատասխանեց Անտո­
նը,— ասա էլ էդ էն հին ջուրն ա, էն հին ջաղացը, հակա­
ռակ խոսող մարդ կա՞...

— Մի երկու հոգի ձեն հանեցին, համա հրեն բռնել ղա ­
լա են ղրկել, էլ էդ բանը տեսնողը կաբա ծպտուն հանի՞...
էրնա կ քեզ, որ էս ջաղացումը նստած ո չ խերի ես խառնը–
վում, ո չ շառի։

— Բան չկա , թող ղալա քաշեն, էսքան տարի ա ես ղալա
եմ քաշում ես ջաղացումը, թող մի ք ի չ է լ նրանք էդ բանի
համը տենան, բալքի խելքները տեղը գա ու զոռբա մարդ­
կանց զեհին դիպչեն ոչ։ Դա էն ասա է լ ինչ նոր բան գիտես։

— Ըսկիև Նոր բանն էն ա, որ հայի, թուրքի ու վրացու
սահմանը փակվել ա, է լ առաջվա պես կարալ չենք ազատ
ա համարձակ յա Թիֆլիս գնանք, յա Բաքու, հիմի էդ տեղե­
րում նոր թագավորութին ա ստեղծվել, սահմանին փակել
են, ճամփեքը կտրել, մնացել ենք չափարի մեջ, բանից էլ
հենց ա երկում, որ կռիվ ա ընկ՛նելու էս երեք թագավորու–
թենի մեջ, ըսենց խոսք ու զրից կա։

-— Դե*, բա ի՞նչ բանի կենան, որ կռիվ չանեն, թագա–
փւբութին ասած բանըդ էլ հենց նբա համար ա, որ կռիվ
անի, սրա-նրա հողը խլի, բա ո՞նց ես ոպում, ադեն հու
իրան հոդը քեզ չի տալ, գնա, ջանդ թող դուրս գա, կռիվ
արա, հարևանիդ հոդը խլի, թե սաղ մնաս, խլած հողդ աղեն
կզավթի, էլ ետ դա նրա նոքարը կըլես, թե չէ հա մեոար,
դե ո՞վ չի մեռնելու որ... տերտերը վրեդ աղոթք կկարդա, հո­
գիդ արքայության մեջ կցնծա։

— Է ՜, Անտոն բիձա, էսօր թարս ես վեր կացել, է լ էն
աոաջվա պես չես խոսում, դու էլ ես խարաբ ըլել։

— Դրուստ ա, թարս եմ վեր կացել, չունքի Սոլոմոնի
ղամշոլ դաղած տեղերը հալա ցավում են։ Լիզոա ինձ քա ­
շած վեր ընկած էի էս ջաղացումը, եկաք խոսացրիք, ես էլ մի
երկու հակառակ զրից խոսեցի, ձեզանից ո՞րն էր նրան հաս–
ցըրել, էգսի օրը մտավ ջաղացը, դուռը վրես փակեց ու...

— Ի՞նչ,— զարմացած ընդհատեց գյուղացին,— թակե՞ց...
— Թակե՞ց... ասա միսդ քրքրեց...
— Վայ անօրեն, անաստված... Անտոն բիձա, թող քո–
ռեքոռ ման գամ, թե ես բան ասած բլեմ, բա էդ դայդի բան
կբլի...
— Էդ հալա քիչ ա ինձ պես պառավ հայվանին, որ գի­
դում չեմ, թե ինչ զրից ում հետ անեմ։ Իմ օրում ինձ սիլլա
տվող չի ըլել, նա ինձ վեր կոխեց ջարդեց...
— 1սի՞ չես գանգատ անում, Անտոն բիձա։
— Ո՞ւմ գանգատ անեմ, իրանից՝ իրա՞ն..,

Ձմեոնամուտի ցուրտ ու խավար գիշեր էր։ Թիփի բորանը
քշել էր ամենքին իրանց բունը, դարսը շունչ կենդանի չէր
շարժվում; Մառախուղը փաթաթվել էր ծառերին, թփերին ու
պինդ կպ ել, գետ հին։ Գետը որբացած ու տկլոր երեխայի
նման, զրկված ամառվա պճնանքից ու աշունքվա բարիքնե­
րից, տխար-տրտամ վշվշում էր, թե ինչպես շուտ անցան
ծաղիկներն ու մրգեղենը, լողացող չարաճճի մանուկներն ու
բազմաթիվ ծլվլան թռչունները...

Այս զարզանդ գիշերն Անտոնը մենմենակ էր ջաղացում։

Նա հազիվ մի քանի փայտ էր հավաքել ցերեկով, կրակ ա րել

կիսաքանդ բուխարում ե շատ-շուտ փչում էր, որ մխացող

թաց փայտը վառվի։ ճիշտ է, նա մենակության սովոր էր,

բայց այժմ նրա սիրտն ավելի էր ճմլվում, հոգին խռովում,

որովհետև տարվա այդ միջոցին՝ աշնան վերջին ու ձմեռնա–

մուտին նա երբեք մենակ չի եղել։ Տարվա այդ ժամանակը

ջաղացի ամենաեոուզեռի ժամանակն է։ Եթե մինչև անգամ

մոտակա հայ գյուղերից աղուն բերող չի գտնվել, հեռավոր

թուրք գյուղերի աղունի սայլերին հերթ ու տեղ չի ճարվել,

էնքան շատ է եղել նրանց թիվը։ Իսկ հիմի... Հիմի կռիվներ

կան հայ ու թուրքի մեջ, ճանապարհները փ ա կվել են, իրար

այգի են կրակի տալիս, տուն քանդում, ո՞վ է գլխից ձեռք

վերցրել, որ անցնի մյուսի սահմանը...

Այսպես մտքերի մեջ խորասուզված՝ Անտոնի ծանրացած

գլուխն իջել էր մինչև գոգը, տարօրինակ երազներ հյուսե–

լով, երբ հանկարծ մի թրխկոց լսվեց։ Վեր թռավ Անտոնը,

ա չքերը տրորեց ու ականջը սրեց։ «Ո՞վ կա րող էր էս խավար

ու ղիամաթ գիշերին ջաղաց գնա լ»,— միտք ա րա վ նա։

Դռան թրխկոցի ձայնը կրկնվեց մի տեսակ երկյուղած ու

անվստահ։

«Չլինի՞ թե գողեր են»,— անցա վ Անտոնի մտքով։ Ու

մեկ-մեկ սկսեց թվել իր զիտեցած պատմությունները ջաղաց

թալանող գողերի մասին, երբ նրա մտածմունքներն ընդհա­

տեց թրխկոցը, որին կցվեց կարծես ծանոթ տղամարդու մի

ձայն։

Անտոնի սիրտը բաբախեց ՛ուժգնորեն։ Նա ինքնապաշտ­

պանության նպատակով ձեռքը երկարացրեց դեպի ջաղացի

նիգը և շունչն իրեն քաշած սպասեց, Որ ձայնը կրկնվի,

թերևս կարողանա հիշել ձայնի տիրոջը.

— Անտոն պապ... Ա ՜յ, Անտոն պապ, դուռը բաց արա։

Անտոնն ամբողջ մարմնով ցնցվեց ու դողաց։ Ձայնը

շատ նման էր իր վաղուց մեռած, պատերազմ՛ում սպանված

մեծ տղի ձայնին։

«Մ եղա ՜, մ ե ղ ա ՜...— կապտած շրթունքները հազիվ իրար

բերելով շշնջաց Անտոնը,— երազումն եմ, թե՞ չարքերը պա­

տեցին ջաղացս»։

122

— Անտոն պա՛պ...— թրը՛խկ, թրը՛խկ...— Անտոն պապ,
բաց արա դուռը, ցուրտ ա...

— Ո՞վ էս, ինչ մարդ ես, էս կեսգիշերին ի՞նչ բան
անես դարսը, ի՞նչ գործ անես իմ ջաղացի դ ո ա նը ,– տե–
ղից ելնելով ասաց Անտոնն ու նիգը ձեռքին ամուր բսնած
մոտեցավ դոանը։

— Բա՛ց արա, բա՛ց, Անտոն պապ, բա՛ց արա, հետո
ամեն բան կպատմեմ,— ստիպողաբար պնդեց ձայնը։

«Ով կուզի թող լինի, ինչս ա տանելու»,— մտածեց Ան­
տոնն ու դուռը գոոալեն բաց արավ։

Երկու հոգի շտապ ներս մտան։ Անտոնը մթության մեջ
հազիվ նշմարեց նրանց բոյ ու բոաաթը և նկատեց, որ զին­
ված են։ Անծանոթները մոտեցան կրակին և սկսեցին ձեռնե–
րը տաքացնել։ Անտոնն ուշի-ուշով դիտում էր նրանց, հազիվ
մխացող կրակի լույսով ու չէր իմանում ինչպես սկսի խո­
սակցությունը։ Երևում էր, որ եկվորները հեռու տեղից են
գալի, շատ ցեխոտված ու հոգնած են, բայց թե ինչու ձիով
չեն, չէր հասկանում։

— Ձի ունե՞ք, թե ոտով եք եկել... ի՞նչ կա էս սև հա­
րամի գիշերին, որ տանից դուրս եք եկել չոլերն ընկել։ Մեր
կողմի մարդ չեք երևում, որտեղա՞ցի եք,— խոսք բաց արավ
Անտոնը...

— Ոտով ենք եկել, ա պապ, ընկերս էս տեղերին քիչ
ծանոթ է, սա բերեց հասցրեց էս ջաղացին։ Մենք Բաքու ենք
ապրում։ Իմ պապն էս մոտիկ գյուղացի է, բայց ես նրան
չեմ տեսել, չեմ ճանաչում, ես մի քանի ամսական երեխա եմ
եղել, որ հերս ասս-ճապոնական կռվումն սպանվելուց հե­
տո, մայրս թողել է պապիս տունը, ու ինձ հետն առել, Բա­
քու տարել...

Ու դեռ խոսքը չէր վերջացրել երիտասարդը, երբ հան­
կարծ Անտոնը բարձր հեկեկանքով «վա ՜յ, բալա ջա՛ն» գո–
չեց ու ընկավ նրա գիրկը։

Վարար արցունքներն առատորեն հոսում էին Անտոնի
աչքերից, երեխայի նման հեկեկում էր, արցունքներով ողո­
ղելով իր թոռան գոգը։

— Արի՝ մի աչքերդ պաչեմ, բալա ջա՛ն, ա ՜յ իմ կորած
բալա, ա ՜յ իմ մինուճար որդի... Անտոնին թաղի ա էվյզես

128

գնւս, ազիզ ջա ՜ն, ձենդ է լ ա հորդ նման, դու էլ, այ ես քու
շիմշադ բոյիդ մեոնեմ, ա ՜յ նամուսով բա լա ՛, ք ք լ պապիդ սև
րս խավար օրը պայծառացրիր... Անունիդ մեոնեմ, բալա՛,
գլխումս խելք չի մնացել, այ որդի, մեռել էր պապդ ու քեզ
չէր տեսել, ա ՜յ, իմ կորած ո ր դ ի ՜... Թո՛ղ մի հերդ աչքը բաց
անի, անհետ կորած գերեզմանիցը դուրս գա ու տենա, թե
տղեն ի՛նչ ասլանի ճուտ ա դաոել, ա ՜յ ես նրա անգյուման
գերեզմանին մատաղ ըլեմ...

— Պապի ջա՛ն, հերիք ա, հանգստացիր,— արցունքները
կոկորդումը հուպ տալով՝ աշխատում էր հանգստացնել իր
պապին երիտասարդ Արմենը, բայց անօգուտ։

Անտոնն այնպես աղիողորմ էր արտասվում, այնպես էր
գալարվում, փաթաթվում իր թոոանը, որ կարծես կամենում
էր ձուլվել նրան, ամփոփվել նրա մեջ։

— Վ ա ՜յ, վ ա ՜յ, բալա ջա՛ն, պապդ աննամուս ա, մի տան
չունի, թե քեզ ղոնաղ պահի, դիփ խ լել են, տարել, քանդել...

Ու մին է լ վեր թռավ Անտոնը մոլեգնած, կարծես օձ
խայթեց, կամ շիկացած երկաթով դաղեցին.

