Կիկոսը Մաթևոս Դարբինյան _1983

***

Հարսանիքն արդեն ծածկվել էր բլրի ետևը, բայց Կուպրը
դեո շարունակում էբ պարել, իսկ Անտոնը կանգնած էր ար­
ձանի պես, շվարած, «մատուցարան» ֊տախտակը ձեռին
բռնած, որի վրա դատարկ շշերն ու բաժակներն էին դար–
սած։ Նա այնպես էր գլուխը կորցրել կատարված բոլոր ան­
ցուդարձից, մանավանդ Կուպրի ասածից, որ չէր իմանում
ինչ ասի Կուպրին, ինչպես իմանա նրա ասածի իմաստը։
Որտեղի՞ց կարող էր Կուպրն իմանալ Արսենի մասին, չէ ՞
որ դա մի գաղտնիք էր, որ միայն իրեն էր հայտնի։ Անտո–
նին անհանգստացնում էր մի բան ևս, Կուպրի մոտի թռու­
ցիկները, որի մասին Կուպրն ասել էր, թե գտել է ճանա­
պարհին։ Գուցե խաբում է, գուցե հետևելիս է եղել իրեն,
բայց ինչպե՞ս, չէ՞ որ ջաղացում մենակ ինքն է եղել։ Նման
մտքերով պաշարված էր Անտոնի աղեղը, երբ Կուպրը պարը
վերջացնելով՝ մոտեցավ նրան.

— Ես պրծա, Անտոն բիձա, պրծա պարս։ Հիմի ինձ
տար էդ բոթիլներն ու ստաքաննին, գնամ հարսանիք։

Անտոնը լուռ ու մունջ հպատակվեց նրա կարգադրու­
թյուններին։ Կուպրը շշերն ու բաժակները գրպանները կո–
խեց, ապա հավաքած թղթադրամները հանեց իր ծոցից ու
դարձավ Անտոնին.

— Ի՞նչ ես դմբրվել, տուն մտի էս փողը կես անենք, սա
հալալ աշխատանք ա...

Անտոն ն ու Կուպրը մտան ջաղացը։ Կուպրը, թղթադրամ­
ները բռի մեջ ամուր բռնած՝ դեմ արավ Անտոնին։

— Ա՛ռ,— ասաց նա,— ախ, որ չարչի Ներսեսի չայ–
շաքարի պարտքը տաս։

— Դո՞ւ որտեղից գիտես, թե ես Ներսեսին չայ-շաքարի
փող եմ պարտ,— ավելի շվարած հարցրեց Անտոնը։

— Բա որ երեկ Սոլոմոնը քուրքդ ճղրտում էր, էն ինչի՞
համար էր։ Ներսեսը հենց իմ կշտին պատմեց Սոլոմոնին,
՛որ դու իրենից չայ-շաքար ես առել ու ծիծաղելով ավելաց­
րեց, թե Սոլոմոնը քնած ա ու չի իմանում, որ ղու նրա
ջաղացը թալանում ես։ Սոլոմոնն է լ նրանից շնորհակալ
ելավ, որ Ներսեսը նրա աչքերը բաց ա անում։ Գեկ ա՛ռ,

158

աևւ վեր կալ, անցածն անց ա կա ցել,— ասաց Կուպրը և
թղթադրամները կոխելով Անտոնի ծոցը, կամեցավ դարս
զալ։

— Վարթևա՚ն...
— Հ ը \ ի՞նչ կա ,— շուռ գալով պատասխանեց Կուպրը։
— Ախր ինձ էս հալին թողնում, գնում ես, սիրտս կճա­
քի, մի բան ասա, է...
— Ի ՞նչ բան։
— Էն ի ՛նչ Արսենի մասին իր խոսում։
— Արսե՞ն... ի՞ն չ Արսեն... Հա ՞... միտս եկավ, էն մեր
գեղացի Ղեանդանց Արսենի մասին էր. շատ խնդրեց, որ
քեզ իմաց անեմ, ջաղացդ սարք ու կարգի անես, որ էս իրի­
կուն աղուն ա բերելու աղա, ի ՞ն չ ա, դու ուրիշ բան իմա ­
ցա՞ր... Ռանգ-մռանգդ հենց գցեցիր, շշկլվեցիր, կասես մարդ
էիր սպանել։
— Հ ա ՜... Ղեանդանց Արսենի մասին էիր ա սո՞ւմ...–
հանգստացած ու ժպտադեմ ասաց Անտոնը։
— Ինձ ի՞նչ կա աշխարհիս երեսին, ինչքան Արսեն
անունով մարդ կա, ես նրանց մասին եմ ասում, համ Ղևան–
դանց Արսենի մասին եմ ասում, համ է լ արյ, էս Ա ր ս ե ն ի ,–
ասաց Կուպրը, և ծոցից հանելով բոլշևիկյան թռուցիկներից
մեկը, դուրս պրծավ ջաղացի դռնից, և առաջին փոքրիկ
հրապարակի վրա թռուցիկը ձեռքին բռնած, սկսեց պարել
ու երգել.

— Հո՜յ Ալանն իմ, Արսեն իմ,
Ջա ՜ն Արսեն իմ, Արսեն իմ,
Արսե՛ն, դուն բարով եկար,
խավար գիշերով եկար,
Սպիտակ թղթերով եկար...

Անտոնը շշմել, քար էր կտրել, նա այնքան էր հուսա­
հատվել, գաղտնիքը բացվելու պատճառով, որ քիչ էր մնամ
գլուխն առնի, կորչի, անհետանա։ Այլևս ոչ մի կասկած
չկա ր, որ Կուպրն ամեն բան գիտեր։ Հիմի որ գնա ՛ու ամեն
ի ն չ պատմի Սոլոմոնին կամ Մեխակ կոմիտեին, ի ՞ն չ սուտ
ո լ ղորթով է գլուխն ազատելու։ Իրան գլուխը ջհանդամը

154

գնա, էդ հո տղերքն էլ կբոնվեն... Նա դուրս եկավ ջաղացից
ու դռան մոտ կանգնած, չէր իմանում ինչ անի։

Իսկ Կուպրը երգի եղանակը փոխելով ճանապարհ էր
ընկել դեպի գյուղ՝ պարելով ու երգելով.

— Բաքվի մաշիննեքը
Բերտվ բոլշևնիկը,
ԲոլշԱնիկը վերջ կըտա—
Գեղի մաշեննիկը...

— Է ՜յ, Թևանտոս, կանգնի, բան եմ ասում,— լսվեց մի
Տայն աովի մյուս ափից։

Կուպրն ընդհատեց պարը։ Ձայն տվողը Միդին էր, որն
տասն անցնելով մոտենում էր Կուպրին։ Անտոնը նույն
դրությամբ, տեղը մեխված՝ դիտում էր իր աոաջ կատար­
վող տեսարանը։

— Սոլոմոնի գինին շատ ա զորավո՞ր, փորդ ես ածել ու
պար բոնել էս չոլի կիսումը, իսկի էս խալխի հալիցն էլ
խաբար ունե՞ս, թե՝ հրես տամ կոկոշդ տապակ անեմ,—
վրա պրծավ Միդին։

Կուպրն իսկի էլ բանի տեղ չդրեց Միդինի սպաոնալի–
քին, նա շարունակեց իր պարը, երգելով.

— Մուհտա գինի—Կուպրի փոր,
Գինին համով—մեղրի ծոր,
Խմեմ, խմեմ, պար անեմ,
Սարսաղ գլխիդ քար անեմ։

Միդին ակամայից ծիծաղեց։ Ապա մեղմաբար դիմեց
Կուպրին.

— Ա#, տափը մտած Թևանտոս, մի ասա տենամ, Մե–
խակ կոմիտեն է լ ա հարսանիքումը...

— Ո՞վ...
— Մեխակ կոմիտե վարժապետը։

— Հակ բա ՜ս, աոանց իշի գլուխ հարսանի՞ք...
— Աք փուչ, ձենդ կտրի, կիմանան, գլուխդ կսխտո­
րեն,— ծիծաղելով ասաց Միդին, ապա դաոնալով դեպի Ան­
տոնը, որը հետզհետե մոտենում էր, ավելացրեց,— Անտոն
բիձա, տեսար, ես չէի ասո՞ւմ, թե Մեխակ ն ու Սոլոմոնն

155

ըսենց են...— Միդին այս ասելով երկռւ ձեռքի ցուցամատ­
ները կպցրեց իրար, կողք-կողքի։

— Է, բալա ջան,— հոգոց հանելով ասաց Անտոնը,— ՚
ղոչա ղ է, ղոչաղ։

Կուպրն ընդհատեց նրանց ու դա ռնա լով Միդինին ասաց.
— Շատ ես կաըոտել Մեխակ կոմիտեի՞ն, արի տանեմ
•շանց տամ.

Թե ղոչաղ ես, ղոչի պես,
Ինձ հետ արի, պոչի պես,
Սափրեն հրեն գցած ա,
Կոմիտեն էլ նստած ա։

- - Թքել եմ ես նրա հարամ սուփրին, սաղ գիշերը շանս
ցրտում դուրս եկավ,— վրդովված պատասխանեց Միդին;

— Կարացիր ոչ բոլշևնիկ բռնե՞ս,— ծիծաղեց Կուպրի;
— Հար, փռել են ճամփի վրա, որ ես հավաքեմ։
— Թե շատ դարդ ես անում, ինձ բռնի, հրես նրանց շաղ
տված թղթերիցը մինն է լ հազիր ձեռիս ա, ա րո կարդա.

Ես թուղթը տամ դու կարդա "՚ –ք
Տես, թե գրողն ի ՞ն չ մարդ ա ...

Միդին ագահությամբ վրա թռավ թղթին։
— Ձենով կարդա, ա Միդ ջան, ես է լ իմանամ, ինչ կա
գրած,— խնդրեց Անտոնը։
— Հար, լա վ ա ասում, էդ խեղճը աշխարհիցս կտրված,
բանից բեխաբար ա, կարդա, թող իմանա,— ժպտաց Կուպ­
րը ու ա չքով արավ Անտոնին, որն այլայլվեց։
Միդին բարձր ձայնով կարդաց թռուցիկը, ամեն մի
խոսքին յուրահատուկ շեշտ տալով։
— Ա ՜խ , ար գրող, յարաբ մեռնիլ չ՛եմ, ա չքս բաց քեզ
կտ ենա ՞մ... էս ա գրել, հ ա ՜, էսա իմ սրտի միջիցը խոսում,
հա... էս ա ջիգյարս քրքրում, հ ա ՜... Բա էս թուղթը կարդա­
ցողը, սրա զորաթինն իմացողը, սրա գրողին ձեռք կտա,
բա ձեռը չորա նա լ չի դոշիցը կպ չի... էրնա կ մի գիդենամ
տեղը, գնամ ձեռը պաչեմ, դնեմ ճակատիս...— Ընթերցումը
վերջա ցնելով թախծալի ասաց Միդին։

156

— Թե շա՞տ սւ սիրտդ ոպա՛մ, հենց էս իրիկուն քեզ
տանեմ էդ թուղթը գրողներից մեկի կուշտը,— կեսլուըջ, կես­
կատակով ասաց Կապքը։

— Է՛հ, շաշ մեռնես դա, ամեն բան էլ շաշաթենի ես
տափ, հանաք-մասխարաթենի բա՞ն ա, էս գրածին տղա ա
պետք, ոք դիմանա, սա կովի բան ա, Սոլոմոնի գինին հո
չի՞, ոք լակես ու պաք գաս...