— Դե՛, վե՛ր կաց, վե՛ր կաց գնանք, Անտոնն է լ մենակ
չի, մեջքին սյուն տվող կա, վե՛ր կաց գնանք, ես Սոլոմոնի
գլուխը կմղեմ, ղուղը կերեմ ու մոխիրը քամուն կտամ, որ
հոտն է լ չմնա էս աշխարհի երեսին... Քո հոր կոիվ ղարկողն
է լ նա էր։ Ոնց իմ տղի գերեզմանի տեղը հայտնի չի, թող որ
էն շունն էլ անգերեզման մնա...

Կանգնել էր Անտոնը բոցավաոված աչքերով, նիգը ճե­
ռին բոնած ու դողում էր ամբողջ մարմնով՝ կարծես հովազ
լիներ կամ վագր, պատրաստ հարձակման դիմելու։

— Վե՛ր կաց, դատաստանի ժամն ա էս գիշեր...
— Ն ստ ի՜ր, պապի, նստի՜ր, հանգստացիր, դատաստանն
է լ կանենք, բայց մի ք ի չ համբերիր։ Ոչ ոք չպետք է իմանա,
թե այս գիշեր մենք եկել ենք քեզ մոտ։ Ոչ ոք չպետք է իմա­
նա, թե ես, քա թոռը երևացել եմ էս կողմերում, մեր գործը
շատ մեծ է, բայց շատ է լ գաղտնի։ Էս ջաղացը մեր գաղտնի
հավաքատեղին ու զինապահեստը կլինի։ Շուտով, շատ շու­
տ ով դու կտեսնես, թե ինչպ ես ենք վերացնում Աոլոմոննե–
րին ու նրա պետերին, միայն թե ո չ ոք չպ ետ ք է իմանա, թե
էս ջաղացում որևէ բան է կատարվում։ Մենք շուտով գնալու

124

ենք, մինչև լույսը բացվելը, որ մեզ տեսնող չլինի։ Ամեն
գիշեր մարդ կգա մոտդ ու հենց ոը դառը թակի ու ասի «Ար­
մեն», դառը բաց կանես։ Արմեն իվ անունն է, իմ անունով
էլ եկողն ինչ բերի, կպահես, ինչ բան էլ ասի՝ կկատարես։

Անտոնը քիչ հանգստացած, նստեց բուխարու առաջ,
աղոտ լույսով լավ տնտղեց Արմենին ու նրա ընկերոջը, որը
լուռ էր, ապա կես տարակուսանքով հարցրեց.

— Շատվո՜ր եք, շատվոր... Թե՞ «դարդակ խոսամ քա­
վին տանի...»։ Թիկունքներումդ ո՞վ կա... Ռոլսեթի հետ կապ
ունե՞ք...

Արմենի տված բացատրությունները գոհացրին Անտոնի
անսպառ հետաքրքրությանը, որից հետո նա երկար գրկա­
խառնվեց ա ճանապարհ դրեց «հյուրերին»՝ մի անգամ ևս
խնդրելով թոռանը.

— Արմեն ջան, անունիդ մատաղ, մին-մին դու էլ արի,
տենամ, կարոտս առնեմ... թե կարաս, մի օր էլ ցերեկով
արի, մի լիսով բոլդ տենամ...

— Լավ,— ասաց Արմենը։
Գիշերվա խավարի մեջ, երկու հոգի ստվերների պես
իրար կպած ձուլվեցին մթությանը, իսկ Անտոնը երկար ժա–
նակ կանգնած մնաց ջրաղացի դռան մոտ, ուրախության
արցունքներն աչքերին և ապագա մեծ գործի հեռանկարների
աղոտ ծրագրերն իր տանջված ուղեղում։

IV

Լույսը բացվելուն պես Անտոնը ջահել նորահարսի պես
վեր կացավ, ավելը ձեոն առավ ա սկսեց ջաղացի քունջ ու
պուճախն ավլել, մաքրել։ Տարիների կուտակված փոշին ու
աղբը սրբում էր Անտոնը, օճորքից կախված սարդի բները
քանդում, հետն էլ ինչ-որ ուրախ երգ դնդնացնում քթի տակ։

Ջահելացել էր Անտոնը, քսան տարեկան երիտասարդի
պես աշխուժացել։ Գործը վերջացնելուց հետո մինչև անգամ
քուրքն էլ հանեց, դուրսը թափ տվեց, փափախը խփեց դռան
ծառին, տարիներով մորթու մեջը բուն դրած ալյուրի փոշին
քամուն տվեց, ապա մոտեցավ ջաղացի տակով հոսող առ­
վակին, երեսը չոփ-չոփ լվացավ ու զվարթացած ներս մտավ

125

ջաղացը, խառնիխուռն թափված իրերն ու գործիքները հա­
վա քեց, կարգավորեց, ամեն բան դրեց իր տեղը։

Խոր աշնանային արևի շողը փոքրիկ լուսամատից ընկել
էր ներս և ուրախ ժպիտով պտտվում, շորորում էր խավար
ջաղացի մեջ, էկ ավելի պայծառացնելով Անտոնի սիրտը,
որը կարծես խնդությամբ լի պատրաստվում էր դիմավորե­
լու իր հեռավոր, կարոտած սիրեցյալին։

Ջաղացի ներսը կարգավորելուց հետո, Անտոնը դուրս
եկավ, առվակն անցնելով բարձրացավ սարի լանջը, չոր
փայտ հավաքեց, շալակն առած կրկին վերադարձավ, ջաղա­
ցի ջուրը կապեց ու «հոգապահուստ» մի խան* ցորենի կե­
ս ը լցրեց տաշտի մեջ, ջաղացի ոտի տակի սեպը ետ քաշեց,
որ ալյուրը մանր աղա։ Ապա բուխարու կրակը վառեց ու թե–
վերը ետ ծա լելով՝ փոքրիկ տաշտն առաջը դրեց, ալյուրի
կեսը մեջն ածեց ու սկսեց խմոր հունցել, որ կրկենի** թխի։

— Անտոն բիձա ՜, է հ ե ՜, Անտոն բի ձա ՜,— ձայնեց մեկը
դրսից,— էդ ո՞ւմ աղունն ես աղում...

Անտոնը վեր թռավ, խմորակոլոլ ձեռները մաքրելով դուրս
եկավ, որ տեսնի ով է կանչողը։

Գյուդի չա րչին էր, որ ձին նստած պտտում էր գյուղե­
գյուղ՝ մանրուքը հացի հետ փոխում։

— Հար, Ն երսես ջան, դո՞ւ ես,— ասաց Ա նտ ոնը,— ձենի–
ցըդ ճանաչեցի ոչ, խե՞ր ըլի, ի ՞ն չ ես ման գալի էս կողմերը։

— Ոչինչ, մի քիչ ցորեն եմ հավաքել, ասում եմ աղաս,
մինչև ես էս մոտիկ գեղը գնամ գամ, մի թեթև առուտուրի
բա ն ունեմ,— ասաց չա րչին։— Կարելի ա ՞...

—՚ Ջուխտ ա չքիս վրա , աղունդ ինձ տ ա , դու գնա ,— պ ա ­
տասխանեց Ա նտ ոնը,— հենց աղամ, ոնց որ Ռուսեթի կրու–
չատկա։

— Էդ ո՞ւմ աղունն ա վրեն,— հարցրեց չա րչին։
— Իմ աղունը։
— Ափ՞, դու աղուն է լ ունե՞ս, էդ ո՞նց ա էն գազանը քեզ
մոտ հատիկ թողել,— հետաքրքրությամբ ու հարցական հա­
յացքով դիմեց չա րչին Անտռնին։

* Կոտ—մոտավորապես 12 կլ.։
** Բաղարջ—անթթխմոր հաց։

126

— Տնաշեն, էս քսան տարուց ավելի ա ուրիշների համար
եմ ջաղացպանութին անում, որ մի օր էլ ինձ համար անեմ,
դադաղա ա...

— Չէր, բան չեմ ասում, Անտոն բիձա, քեֆիդ դիպչի ոչ,
մենակ թե զարմանում եմ, որ էն ավազակի տղա ավազակը
քեզ մոտ ցորենի հատիկ ա թողել, թե չէ... Հալբաթ որ իրա–.

վանք ունես...
Չարչի Ներմեսը խոսքը կարճելով՝ աղանը հանձնեց Ան–

տոնին ու ինքը ձին քշեց Անտոնին պատվիրելով.
— Անտոն բիձա, քե մատաղ, աղումս լավ աղա ու մի

կրկենի էլ թխի, որ հետս տուն տանեմ, քա թխած կրկենին
շատ համով ա ըլում։

— Աչքիս վրա, Ներսես ջան, համա ետ գալիս հետդ մի
քիչ չայ, շաքար բեր ինձ համար, քիչ մրսած եմ, խմեմ,
բալքի քրտնեմ լավանամ։

Չարչի Ներսեսն արդեն հեոացել էր։ Անտոնը նրա աղու–
նը ներս աոավ, իրեն-իրեն մտածելով, «էս աղվեսի թոոը
կտա բանս խարաբ կանի, սրա հետ պետք ա օխտն Եզա–
պոսի խելք ու լեզու ունենա մարդ»։

Անտոնը շատով բաց արավ բուխարու թեժ կրակը, կրկե­
նու համար լավ հունցած խմորը մեջ գցեց, ծածկեց, չարչի
Ներսեսի աղունը տաշտն ածեց ու սկսեց աղալ։ Ապա նրա
ալյուրից մի քիչ վերցնելով՝ երկրորդ կրկենի ն հունցեց ու իրե–
նը կրակից հանելով՝ կրկին թեժ արավ օջախը, որ նորը թխի։

Իր աշխատանքով կլանված, չնկատեց, թե ինչպես ան­
ցավ ժամանակը, երբ չարչի Ներսեսը կրկին երևաց։

— Անտոն բիձա, աղանս աղացած, պատրաստ ա, կըր–
կենիս թխել ես...

— Հա, քե մատաղ, հենց կրկենի եմ թխել, որ շահի
սափրի վրա էլ կերած չեն, ալիրդ է լ հրես, էնքան մանր եմ
արել, որ ձեոներիցդ կկպչի։ Մենակ քեզ մի բան եմ խընդ–
րում, որ ինձ մի գրվանքա շաքար ոլ մի քիչ էլ չալ տաս,
սաղ ըլեմ մի օր պարտքդ կտամ, արած լավութինդ էլ իը
կարգին։

Չարչի Ներսեսին ինչպես երևաց դուր չեկավ Անտոնի
առաջարկը, բայց որպեսզի ծածկի իր տարակուսանքը, նա

127

երեսը շոսւ տա լով բաց արավ |ւբ խուրջինը, քար ու կշեռքը
հանեց, մի ֆունտ շաքար կշռեց, մի ք ի չ է լ թեյի խոտ ածեց
մի թղթի կտորի մեջ ու տվեց Անտոնին, կցելով ա յն ա ն­
հրաժեշտ նախաբանը, որ միշտ պատրաստ ուներ ամեն մի
մաշտարա համար։

— Ա րռ, Անտոն բիձա, անուշ-անուշ խմի, հալալ ա քեզ
պես հալալ մարդուն, պարտքի մասին ավելորդ ա խոսալը;
սաղ ըլես, մի օր կտաս, ամեն օր հա մարդու տեղը նեղ չի
ըլի... Աոակն ասում ա՝ «լավութինն արա ու ջուրը գցի, ձու­
կը թե չիմա նա , խալխն էլա հո կիմա նա ...»։

— Շեն ու լիքը կենա օջախդ, հաստատ կենաս տանդ
վրա, Ներսես ջան, հալբաթ որ... լավութինը մի անուշ հոտով
ծաղիկ ա, որ ամառ-ձմեռ միշտ դալար ա մնում ու հոտ տա­
լի թեր անողին, թեր ընդունողին, թե սաղ մնամ, ես լավութե–
Թի տակիցը դուրս կգամ, պարտքս կտամ, թե չէ հու մեռա,
հենց իմացիր թե վրես գանձանակ ես գցել...