— Գինին էլ կխմեմ, էդ բանն էլ կանեմ, չէ՛, քեզ պես
կգամ ցրտում ղարավուլ կկենամ, շաշը դա ես, դո՛ւ, որ
սաղ գիշերը շան պես ցրտիցը կոնգոոնացել ես, աոանց հաս­
կանալու, թե ընչի՞, կամ ո՞ւմ համար... Համա ես համ էդ
թուղթն եմ կարդացել, համ էլ հարսանիքամը քեֆ արել։
Քեզ բան եմ ասում, թե հաստատ խոսք կտաս, եկ քեզ իմ
կապրի կարասամը բոլշևնիկ մկրտեմ ու էս գիշեր էլ ծանո­
թացնեմ էդ թուղթը գրող բոլշևնիկի հետ, կգա՞ս,–*– պըն–
դեց Կապքը։

— Կգամ, համա թե ասածդ սուտ դուս գա, միսդ շան
փայ կշինեմ։

— Բա որ դու կես ճամվփցք ետ դաոնա՞ս...
— Էնքան տուր, որ հորս հարսանիքը միտս ընկնի։
— Լավ,— ասաց Կուպրը, ապա դարձավ Անտոնին.

— Անտոն բիձա, դու վկա,
էս մԵր Միդին կա ա կա,
թե ուրիշն էլ ես ճարեմ, *
Սրա փեշից կկարեմ...

Անտոնը բոլորովին խելքը կորցրել էր։ Նա հազիվ գըլ*
խով դրական շարժում արավ միայ՛ն։

— Դե՛, գնա՛նք, թե ուզում ես քեզ լավ-լավ բաներ
պատմեմ մինչև տուն հասնելը, թե չէ հու Ավետիսիդ շա՜տ
ես կարոտել, Կուպրը նրա հետ զրից չի անիլ, նա որ կ ա ,– <
յուր ա տեսնում՝ ձուկն ա դաոնում, ցամաք ա տեսնում՝
գորտ ա դաոնում,— ասաց Կուպրն ու աոաջ շարժվեց։

— Անտոն բիձա, տեսնո՞ւմ ես, էս շաշին,— զարմանքով
ասաց Միդին։

— Շաշ ես ասո՞ւմ, ա՛յ որդի, շաշ չի՛, շաշացնող ա։
— Հը՛... գալի՞ս ես, թե չ՛է... էդ թուղթն էլ ինձ տու, թե

«57

չէ կտանես կտաս կոմիտեին, կասես Կուպրը քեզ տփոց,

ես շաշ գլուխս կազատեմ, համա դու քո խելոք գլուխը

կրակը կգցես։

— Կա՛ց, կարց, գալիս եմ, ակ Կուպր, տափը մտած,

գամ տենամ էլ ինչ ես ասում,— ասաց Միդին ու քայլերն

ուղղեց դեպի Կուպրը։

Անտոնը երկար նայեց հեոացողների ետևից, ապա

մտքերի ծովն ընկած, գլուխը թափահարելով ետ դարձավ՝

մտավ ջաղացը, մի լավ ծրագրելու համար, թե ինչպես

անի, որ գիշերը Արմենի մոտից եկող մարդը ծուղակը

չընկնի։ *

>
IX

Գիշերը վրա հասավ։ Անտոնը բուխարու մոտ նստած

մտքերի հետ կռիվ տալով երբեմն ննջում էր, երբեմն վեր

թռչում սարսափած, թե չլինի եկողն արդեն եկել է, իսկ

որ գլխավորն էր, նրա մտքից չէր հեռանում Կուպրը։ Ախր

ո՞վ է Կուպրը, ի՞նչ կապ կարող է ունենալ նա բոլշևիկների

հետ։ ճիշտ է, նա շատ քաղաքներ է ման եկել, շատ մարդ

է տեսել, բայց շաշը ինչքա ն է լ ման գա, ինչքա ն է լ բան

տեսնի, էլի էն շաշը կմնա, էս մեկ, երկրորդն է լ բոլշևիկը

նոր բան է, Կուպրը շատ ջահել ժամանակներն է քաղաքից

քաղաք պտտել, սրա–նրա մոտ աշկերտության ա րել կամ

տանը ծառայել։ Գլխին էնքան բամփել են, որ է լ մեջը բան

կմնա ՞ր... Միգուցե շաշ չի , սուտ շաշ է ձևացնում, որ սրա–

նրա աչքերը կապի...

Անտոնն էսպես վերլուծում էր Կուպրի անցյալը, ներ­

կան, նրա ասածներն ու պարերը, մտքում նրա արարքները

բաժանում էր լավի ու վատի, խելոքի ու հիմարի և չէր կա ­

րողանում որոշել, թե որն է շատ, որ կողմն է գերակշռում։

Ահա էս տեսակ մտածմունքների մեջ էր, երբ դուռը թակե*

ցին։

— Ո՞վ ես,— սրտի ուժզին բաբախումը հազիվ կաոա–

վարելով, տեղից վեր թռավ Անտոնը։

— Ես եմ, Անտոն բիձա, դուռը բաց արա։

Միդին էր։

138

— 1սեր ըլի, ա Սիդ ջան, ի՞նչ կա,— դառը բանալով

նեբս հրավիրեց Անտոնը Միդինին։
— խեր ա, ես շառ բանի ման եկող մաբդ չեմ, եկել եմ,

թե մի քիչ տաքանամ, էսօբ Ավետիսին տանը թողեցինք,

հիմի ես ու Չատին ենք դաբափսլ քաշում, մինչև կեսգիշեբ

ես եմ տաքանալու, հետո էլ կգնամ, Չատին կգա,— ասաց

Միդին։

— Հա՛, լավ ես արել։ Դե նստի՛, նստի՛, ւգատմի, թե

գեղումն ինչ նոբ բան կա։

— Ոչինչ նոբ բան չկա, սաղ գեղը հարսւսնիքիցն ու էն

թղթեբիցն ա խոսում։ Էդ Կոալբը, մեռածը, մի քանի հատ
էլ թղթեբիցը սբա– նբա ձեռն ա գցել, հրեն ոբը ծածուկ, ոբն
աշկարա կարդում են ու պատմում ոնց որ ես եմ տեսնում,

սաղ գեղը հեղափոխվել, բոլշևնիկ ա ուզում։
— Քոլ խելքն ինչ ւս կտրում էս բանիցը, քու խելքը,—

անհանգիստ հարցրեց Անտոնը։

— Իմ կարճ խելքն էն ա կտրում, որ գործը բոլշևնիկի

տարած ա, ա ով որ խելք ունի, թող օր առաջ իր գլխի

ճարը տեսնի, ով քյասիբ ա, թող անց կենա նրանց կողմը,

ով հարուստ ա, թող կաբողութինն ինձ ու քեզ կտակ անի,

հոգին սատանին պահ տա,— վճռական տոնով ասաց Մի–
ղին, կարծես համոզելու համար Անտոնին, որ ինքն անվե­

րադարձ կերպով որոշել է անցնել բոլշևիկների կողմը։

— Հիմի որ մինը գա ու քեզ ասի, թե արի գնանք բոլ–

շևնիկի մոտ, կգնա՞ս...
— Կգնա՛մ։ Հալա հարցնո՞ւմ է լ ես, հենց կգնամ, որ

ղբա ետ էլ չեմ մտիկ անիլ։

— Բա տունտե՞ղդ, կնի՞կդ, երեխե՞քղ...
— Տնաշեն, հո չեմ գնում, որ կորչեմ, գնում եմ, որ ետ

գամ էդ օձի մուտերին կոտորեմ, որ վզներիս փաթաթված

խեղդում են։

Այղ միջինին ներս մտավ Արսենը, հագուստը փոխած

իսկական գյուղացու շորերով, հագին տրեխներ, գլխին մի
մեծ փափախ, ուսին մի խուրջին։ Ջաղացի դուռը բաց էր, և
Արսենը գիտեր արդեն, որ ջաղացում Անտոնից զատ, ուրիշ

մարդ էլ կա։

15»

— Բարի իրիկուն ձեզ,— ողջունեց Արսե՛նը, ք ի չ ձայնը
փոխած։

— Բարով, հազար բարի ես եկել, ով որ ես,— պատաս­
խանեց Անտոնը, որն աոաջին հայացքից չճանաչեց Արսե­
նին։— Մոտ արի, խուրջինդ ցած դի, տաքացի, մրսած
կըլես։

Արսենը խուրջինը ցած դրեց, ապա մի քննական հա­
յացք գցեց Միդինի վրա ու մոտեցավ կրակին։

— Բեոդ ի՞նչ ա, այ ախպեր,— հարց տվեց Անտոնը։
— Բեռս աղան ա, այ բերել եմ, որ աղամ, մեր գեղի
ջաղացը խարաբ ա ,— պատասխանեց Արսենը և շեշտակի
նայեց Անտոնին, որը նոր ճանաչեց խոսողին։
Անտոնը թեև ք ի չ շփոթվեց, բայց ինքն իրեն հավաքե­
լով, ժպտադեմ ասաց Արսենին.
— Թե շատ վռա զ ես, ջաղացի ջուրը կապեմ, ա ղանդ
աղա, աո գնա։
— Շատ լա վ կանես, Անտոն բիձա, աղունս վրեն ածա,
չ է ր, դա նեղության մի քա շի, ես վրեն կածեմ, դա գնա
ջուրը կապի։
Արսենը վեր կացավ, բաց արեց խուրջինի բերանը,
աղանի մի մասն ածեց ջաղացի տա շտը, ա մինչև Անտոնի
գալը խոսք բաց արավ Միդինի հետ.
— Ախպեր ջան, անունդ ի՞ն չ ա, որտեղացի՞ ես, էսպես
զինված իսկի ջաղացավորի չես նման։
— Անումս Միդի ա, ես էս վերի, Անտոն բիձա գեղացի
եմ, դրուստ ա, ջաղացավոր չեմ, ես ներքի մեծ ճամփի վրա
ղարավուլ եմ։ Երեկ չէ մեկել օրը մեծ ճամփի վրա բոլշևնիկի
թռուցիկ են շաղ տ վել, հիմի կոմիտեն որոշել ա, որ հերթով
ղարավուլ քաշենք, բալքի մի կասկածավոր մարդ բռնենք,
էդ բանին եմ, հիմի հրեն ընկերս, մեր Չատին ղարավուլ ա,
ես է լ եկել եմ տաքանամ, որ կեսգիշերին գնավ, նա գա տա­

քանա։
— Հ ա ՜... Լավ բանի եք, շատ է լ լա վ եք անում...
Խաղացի քարն սկսեց դժգոհությամբ խռխռալ, կարծես

բողոքելիս լիներ, որ հանգիստը խանգարեցին։ Ապա
հետզհետե արագացրեց ընթացքը, Անտոնը ներս մտավ ու
դառնալով Արսենին, ասաց.