— Էտ է լ խնչ խոսք ա, որ ասում ես Անտոն բ ի ձ ա ,–
ընդհատեց չա րչին,— հալա ա չքիս շատ ջահել ես երեում,
^սօր ռանգդ շատ պայծառ ա, հալա շատ կապրես, ես ասում
եմ գաս գեղը մի ջա հել-պ ա ռա վ կնիկ գտնենք, պսակենք,
դու մեռնելու մասին ես խոսո՞ւմ,— կատակեց չա րչին, խուր­
ջինն Անտոնի օգնությամբ գցեց ձիու վրա ու հեծնելով, ճա­
նապարհ ընկավ մի բայաթի մռմռալով։

«Հալբաթ էսօր հունձն առատ ա ըլել, լա վ ա խուզել գե–
ղացոնց, բրդի հետ մի քիչ է լ մորթուց կտ րելով»,— մտմտաց
ինքն իրեն Անտոնը և ջուր շաղ տ ա լով հատակին, նորից
մաքրեց ջաղացը ու մի խտիտ չոր խոտ դրեց օջախի ղրա ­
ղին, որ գիշերը եկողի տակը փափուկ լինի։

Մութն ընկնելու վրա էր։ Տավարածի աստղը* երկնքի
բաց կապույտի վրա ժպտում էր, թիթեռնիկի նման թափա­
հարելով իր փոքրիկ թևերը։ Անտոնն ամբողջ օրը թեև ոչինչ
չէր կերել, բայց և այնպես քաղց չէր զգում։ Նա իր թխած
կրկենուն ձեռք չէր տ վել, պահում էր «ազիզ ղոնաղի» հա–

* Աոաջին աստղը, ող Երևամ է երկնակամարի վրա։ Գյուղացիք այդ

աստղին ասում են «տավարածի աստղ», հավանորեն կցելով այն մտքի

հետ, որ ալդ աստղը դուրս գալիս տավարածը պետք է արդեն նախիրը

տուն բերի։

128

մար, որ միէ Հին ուտեն։ Թե ո՞վ էքր լինելու էդ «ազիզ ղո­
նաղը» ինքն ։՚.լ չգիտեր, բայց այնպիսի կարոտով ու անհամ­
բերությամբ էր սպասում նրան, որ կարծես տարիներով կա­
րոտած, սերը սրտում բորբոքվող նորահարս լիներ իր ամուս­
նու գալուն սպասող։ Անտոնը շատ-շատ ներս ու դուրս էր
անում, անհանգիստ ման-ման անում ջաղացի՜ չորս բոլորը,
բարձրանում ջաղացի կտուրը, աչքերը լայն չոում զանազան

ուղղությամբ, որ միգուցե խավարի մեջ եկող նկատի կամ
ականջը սրում, շունչն իրեն քաշում, որ լսի, թե հեովից
ձեն-ձուն հո չի՞ գալիս... Այսպիսի լարված ու ջղային դրու­
թյամբ, հանկարծ մի մկան խշտոց կամ թռչունի թպրտոց
ցնցում էր նրա սիրտը, որն սկսում էր անհանգիստ ու արագ

բաբախել, ու հուսախաբված ծերունին հառաչանք արձակե­
լով, կամ ինչպես ասում են՝ հոգոց հանելով, գլուխը պտույտ
էր տալիս, ինքն իրեն մտածելով՝ «վայ թե եկող չըլի, երկինքն
աստղալից ա», կամ՝ «չլի՞ երեկվա կատարվածն երազ էր,

մի հին հեքիաթ...»։

Գիշերն իր աստղազարդ վերմակով բարուրել ու քուն էր
դրել ամենքին, միակ արթուն շունչը որ կար, դա Անտոնն
էր, մեկ էլ ձորում հոսող առուն ու թեթև քամին, որ ծառերի
վրա մնացած հատուկենտ տերևներն էր պոկում, առնում

տանում...

Անտոնի հաշվով կեսգիշերն արդեն մոտ էր։ «Հրես ար
որ է կգան», հաստատ վճռեց իր մեջ ու մտնելով ջաղացը,
կրակն իրար արավ, վառեց, վաղուց մոռացված, անկը
կոտրած չուգունե ախթափա չայնիկը դրեց վրան, մեջտեղից
ճաքած ու մավթալով կապած բաժակը լվաց, սրբեց փեշի
ծայրով, ժանգը կերած դանակը մոխիրով մաքրեց, չարչուց
առած շաքարը կոտրատեց մանր-մանր, կրկենու փոշին
փչեց, այրված տեղերն սկսեց քերել դանակով ա խմորի
փոքրիկ տաշտը շառ տալով դրեց վրան, որ սեղանի տեղ

ծառայի։

Էս սարգ ու կարգի մեջ էր Անտոնը, երբ մեկը դուռը բա­

խեց։

— Ո՞վ է,— վեր թռավ Անտոնը, սիրտը հենց ծալ ելավ,

որ կարծես բերնիցն ուզում էր դարս թռչի։

ց Կիկոսը 12®

— Ես եմ, Անտոն պա՛պ, բա՛ց այսս դուոը։ Արմենի մո­
տի ցն եմ գալխ

Անտոնն արագ վրա թոավ, դուոը բաց արավ, եկողին
ներս հրավիրեց, ապա դաոը կրկին պինդ փակեց, մեծ նիգը
գցեց, որ ոչ ոք չկա րողա նա բաց անի ու կրակի լա սով նկա­
տեց, որ եկողն Արմենի հետ եկած երեկվա տղան է։

— Էսքան է լ կուշանան, տնաշենի տղա, հենց իմացա
երեկվա տեսածս երազ էր։ Դե՛, նստի՛, նստի՛, մրսած կլես,
մի չա յ տամ խմի, էսօր էլ հրես տեսնո՞ւմ ես, էս կրկենին
թխել եմ, սոված կլես, կե՛ր, համա ամեն մի թիքեն ոսոելու–
ցըղ աոաջ թաթախ արա աղի մեջ, որ համով ըլի, կրկենին
աոանց աղ են թխում։

— Շնորհակալ եմ, կուշտ եմ,— պատասխանեց երիտա­
սարդը։

— Էլի՛, ինչքա ն չըլի, բերանդ թաց ու ցամաք կանես,
ուրիշ բան չունեմ, որ պատիվ անեմ, ես է լ եմ սոված, սաղ
օրը մանանա չեմ դրել բերանս, քեզ եմ ճամփա պահել։ Համ
էլ... անունդ ինձ բաշխի, անունդ ի՞նչ ա...

— Անունս Արսեն ա։
— Դե՛, Արսեն ջա՛ն, նստի էդ փափուկ խոտի վրա, համ
չա յ կխմենք, համ է լ մի քիչ, զրից կանենք ձեր գոըծեըիցը։
Անտոնն ու Արսենը նստեցին կրակի շուրջը։ Անտոնն
ամեն կերպ աշխատում էր հյուրասիրել իր «ազիզ ղոնաղին»,
ինքն էլ ախորժակով ուտում էր կրկենին։
— Ես շտապում եմ, Անտոն պապ,— ասաց Արսենը,—
էս կապոցը որ տեսնում ես, թղթեր են, էստեղ շատ բան կա
գրած մեր գործի ու ա նելիքների մասին։ Սրանք պետք է
տարածել գյուղացիների մեջ, որ կարդան։ Եթե էս աոաջին
գործն աջող կերպով գլուխ բերես, այնուհետև կանցնենք
մյուս բաներին։
— Տնաշենի տղա, ձեր կոիվը թղթո՞վ ա ,— հեգնեց Ա ն­
ոտ նը,— թոփ ու թվա նք ասա, թե չ է թղթով ո ՞վ ա կոիվ
ա րել... Դե՛, մի կարդա1, կարդա ՛, տենամ ի ն չ կա գրած,
լուծը վզին գեղացոլ համար օգուտավոր բան կա՞, թե թա­
գավորական պրիկազի ու մանիփեստի պես մի նոր կոո է լ
դուք եք ուզում քյասիբի շլինքին փաթաթեք։

Արսենն սկսեց ծանր ու հանդարտ կա րդա լ մի թուրլթ, ոյլ

180

կլանեց Անտոնի խելքն ա միտքը։ Նա աչքեըը չոած, բերանը
բաց, անթաբթ նայում էր Արսենի բերանին, որպեսզի ոչ մի
բաո բաց չթողնի։ Ու երբ ընթերցանությանը վերջացավ, Ան–
տոնը նոր գյուտ արած պատանու նման ուրախ բացական–

էեց.
- Այ, ինչ եմ ասել էդ ղայդի գրածին, յարաբ էդ ինչ

մարդ ա գրել, էդքան խելոք ու էդքան մեր ցավին մոտ...
Հհկ վա՜խ, որ ես կարդալ չեմ գի՛տում... համա ոչինչ, զո–
րաթինը հիմի իմացա, տար մի հատը ծոց՛ումս պինդ պա­
հեմ, մեկէլները ես թե ոնց կհասցնեմ գեղականին, էդ դու
հետով կիմանաս։ Մին էլ... մի բան ասեմ, Արսեն ջան։ Սա
որ կա, ջաղաց ա, հազար ոանգի, հազար չեշիդ, հազար ջու­
ռա, հազար ու մի խելքի տեր ա գալի, դա, կամ ձեր զար­
կած մարդը որ գալիս ըլի, թող հետը մի քիչ աղան բերի,
հենց իմանանք, թե ջաղացավոր ա, թե չէ էսօրվա քեզ պես,
որ գա ու դռնիցն ասի՝ Արմենի մոտիցն եմ գալի, էդ ո՞նց
կըլի... Արի ու ասա, մոտս մի մարդ էր ըլում, կամ մի քա­
նի հոգի, ի՞նչ կասեին, թե Արմենն ո՞վ ա, յա դա ո՞վ ես...
է ս էլ ասեմ քեզ, թե մոտս մարդ ըլի, ես դուռը բաց կպա­
հեմ, թող գա ու տուն մտնի, ոնց որ աղան բերող մի անծա­
՛նոթ մարդ, թե չէ հու փակ ըլի, ես ներսից մինչև չհարցնեմ,
թե որտեղացի՞ ես, նա թող Արմենի անամը տա ոչ... Դու հա­
լա ջահել ես, էս աշխարհի շան ՛ու գելը շատ ա, ախպերն
ինչ ախպեր ա, նրան էլ դժվար է հավատալը։

Արսենը հավանության տվեց ծերանա խորհարդներին ու
թղթերի կապոցը թողնելով նրա մոտ, ինքը ճանապարհ ըն­

կավ ասելով.
– Վ ա ղ ը չ է , մյուս օրը կրկին մարդ կգա քեզ մոտ, Ան–

տոն պապ, իսկ էս թղթերը տարածելու համար, թե մարդ
պետք ըլի, փող ծախսելու կարիք ըլի, առ էս գումարը,

ծախսի...
- Համա ի՞նչ խելոք ես, է ՜, բալա ջան, ես որ մարդ

բռնեմ էդ թղթերի համար ու փող էլ տամ, էդ հու իմ ձեոո–
վըն իմ տունը կքանդեմ... Ս՞նչ կասեն, թե ջաղացպան Ան–
տոնին փողը որդիա՞ն ա, ո՞վ ա տվել, գետի ջուրը հոր չի
բերել... Կասեն էս բանումը մի «և» կա, ու էդ «և»–ի պոչի–
ցր բռնած քաշ կտան, դե հիմի դու գնա ու գլուխդ թափի

131

շների ձեոիցը։ Փողը պահեցեք մի ուրիշ բանի պետք կգա,
թղթերի բանն ինձ թ՛ող։

Շուտով նրանք բաժանվեցին իր՛արից։
Անտոնը ջաղացի դաոը կրկին պինդ փակեց, թղթեր՛ի կա ­
պոցը խնամքով թաքցրեց ջաղացի մի անկյուն՛ում ու բուխա­
րու կրակի շուրջը մեկնվելով սկսեց մտածել, թե ի՞նչ ճա-ւ
նապարհով է տարածելու... ինքը գյուղ չի կար՛ող գնալ,
որովհետև իսկույն կկասկածեն, թե «էսքան տարվա ջաղա­
ցում փակված Անտոնն ինչ բան ունի գեղում, ո՞ւր ա եկել,—
մտածում էր նա,— ուրիշ է լ ո՞ւմ վստա հի...»։
Այս խոր մտածմունքների մեջ է լ Անտոնի քունը տարավ
ու քնեց։