160

Ախպեր, ով որ ես, ամոթով եմ մնալու քեզ մոտ,
կարող ա սոված ըլես, համա ուտելու բան չունեմ։

— Վնաս չանի, Անտոն բիձա, թուրքը մի խ՛ելոք խոսք
ունի էդ մասին, ասում ա՝ «ուշ եկած ղոնաղն իր ջեբից
կուտի»։ Հրես ջաղացն ալիր կանի, դու էլ կրկենի կթխես,

կուտենք։

— Դու իմ ով ըլելը հարցրիր, ախպեր, հարցնելն ամոթ
չըլի, անամդ ինչ ա, ո՞ր գեղիցն ե ս ,– հարցրեց Միդին։

— Անունս Արսեն ա, դովշանլվեցի եմ, մի անհալս։
մարդ եմ, որ մեր զեղումն իսկի ինձ մարդատեղ դնող, տեղս
հարցնող չկա։ Էդ ինչ դու քիչ աոաջ պատմեցիր բոլշևիկի
թռուցիկի մասին, էդ թռուցիկները մեր գեղն էլ ա հասել,
էնտեղ էլ են ղարավուլ դրել գեղի մեծ ճամփի վրա...

— Խալխն ի՞նչ ա ասում, խակխը,— խոսքն ընդհատեց

Միդին։

— Ի՞նչ պտի ասւիլ, շատ համաձայն են գրածների հետ։
— Հրետ էդ եմ ասում, է ՜... Մի հալա մեր գեղացոնց էլ
հարցրու դիփ բոլշևնիկ են դաոել,— ոգևորված ասաց Միդին։
— Երևում ա, որ դու է լ ես բոլշևիկ դաոել, մեր տղա,
եկել ես, թե բոլշևիկ բոնես,— հեգնեց Արսենը։

— Ես թե էս ուր եմ եկել, հրես քիչ հետո դա կիմանաս,
կաց մի մեր Կուպրը գա,— քիչ նեղացած պատասխանեց
Միդին։

— Կո՜ւպրը... Հսմ, հսխ հար... Նա ի՞նչ բան ունի ըս–
տեղ, էն շաշ, ծալը պակասը...

— էսի՞, Կապքին դու էլ ես ճանաչո՞ւմ,— զարմացած
հարցրեց Անտոնը։

— Կուպրին ո՞վ չի ճանաչում, մի շաշ ա, մի սաղ եր–
կիր։

— Շաշ գիտեք, է ՜, ամենքդ էլ, մի էսօր հ՛ետս ըլեիր ու
տեսնեիր ինչ բաներ ա պատմում, մարդը թամամ խելոք
ա, թամւսմ, քիչ էլ չի...

— Թ՛ե ձեր խելոքը նա լա ՜, վայն եկել ա, ձեր գեղի

գլովսը տարել,— քմծիծաղելով ասաց Արսենը, ապա դար­

ձավ Անտոնին,— Անտոն բիձա, տերս, աղանը կպրծնի՝,

ջրւրը կտրի, խմոր հունցի, կրկենի թխի։

I I Կիկոսք ՜ 191

Անտոնը սարդ ա կարգ արավ խմորի համար, ա ինքը
դարս եկավ ջաղացի ջուրը կտրելու; Հենց էս միջոցին լքս–
վեց Կապրի պարերգի ձայնը, որը մոտենամ էր ջաղացի

դոանը։
— Էհը՛, հրես Սապրը գալիս ա , դեր, դու խոսեցրու բ»լ–

շենիկներից ա տես, թե ինչեր ա պ ա տ մում,֊ պարծանքով
ասաց Միդին Արսենին։

— Լա վ, թող քու ասածն ըլի։
— Ար Կուպր, մեա սծ, էլի ե կ ա ՞ր ,– հարցրեց Անտոնը,
որ ջաղացի ջուրը կտրել և իջնում էր։
— Եկա չ է , եկանք, էխ ես, էխ Չատի1՞, սա է լ տ իմ
հավատին, ես պար կգամ, սա ծափ տա, Անտոնի քուրքը

թափ տա։
Ներս մտան։
— Օհո՜, Անտոն բիձա, ղոնաղ էլ անես, էս ո ՞վ ա...

հա ՜... բարով, բարով, Արսենն ա, էս էլ Միդին, դուշմանս
է լ չմնա քո ումուդին— ասաց Կուպրը ե նստեց Արսենի

կողքին։
— Ա րյ տղա, բա էն ճամփեն անտեր թողել, եկել ես, որ

մի բան պատահի, ո՞վ ա ջուղաբ տալու,— զսպված զա յ­
րույթով ասաց Միդին։

— Ջուղաբը ես կտամ,— մեջ մտավ Կուպրը,— սա մարդ
չի ՞, սա տաքանալ չի ուզո՞ւմ—

— Ս/ Կուպր, փչացսմծ, գեղիցը մարդ կգա...
—- Ջենդ կարի, գեղի կեսը քնած ա, կեսն է լ հրեն հար–
սանիքումը հարբած,— ասաց Կուպրը և դարձավ Արսե­
՛նին,— դ ե , ընկեր Արսեն, բոխչեդ բաց արա, ինչ ասելու
ես, ասար, ամենքս է լ բան ու գործի տեր մա րդ ենք։
Արսենը նայեց Կուպրին ե տկնարկեց Միդինի և Չսափնի
վրա։
— Հա, սրանք երկուսն է լ իմ կուպրի կարասամը
մկրտված են, դու ա սելիքդ ասա,— պնդեց Կուպրը։
Անտոնը աաւած կանգնած էր մնա ցել տեղում. Քա չէր
իմանամ էս բոլորի համար լաց լինի, թե ծիծաղի։ Նա կար­
ծես կամաց-կամաց ճանաչում էր Կուպրին։

— Է ՜, Միդի, ես քեզ խոսք եմ տ վել, որ էսօր մի բոլ–

շևնիկ շանց տամ, դա է լ խոսք ես ավել, որ էդ բոլշևնիկն

182

ինչ որ ասի, անես, ար որ զարկի գնաս, դրո՞ւստ ա,—
հարցրեց Կուպրը։

— Դրուստ ա, խոսքիս տերն եմ, մենակ թող գա մի
տեսնեմ, ո՞վ ա, ի՞նչ կերպարանք անի,— վճոական ասաց
Միդին։

— Լավ, մի քիչ համբերիր։ Ար Զատ, դու էլ ես խոսք
տվել, խոսքիդ հաստա՞տ ես;

— Գլխով-ոտով պատրաստ եմ,— ասաց Չատին։

— Լարվ։ Դե՛, ձեզ մի բան էլ ասեմ, էս գործին գնա­
ցողը պետք ա հերն ու մեր, քիր ու ախպեր, ազգական­
քար եկամ չճանաչի, կյանքը էդ գործին չխնայի, էգուց–
էլօր որ մի բան պատահի բոլշևնիկի ծրագրին դավաճանեք,
թեկուզ ինձ պես տասը Կուպր էլ բոնեն, կոտորեն, դիփ
մեկ ա, բոլշևնիկն եկած օրը, ձեր գլուխը սոխի պես կթրւցնեն,
սխտորի պես կջարդեն, միսներդ աղցան կշինեն։ Լավ իմա­
ցեք, հա ՜... Ձեզ հետ խոսողը Կուպրը չի, շաշ Կուպրը, իմա­
ցա՞ք։

Կապրի դեմքն այնպես լուրջ տեսք աներ, որ սարսափ
էր ազդում։

— Իմացանք,— խորհրդավոր կերպով պատասխանեցին
Միդին ու Չատին։

— Մի բան է լ ասեմ։ Հավատո՞ւմ եք, որ բոլշևնիկի ուժը
մեծ ա, զորավոր, որ գալու ա, թե չեք հավատամ, լավն էն
ա, գնաք ձեր բանին,— պնդեց Կուպրը։

— Ի՞նչ ես գլխներիս գելի ավետարան կարդամ, ես քեզ
ինչ ասել եմ՝ ասել եմ, տղամարդը խոսքը մի անգամ կա­
սի. քեզանից բոլշևնիկ եմ ուզում էս սհաթին, բպշևնիկ,—
պնդեց Միդին։

— Դե՛, վեր կացեք, թվանքներդ վեր կալեք ա ինձ աղաք
արեք, տարեք, տվեք կոմիտե Մեխակին, ասացեք բոլշևնիկը
հենց էս Կուպրն ա, որ կա, ըհը՚, էս էլ նրանց թղթերը։

Այս ասելով՝ Կուպրը ծոցից հանեց բոլշևիկյան թոու–
(յիկները և դեմ արավ Միդինին ա Չատինին։

— Բոլշևնիկը ես եմ ա էս Անտոն բիձեն, էն ճամփի,
փոած թղթերը սա ա փոել, մի էդքան էլ ես եմ սրա-նրա
ձեոով շաղ տվել հեոա-մոսփկ գեղերամը։

183

Ա&ոոնը սփրթնել էր, Արսենը լուռ նայում էր Միդինի
ա Չաաինի դեմքերին, որոնք անակնկալի հանդիպած՝ չգի­
տ՛եին ինչ դիրք բոնեն։

— Դե1, վեր կացեք, է ՛, ի ՞ն չ եք տափիցը կպ ել, հազիր
ձեզ փող էլ կբաշխեն,— կրկին պնդեց Կուպրը։

Տիրեց մի խորհրդավոր լռություն։

— Ի ՞նչ եք պապանձվել, ասացեք, մեզ հետ եք, թե չէ ...
Հալա միտք եք անո՞ւմ... է ս որ հալա խոսքի վախտը գլուխ–
նիդ քաշ եք գցում, բա գործի վա՞խտն ի ն չ եք անելու, մեծ–
մեծ բրդելը հեշտ ա, դե բրդածը կերեք, է ՜...

— Դե՛, հերիք ա, ինչքա ն անպատիվ արիր, է ՜. . . Ըհը՚,
էս իմ, էս է լ Չատինի թվանքը, ա՛ո, թե էս թվանքնին բոլ–
շենւիկի վրա տրաքեն, թող մենք մեջներիցս տրա քվենք, էս
է լ մի նամուս չի, որ մենք մեր փափախի տակին պահում
ենք։ Է ՜յ, ւս՛ Չատ, ինձ արին խմող Միդի կասեն, թե հետս
գալու չես, հիմիկվանից գլուխդ աո կորի,— ասաց Միդին ու
հրացանները գցեց" Կուպրի աոաջ։

— Աֆֆերի՚մ տղա, Չատի՛, դու ի՞ն չ կա սես,— հարց­
րեց Կուպրը։

. — Որտեղ Միդին, էնտեղ էլ ես,— վճռական ասաց Չա­
տին։

Դե՛, բալշևնիկը հա նի՛,— պնդեց Միդին,— մենակ դու
բոլ չես։

^ Դե, լա վ մտիկ արեք, բոլշևնիկը հանում եմ,— ասաց
Կուպրը և ձեռքը մեկնեց դեպի Արսենի փափախը, գոչե–
լո վ ,— «ալլե հո՛պ», բոլշևնիկն էս մոթալ փափախի տակին
ա, լա վ մտիկ արեք։— Ու փափախը վերցրեց։
Արսենն ակամայից ծիծաղեց։

— Սա՞ ա,— հիսաթափված հարցրեց Միդին։

— Հավան չե՞ս... Ինչ ա, հենց գիտեիր, թե քո տեսած
գեներալի պես շալվարիցդ կարմիր կարած պտի ըլի՞լ, թե՞
ճակատին կոկարդ, հագին է լ չեքմեք ու զրնգան մեխերը
դաբանիցը կպցրած,— հեգնեց Կուպրը,— բոլշևնիկն այ, դիփ
էս ղայդի ա, որը տրեխով գեղացի, որը մրի մեջ կորած
բա նվոր, դրա համար է լ նրանց իշխանութինը կոչվում ւս
բա ն-վս-րա -գյու-ղա -ցիա -ա ֊կա ն... մինի ձերին մանգաղ, մի–

նի ձերփն չաքուչ, մանգաղով գեղի հարուստներին հնձում են,
չաքուչով էլ Մա՚նթաշովի պես բանվորների արին-քրտինթը
լափողների գլխին ծեփում... Լավ մտիկ, տե՛ս ինչ տղա ա,
սրա պես հարիր հազարներ կան, մենակ չի։

— Էն թուղթը գրողը դո՞ւ ես,— անվստահ ձայնով ու
տարակուսած հարցրեց Միղինւ

— Մենակ ես չեմ, ընկեր, մի քանի հոգով ենք գրել,
մենք մենակ մի հոգով գործ չենք բոնում, ամեն բան խոր–
հուրդով ենք անում,— պատասխանեց Արսենը։

— Դրա համար էլ ասած ա՝ խորհրդային իշխանու­
թյուն, խորհրդային կառավարություն,— վրա բերեց Կուպրը,
ավելացնելով.