Բոլշևիկյան զորքը շրջապա՚տել էր գյուղը։ Օրհասական
կռիվ էր տեղի ունենում հարձակվողների ու պաշտպանվող­
ների միջև։ Գյուղի վերի մասում, քարայրների ու կիրճերի
մեջ նստած կառավարական զորքի մի մասն ա խմբերից
մնացածները, թիկունքները քարին դեմ արած, անընդհատ
կրակում էին եկողների վրա, որոնք իրենց հերթին ուժեղ
կրակ էին բաց արել, որ դուրս քշեն քարածերպերին ապա­
վինած հրոսակներին։

Անտոնը մի քանի հոգու հետ միասին բանտարկված էր
գյուղի ծայրում գտնվող մի տան մեջ, որի լուսամատից դի­
տում էր բոլոր անցուդարձը։ Նա ուզում էր դուրս թ ռչել
բանտարկված տեղից, բայց դուսն մոտ կանգնած պահակ
զինվորը, մի խոժոռ դեմքով վայրենի մարդ, շուտ-շատ մո­
տենալո՛վ լուսամատին, գոռում էր վրան։

— Ե տ քա շվի, վե՛ր ընկի տեղդ, թե չէ շանսա՛տա՛կ կա ­
նեմ իսկույն։

Անտոնը գլուխը թաքցնում է, բա յց կրկին դուրս է հա–
՛նամ փոքրիկ ու նեղ լուսանցքից, որ դիտի, թե ինչով է վեր*
ջանալու։ Բանտարկված ընկերները հուսահատված «ախ ա
վիշ» Են անում, գիտ ա կցելով իրենց մոտալուտ մահը։

— Մեզ մինչև չկոտորեն, չեն հեռանալու սրանք։ Ա՜խ»
Անտոն բիձա,— ասում են ն ր ա ն ք ,– դա մեռնես էլ, ոչինչ,

132

թ ա լդ վրեժդ կհանի, համա մենք թամամ էշ նահատակ ենք
դառնալու...

Կռիվն ավելի է սաստկանում, որոտում են թնդանոթները։
Մեկ էլ Անտոնը նկատում է, թե ինչպես համփա Սոլո–
մոնը մի խումբ զինվորների առաջն ընկած սարի գլխովը
պտտեց ու անցավ բոլշևիկ զորքի թիկունքը։ Ահա գունդն
անցավ, պահվեց սարի լանջին գտնվող թփերում, դիրք
բռնեց, ուր որ է կրակ կբանա, կխանգարի եկողների հար­
ձակումը։ «Հե՛յ վ ա ՜խ ,– մտածում է Անտոնը,— տ՛անուլ են
տալ՛ու, էդ Սոլոմոն շունը կործանելու է ամեն բան»։ Ահա
Սոլոմոնի գունդն սկսեց կանոնավոր և ուժեղ համազարկ
տալ–. Բպշևիկյան զորքի թիկունքում խլրտում ընկավ։ Առա­
ջապահ զորքերը ետ են նահանջում, իրարանցումն ուժեղա­
նում է։ Կառավարական զորքն ավելի է ուժեղացնում կրա­
կը, որոտում են թնդանոթներն և «ուռա՜» են գոչում։
Կռիվը սաստկանում է։ Հանկարծ, Անտոնը մին է լ էն տե՝–*
սավ, թե ինչպես մի ձիավոր, դուրս գալով բոլշևիկյան զոր­
քից, ձին ուղղակի քշեց դեպի Սոլոմոնի խումբը։ Մի ջահել
տղա, անվախ ու համարձակ, ամրակազմ ու գեղատեսիլ,
գլխին ինչ-որ մի պոպոզավոր գլխարկ, ճակատին մի խոշոր
կարմիր աստղ։ Քշում է ձին անվախ ու վճռական։ Զարմա­
՛նալի է, գնդակ չի կպչում նր՛ան։ Ո՞վ է լարաբ... էս ի՞նչ
հրաշք է։ Սրբում է Անտոնն իր ջրակալած աչքերը, հայացքն
է ՛լ ավելի լարում, որ ճանաչի, գուցե իր տեսած տղանե­

րից է։
Ահա՛՛, Սոլոմոնը հրացանն ուղղել է երիտասարդի կըրծ–

քին, ար որ է կկրակի։ Ափսոս տղա, կսպանվի... Ահա նա
ձիու գլուխը թեքեց դեպի ձախ, Անտոնը ճանաչեց Արմենն
է, իր Արմենը, իր իգիթ թոռը։

— Ե՛տ դառ, ե՛տ դառ, Արմեն,— գոչեց Անտոնը։
Սոլոմոնի հրացանը պայթեց։ Արմենի ձին մի քանի ան­
կանոն պտույտ գործեց ու ընկավ։
— Արմե՛ն, Արմե՛ն,— գոռաց Անտոնը ու իր իսկ ձայնից
վեր թռավ ամբողջովին քրտինքի մեջ կորած ու դողդողա–

լով...
Խավար ջաղացում թնթկոտալով հեկեկում էր Անտոնը,

դեռևս ծանր երազի տպավորության տակ։ Նրա ականջները

133՛

վարար ու հանդարտ հոսող գետ՛ի ւդես թշշում էին, իսկ
գլուխը ծանրացել ու բութ ցավ էր զգում։

— Ակ, ես քո լ չար սատա՛նին ինչ ասեմ, հ ա ՜... էն շունը
ք ի չ մնաց երեխիս աղաներ, լա վ որ գլուլլեն ձիուն դիւղավ...

Երազի մանրամասնությունները վերլուծելիս, Անտոնը
հանկարծ հիշեց թղթի կապոցի մասին։ Նա իսկույն զգաս­
տացավ, կրակն իրար արավ ու ջաղացի դուոն զգուշությամբ
բաց արեց։ Ադամամութն ընկել էր։ Անտոնը թևի տակ թըղ–
թի կապոցը աոած, լուս ու մութը խաո՛նվել՛ու պ ինդ խավարի
մեջ, իջա վ դեպի աոուն, տրեխները հանեց, մտավ ջր՛ի մեջ
ու վազեց դեպի մեծ ճանապարհը, որը երկաթուղու կայարա­
նը միացնում էր շրջանի գրեթե բոլոր գյուղերի հետ։ Տեղ
հասնելով, նա ջրից դուրս եկա վ ու թղթերը ճանապարհի եր­
կար՛ությամբ սկսեց փոել։ Մի քանի րոպե չանցած՝ ճանա­
պարհը Ծիր Կաթինի աստղաշարքի նման փայլում էր բոլշե–
վիկյան կոչի թռուցիկներով։

Անտոն՚ն իր հետքը կորցնելու նպատակով մտավ մեծ
ճանապարհի մոտով հոսող գետը և գետի հոսանքով իջնե­
լո վ հասավ առվին ու կրկին վերադարձավ ջաղացի մոտ*
Տրեխները հագավ, բարձրացավ վերև, մտավ ջաղացը, կրա­
կը վառեց, թրջված շորերն սկսեց ցամաքացնել։

Խավարն իր սև վարագույրը կամաց-կամաց ետ էր քա­
շում։ Լույսը բացվում էր։

Պայծառ օր էր բա ցվել, բայց Անտոնը դեռ քնած էր։ Մին

է լ ջաղացի դուռն ամուր բախեցին։ Անտոնը վեր թռավ տե–

ղից, ա չքերը տրորեց ու քունը գլխումը, զգա ց, որ դռան

թրխկոցն իսկի աղուն բերողի նման չի, ով որ է, շատ կա­

տաղած է քացի տալիս դռանը։

— Է ՜յ, ջաղացպան, ինչ ես շնթռել...

Սոլոմոնն էր։

Անտոնը խայթվածի պես ծլունգ եղավ տեղիցը, դառը

բաց արավ։

Բարի լույսի փոխարեն, Սոլոմոնն սկսեց գոռգոռալ ա

հայհոյանքներ թափել.

184

— Տո՚, քավթառ շուն, էսպե՞ս ես պահում ջաղացս։ Քեզ
աղա եմ կարգել գլխիս...

— Դեք, աղուն բերող չկա, մի քիչ նունջս տարել էր,—
կմկմալով պատասխանեց Անտոնըյ

— Աղուն բերող չկա՞... է լ ո՞վ աղուն կբերի խարաբա–
խանա, ավերակ ջաղացը, դուոը որ փակ պահես, էլ ո՞վ
մոտ կգա... Ո՞վ ա տեսել ջաղացի դուոը օրը կեսօրին փակ։
Քու ջաղացն իսկի փակ պահե՞լ ես, որ հիմի իմն ես պա­
հում... Սաղ մի սհաթ ա, ջաղացի դուոը կոտրատում եմ, ձեն
տվող չկա, աղուն բերողը գլուխն ի՞նչ քարովը տա...

— Էս տեսակ բան իսկի ինձ հետ պատահած չի, Սոլո–
մոն...

— Ձե^դ, հարամզադա^ շնությունն է լ նոր ես սովո­
րե՞լ... Ո՞վ ա գիշերս քեզ մ՛ոտ ղոնաղ կանչված ըլել, որ
չայ-շաբար ես աոել, կրկենի թխել, ջաղացդ էլ ավլել, մաք­
րել, որ եկողը թոզոտ չըլի։ Ասա՞, ղոնաղդ ո՞վ էր, ո՞ւմ
կնիկն էր...

— Սոլոմոն, ամո՞թա, սպիտակ մորուքիս մար մի քսիլ..«
— Կւփց, հալա, ես քեզ մուր շանց կտամ...
Ու ձին դոան ծաոիցը կապելով՝ Սոլոմոնը ներս մտավ
ջաղացը։
Բուխարու ,աոաջ դեո իրենց տեղն էին թեյամանը, բա­
ժակը, շաքարը, կրկենու մնացորդը և այն խոտը, որի վրա
նստել էր Արսենը։ Մոոացկոտ ծերուհու անփութության։

— Աֆֆերիմ պաոավ,— հեգնեց Սոլոմոնը,— աֆֆերիմ,
ջանիդ ղադրը լավ ես իմացել։ Էս սուփրա-սեղանը ես իսկի
իմ տանն էլ չեմ սարքել, լավ եք քեֆ արել, խոսք չունեմ։
Սոլոմոնի ջանը թող դարս գա, որ ամիսներով շաքարի երես
չի տեսնում։ Բա զաոնա-դհոլն ուր ա, զոտնա-դհոլը։ Ես էլ
հենց գիտենամ ջաղացս հալալ մարդու ձեոի ա, դու մի ասիլ
գող ու ավազակի ճանկ եմ գցել։ Տարեկան քանի՞ թաղար*
հաց ես ծախում...

— Սոլոմո'0, ինձ բիաբաո, խայտաոակ՝ մի անիլ, էս
ա մի ոտս գերեզմանումը մարդ եմ, էս հասակն եմ հասել

* Թաղարը մոտ 30 փաթ է։
135

մի մարդ եւա ինձ գող. չի ա ս ե լ...– զսպված զայրույթով
աոարկեց Անտոնը։

— Հ ա ՜-ա ՞... ուրիշներն էշ են, ես էլ հո՞ էշ չեմ, որ
չհասկանամ... Թե գող չե՞ս, էս սովի տարին որտեղի՞ց ա
քեզ ցորենը, որ աղացել, կրկենի ես թխել, թե գող չե՞ս, որ­
տեղի՞ց ես տալու չա րչի Ներսեսի պարտքը, թե գող չե՞ս, էս
ո՞վ ա էս խոտի վրա նստել, հետդ լրբություն արել, ի՞նչ
դող* կնիկ ես պահում, խալխի աչքիցը ծածուկ։ Դա ոչ թե
ցորեն ու ալյուր ես գողացել, ղու մարգ է լ ես գողացել,
մ ա ՛ր գ ...