Իշխանություն խորնուրդնեյփ
Գեղացի ու բանվորների,
Հարուստների հոգին հանող—
Քյասիբներին՝ գոգին սյահող։

— Վա՛յ, մեռնես ոչ դու, մեռնես, ար Կուպր բեդասլ,
շաշ տեղովդ սաղ խալխին կշաշացնես,— ծիծաղելով ասաց
Անտոնը–,

— .Բա հիմի մեր անելիքն՝ ի՞նչ պտի ըլիլ,— հարցրեց
Չատին։

— Հսմ, լավ ա ասում Չատին, մենք ի՞նչ պտենք
անիլ,— վրա բերեց Միդին։

— Աոաջինը, ընկերնեփ, ինչ որ ընկեր Վարթևանն
ասեց, դուք համաձայնեցիք, էդ դուրս եկավ մի տեսակ
զոռով բան, մենք էդպես ոչ մի մարդու մեր շարքերը չենք
ընդունում, դուք պետք է լավ սովորեք, լավ հասկանաք մեր
գործի էությունը, պետք է ձեր մեջ ոչ մի կասկած չլինի, որ
մեր, ուրեմն և ձեր արածը ճշմարիտ է, ուղիղ։ Դուք պետք
է համոզված լինեք, որ բոլշևիկները իսկապես մտածում են
չքավոր գյուղացու և բանվորների մասին, ինչ ազգի էլ պատ­
կանելիս լինեն նրանք, սա մեր հիմնական ծրագիրն է։ Եթե
դուք էս բանին սիրով, հոժար կամքով, ձեր սեփական հա­
մոզմունքով չեք կպչի, մենք վախեցնելով կամ ստիպելով
ոչ ոքի չենք ընդունի։

>- էԴ ոչինչ, Արսեն ախպեր,— ընդհատեց Միդին,—

135

Կուպրը մեզ լա վ ա ճանաչում. ասենք նրա թաթա տալն*
է լ իր օգուտն ունի։ Գեղացին որ տենաս իրեն համար օգու–
ւոավոր բանից փախչում ա, չի հասկանում, բեյինը չի մրա­
նում ասածդ, մի կողմից է լ պետք ա զոոով, ստիպելով,
ետևիցդ քաշ տաս, մինչև իր ա չքովդ տէւնա լավն ու վատը,
որ նոր խելքը գլուխը հավաքի ու ոնց որ ասած ա, հաս­
կանա թե՝ եղը մածնիցն ա դուրս գալի, դու խոսքդ շարու­
նակի, թե էսօրվանից դենը ո՞ւր ենք գնալու, ի ՞ն չ ենք
անելոս–

— Ջեր հերթական անելիքների մասին դուք ամեն օր
կիմանաք ընկեր Վարթևանից, որը մեզ հետ կապ կպահ­
պանի շարունակ, իսկ աոայժմ, դուք ձեզ պես չքավորների
հետ կխոսեք, նրանց տրամադրությունները կիմանաք, կա–
մաց-կամաց կկազմակերպեք, կջոկեք հավատարիմներին,
որ հաստատ համոզված լինեք, թե գործից չեն փախչի, չեն
դավաճանի, բայց այս ամենը, իհարկե, էնպես, սովորա­
կան խոսք ու զրույցի միջոցով, որ ձեզ վրա չկասկածեն։
Հենց որ կնկատեք, որ այս կամ այն գյուղացին ձեզ հետ
լիովին համաձայնում է, իմաց կտաք Վարթևանին, որք ձեզ
անհրաժեշտ ցուցմունքներ կտա։

— Էս ասենք, թե խոսեցինք, համոզվեցինք, բա կովի
բանը ո՞նց պտի ըլիլ, վերջանալու ա, թե չէ, ախր տաններս
քանդվում ա։ Ադրբեջանը ճամփեքը կապել ա, էնտեղ էլ,
մենք իմացել ենք, որ բոլշևնիկի կաոափսրութին ա, մուսա­
վաթն էլ կա ոչ, դե ճամփեքը բաց անեն, էլի, մենք է լ ենք
գյուղա ցի նրանք էլ, ի՞ն չ կըլի, որ ճամփեքը բաց անեն,
հալալ ապրենք, քանս հացից էլ ենք զրկվել չայ-շաքարից
է լ, նորից է լ, ճոթ ու կտորից էլ։

— Շատ լա վ ես ասում, ընկեր Միդի, մենք է լ հենց դրա
մասին ենք մտածում, բայց ձեր հիմիկվա կառավարու­
թյունն էլ նրանց ճամփեքն ա փակել, խեղճերը ո՛չ կարողա­
նում են սար բարձրանան, որչ է լ կարողանում են էս ա ն­
տառներից փայտ տանեն վառելու համար, դե ձեր կառա­
վարությունից պահանջեցեք, որ ինքն է լ նրանց ճամփեքը
բաց անի դեպի սարերը...

* Թաթա տալ—սպաոնսւլ։

166

.— Վայե՜... բան չունե՞ս, մեր կոմիտե Մեխակը որ բոլ–
շևնիկի աՕումն իմանում ա, քիչ ա մնում կրակ դառնա,
աշխարհն էրի, խորովի, նրան ուզում ես բան հասկացնես,
որ բոլշևնիկի, էն էւ թուրք բոլշևնիկի առաջ ճամփա բաց

անի,— ընդհատեց Չատին։
— Դրուստ ա ասում,— վրա բերեց Միդին,— սրանից մի

քանի օր առաջ զեղումն մեծ ժողով կար, կենտրոնից էլ
մարդ էր եկել, անումը Մինասով էր, թե Մանասով, ասա­
ցին մինիստր ա, շատ խոսաց էդ մասին։ Մի քանի հոգի
հարց տվինք, թե ճամփեքը բաց անեն, թարք ու հայ գնան–
գան, նա պատասխանեց, թե անկարելի ա ասեց, ձեր խել­
քը չի կտրում, բայց որ թարքը սար բարձրանա, մեր թի­
կունքը կանցնի ու ձեզ դիփիդ էլ կջարդի, ասեց կառավսյ–
րութինը վճռել ա, որ մեր երկրամ ինչքան թարք կա, կո­
տորի, ինչքան թուրքի գեղ կա քանդի, ավերի, սրբի, որ
նրանց հոտը կարվի մեր երկրից, հրեն Ղարա-Ղոյանլվի
թուրքի գեղերն էլ գնացել են թալանել կոտորել; է ս Կուպ­
րը ետ դաոավ ա ասաց, թե բա թուրքերը հիմի խի՞ չեն
Ադրբեջանի հալ գեղերին ձեոը տալի, ախպոր պես ապրում
են, նա համ վրա պրծավ Կուպրին, համ էլ ասեց, թե առաջ
էլ նրանք են կոտորել, իսկի հայ ա թարք հաշտ կապրե՞ն։
Կուպրն էլ ասեց, թե էն կոտորողը մուսավաթն էր, հիմի
բոլշևնիկը մարդ չի սպանում։ Միտդ ա, ար Կուպր, մեասծ,
քիչ մնաց թե տեղնուտեղը քեզ շանսատակ աներ, էդ
ասածիդ համար, էս ու էն կողմից մարդ մեջ ընկավ ա հաս­
կացրեց, թե դա շաշ ես, դրա համար էլ ձեո չտվին, էս­
քանը խելքս լավ ա կտրում, որ իրար կոտորելով բան չի
դարս գալ, համա մենք ո՞նց կռիվ սկսենք մեր հայ կաոա–

վարութենի դեմը։
Արսենը կամեցավ բացատրել, բայց Կուպրը մեջ ընկավ.
— Էդ որ ասում ես հայ կառավարաթին, մի ասա տե–

նամ նրանից ի՞նչ օգուտ ես ստացել, հը՞, ի՞նչ օգուտ; Եզդ
տարել մորթել են խամբերի համար, դրո՞ւստ ա, էս մին,
էս Չատինի էլ կովն են մորթել, էս երկու, վարուցանդ
գլխիդ հարամ են արել, էսօր ղարավուլ, էգուց դիրքապահ,
էլօր կոո քաշող, տափդ մի հափուռ հատիկ ես գցե՞լ, չէ րյ
Սոված ես, տկլոր ես, քեզ պես էլ շատ-շատերը; Թե՞ ասում

167

ես ուրիշներն է լ են ինձ ս)ես։ Սոլոմոնի ց երկու կով են մոր–
թել, Գըիշա բեգից հինգ ոչխար... էդ են ասում, չէ՞, «թե
ազգի բան ա»։ Սոլոմոնից թե երկու կով մորթած, թե ո չ­
խարից մի մազ պոկած, համա քա լուծը տափին մնաց,
մի եզդ մորթեցին, տունդ քանդվեց։ Մերը չմեռնի Սոլոմոնի
ու նրա պեսների, հրեն գնա ցել ա Ղարա-Ղոյունլան թալա֊
նել, ապրանքը բերել դոսւը լցրել, խալի չեքն ու կարպետ -
նին է լ պատերովը քաշել։ Ազգի բան ա... ի՞նչ ազգ, ի ՞ն չ
բան, ինչ կաոավարութին... Ակ Միդ, էս բաները դու հո ին­
ձանից լա վ ես հասկանում, խի՞ ես զար գլխացավանք տալի։
Վճռած բան ա։

— Դրուստ ա, դրուստ ա, մեզ էրել, խորովել են, պետք
ա վերջ տանք, հոգիներս դուրս եկավ,— գլուխը թափահա­
րելով ասաց Չ ա տ ի ն ,– մենակ մի բան կա, որ զենք չու­
նենք, որ զենք ըլի, շատ տղա կհավաքենք, կարա՞ք զենք
հասցնեք։

— Զենքն իրան կարգին, աոանց զենքի, դուք է լ գիտաք,
որ կոիվ չի ըլիլ, համա քյասիբի բերանը փակողը փողն ա,
փողը մարդու ձեո ու ոտը կապում ա, շատերը որ Սոլոմոնի
ու նրա պեսների ետևից գնում ե՛ն, նրանց փողի գերին։ են։
Վախենում են, թե հակաոակվեն, տան ունեցած-չունեցածը
հանեն տանեն,, տունը քանդեն, ոնց որ էս խեղճ Անտոն
բիձա տունը, կա ըա ՞ք մի ք ի չ է լ փող հասցնեք։ Ում հետ
որ վսոսաս, ինչքան է լ համաձայն ըլի քեզ հետ, էլի նրանց
հակառակվել չի, որովհետև պարտքը նրա ոտին թոկ ա
դաոել, ծերը պարտատիրոջ ձեռին,— լրացրեց Միդին։

— Այդ ամենի մասին կմտածենք և կանենք, դուք զգույշ
կացեք, ձեզ ինքներդ չմատնեք և ամեն օր տեսնվե­
ցեք ընկեր Վարթևանի հետ, լսեցեք ու կատարեցեք նրա
կարգադրությունները, իսկ հիմի ուշ է արդեն, ես շտապում
եմ,— ասաց Ա րսենն ու տեղից վեր կացավ։

— Դե՛, դուք է լ գնացեք ճամփի վրա ձեր կոոը քա շե­
ցեք,— ասաց Կուպրը։— Հա, էգաց էդ ճամփի ղարավուլը
փոխվելու ա, ում որ նշանակեն, դուք հետ՜ը պայման կա ­
պեցեք փողով կամ մի օր բան անելով, մի խոսքով ինչով
որ համաձայնի, ու է լ ետ դուք ղարավուլ կացեք, ուրիշը
չը լի . ճամփեն մեզ պետք ա, դե՛ գնացեք, հայդե, թազա

168

թխված բոլշևնիկի... Կապրի հրամանը լավ կատարեցեք, թե
չէ ականջներդ կկտրեմ։

Միդին ու Չատին հրաժեշտ տվին ու հեռացան։ Կուպրը
խոսեց մի քանի կազմակերպչական հարցերի մասին,
հայտնեց Արսենին, որ շրջանի գյուղերում կան արդեն վըս–
տսւհելի տղաներ, նորերի ցուցակը հանձներ, որ անմիջա­
կան կապ ստեղծեն նրանց հետ, ապա դաոնալով Անտոնին,
պատվիրեց.

— Անտոն բիձա, ջաղացիդ քարը փոխի, թե մինչև հի­
մի ալիր ես հանել, հիմի տակիցը բարութ պտես հանիլ։
Պինդ կաց ա ինձ հետ էլ ոնց որ մինչև օրս ես ելել, էլի
էնպես կաց, դա ջաղացպան, ես շաշ ՞Կուպրը։ Դե՛, ընկեր
Արսեն, դա փախի, լասը հրես ար որ ա կբացվի, ես էլ
գնամ, հարսանիքին հասնեմ, թե չէ, ով գիդա ինչ կպա­
տահի, Սոլոմոն աղեն կնեղանա, որ շաշ Կուպրն ընդեղ չըլի։

— Վաղը գիշեր անելիքը չե՞ս մոոացել,— հարցրեց
Արսենը։

— Ութ տղա պատրաստ ա, կգան կբերեն,— պատաս­
խանեց Կուպրը, և ձեոքը մեկնեց Արսենին։

Արսենը խուրջինը դատարկեց, իսկ Անյոոնն աղացած
ալյուրը նրա մեջն ածեց ու գցեց ասը։

— Մնաք բարով։
■— Բարի ճանապարհ։
Արսենը դարս եկավ ջաղացից և անհետացավ մթության
մեջ։
— Շա՞տ ես շշկլված, ստաոիկ, բա Կուպրին ո՞նց զի–
դաս։ Հենց կպապանձվես, ոնց որ թե ո՛չ տեսել ես, ո՛չ լսել,
իմացա՞ր,— ասաց Կուպրն ա դարս թոավ ջաղացից։
Անտոնն իրոք որ շվարել էր այս ամենից։ Նրա համար
այս բոլորը մի անբացատրելի հանելուկ լիներ կարծես, մի
Երազ։ Նա ջաղացի դաոը փակեց և հոգնած գլուխը դրեց
բուխարա մոտի քարին, որ հանգստանա։

169

X

Մառախլապատ գիշեր է՝ր։ Երկինքը սաոը թեփ էր մա­
ղում։ Թեթև, բայց ծակող ցուրտ քամին բթաշաղը փ ոել էր,
մանր, կլոր հատիկներն իրար գլխով տալով, որոնք գլոր­
վելով սկսում էին թփերի տակ կուչ գալ կամ տեղավոր­
վել ճամփի վրա գտնվող անասունների կճղակից, կամ
սմբակից մնացած փոսիկներում։ Ամեն շունչ արարած քաշ­
վել էր իր բույնը, ավելի խոր մտել, որ չմրսի։

Անտոնը բուխարու կրակը թեժ արած, թիկն էր տ վել
քար՜ին, ու մալուլ-մուշկուլ խոհերով տարված, մտքի ծովն
ընկել։

Հեռվում, մեծ ճամփի վրա, ուր հսկում էին Միդին ու
Չատին, մի սայլ կանգ առավ։ Ք իչ հետո, սայլի վրա բար­
ձած տոպրակները շալակած՝ ութ հոգի մոտեցան ջաղացի
դոանը, բախեցին։

— Ո՞վ ես, ի՞նչ մարգ ես,— հարցրեց Անտոնը տեղից
վեր թռչելով։

— Բախ արա, շոևտ, Արմենի մոտից ենք գալիս։
Անտոնն անմիջապես դուռը բաց արավ։ Ներս մտան
բեռնավորված մարդիկ, լա ռ անցան դեպի ջաղացի խորքը,
տոպրակներն իրար վրա դրին ու անմիջապես հեռացան,
առանց որևէ խոսք ասելու։ Անտոնը նրանցից և ոչ մեկին
չճանաչեց։
Ջաղացի դուռը փակելով նա մոտեցավ տոպրակներին,
շոշափեց։ Ցորենով լի պարկեր են։ Ի՞նչ հանելուկ է սա.
ովքե՞ր էին, ինչո՞ւ բերին, ինչո՞ւ ոչ մի բառ չասացին.
գուցե պարկերի մեջ մի ուրիշ բան կա ... Անտոնը նորից
ստուգեց, չէկ ցորեն է, նա մինչև անգամ պարկերից մեկի
կարը քանդեց մի քիչ, որտեղից թափվեցին իսկական կա ր­
միր ցորենի հատիկներ։ Ի ՞նչ անի ութ պարկ ցորենն Ա ն­
տոնը, ադա՞, պահի, ի՞նչ պատասխան տա Սոլոմոնին, եթե
հանկարծ վրա հասնի ու հարցնի» թե ո՞ւմն են, ո՞վ է
բերել, որտեղի՞ց, ո՞վ է տերը...
Անտոնի ջանը դող ընկավ, սրթսրթում էր, ներքևի ծնո–
տը չէր հպատակվում կամքին, ատամներն անընդհատ
չխկչխկում էին։ Ի ՞նչ անի... Թաքցնի,— անցավ նրա մըտ–

170

քով, բայց որտեղ. ցրթոնի տակ, կթրջվեն, կփչանա ցորենը։
Դատարկի մեծ կոտի մեջ. մենակ է, չի կարող... . Նրան
թվաց, թե ով-որ մոտեցավ ջաղացի դռանը, ոտնաձայն
լսվեց, դառը բաց անի, թե չէ... Ականջները սրեց Անտոնը,
ձայն չկա. կարծես մի քանի հոգի թմփթմփալով անցան
ջաղացի կարով... Սա ի՞նչ փորձանք էր, որ իր գլուխն
եկավ... Տեսիլքի Ա|ես երևացին ութ հոգի, որոնք մրջյուն­
ների նման շալակած իրենց բեռը բերին ու դարսեցին ահա
այստեղ։ խորհրդավոր լռությամբ դարսեցին ու հեռացան,
չքվեցին, աներևույթացան։ Էլի գալո՞ւ են, թե ոչ... Արմենի
անունը տվին, ուրեմն՝ բոլշևիկներ են... Զարմանալի է, որ
դեռ թուղթ բերին, հիմի էլ ցորեն, սրանցո՞վ են կռվելու...

— Բաց արա դուռը, շո՛ւտ,— լսվեց դրլլից։
Անտոնի լեզուն կապ ընկավ։ Նա մինչև անգամ չի էլ
կարողանում հարցնի, թե ով է։
— Քեզ եմ ասում, շատ բաց արա դուռը,— ստիպողա­
բար պնդեց ձայնը։

Անտոնի ականջները թշշում են, նա չի կարողանամ
ձայնից ճանաչել կանչողին։

-— Քնե՞լ ես, թե քառացել, քեզ եմ ասում, Անտոն բի­
ձա, դաոը բաց արա, ես եմ, Կուպրն եմ։

Անտոնը կարծես խոր քնի միջից նոր արթնացավ։
Դուռը անախորժ ճռռոցով բացվեց։ Իսկ որ Կուպրն է։
Ի՞նչ ես կտրկամել, գլուխդ կորցրել, էդ ա՞ քու բոլշևնի–
կութի՞՚Տը...

— Ես... ես...
— Դե՞սն արի,— հրամայեց Կուպրը։
Նա Անտոնի թևից քաշելով մոտեցրեց պարկերին, գըր–
պանից մի դանակ հանեց կտրտեց պարկերի կարերը։ Ցո–
րենն սկսեց հոսել գետնին։

— Ափ...ափ...սոս ա...— հազիվ արտասանեց Անտոնը։
— Սո՛ւս կաց, բռնի, դեսը դի էս յաշիկը, կրակից հե­
ռու,— հրամայեց Կուպրը։

Անտոնը վերցրեց ցինկից շինած փոքրիկ արկղը, որ
բավական ծանր էր ու մի կողմ դրեց։ Ամեն մի տոպրակից
երկու նման արկղ հանեց Կուպրը։ Ապա նրանցից Երեք հատ

171

դար սելով դատարկ տոպրակներից մէվի մեջ, շալակեց ու
դուրս եկավ։

Անտոնը դես չէր կարողացել իրեն հաշիվ տալ, թե ինչ
կարող է լինել ցինկից շինած արկղների մեջ, երբ Կուպրը
կրկին վերադարձավ ու շունչը հազիվ պահելով՝ մի երեք
հատ է լ տարավ։ Եվ այսպես, մի քանի ճամփում արկղիկ–
ները ջաղացից հան՛եց Կուպրը, ու երբ գործն արդեն վեր­
ջացած էր, նա տոպրակները ծալեց, վերցրեց ու ԱնտոՕին
կարգադրեց.