— Սոլոմո՚ն, Սոլոմո՚ն, վերև երկինք կա, ձենդ կլսի,
հոգուդ մեղք մի անիր

— Ա ՛յ, խռով կենա գլխիդ երկինքն է լ ա գետինքն էլ,
հալա Ես եմ հոգուս մեղք անում... Դե՛, բաց արա բոխչեգ,
ինչ-որ ունես գողացած, պահած, մեյդան հանի, թե չէ դի­
վանի ոեխը կտամ, շանդ գյուղով կքըրքրեն, մաղ կշինեն»

— Էս, ես, էգ դու, էս է լ ջաղացը, է լ հո տուն չունեմ, տեղ
չունեմ, բարեկամ ու ազգական չունեմ, որ նրանց պահ տված
ըլեմ։ Ման արի, քրքրի, ջաղացը տակնուվրա արա, թե մի
ծեղ գտնես պահած, ուզում ես ինձ մորթի, ջիգյարս գցի էտ
բուխարիկի կրակին ու կեր։ Համա... ինձ խալխի միջին խայ­
տառակ մի անիլ, անումս տափը մի դնիլ, ես է լ մի մարգ
եմ ելել մարդամիջում, նամուսով մարդ...

Սոլոմոնը կատաղած գես-դեն ընկավ, սուտ ֊սուտ ման
եկավ, մի քանի քար ու փայտ տյսկնուվրա ա րա վ, ապա
դաոնալով Անտոնին, գոոաց.

— Շորերդ հանի, դեսը դ|դ ինքդ տկլոր կանգնի շորե–
րըղ ման եմ գալու, դու թիկունքումդ կարած փող կունենաս»

— Արի՛, ա"յ մարգ-աստուծո մտիկ արա, ես փող-զագ
չունեմ,— կատաղության դողը բոնած ասաց Անտոնը։

— Աստոծ-մաստոծ չեմ ճանաչում, շորերդ հանի,— հրա­
մայեց Սոլոմոնը։

Անտոնը հանկարծ հիշեց Արսենից վերցրած թուղթը։ «Բա
որ բռնվի՞»,— միտք արավ նա։ Ու մինչդեռ Սոլոմոնը մութ
անկյունում շառ էր տալիս ցորենի կոտը, Անտոնն հանեց

ԱյոԻ« •\ •

186

թուրլթք, խաոնեց խրափ հետ ու գցեց բուխարու կրակի մեջ։

— Ի՞նչ ես անում, շո՛ւն, էդ ի՞նչ կրակ ա;
— Ա՛յ, անաստված, ուզում ես բա տկլոր փետանամ, էս
խոտը կրակի վրա եմ դնում; որ շանսատակ չբլեմ։
Սոլոմոնն անմիջապես մոտ վազեց գոչելով.
— Տո՚, գող շո՛ւն, փողերը կրակը գցեցիր, հա՞...
Բւ մտրակը քաշեց, սկսեց ծեծել։
Անտոնն անշարժ կանգնած, մտրակի ամեն մի հարվա­
ծից հետո, աղիողորմ կրկնում էր՝ «էս էլ երկու, էս է լ եր­
կու.–.»։
— Ինչ ես փնթփնթում, քավթառ ավազակ,— կատաղած
գոոաց Սոլոմոնը դադարեցնելով հարվածելը։
— Ոչինչ, Սոլոմոն, սրանով երկու անգամ ա, դու ինձ
թակում ես, նրա հաշիվն եմ անում։
— Հաշի՞վ ես պահում, հա ՜, անզգամ քոփակ։ Հալա շո­
րերդ հանի, հաշիվը քեզ ետով կասեմ։
— Իմ շորն էս մի քուրքն ա, էս էլ աո, աչքդ կոխի,
տե՛ս, միջին Մանթաշովի խազնեն պահած կըլեմ։
— Բոները կրակն ածեցիր ա դարդակ քուրքն ես դեմ
անում ինձ... Հանի՛, հանի՛։ Թե քեզ իփլիզ տկլոր ձիուս
առաջն արած գեղը չտանեմ, թիկունքդ կապույտ լեղակ շի­
նած, թող իմ ետևից Սոլոմոն չկանչեն, սև շուն կանչեն։
Կանգնել էր Անտոնը բոլորովին մերկ, բուխարու կրակի
1ևոաջ։ Սոլոմոնը դանակը ձեոին մուշտակի կարերն էր քան­
դում, երբ հևալով ներս ընկավ մի գյուղացի; Նա մի րոպե
ապշած կանգ առավ այս տարօրինակ տեսարանի առաջ,
բայց մտաբերելով իր ասելիքը, դարձավ Սոլոմոնին.
— Ղազեին, քեզ շատ վռազ զեղումը կանչում են։
— Ի՞նչ կա։
— Գիտեմ ոչ, մեր գեղից քու ախպոր տղի հարսանիքա­
վորները, որ գնացել են թե էն հարսի գեղիցը հարսին բերեն,
ինչքան որ ձիավոր են ելել, մոտ քառասուն հոգի, ախպորդ
լողին էլ հետները, դիփին էլ բոնոտել են ու բաց չեն թողնում։
— Ի՛նչ ես սարսաղ-սարսաղ դուս տալի...
— Դե՛, ինչ գիդամ, խազեին, զեղումն էդ են խոսում,
ինձ է լ ղարկել են, որ քեզ իմաց անեմ,— ասաց լրաբերը,
ձեռները կրակին պահելով։

107

— Ադա,1 ասում ես նորափեսին ա իր մարդկերանցը
բռնոտե՞լ են,— քուրքը թողած, մոտեցավ Սոլոմոնը գյուղա­

ցուն։
— Հա",— ծոր տվեց լրաբերը։

— Ո՞վ ա բոնել։
— Եւփմ, ասում են դիվանը։
— Որտե՞ղ են բոնել։
— Ա ՛յ, էն հարսի զեղումն, էլի"։

Սոլոմոնը շշմած այս լուրից, դուրս եկավ ջաղացից, ձին

հեծավ ու ձիու վբայից կատաղած, մտրակը տըմբտըմբաց–
նելով Անտոնի կողմը, ասաց լուր բերող գյուղացուն.

— Էդ քավթառին ասա, էս ջաղացիցդ ոտդ դուրս չըդնես,
մինչև գա լս... Բախտդ քաշեց, էսօր լա վ պրծար ձեոիցս,
համա դատաստանդ ետով կանեմ,— ու ձիուն ասպանդակեց։

֊ Ա"յ, եդի գնալդ ըլի, հ ա ՜,– զայրույթից փոթորկվելով
ասաց Անտոնը և կարերի կեսը քանդված քուրքը հագավ,

որ մերկությունը ծածկի։

Լրաբեր գյուղացին, որին Կուպր էին ասում իր սևության

պատճառով, սրա-նրա տանը նոքար, ուրիշի հացին ու ջրին,
անտուն-անտեր տղա էր, մոտ 25 տարեկան։ Նրան զինվո­
րական ծառ՛այության է լ չէի ն տա րել, որովհետև «խելքից
պակասի» տեղ էին դնում, թեև ո չ մի աննորմալ, անբնական
բա ն չէր նկատվել նրա արարքների մեջ։ Բայց քանի որ շա ­
րունակ ամենքի ծաղրի առարկան էր գյուղում, այդ պատճա­

ռով է լ գյուղը որոշել էր, որ նա խելքից պակաս է, որով­
հետև նա՝ այդ Կուպր կո չվո ղ Վարթևան-Թևանը, Թևին, Թևո–

սը, Վարթոն, Վրթոն, Վարթին ու Թևանտոսը, երբեք չէր բո­
ղոքում իր գլխ ին թափվող մեծի ու փոքրի ծաղրի համար,
ա յլ՝ ընդհակառակը, եթե մինչև անգամ գլխին բամփում էին,

նա ձեռները վեր քա շելով պար էր գալի։

— Էս գիդին է լ մի շաշ պե՞տք ա, թե չ է , – ասում էր
Կուպրը և ինքն է լ իր կողմից ծաղրում մինչև անգամ գյուղի
մեծամեծներին, որից նրանք չէին նեղանում, ա յլ՝ միայն ծի­
ծաղում էին խելքից պակասի վրա , իււկ Կուպրը գիտեր, թե
ի ն չ է ասում, ծաղրում էր շատ սար և հաճախ պարզ ոտա­

նավորի ձևով-հանգերով։

ա

Կուպրը ներս մտավ ջաղաց ու աոաջին հարցը, որ տվեց
Անտոնին, հետևյալն էր.

— Անտոն բիձա՛, Անտոն բիձա՛, դու է լ ինձ պես ո ՛չ տուն
ունես, ո ՛չ քուն ունես... Մի ասա տենամ, էս ցրտին ի՞նչ
էիր տկլորվել, որ տ՛ան մտա, հենց իմացա, թե մեր սլասլ
Ադամն ես, եկել ես, թե Սոլոմոն խազեինի հոգուն չոքես,
հոգին հանես, առնես, հանես։

— Է ՜հ , Վարթևան ջան, է լ հարցնիլ մի, իմը ծովն ա ըն­
կել, նստի, սոված կըլես, երեկվանից մնացած մի քիչ կըր–
կենա թիքա անեմ, քեզ տամ կեր ու պատմի, թե էդ ի՞նչ
հարսանիքի նաղլը արիր։

— Ա ՜յ, ինչ եմ ասել քեզ պես մարդին... Սոված եմ,
սով կուլ տամ, ծարավ եմ, ծով կուլ տամ։ Կրկենին տար ես
մանեմ, պատմաթինն էլ լավ կանեմ։ Հարսանիքը... տի՛ր­
՛նա՜– ն ի ՜-ն ի ՜... ճամփա ընկավ։

Ու Կուպրն ընդհատելով սկսեց պարի եղանակ դնդը–
նացնել ու պարել, կրկենի ն ծամելով։

— Ա՚, Կո՛ւպր մեռած, քեզ բան եմ ասում, դու պար ես
գալի,— ակամա ծիծաղելով ասաց Անտոնը։

— Բա ի՞նչ անեմ, պապար չանեմ... Գնացին թե հար­
սին բերեն... Հարսին բերին...

Հոլոլո”, հոլոլո", հոփ ինջա,
Դահրա գցեմ, թո՛փ ինջա,
Ալա քոլի խնձորն ա,
խնձորը կծեմ, ծալ անեն,
Զիզի հարսին կուլ անեմ...

— Ա ՜յ, մեռնես դու, մեռնես, ա Կուպր մեռած...
— Հազիր քա խազեին Սոլոմոնը մեռնի... Դե՛, լա՛վ,
լա՛վ, արի պատմեմ։ Դե՛, հո գիտես, որ էս քա խազեին
Սոլոմոնի ախպոր տղին՝ չոփուռ Մադան, մեր զեղումն աղ–
ջիկ չտվին, շատ էր սիրուն, երեսը մկան կրծկրծոտած հա­
ցի պես, ինձ են Կուպր ասում, համա նա թամամ արաս էր,
մարաս էր, կպրի կարաս էր։ Երեսի կեսն էրած էր, բեղի
տեղն էլ ծաղկի կերած էր։
— Ա՚, Կուպր մեռած, ի՞նչ ես գւխիս շաիր դառել, բան
պատմի, խոսք հասկանամ, Մադու գլուխն էլ էնտեղ թա­
լլեմ,— ընդհատեց Անտոնը։

189

— Ե7ա է լ թաղեմ, թաղ անեմ, խալխի միջին լա ղ անեմ,
ս|սսոմեմ, պատմեմ, պատ անեմ, քու հովսալեն* շատ անեմ։