— Էն ցինկի յաշիկները պատրոն ա. էս ցորենը կամ
դեն ածա կամ հենց տեղ պահի, որ մուկն է լ չիմանա տե–
ղը, էդ բերող մարդիկը մերոնցից են. բայց նոր են, դես լավ
չեն մկրտված կարասիս մ՛եջ, ո ՞վ գիտի մեջները կարող ա
մուխաննաթ, մատնիչ մարդ ըլի, մատնի, կամ սարսաղ–
մարսաղ դաս տա խալխի միջին, պատրոնները հրեն պա­
հել եմ Սոլոմոնի խոտի դեզի սոսկին, թե բա ն ա, ինձ մի
փորձանք պատահի, Արսենին կամ Արմենին տեղը կասես։
Միդինին կամ Չատինին պատրոնի տեղը չասես, հա"... Հի­
մի ես էսա գնում եմ, առավոտը լա սը չբացված ջաղացի
դռանը մոխիր շաղ կտաս, որ ոտների տեղը չերևա, միթո մ
մարդ չի մտել ջաղացը, ոչով չի եկել, ինձ է լ չես տեսել։

Կուպրը համարյա խոսքը կիսատ՝ դուրս թոավ ջաղացից։
Անտոնը մնաց մենակ։ Այնպիսի գլխապտ՛ույտ արագու­
թյամբ տեղի ունեցավ այս ամենը, որ Անտո՚նը չգիտեր որի
մասին մտածի, որն էր ավելի հանելուկային ու խորհրդա­
վոր՝ մարդի՞կ թե Կուպրը... Բայց նրա աչքի առաջ փռված
ցորենն ավելի ռեալ էր։ Ի ՞նչ ա՛նի... բաց անի ցրթոնը, թա­
փի ջրի մեջը, ափսոս է, ցորենը լավն է, խոշոր, կարմիր
զար դա ցորեն է, էնքա ն սոված մարդ կա, որ երազում ցո–
րենի հատիկ տեսնելիս վեր է թռչում, նա ո՞նց թափի գետի
մեջ, ձկների բաժին դարձնի։ Ջէկ թեկուզ կախեն էլ՝ Ան­
տոնը ցորենը ջուրը չի թափիլ։ Նա շտապով վերցրեց կրկե­
նի հունցելու տաշտը, լցրեց ու բարձրաց՛նելով՝ թափեց դա­
տարկ մեծ կոտի մեջ։ «Կասեմ իմն ա, ու պրծավ գնաց»։
Թե որտեղից կամ ինչպես, նրանց բանը չի, վճռեց իր մեջ
Անտոնը և մինչև անգամ ուրախացավ, որ եթե իրեն տան­
ջելու է լ լինեն ցորենի պատճառով, ինքն ուրաի^ կլի՚նիյ թի*

կագ հենց նյսս համար, որ մասնակից է լինում բոլշևիկ նե­
րի գործունեությանը։

Ցորենն այնքան էլ շատ չէր, պարկերը փոքր էին, Անտո–
նը վերջացն՛ելով աշխատանքը, գետնին թափված, հողակոլոլ
հատիկներն ավլեց, ապա ցրթոնի տախտակը բարձրացնելով՝
թափեց ջուրը։ «Էս էլ թող ձկներն ուտեն ու բոլշևիկ դառ­
նան»— ինքն իրեն ասաց Անտոնն ու մտքում ծիծաղեց։

Կեսգիշերն անց էր, բայց Անտոնն ինչ արավ-չարավ
չկարողացավ քնի, քունը չի տանում, հազար ու մի տեսակ
մտքեր իրար օղակված՝ երկար շղթայի նման գալիս էին ու
անցնում։ Պարապությունից ու անքնությունից ստիպված՝
նա հավաքեց օջախի մոխիրը, լցրեց կես խանի մեջ ու պատ­
րաստվեց դարս տանել՛ու, որ ինչպես պատվիրել էր Կուպ­
րը, թափի ջաղացի դռանը։

Դուրսը նոր ձյուն էր գրել, գետինը կարծես կարկտան
գցած հին շոր լիներ, տեղ-տեղ սպիտակ, տեղ-տեղ սև։
Անտոնը բավական առաջ շարժվեց, մոխիրը շաղ տվեց,
ապա կրկին ետ դառնալով նորից յցրեց կես խանը և ետ ու
ետ գալով ջաղացի դռան հրապարակն ու ճամփի մի մասը
ծածկեց մոխիրով։

Լուսաբացը մոտ էր։ Անտոնը կրակ վառեց, կրակի լույսն
ընկավ կոտին՝ ար ցորենն էր։ Անտոնը նորից սկսեց անհան­
գըստանալ՝ «բա հիմի որ գան ու բռնե՞ն»...

— Բարի լաս, Անտոն բիձա։
Անտոնը շփոթված ետ նայեց։ Նա մոռացել էր ջաղացի
դառը փակի։
— Բարով եկար, Ավետիս ջան, խեր ըլի, էսպես վ ա ղ ,–
հազիվ իրեն հավաքելով պատասխանեց Անտոնը։
— ե>եր էլ ա, մի քիչ խեր էլ չի, Անտոն բիձա,— ասաց
Ավետիսն ա ներս մտ՛նելով՝ ուղիղ անցավ կրակի մոտ։
— Ի՞նչ կա որ...
— Դրուստ ասա, Անտոն բիձա, էս գիշեր Ս՜՛իգին կամ
Չատին ջաղաց չեն եկե՞լ,— հարցրեց խորամանկ աչքերը
պրպտացնելով և մորաքը սղալելով։
— Չէ^ Ի՞նչ կա որ...
— Ուրիշ մարդ էլ չի եկե՞լ...
— Չէկ Մի ասա տեսնեմ ի՞նչ ա պատահել, է"...

* 173

•

— Ինչ ս|սփ ւգատահիլ, երկուսին էլ բոնել են, քիչ էր
մնում ինձ էլ բռնեին, էնքան բախտս քա շել էր, որ տանն
էի ու ղարավուլ չէի , հիմի եկա, թե քեզանից իմանամ գի–»
շերս հո ջաղաց չե ՞ն եկել տաքանալու։

— Չէր, չեն եկել, չեն երևացել, բայց մի ասա, ինչի*
համար են բռնել։

— Էս գիշեր թուրքերի սահմանից մի չորս ակնանի
ֆուրգոն, թե սել ա մտել մեր սահմանը, էդ սելը, թե ֆար–
դոնը եկել հասել ա մինչև էն տեղը, որտեղ Միդին ու Չա­
տ ին ղարավուլ են ու է լ ետ ա դաոել, անփորձ անվնաս
մտել թուրքերի մեջ։ Առավոտ լա սը դեռ չբացված կոմիտեն
մարդ ա զարկում, թե իմանա ղարավուլները հո քնած չեն։
Էյդ մարդը գալիս ա ու նոր ձյունահետքերով գտնում սելի,
թե ֆուրգոնի ական կտրած տեղերը։ «Ի ՞նչ սել ա, ումն ա,
ո՞նց ա եկել ու գնա ցել»,— հարցուփորձ են անում, էս Մի­
դին ա Չատին ուրանում են, թե իրանք ո չ մի բան չեն տ ե­
սել։ Ետ են դառնում, գնում թուրքի սահմանը, էնտեղի ղա ­
րավուլներին հարցուփորձ անում, նրանք էլ են ասում, թե
իրանք ճամփովն անցնող սել ոլ ֆուրգոն չէ , որ իսկի ծիտ
է լ չեն տեսել*. Հիմի բանն էն ա, որ թարքի սահմանումը
միշտ խումբի տղերանցից են ղարավուլ ելել, իսկ էս գիշեր,
թարսի պես մեր էս մոտիկ Սիմլու գեղի տղերանցից երկու
հոգի են ելել։ Նրանց է լ են բռնել, հրեն ղալամը նստած։
Փիս բանա ա դաոնալու, փիևլ,— գլուխը թափահարելով
վերջացրեց Ավետիսն ու հոգոց արավ։

— Բա հիմի խելքդ ի ՞ն չ ա կտրում էս բանիցդ,— հարց­
րեց Անտոնն անհանգիստ։

— Ըսկիկ վախում եմ տղերանցը՜ կոտորեն, զար տեղը
հետները չեկա, միտդ ա, երեկ գիշեր ինչ ճառեր ասացին
հենց էս օջախի ղրա ղի՞ն... Թամամ բոլշևիկի ճառեր...
Ախր ասա քյաւփբ տղա ես, քոլ ցավին կաց, ի՞նչ գործ
ունես բոլշևիկի հետ, է ՜. . . Դու որվ, բոլշևիկն ո ՜վ ...

Իմ սբսփն աղ ես արել,
Ջիգյարս դաղ ես արել,
Ինձանից հեռացել ե ս –
Ինձ բեդամաղ ես արել.։

171

... Տա՚յւ-նքւ՞-Օա՜յ, տի՚ր-նա՞-Օի-նա՜ւ,
Տա ՞յ-նա ՚-նա -Տա ՜^-ա...^՜ նա-նա՜յ...

Կապրի ձայնն էր։ Նա երգ՛ելով ու պարելով գալիս էր
դեպի շաղալդ»։

— Տարար, մարդ իմանա, թե էս շաշն ինչ բան անի էս
վախտիս էս կողմերում, որ աչքերի ճպուռը չսրբած՝ երգ ա
ասում ոլ պար գալիս, իսկի մարդու գավ է լ չի հարցնում,—
դժգոհեց Ավետիսը, որին ըստ երևույթին դուր չեկավ Կուպ­
րի Երևալը։

— Է ՜... խեղճ ա կրակ տղա ա, գեղից-ջաղաց, ջաղա­
ցից֊գեղ վազ ա տալիս, որ մի կտոր հաց ճարի, գլուխը
պահի, խի՞ ես նեղանում, Ավետիս ջան,— պատասխանեց
Անտոնք, լավ չըմբռնելով Ավետիսի դժգոհության պատճառը,
որի գործը հավանորեն փչացնելու էր Կուպրը։

— Էշ ես առե՞լ, Անտոն բիձա, որ էսքան մոխիր ես
փռել ջաղացի դռանը,— ոտով ու ձեռով մոխիրը շաղ տալով
ասաց Կուպրն ու մտավ ջաղացը։— Բարի լասը ինձ լսո­
ղին, ցավ ու պատիժ սուտ խոսողին,— ասաց Կուպրն ու
աչքերը ոլորեց Ավետիսի վրա։

Ավետիսը բարևին չպատասխանեց։
— Էդ ո՞նց ա քեզ չեն բռնել, Ավետիս դայի, դու ղա­
րավուլների մեծավորը չէի՞ր... Թե՞... Մեծը՝ մեծ ցավի գա,
պուճուրը* պուճուր... Քեզ պատմել են, որ ջաղացումդ նստես։

— Ես որ էս գիշեր հետները եկել էի, նրանց գլուխն
էդ օինը գալ չէր,— գլուխը գովեց Ավետիսն ա ածխակոթն
առաջ գցեց, որ կրակը թեժանա։

— Թե՞ գեղիցը փախել ես, որ չբռնեն։
— Ի՞նչ ես շաշ–շաշ դարս տալի, ինձ բռնողը հալա չի
ծնվել։
— Հազար թալակից փախած մարդ ես, իսկի կարա՞ն
քեզ բռնեն ո՜ր...
— Խոսքիդ չափը ճանաչի, ո՞նց թե թալակից փա­
խած,— վիրավորվեց Ավետիսը։
— Տնաշեն, ես քեզ գովում եմ, դու նեղանո՞ւմ ես...
Դու հենց գիդաս, թե մենակ Միդին ու Չատին, մեկ էլ էն
թութքի սահմանի երկու ղարավուլն են բռնվա՞ծ... Գեղում

175

ինչքան կասկածավոր մարդ կա, հրեն ցուցակ արած, րոնո–
սրելու են, ցուցականը դա է լ կաս։

— Հաստա՞տ։
— Հաստւստ։ Թե տղա ես գլխիդ ճարը տես, վեր կաց
կորի, թե չէ տան գնաս, գլուխդ տեսան թե չէ ՝ կոներդ կա­
պռտելու, գոմն են գ ց ե լո ւ,– ահաբեկեց Կուպրը։
— Լարվ, ի ՞ն չ եմ ա րել որ...
— Էն ես արել, որ ղարավուլների հետ չես եկել։ Հիմի
որ գան էս ջաղացամը քեզ բոնեն, ասելու են թե դու ամեն
բանից տեղյակ ես, ինքդ բոլշևիկ ես ու... վ ա ՜յ քոլ մեղքը։
— Ո՞վ կհավատա, որ սա բոլշևնիկ ա ,— միջամտեց

Անտոնը։
— Հա լա մի կբոնեն, կնստեցնեն, նրանից հետով եկ ու

հաստատի, թե բոլշևնիկ չես։
— Է ՜յ, ո՞վ կա ջա ղա ցում,– դրսից լսվեց մի ուժեղ

ձայն։

— Իմ սրտին աղ ես արել.
Ջիգյարս դաղ ես արել,
Ինձանից հեռացել ե ս –
Ինձ բեդամա՞ղ... ս^ղ ես արել...