— Տ ե՜ր մեղա..
— Մեղա, մեղա, տեր մեղա, էս մեր գեղը շան գեղ ա...
— Ա, ոչ ու փուչ, պատմելո՞ւ ես, չէ ...
— Հա՝, բա՜՛ս, բա էս ի՞ն չ բանի եւ|, պատմում եմ, էլի...
է ս չոփուռ Մադա համար գնա ցել են ու էս մեր կողքի վար–
դապետանց գեղիցը մի աղջիկ ուզել։ Սաղ գիշերը հարսանի­
քը մեր զեղումը նստած կերել, խմել, քեֆ են ա րել ու լի–
սւսծեգին ճամփա ընկել դրա հարսնացուի գեղը։ Ձիավորները
հ՛արբած, քեֆները քոք, գալիս են հասնում գետի ղրաղի
մեծ ճամփին ու մին է լ են տեսնում ճամփովն երկան ու մին
փռած թղթեր։ Մի քանի հոգի ձիուց վեր են գալի էս թղթերը
հավաքում, ուզում են կարդան, համա գինին գլխումը պար ա
գալիս, մարդ ի՞նչ կարա հասկանա, թե ինչ ա գրած մեջը։
Կղկղացնում են, կղկղացնում, ու էս թղթերը իրար մեջ բա ­
ժանում, որ պապիրոսի համար պետք ածեն։ Թղթերը շատ
են ըլում. հարսանիքավորների կատարն է լ կարմրած, ում որ
ճամփի ն պատահում են, էտ թղթերիցը տա լիս են, որ պա ­
պիրոս քաշի, իսկ որ մտնում են գեղը, զուոնա-դհոլի ձենը
դրմբա ցնելով, ձին խաղացնելով քշում են, ու ինչքա ն իրանք
են շաղ տալի, երկու էնքան է լ թղթերը հենց-իրանք քամու
բերանն ընկած գեղով մին ցրվում են։ Ասում են՝ սա ղ գեղի
վբովը կասես սպիտակ աղունակներ ըլեին թռչելիս...
Այստեղ Կուպրը խորհրդավոր կերպով ընդհատեց . իր
պատմությունը։
— Հ ե տ ո ՞,– անհամբերությամբ հարց տվեց Անտոնը,
արի ա չքերը վառվում էին։
— Հետ ո՞... Կաց մի պկուս քոքեմ։ Լավ անգաճ կա լ, նո–
րափեսին ու նորահարսին դեպի եկեղեցի տանելու, պսակի
հավեն են փչ՛ում։
Ու Կուպրը մաշված արխալուղի ծոցից հանելով իր
պկուն**, «պսակ գնալու» եղանակը փ չեց։ Անտոնը համբերու­
թյունը հավաքած լսեց մինչև կեսը և ուզեց ընդհատի, բայզ

* Համբերության։
** Բարակ եղեգնից (չաթան) շինած երաժշտական գործիք։

140

Կուսեք ձեոքով-ոտքով հասկացվեց, որ չխանգարի իրեն։ Նա
պկուն բերնին դրած, թշերն ուռցրած բւդուղ-բլդուղ անելով
փչում էր, աչքերը շառ ու մոա տալով։

— Ա, տափը մտած, պրծնելո՞ւ ես, թե չէ...

— Պրծակ— սլկան բերնից հանելով ասաց Կուսլրը,—
հիմա իմացա՞ր։ սլեսյ Բա

— Հա, լավ ես ածում, թամամ զոանաչու
ետո՞վ...

— Ետով... Ընկնես մի փետով։ Դե՛, թե տղա ես, մնա­

ցածն էլ դու ւդատմի։ ,

— Ասում էիր բոնոտել են հարսանքավորներին։

— Բոնոտե՜լ... մենակ բոնոտելը գիտաս, բա՛ պկուս էս

ինչի՞ համար փչեցի։

— Ես ի՞նչ գիդամ։
— Փչեցի, որ իմանաս, թե հենց որ հարս ու փեսան իրար
կառ ընկած գնամ են, թե ժամը մտնեն, պսակվեն, վարժա–
պետ Մեխակը մի քանի գինվոր ա հավաքում, գալի, հար­
սանքավորներին դալ անում* ու բոնոտել տալի։ Հարսը
մնում ա լողացրած, հա՛, հա՛, հա՛, հա՛...

— Պատճա՞ռը...
— Գնա Մեխակ վարժապետին հարցրու։
— Էլի՛, կիմանաս։

— Կիմանա՞մ... կիմանամ, բա ՜ս, կիմանամ... էս ցա>–
վին ես ո՜նց դիմանամ... է դ թղթերի մեջ, ասում են մեր
հիմիկվա խմբապետ-կաոավարոլթենին հակառակ բաներ կա
գրած, գրողն էլ բոլշևնիկն ա, գիդա՞ս, ինչ բան ա բոլ–
շևճիկը...

— Չէ՜։
— Բոլշևնիկն ինձ նման անտեր-անտիրական կուպրերի
կաոավարաթինն ա, ես նրա հոգուն մատաղ, թող հալա մի
գա...
— Հա, տա որ եկավ, քեզ թախտի վերի ծերին են նըս–
տեցնելու, էլի,— հեգնեց Անտոնը։

* Ղսղ ւս6էլ — շրջապատեԱ Ղալի մետն անել — շրջանի, կլոր ցանկա­
պատի մեջ աներ «Հորթերը ղալն արին»։

141

— Ո՞վ պտի նստեցնել, երս, ինքս կընստեմ, ո՛ մոտ
եկող հակաոակին էլ կդնգստեմ։ Հ ր ե ՜ս... տեսնում ես էս ի՞նչ
բաներ են. սրանց ամեն մի հատը, մի միլիոն արժե, էս մին,
էս երկու, էս երեք, էս չորս, էս է լ հինգ... Հինգ միլիոն։

Այս ասելով Կուպրը գրպանից հանեց բոլշևիկյան հինգ
հատ թռուցիկ։ Անտոնը ճանաչելով իր իսկ ցրած թռուցիկ­
ները, միամտանալով, հարցրեց.

— Սրանք ի՞նչ բաներ են։
— Էն թղթերիցն էն, էլխյ
— Ո՞Ո թղթերիցը։
— Ա ՜յ, էն որ հարսանքավորների մոտ բսնել են;
— Բա որտեղի՞ց են քոլ ճանկն ընկել։
— Ինձ որ դեսը ղարկեցին, որ գամ Սոլոմոն խազեինին
իմաց անեմ, ես առաջ վա զ տվի մեծ ճամփեն ու թփերի տա*
կից հավաքեցի էս հինգ հատը, որ տանեմ մի թաքուն
տ եղ նստեմ ու գիրկապ ա նելով կարդամ, զորութինն իմա ­
նամ։ Ասում են թե էս թղթերից մի հատ է մենակ ընկել Մե–
խակ վարժապետի ձեսը, ու հենց որ հարսանքավորներին
բոնել ա տ վել, գեղա ցիք հենց ա թ տ ա ղ — մութ տա ղ են
արել*, որ ամեն մեկին մի միլիոն է լ տաս՝ չես գտնի։
— Բա դո՞ւ ի ն չ ես ա նելու... չի լի ն ի ՞ մինն ինձ տաս։
— Լավ մտիկ, տես ինչ եմ անելու... Տ ա րա ՜ն-նս^նի^
տ ի՜ր–նի,–նիր–նիր, տ ի ՜բ -ն խ -ն ս մ ն ի ՜...
Թղթերը ծոցը կոխելով, ձեռները վեր բարձրացնելով
Կուպրը, և պարի եղանակը զնգզնգացնելով՝ սկսեց պարել,
հետզհետե մոտ ենա լով ջաղացի դռանը, ապա մի ոստյունով
դուրս ցատկեց ու հայդե...
Անտոնն անակնկալի գալով՝ ք ի չ շվարեց, բայց հետո
«լշքի եկավ ու Կուպրի ետևից կա նչեց.
— Ե՛տ արի, ա Կուպր, ետ արի վերջն է լ պատմի...
— Որ դուրս եկա , է լ գա լ չեմ, էս թղթերից քեզ տալ
չեմ ,— պատասխանեց Կուպրը և անհետացավ վրա հասնող
խավարի մեջ։

Աթտազ — մութ սսսղ անել — անհետացնել, հետրլլ կորցնեք
148

V II

Մութն էր արդեն։ Օրվա անցուդարձից շշմած, Անտոնը
գլախը թափահարելով՝ բուխարա կրակն իրար էր անում, որ
տաքանա, երբ ջաղացի դաոը ճռռաց։ Անտոնը ետ նայեց ա
տեսավ, որ ներս մտնողն իրենց գյուղացի Ավետիսն է։

— Բարի իրիկուն, Անտոն սողեր,— ողջանեց Ավետիսն Ոէ
մոտեցավ նոր վառվող կրակին։

— Բաբա տեր ըլես, Ավետիս ջան, խեր ըլի, ի՞նչ կա էս
մթանը, որ ջաղացն ես եկել։

— Ղարավուլ եմ, չէ ք, ղարափսլսսղետ Եմ,— քմծիծաղով
պատասխանեց Ավետիսը։— էսա մորաքս չալած մարդ եմ,
Անտոն սողեր, համա որչ էս ղայդի կաոավարութին եմ տեսել,
որչ էլ էս ղայդի կառավարիչներ։ Անտեր Նիկոլայն ինչքաճ
էլ փիսն էր, էլի մի բանի նման էր. օրենք կար, դիվան կար,
քյոխվա-սադյա կար, մեծ ու պստիկ կար, ծուռ ու դուզ էք
ջոկվում։ Հիմի էս անտեր երկիրը թամամ դյարա բյագլիկ*
ա դառել, տեղիցը վեր կենողն իրեն աշխարհի տեր ա հա­
մարում։

— Ի՞նչ կա որ, Ավետիս ջան, թազա բա՞ն կա..,
— Էլ ըլի՞..» Գեղը որցակի են բարձել**։ Դա հո գիտես,
ես աշխարհ տեսած մարդ եմ, Փոյլվի*** կաբմունջը շինելիս,
ես փետի մեծ փոդրաթ ունեի ձեռիս, հետո Գյանջա գնացի,
սուդի չլեն Մոլոսկովի տանը ծառայել եմ։ Դիվանը որ գեղն
էր գալի, մենակ ես ի, որ ոսերեն ի գիտում, ինձ ին կան­
չում, որ պրիստավի հետ զրից անեմ։ Վրացերեն գիտենալս
էլ, դե աշխարհին ա հայտնի, Աղստափի վագզալի բուֆետ–
չիկ Իլիկոն ինձ ւսխւղոր չափ սիրում էր, էնքան իրար հետ
որս ենք արել, որ էլ Ղազախի մահլամը կուրդղելի**** չէր

* Դյարա բյագլիկ — թուրքերեն դյարա (ձոր) և բյագլիկ (բեգ), բե­
գության— բառերից է կազմված, որի իմասաը մոտավորապես այն է,
թե «ձորի իշխանություն»—վայրի իշխանության է։

** Գեղը որցակի են բարձել—ժողովուրդը գործ է ածում այն իմաս­
տով, թե գյուղը քանդել, ավերել են, որ եթե մնացածը բարձես մի աք­
լորի, կտանի։ Այսինքն՝ գյուղը դարձել է մի աքլորի բեռ։

*** Փոյլի — կայարան, գտնվում է Թբիլիսի— Բաքու գծի վրա։
**** Կարդղելի–վրացերեն նապաստակ։

148

փյ։
մնացել։ Հ ե ՜յ գիդի, հա ՛... օրենքն իրեն տեղը, մենք մեր
պատվին։ Էն տարին լեսնիչա ն* մի որսի թուլա բաշխեցի,
սաղ քոլն իմ ձեոին էր; Ո՞ր մինն ա սեմ...

— Ավետիս ջան, խոսքդ, շաքարով կտրեմ, ախր չա սե­
ցիր, թե ի ՞ն չ ա պատահել, որ ղարավուլ են շինել քեզ, մի էդ
ասա պրծի, ետով շատ զրից կանենք հին բաներից,— ընդ­
հատեց Անտոնը։

Բա չե ՞ս իմացել...

*— է ս ջաղացումը ճգնավորի պես մեն-մենակ փակված,
ի՞նչ իմանամ...

— Տնաշեն, քու աղա Սոլոմոնի ախպոր տղի հարսանի–
քիցը խաբար չունե՞ս...

— Էն շաշ Կուպրն ըստեղ էր, մի ք ի չ պատմեց, համա
բան չհասկացա, ասաց հարսանիքավորներին Մեխակ վար–
ժապետը բոնել ա տվել։

— Մեխակ վաբժապետ մի ա սել ու ցա ՛վ ասա, չո յո ասա,
երեկվա գյադեն, որ Ներսիպաս դպրանոցն ավարտեց եկավ
էս քոլերումը մի քանի տարի լեսնիկ դաոավ, սրա -նրա կա ­
ցի՛նը խ լելով, շտրափ արավ, պրւստակոլ գրեց, քյասիբների
տունը քանդեց, քիչ մնաց, թե գլուխը թակեն, վեր կացավ
կորա վ, հիմի է լ ետ եկել ա ու մեր գլխին կոմիտե դա սել,
դաշնակցության կոմիտե։ Հիմի էդ կոմիտե Մեխակն ա մեր

էս սաղ տասնօխտը գեղի տերը։ Հարսանիքավորներին բըո–
նոտել, ծակն ա կոխել։ Ասում ա՝ «դրանք բոլշևիկի թոուցիկ
ման ածող են, սուտ հարսանիք են սա րքել, որ էդ թռուցիկ–
նին ժողովրդի մեջ ցրեն, խալխի միտքը պղտորեն», ՜ որ
խալխն է լ վեր կենա ու իրան պես կոմիտեներին, ու խմբա–
պետ ներին քշի։ Այ թե ի նչ ա էդ քո Մեխակ վարժապետն ու
ինչեր ա անում։

* - Բա հիմի հարսանքավորնին ղալո՞ւմն են, էլի։
•— Ջհանդամն իրենց գլուխը, թե ղալումն են։ Էսօր ղա­
լա մն են, էգուց Սոլոմոնը նրանց կազատի, համա որ մեջ­
տեղը մենք ենք կոո քա շո՜ւմ...
— Ի՞նչ կոո։

* Լեսնիկ — ւսնաաոապահ։

144

— Ս՝ր1ւ էդ Մեխակ շունը 1|ւսըգադրհլ ա, ոը էն ճամփի
վրա հերթով ղարավուլ կենանք ամեն գիշեր, ու ինչ անցու­
դարձ անող որ ըլի, բոնենք, տանենք իրեն մոտ։ Բոլշևիկ ա
ման գալի, որ բանի։

— Հ ա ՜,— ծոր տվեց Անտոնը, մտածելով, որ դրությանը
բարդանում է, և կարող են Արմենի մոտից եկող մարդուն
բոնեն։

— Հա ու ջա ՜ն,— նույնպես ծոր տվեց Ավետիսը։— Բոլ–*
շևիկի մերը չմեոնի, որ Մեիւակի պես հայվանի ձեոն ընկնի։
Նա իրեն բանը լավ գիտի, թե ինչ ա անում։ Ես պետք ա
ղարավուլի գլուխ քաշեմէ բոլշևիկն էլ գա ու էս շաղացանն
ասի «արի ինձ բոնի»... Եփեց, էլխ...

— Բա թե ղարավուլ ես, էդ ո՞նց ա մեծ ճավփումը չես,

Ավետիս ջան, վայ թե գան, գլխիդ մի փորձանք բ ե ր ե ն ,–

կեղծ անհանգստությամբ ասաց Անտոնը։

— Ես քեզ ասացի, թե ես ղարավուլապետ եմ։ Երկու հո­
գի հրեն ճամփի տակին ու գլխին նստած, ես է լ մրսելուց
վախեցա, եկա էս ջաղացը, հրես մի քիչ վախտից կգնամ,
տենամ ինչ բանի են, հո չե՞ն քնել։

— Քանի՞ օր ես դու ղարավուլ քաշելու։
— Երկու օր, էս գիշեր մին, էգուց գիշեր է լ երկու, թե ոը
էս երկու օրը մի հազար հատ բոլշևիկ չբոնեմ, կոմիտե Մե–
խակը մորուքս խուզելու ա, հայվանի թոոը հասկանում չի,
որ բոլշևիկը երկնքում թռչող էրոպլանդով* բերել ա էդ թըղ–
թերը շաղ տվել ու ինքը թռել գնացել, եկել ա ինձ ղարավուլ
շինել։ Կրակն իրար արա, թող լա վ,վա ռվի, գնամ տենամ
տղերքն ինչ բանի են, բերեմ մի քիչ տաքանան, մեղք են։

Ավետիսը գնաց, բայց Անտոնը չափազանց անհանգիստ
էր։ Արմենի մոտից եկող մարդը գալու էր մյուս օրը Երեկո­
յան, ինչպե՞ս աներ, որ Ավետիսը նրան չտեսներ։ Միգուցե
Ավետիսը կեղծում է, մտածեց Անտոնը, սա «հարյուր թալա­
կից փախած աղվես ա», վայ թե ստեր է խոսում, գուցե
դիտմամբ է ջաղաց եկել, գուցե Անտոնն էլ է կասկածի տակ,
Ավետիսին դիտմամբ նշանակել են, որ ջաղացի վրա հսկի...

* Աերոպլան։ 145

10

Էսպես հազար րս Սի մտքերի մեջ էր Անտոնը, երբ ներս
մտան պահակները Ավետիսի գլխավորությամբ։

— Բարի իրիկուն, Անտոն բիձա։

— Բարով, հազար բարի, եկեք, տղերք ջան, եկեք մըր–
սած կըլեք, եկեք տաքացեք,— կրակի փայտն ավելացնելով
ասաց Անտոնը։

Պահակները հրացանները պատին դեմ անելով՝ մոտեցան
բուխարա կրակին։

— Հրեն օխտը բոլշևիկ եմ բոնել, ծաոիցը կապել, էգաց
Մեխակ վարժապետին փեշքեշ եմ անելու,— ասաց պահակ­
ներից մեկը։

՚— Օխտը չի, ութն ա ,— վրա բերեց երկրորդը։
՚— Արջն իրեն ահիցը կգա սս,— կրկին խոսեց աոաջի՛նը։—
է ս հալա բոլշևիկի թուղթն ա երևացել, Մեխակ վարժապետը
չի կարում դադար նստի, բա որ էգաց թղթի տեղ գյուլլա
երևա, ո՞նց ա դոշը դեմ տալու։

— Դոշը չէ , մեջքն ա դեմ տալու, մերջքը, հենց փախչի,
որ ոնց-որ թազի տեսած աղվես, է լ ետ դոշը դեմ տվողը ես
ու դա պտենք ըլել, ես ու դու,— կրկին խոսեց երկրորդը։

— Հ ա ՜, ո՞նց չէ, եփել են հազիր արել; Թե ես բոլշևնիկի
վրա գյուլլա գցեմ, թող իմ երեխանցը դիպ չի։ Թե մի ա չքս
նրանց կըտ ենա ՜... Ես թող շուն դառնամ, թե նրանց վրա
թվանք մեկնեմ։ Ադրբեջանը քեզ օրինակ, քանի մուսավաթն
էր, մեզ հետ կոիվը հո կռիվ էր, իրենց մեջ է լ շնա քոլոլ ըն­
կած՝ գզում ին, ոնց որ հիմա մեր զեղումը։ Մուսավաթն
աղին թև ա թիկունք էր տ վել, կատաղացրել, գցել քյասիբի
ջանին... Բոլշևնիկն եկավ, էն օինը դրեց քոլ Մամմադ
աղի ու Սամադ աղի գլխ ին, որ հիմի ով գիտա որտեղ են

սոված զկըռտում, քյա սիբն է լ դինջա ցա վ ու իրեն վարու­

ցանին ա, իրեն մշակութենին։

— Արա, ա Միդ, է լ ի՞նչ ենք եկել էս ճամփի ն ղարավուլ
կանգնել, էնա եկ առավոտն էս Ավետիս դայուն ասենք մեզ
աղաք անի, տանի Մեխակ վարժապետին տա, էլի՞։ Էլ քե­
զանից ու ինձանից լա վ հակառակ ես որդի* գտնեմ, բոլ–
շևնիկ ենք, թե ինչ ենք, էսա հրես էս կրակի ղրաղին նստած

ենք, էլի՛...

146

— Սխալ եք հաշիվ անում, տ ղեփ ք,– մեջ մտավ Ավե­
տիսը,— թե որ Մեխակ կոմիտեին մարդ տանեյու բան ըփւ
մեր գյուղումն ինչքան աղքատ ֊տնանկ կա, պետք ա բռնո–
տենք, որի հետ զրից ես անում, ձեզ պես են խոսում։

— Թաղեմ քու կոմիտեի շաշ գլուխը,— կրկին խոսեց Մի–
դին,— ինքը փափուկ բարձին քնած, գիդում չի, թե սաղ գե–
ղերը զզվել են էս կառավարաթենիցը, դաոել բոլշևնիկ։ Թուլ
մի էն սարի ծերիցը մի բոլշևնիկի թվանք տրաքի, տես հա­
լա ժողովուրդը դեպի նրանց կողմն ա անց կենում, թե չէ*
տես քա էդ կոմիտեի մոխիրը քամուն են տալի, թե չ է –
Եկողը գիդա՞ս ով ա... Թագավոր սպանող ու հարուստ խեղ–
ղող ոոան ա, է ՜, ռո՞ւսը, ես նրա շեկ ռանգին մատաղ։ Թող
մի գա, էս Սոլոմոնի ու Գրիշա-բեգի պես շներին շանսա­
տակ անի, է ՜, որ գելի պես գեղն են ընկել, լափում են։ Հրես
է ՜, մեր մուսավաթն էլ դաշնակ ա, տեսնո՞ւմ են, ոնց են
պաշտպանում հարուստներին...

— Համա ինչ բախտներս քաշեց, էս խաթեն Սոլոմոնի
ախպոր աղի գլխին ընկավ, է ՜, թե չէ մի խեղճ քյասիբի ձեռի
որ էդ թղթերիցդ բռնել ին, անխոսալ և անխոսացնել գյուլ­
լախորով ին անել՛ու։

— Հա, բ ա ՜... Խելքդ լավ էս կտրում... Տես էգուց հար­
սանքավորները զոանա-դհոլով, հարսն առած գալիս են մեր
գեղը, թե չէ... Մեխակ վարժապետը որ իմանար, թե նորա­
փեսան Սոլոմոնի ախպոր տղեն ա, կբռնե՞ր... Ըհը՞, էգուց
էս բեղերս կկտրեմ, թրքի մեջ կկոխեմ, թե քա էդ Մեխակ
վարժապետ կոմիտեն հարսանիքի հետ մեր գեղը չգա, քեֆ՛
չանի... Խալխը կարում չի թե ցամաք հաց ճարի, փորը մեջ–
քիցն ա կպել, քու Սոլոմոնը կասես կերի մեջ պահած բուղա
ըլի, երկու տարի ա, ես մսի համ չեմ տեսել, նա հրեն քեզա­
նից, պարտքի տեղ խլած հերինջը հարսանիքումդ մորթել ա,
որ միսը թյունջի ըլի, փափուկ ա համով։

— Դա խի՞ ես նեղանում, այ որդի, ապրանքն իրենը չի",
ինչ կուզի՝ կանի,— մեջ մտավ Անտոնը։

— Իրանն ա, բա ՜ս, իրանն ա, Անտոն բիձա, էս ջաղացն
էլ ա իրանը, չէ ՞ քա տան տեղն էլ ա իրանը, չէ՞ իմ բաղն էլ
ա իրանը, չէ՞... Դե՞, էլ ինչ ենք զար տեղը գլխներիս փա–
փաիլ դնում, սաղ գեղն իրենն ա, է լի ՜, ինչ կուզի, կանի,

" 147

մենք է լ ե1լեք գնանք ամեն մեկս մի տաշտակ աոնենք, նրա
ոտները լվա նա նք ու ջուրը խմենք, է լի ՜...