Կուպրն սկսեց երգել ու պարել. Ավետիսը ենթադրելով,
թե իր ետևից են եկել, պահվեց ջաղացի մութ անկյունում,
իսկ Անտոնն աոաջ կանգնեց, որ իմանա եկողի ով լինելը։

— Հարսանի՞ք է, ինչ է է ս տ ե ղ ,– գլուխը ներս կոխեց
եկողը։

- Հարսանիք ա, առանց փեսա ու հարսի.
Թե փիս մարդ ես—աստված քո բանը թարսիւ

Ասաց Կուպրը և շարունակեց պարել։

— Անտոն բիձա, քեզ վոազ կանչում են զեղումը, արխ,—

ասաց եկվորը։
— Ես է լ ասեմ եկողը մարդնա, դու մի ա սիլ գզիր Ղան–

դոՕ ա , – ասաց Կուպրը և դադարեցրեց պարն ու երգը։

— Ղանդոյին հավան չե՞ս, շաշ Կուպր։

— Ո՞նց չեմ հա վա ն... Հա վ ասես, գողանում ես, ձու

ասես, գողանում ես, սրսւ-նրա տան ես մտնամ արաղ

"՜ ՚ * 17®

խմում, տաշտիցը քրս ձեռքով հաց վեր անում, ստի տոպ­

րակ ես, ինչքան կեղտոտ գործ ըլի, դա վկա ես, փողի հա­

՛մար գերեզմանիցը հորդ կհանես, կծախես, խարջից ազատ,

կոոից ազատ, լվլվում ես գեղամը, որբևերի կնանոնց աչքով

ես անում, մեռելատանը քելեխի գլխին ես նստած, կնուն­

քին՝ սափրի մեջտեղը, հարսանիքին՝ դռան տակին, գզիր

ես՝ գեղի տեր ես, համ ճղճղան, համ աներես, հարուստն

ռեխիդ թքի, կալ կտաս, նրա թաքը քյասիբի վրա դա

կթքես, թքակոլոլ կանես, հարու տվողի ետևն են կաղնում,

քացի տվողի ւսռաջին, լավ մարդ ես, աստոծ գլխիցդ վերևը

սաղ պահի...

— Լա՞վ, լա՞՞վ.., ի՞նչ ես ջորէս քացու նման վրա տալի,

կաց մի տենանք ինչ ա ասում, է ՜, — անկյունից դարս եկավ

ու միջամտեց Ավետիսը։

— Է ՜, Ավետիս դայի, էն վաղի իրավունքը ձեռիս պտի

ըլեր, ես սրա կաշին մաշկել էի, դա տեսել իր, թե ո՜նց են

անպատիվ անում, համա ի՞նչ անեմ, թակեմ, կասեն Ղան–

դոն մարդ չի գտել, գնացել ա ջաղացամը Կուպրին թակել։

— Շաշի խոսքին գլուխ մի դնի, ասա տեսնամ ի՞նչ

խաբար ա, Անտոնին ո՞վ ա ուզում,— հարցրեց Ավետիսը։

— Կոմիտեն։

— Ի՞նչ ա ուզում։

, - Գիտեմ ոչ, կասկած կա ջաղացի վրա։

— Հը՜մմ,— արեց Ավետիսը։

. ■րր Հը՜մմ,— կրկնեց Կուպրը, Ավետիսի պես։

— Բա ջաղացս անտեր թողնե՞մ,— տարակուսած հարց­

րեց Անտոնը։

— Տարով հո չես գնալու, էսա ետ կգաս,— ասաց ՛՜Լան­

դոն։

— Ո՞ւզում ես, ես կմնամ քոլ տեղակ, գնա ու եկ,—<

առաջարկեց Ավետիսը։

— Չէ՞, թող Սոլոմոնը մի մարդ նշանակի, հետո գլխիս

մի խաթա կգա,— կտրուկ հայտարարեց Անտոնը։

— Սոլոմոնը համաձայն ա,— ասաց գզիրը։

— Չեմ հավատում, թող ինքը գա կամ թուղթ գրի, խառը

ժամանակ ա, մի բան կպատահի, ի՛նձ ոտով-գլխով կկորցը–

.նեն;. . 177

18

— Ախպեր, թեկ՛ուզ լա վ թամաշա կ լի , համա ձեզ քփ էդ
թամաշան, դուք գ՛նացեք, ես կմնամ,— աոաջարկէց Կուպրը։

Դարսը ձիու ոտի դոփյուն լսվեց։ Երեք ձիավոր կանգ­
նեցին ջաղացի դռանը։ Դրանք դաշնակցական քսմթի տղա­
ներից էին, զինված ու զայրույթից կտրմրատակւսձ ա չ­
քերով։

— Է ՜, ջաղացպան։
Ամենքը դուրս եկան։
— Ի ՞նչ մարդ եք, ի՞նչ եք շինում էս ջաղացում։
Բացատրեցին։
— Արւաջ անցեք*
— Ո՞ւր։
— Կիմա նա ք, շուտ, ո չ մի խոսք այլևս։

— Կարասս չկ ո տ ր ե ք ,– ասաց Կուպրը ե սկսեց Աքարել

ու երգել.

Ալ իմ կարաս, գինու կարաս,
Քոմագ արա, թե որ կարաս...

— Սա* ի ն չ մարդ է ,— հարցրեց ձիա վորներից մեկը։
— Սա մեր գեղի շաշն ա ,— պատասխանեց գզիրը։

Կարասիս մեջ գինին լիքը,
Շարբաթ ըլի—ասես ինքը...

— Է ՜յ, շա ՛շ , որտե՞ղ է գինիդ,— հետաքրքրությամբ ու
ժպտալով հարցրեց նույն ձիավորը։

Եկեք գնանք, շանց տամ տեղը,
Շատ ազնիվ ա, գինու ցեղը,
Թե մեռելն էլ տեսնի համը,
Կկոտրի աստծու ատամը...

Ջիավորներն ակամայից ծիծաղեցին։

— Ես սրանց հետ կգամ, ար որ տանեք, մենակ մի րան

եմ խնդրում, որ էս շաշին ելա թողեք մնա, ջաղացին տի–

րութին անի, խեղճ ջաղացպան մարդ եմ, ա րիշի ձեոին

նոքար, մի փ որձա նք կպատահի, տերս ինձ դարս կանի,

կմնամ անհաց, անջուր,— խնդրեց Անտ՚ոնը։

— Ջաղացն ո՞ւմն է։

178

— Սոլոմոնքւնըյ
— Սոլոմոնն ո՞վ է։
— Կոմիտեի մեջ ա,— վրա բերեց գզիրը։
— Կոմիտեի անդա՞մ է, հաստա՞տ գիտես։
— Այո՛, հաստա՛տ,— Ա|նդեց Ավետիսը։
Ձիավորներն ինչ-որ փսփսաց՛ին իրար հետ։ Կուպրը դեո
շարունակում էր կեոիկ-մեոիկ պարել ու դնդնացնել։
— Է ՜յ, կարա՞ս, մնա ջաղացում, մինչև ջաղացպանը
ետ գա,— ասաց աոաջին ձիավորը։
— Հը՞, մնա՞մ... չէ՛, էդ իմ բանը չի, դուք սրանց տա­
նեք, իմ գինու կարասը բաց անեք, քեֆ անեք, Ես ջաղացում
մնա՞մ... չէ”, չեմ մնալ, ես է լ եմ գալիս,— ասաց Կուպրն
ու աոաջ ընկավ պարելո՛վ։
Ու մինչ ձիավորները նայում էին նրա ետևից, նա աոուն
անցավ, մտավ Սոլոմոնի այգին, ու սկսեց գետինը չանգըռ.–*
տորել։ Ձիավորներից մեկը ձին քշեց, որ տեսնի, թե ինչ է
անում Կուպրը։
Կուպրը Սոլոմոնի գետնում թադած գինու կարասի քարե
խուփը վերկալավ։ Գինին պճպճալով՝ ներսի գազի ուժից

լահա տվեց, հոսեց։
— Գինի, տղերք, գինի,— գոչեց ձիավորը։
Մյուսները վրա հասան։
— Ծածկեցեք թո՛ղ մնա,— խորհրդավոր կերպով ասաց

ձիավորներից մեկը։
Գինու կարասը ծածկեցին։
— Է ՜յ, գզի՛ր, գնա գյուղ և ասա, թե մենք չթողեցինք,

որ ջաղացպանին տանես, ջաղացպան, դու կմնաս, իսկ դու,
անունդ ինչ որ է՝ Կիրակոս, Մարկոս, Փիլիպոս, թե ինչ...

— Ձեզ ծաոա Ավետիս։
— Հա՞, այդ միևնույն է, դու էլ գնա գյուղ, ջաղացում
մարդ չմնա ջաղացպանից զատ, բայց եթե գինու մասին
որևէ բան եք ասել, խորովածի մսի պես թիքա-թիքա կա­

նենք ձեզ։
— Ո՛չ տեսել ենք, ո՛չ լսել։
— Է ՜յ, Կարա՛ս, դու մեզ հետ կգաս։
— Աղա ջան, ես ձիով, դուք ոտքով ձեզ հետ ո՞նց գա՛մ...
— Հիմար է, հիմար չի, խելոք է, խելոք է լ լի ...