— Վե՛ր կացեք, վերր կացեք գնանք ղարավուլ քաշենք
կեսգիշերն անց ա, մի բան կպատահի,— ասաց Ավետիսը։

— Ինչ ուզում ա թող պատահի,— վրդովված պատասխա­
նեց Միդին։— Ես գնամ ճամփին ղարավուլ քաշեմ, դու է լ
գնա իմ տանը ղարավուլ քա շի, տեքս խումբի տղերանցից
մեկնումեկը հո չի ՞ եկել կնկանս ծոցը մտ ել... Թո՛ւ, էս ղայ–
ղ.ի նամուսին։

— Վեփ կաց, վե՛ր կաց, ամորթ ա, ընտանիքդ անպատիվ ֊
մի ա նիլ,— հորդորեց Ավետիսը։

— Անպատիվ անողն արել պրծել ա, թե ես էլ կարամ
իմը կանեմ,–– ասաց Միդին ու վեր կա ցա վ տեղիցը։

Պահակները դուրս եկան ջաղացից, իսկ Անտոնը մեկնը–
վեց կրակի աոաջ, որ հանգիստ տա իր տանջված ուղեղին,
որը պայծառացել էր տեղի ունեցած խոսակցությունից։

— Հ ա ՜, հիմի կհավատամ, որ Սոլոմենների վերջը մո­
տեցել ա ,— ինքն իրեն շշնջաց Անտոնը և քնի գիրկն ընկավ։

VIII

Լուսաբաց էր։ Անտոնը վեր էր կացել անհանգիստ քնից,
բուխարա կրակը վառել և Սոլոմոնի ձեռքով քանդած քուր­
քի կարերն իրար էր անում, երբ ջաղացի դուռն ամուր բա­
խեցին։

— Ո՞վ ես,— ձայն տվեց Անտոնը։
— Ես եմ, ե՛ս, Անտոն բիձա, վեր կաց դուռը բաց արա,
գինի տամ, բողազդ թաց արա։
Կուպրն էր։
Անտոնը բաց աըավ ջաղացի դուռը և ներս հրավիրեց
անսպասելի հյուրին, որից գինու հոտ էր փչում։
— Անտոն բիձա, բարի լույս, անգաճ արա սուս ու փոա..«
— Ա ր կուպր մեռած, թե մարդավարի զրից ես անելու,
արա, թե չէ վեր կաց կորի, քու գլուխը չունեմ։
— Ա ՜յ, գրից սաք կանի, ապա խմի, համը տես, դարդդ
քամին կտ ա նի,— այս ա սելով Կուպրը գրպաններից հանեց
մի-մի շիշ գինի, երկու բաժակ ու դրեց Անտոնի առաջ։

148

— Էս ի՞նչ բան ա... էս ոբտեղի՞ց ա...
— Հարսանիքից, Սոլոմոնի ախպոր աղի հարսանիքիցը։
— Մ փուչ, դու հարսանիքամն ի՞նչ բան ունեիր։
— Ո՞նց թե... ո՞վ ա տեսել առանց շաշի հարսանիք։
Իրիկունը քու մոտից գնացի, թե տեսնամ ոնց են անում
հարսանիքի բանը։ Գնացի տեսա, էս քու Սոլոմոնը սաղ
գեղը գլխին– հավաքած քեֆ ա անում։ Մեխակ վարժապետն
է լ կողքին նստած, Սոլոմոնն ինծ կանչեց, պատիվ արավ ու
էս երկու բոթիլ գինին տվեց, որ բերեմ քեզ տամ...

— Դենը տար, թե չէ հրես երկուսն էլ գլխիդ կջարդեմ։

Նա ղալաթ ա արել, որ քեզ ա տվել, դու էլ ղալաթ ես արել,
որ բերել ես,— զայրացավ Անտոնը։

— Կա՛ց, կս^ց, բանը խարաբ ես անում։ Շաշը ես եմ,
դու ես շաշութեն անում... էս գինին բերել եմ, որ աղ ու
հացով դուրս բերես հարսանիքի առաջը, հարսանիքը ճամ–
վփցը ծռվելու ա, դեսն ա գալոս Սոլոմոնը հարսին բերում
ա, որ ջաղացը նրան փեշքեշ անի, դու տրտինգ ես տալի՞,—
ասաց Կուպրը և շշերը քաշեց մի կողմ։

Անտոնը մտածմունքի մեջ ընկավ։ Սա է լ մի նոր խայ­
տառակության իրեն համար, որ երեկվա անպատվությունից
հետո, ինքը պետք ա աղ ու հացով դիմավորի գազան Սոլո–
մոնին։

— Չէկ ես էդ բանն անիլ չեմ, ինձ կսպանեմ ու անիլ
չեմ,— զայրույթը հազիվ զսպելով փնթփնթաց Անտոնը։

— Անիլ չես, ջաղացիցը դուրս կանի,— վրա բերեց

Կուպրը։
— Դուրս ա անում, թո՜ղ դուրս անի, զահլես տանիլ մի.

վեր կաց կորի։
— Խաղաղություն էս ջաղացին, Անտոն բիձա աղ ու

ծացին...
Կուպրը դեռ խոսքը չէր վերջացրել, երբ հեռվից լսվեց *

զուոնի ձենը։
— Անտոն բիձա, դե, շուտ արա, աղ ու հացը վեր կալ

դուրս արի, հարսանիքը գալիս ա,— ստիպողական պնդեց

Կ՚ոսցըօ։
— Դարս չեմ գալ, որ նրա պես հազար Սոլոմոն միջիցը

տրաքի։ 140

— Քեզ ասում եմ, բանը խաըաբ ես անում, Անտոն բի­
ձա, ջաղացիցը ոբ քեզ դուս անի,..

— Ի՞նչ կըլի, որ դուս անի, ես ինքս կհեռանամ...
— Կհեռանա՞ս...
— Հա՛, ա՛յ, հենց էս սհաթին ՜կհեռանամ, քու աչքի
առաջ, չէ , կթողամ, ոը շանը վըես ծիծաղի,— ու Անտոնը
քուրքը հագավ, որ դուրս գա ջաղացից։
— Հիմի էտա գնամ ես, էլի՛, Անտոն բիձա,— տարակու­
սած ձայն տվեց ետևից Կուպրը։
— Քո՞ռ ես, ա չքդ տեսնո՞ւմ չի...
՚— Բա Արսենի ջուղաբն ո՞վ ա տալու։
— Ի ՞նչ Արսեն,— թուքը կ՛ուլ տա լով, սարսափած կանգ

առավ Անտոնը դռան շեմքին, հազիվ արտասանելով բառերը։
— Դե՛, ետ արի, ետ արի աղ ու հացը վեր կալ, դուս

արի Սոլոմոն աղի առաջը, թե չէ...
Անտոնը քարացած մնացել էր տեղը մեխված, կարծես

մեկը նրա գլխին թոխմախով զարկել էր։ Ա չքերը չո ե լ էր,
սառել, ականջները թշշում էին։

Հարսանիքը դուրս եկավ դիմացի թմբի ետևից, ձիավոր­
ները ձիերը խաղացնելով գոռում-գոչում էին ու հրացան
արձակում։

Կուպրը շտապով մի տախտակի վրա դասավորեց գինով
լի շշերը, բաժակները, կրկենուց մնացած մի կտոր և մի ք ի չ
է լ աղ դրեց մոտը, ապա մոտեցավ Անտոնին, «մատուցա­
րանը» նրան հանձնեց ու կողքին հրելով ասաց.

— խ ելքդ գլուխդ հավաքի, դուրս արի, ա ղ ու հաց թավա­
զա արա ,— ապա ինքը մի թեթև ոստյունով դուրս թռավ ու
սկսեց ջաղացի դռանը պարել։

— Կո՛ւպրը, Կո՛ւպրը, ա ՜յ ո չ ու փուչ ըլես դու, ա ՜յ
Կուպր, որտեղ ասես, սխտորի պես դուրս ես պրծնում,— զո­
լեցին հարսանքավորներից մի քանի հոգի։

— խլոպուզ ա, խլոպուզ...
Հարսանիքը կանգ առավ ջաղացի դռանը։
— Էս ջաղացը քեզ փեշքեշ, ա յ իմ նորահարս-թագուհի,—•
ասաց Սոլոմոնը,— տարին բոլոր ինչքա ն եկամուտ գա սրա­

նից» ախ
՚— Շեն կենաս, շ ե ՜ն ,— գոչեցին ամենքը։

150

- էս ջաղացը քեզ փեշքեշ,
Հետն էլ մի ձի ու մի էշ,
Եբղում կեղ ղու էս տոնին,
Որ պահես մեր Անտոնին...

Մինչ խալխը հոհասմ էր Կուպրի ասածի վրա, նա շտա­

պով ներս մտավ ջաղացը և Անտոնի թևից բոնած բերեց

«մատուցարանը» ճեռին։ ^

— Աֆֆերի՚մ Սոլոմոն խազեին, ջաղացպանիդ էլ ես գի­

նով պանում,— ասաց Մեխակ կոմիտեն և մտերմաբար թոթ­

վեց Սոլոմոնի ասը։

— Էս Անտոնը գինով ա,
Աոանց գինի՝ գինով ա,
էս ջաղացից թե տանեք,
Լավն էն ա հոգին հանեք...

— Աղ ու հացը մոտիկ տար, Անտոն բիձա, թող Սոլո–
մոն աղեն աղ ու հացը հալալ ա ն ի ,– ասաց Կուպրը և սկսեց
կեոիկ-մեոիկ պար գալ։

— Դու, որ էսօր իմ երեսը պարզ արիր, Անտոն, իմ ուրա­
խության առաջն ուրախության գինով դարս եկար, ամեն
արարքդ բաշխում եմ, թող Կուպրի ասածն ըլի, խելոք
մարդկանց խոսք շատ եմ կատարել, թող էս մի անգամն էլ
շաշի խոսքը կատարեմ։ Քանի ես կամ ու էս ջաղացը կա,
դու էս ջաղացի ջաղացպանն ես,— ասաց Սոլոմոնը և սկսեց
բաժակները լցնել ու հյուրասիրել մոտիկներին։

— Ուռա՜... ուռա՜... կեցցե՛ Սոլոմոնը, կեցցե՛ սուրբ
դաշնակցությունը...— մի քանի հրացան որոտաց միանգա­

մից։
Հարսանիքը ծռվեց, թե ետ դաոնա, Կուպրը պարն ընդ­

հատելով կանչեց.
— Սոլոմոն աղա, կաց, բան եմ ւԱսում։
— Ասա, ա Կուպր մեռած, ասա, տենամ ինչ ես ասում։

— Մեք Սոլոմոն աղեն ես,
Ինքղ վերի քաղեն ես,
Թե Կապքի պես ղու շաշ չես,
Կապքին մի բան կբաշխես։

151

— Լավ ա ասում, Սոլոմոն, լա վ ա ասում, մենք է լ կբաշ­
խենք, մենք էլ,— ձայնեցին հարբած ձիավորներն ամեն
կողմից։

Սոլոմոնն ստիպված եղա վ քսակը բանալ։ Ա յս ու այն
կողմից թղթադրամներ թափվեց՛ին։ Կուպրն շտապ ֊շտապ
հավաքում էբ ու պարում։

— Դե մի բան է լ ասա ա գնանք,։— ծիծաղից բերանը
մինչև ականջի սոսկերը հասած, հոհոալով աոաջարկեց Մե–
խակ կոմիտեն։

— Դու Մեխսւկ ես, Մեխտկ ես,
Համ հասած ես, համ խակ ես,
Բոլշեէւկը թե որ գա,
Պրնդ կաց, տեղդ չճաքես։

- Հ ա ՜, հա ՜, հ ա ՜,— էնպես պինդ ծիծաղեց Մեխակ
կոմիտեն, որ ք ի չ մնաց ձիուց ցած ընկներ։

— Ա շաշ, Կո՛ւպր, էդ ինչե՞ր ես դուրս տ ա լիս,— վրա
պրծավ մի զինվոր։

— Ձեոք մի տա, հիմար,— միջամտեց Մեխակ կոմիտենւ

— Շաշ եմ, շաշ եմ,, ես շաշ եմ,
Քեզ սլես աւափն կմաշեմ...

- Կերա՛՛ր.., էտ է լ քա բաժինը,— ուրախ տրամադրու­
թյամբ ասաց Մեխակ կոմիտեն ու մի քանի թղթադրամ է լ
շպրտեց։

— Էս քոներ են, քոներ են,
Սերան-սկրուն քաներ են...

— Ա՛ Կուպր, մեոա՚ծ,— ընդհատեց Մոլոմոնը,— իրիյ
կունը կգաս, որ ուրախացնես։

— Անտոնին էլ բերե՞մ...
— Դու գիտ ես,— պատասխանեց Սոլոմոնն ու ձի-ն քշեց
հեոացոդ հարսանիքի ետևից։

152