17»

— Հիմար է, հիմար չի, խելոք է, խելոք չի, աղա ջան,
լա վն էն ա, թող կ ո ր չի ,– վրա քերեց Կուպրը։

— Դե՛ ար կորչում ես կորիր,— ասացին ձիավորներն
ու ասպանդակեցին ձիերին։

Ավետ իսն ա գզիրը ճամփա ընկան դեպի գյուղ, իսկ՛
Կուպրն Անտոնի հետ մտավ ջաղացը։

— Ցորենը դեն ա ծեցի՞ր,— հարցրեց անմիջապես Կուպ–

րը;
— Չէ՛, պահել եմ։
— Լավ ես արել, ձեռաց մի մասն աղա, շատ փետ հա­

վաքիր, կրկենի թխի, ես է լ գնամ մի տեղից միս ճարեմ, էս
շները գիշերը գալու են, ինչպ ես երևում ա, է լ գեղի տղե–
րանցից ղարավուլ չեն դնելու, չեն հավատում, ղարավուլը
կամ սրանք պտեն ըլիլ, կամ սրանցից, էս գիշերն էնքան
սրանց լակացնեմ Սոլոմո՚նի գինուցը, որ լիսն ու մաթը
խաոնեն իրար; Դեկ ոնց որ ասեցի, ես գնամ Ավետիսին ու
գզիրին հասնեմ, սիրտները հենց ահ գցեմ, որ տեղաշոր
ընկնեն, հիվանդանան, տանից դուրս չգան, չէ թե գինու
մասին բա՛ն պատմեն, համ է լ տեսնամ տղերանց բանը
ոնց ա, պինդ են կաղնա՞ծ, թե չէ։ Էսօր֊էգուց կսկսվի կռի­
վը, տեղդ պինդ կաց...

Կուպրը դուրս թռա վ ջաղացից, գզիրի ու Ավետիսի
ետևից զիլ կա նչեց ու վազեց։

XI

Մութն ընկավ, թիփի-բորանն սկսվեց։ Ինչ շունչ արա­
րած որ կար սրթսրթալով քաշվեց իր բույնը։ Անտոնը կա ­
տ ա րել էր Կուպրի պատվերը։ Կրակը թեժ էր, կրկենիները
պատրաստ։ Մեզ հայտնի ձիավորները եկան; Անտոնը ձիե­
րը կապռտեց ջաղացի ներսը, Սոլոմոնի խոտի դեզից մի
քանի խտիտ բերեց, գցեց առաջները։ Ձիավորները բուխա­
րու առաջ կիսա շրջա ն կա զմելով նստոտեցին։

— Բիձա, ուտելու բան չունե՞ս։
- Ունեմ, ձեզ մատաղ, կրկենի ունեմ, համա էլ ուրիշ
բանի տեղակ չտաք։
— Միս չի ՞ ճարվի էս մոտերքը։

180

֊ Չէր։
— Իսկ գինի՞... Չե՞ս կարող էսօրվա կարասից մի քիչ
գինի հանես, խմենք, տաքանանք, որ հերթով պահակ
կ՛անգնենք մեծ ճամփի ն։
Անտոնը չի իմանում ինչ պատասխանի, վ ա ՜լ թե Սոլո–
մո՚նն իմանա, իրեն սաղ-սաղ կարասի մեջք կկոխի, կհորի։
— Հը”... ի՞նչ մտածմունքների ծովն ընկար, չե՞ս կարող։
— Չեմ իմանամ, ինչ ասեմ, Տեր արևը վկա, Սոլոմոնը
Որ իմանա ինձ գինի կշինի, կխմի...
— Հա ՜-ա ՞, էդքան զոռբա ա քոլ Սոլոմսն խազեի՜նը,
մենք գանք ազգի համար զոհվենք, նա իրեն տանը խոըմ–
փացնի, գինին է լ չխմենք... Ի՞նչ աման ունես, որ գինին
լցնենք բերենք, մենք ինքներս կգնանք, դու աման տուր։
— Ունեցածս էս անկը կոտրած կողեն ա, մեկել էս
պոոշը ջարդված պռատ փարչը։
Ձիավորներից մեկը ծանր ու թեթև արավ ամանները,
ջուրը թափեց ու դարձավ ընկերներին.
— Ոչինչ, մի վեդրո կտանեն երկուսով, ճրագ կամ մոմ
անե՞ս։
— Ունեմ, մի ճրագ անեմ։
— Դեկ Մուշեղ, դու գնա մեծ ճամփի վրա պահակ
կանգնի, իսկ մենք երկուսով գնանք գինի բերենք, էսպես
մի կես ժամ անց կգաս, ցրտում հո չե՞նք փետանալու։
Մուշեղը սարգ ա կարգ արավ, զենքերը հավաքեց, իսկ
մլաս երկուսը ճրագը վառեցին, փարչն ա կողեն վերցրին,
որ գնան գինի բերելու։
— Կարասի տեղը հո լավ ես հիշում։
— Հար։
— Դե՛, գնանք։
— Հեկ-հե՜լ... Գալիս եմ, ես եմ, սև կուպրի պես եմ.
միս եմ բերում տավարի, խորովենք, ուտ՛ենք տնավարի,
գինին խմենք պճպճան, երգեր ասենք կչկչան...
Կուպրն էր, որ հեռվից վազելով գալիս էր մի կովի ազդր
շալակած։
Մուշեղը, որ հրացանը ձեռին ջաղացի դռան մո՛տ կանգ­
նած էր և պատրաստվում էր գնալու, հրացանն ուղղեց դե­

պի Կուպրը։

— Կանգնիփ, թե չէ կկբակեմ։
— Կկբակե՞մ... կկբակե՞մ... Ես տեղովս կրակ եմ, ես
հո բոլշևիկ չեմ, որ ուզում ես ինձ սպանես, ձեզ համար
միս եմ բերում։ Չատինի կովը մորթեցին, հրե՜ս, կովի ոտը
քերել եմ, որ ատեք։ Ես Կուպրն եմ. Կուպրը, էսօրվա ձեր
տեսած շաշը։
Կուպրին ներս թողին։
— Հա ր, էս է լ եղավ, գինին սա հենց ինքն է լ կբերի։
— Կբերի, բ ա ՜ս , կբերի, որ մենք խմենք, Սոլոմոնի
սիրտն էրի։
Ծիծաղեցին։
— Տո։, Կարսմս, էս ցրտին ո՞նց եկար։
— Ոնց եկա ՞ր... խելոք մարդը հո էս ղիամաթին տա­
նի ցը դուրս չի գալ, էնա միսը շաշին տ վին, սա է լ բերեց,

էլի
— Ի՞նչ արին բռնվածներին։
— Գոմն են արել, սոված, ծարավ պահում են։ Դրուստ

ա, նրանք բոլշևիկ չեն, համա հրես, էն բռնված տղերանց
մեկի՝ Չատինի կովը բոլշևիկ էր դաոել, բռնեցին, մորթե­

րին։

Նորից ծիծաղեցին։

— Մուշեղ, դու գնա, հենց որ խորովածը պատրաստ

լինի քեզ իմաց կտանք։

— Ես է լ գնամ գինին բերեմ,— ասաց Կուպրը։

— Հա՛, դու է լ լա վ վրա հասար, գնա գինի բեր։

Դաշույնները փայլատակեցին, կտրատում էին Չատիճւի

կովի միսը։

— Էսպես պիտի կտրատել ա ՜յ, բոլոր բոլշևիկների

մարմինը։

— Ա ՜խ , թե մի մեկն ու մեկը ճանկս կընկնի...

— Բիձա, ճիպոտներ գտի շամփուրների համար։

Անտոնը պատատակերն ընկավ ճիպոտ գտնելու։

— Մ ենք նրանց ցույց կտանք, թե ովքեր ենք մենք։

— Էնպես ջարդենք, որ Ռուսաստանի ճամփեն մտնե–

րիցը գցած ուր փախչելը չիմանան։

Ներս մտավ Կուպրը փ ա րչն ու կողեն գինով լիքը ձեռ­

քին բսնած։

է»2

— Սա գինի չի, երգ ու պար ա՚,
Ծարավ մարդու հոգու ճար ա՚,

Թե որ հավն էլ խմի մի պոսո,
Կասի «ես եմ արծվի ճուտ»։

խորովածդ շամփուրները շարվեցին կրակի շեղջի վրա։
Ջհանդամը թե Չատինի երեխաների թաց ու ցամաքը կտըր–
վեց, միակ կովը դուրս քաշեցին, մորթեցին։ Ի՞նչ մեծ բան
է մի կով, երբ մարդիկ իրենց «կյանքն են զոհում ազգի
փրկության համար...» Անտոնի ջաղացում։ Մսի խջմնջոցն
ընկել էր ջաղացը, ախորժակ էր գրգոում։ Սարգ ու կարգ
արին, որ սեղան նստեն, Կուպրին ուղարկեցին Մուշեղի

ետևից։
Կրկենիներն իջան իրենց տեղերից։ Մուշեղն ու Կուպրն

էլ եկան։ Թեյի կոտրած բաժակը ձեռքից ձեռք էր անցնում,
գինին ծծում էին, շրթունքները ծլփացնում, լիզում, համով
էր, բավական դուրեկան և ուժեղ։ Սկզբում լուռ էին. ուտում
էին խորովածը և գինին գւխին ածում, որ լավ մարսեն,
բայց մի քանի բաժակ կոնծելուց հետո գլուխները տաքա­
ցավ և սկսեցին ճառել.

— Էս մի բաժակը խմենք դաշնակցության կենացը, էն
դաշնակցության, որ երկու բռնակալ տապալեց — Սուլթան
Համիդին և Նիկոլայ ցարին...

— Կամաց խոսա, կիմանան, ամոթ ա, սարսադ-սար–
սաղ բաներ ես դուրս տալի,— ընդհատեց Մուշեղը։

— Ես գիտեմ, որ դու ազգի դավաճան ես, Մուշեղ, գի­
տեմ, որ դու կիսաբոլշևիկ ես, բայց ի՞նչ անեմ, հայ ես,
կտամ կսպանեմ դաշնակցության ձեռից չեմ ազատվի...

— Խմխ, խմի՛, գինիդ խմի, սպանես, չէ մի ոտներ,
հավի ճո՞ւտ եմ, ի՞նչ է...

Գինու բաժակը մի անգամ է լ ավարտեց իր պտույտը.
Կուպրը վազեց, որ էլի բերի։

— Բայց և այնպես մենք չենք հասկանում քո միտքը։
Ի՞նչ ես ուզում, դաշնակցությանը չես հավանում, որ Հա­
յաստանն ազատեց, անկախ պետություն ստեղծեց, այժմ
էլ պաշտպանում է արտաքին թշնամիներից, կովում է ամեն
բան ավերող ու քանդող բոլշևիկների դեմ, երկրի ներսը
մաքՐ^մ է օտար տարրերից, մեր երկիրն այժմ ճանաչված

183

Է այնպիսի մի հզոր պետության կողմից, որպիսի՛ն Ան–
գլիա ն է. վաղը մյուս օրը կջնջենք բոլշևիկներին և մեզ հա­
մար ազատ կապրենք, է լ ի՞ն չ ես ուզում, ի՞նչը չես հավա­
նում, ուզում ես, որ բոլշևիկները զա ն մեր ազատությունը
խլեն, դարձյալ Ռ՛ուսաստանի լծի տակ մնանք, մեր կանայք
ու աղջիկներն ռուսների հետ ամուսնանան, ազգը կործան–
վի՞...

— Ես դեմ եմ բոլշևիկներին, բայց առանց Ռուսաստանի
չենք կարող ապրել, հասկանո՞ւմ ես, մեր երկիրը կապված է
•նրան թե՛ տնտեսապես, թերկուլտուրապես,— ասաց Մուշեղը։

— Լսէվ, ասենք, թե հենց քո ասածն է, իսկ եթե այդ
երկրում հիմի տեր ու տիրականը բոլշևիկներն են, ի՞ն չ
անենք, չկռվե՞նք, թողնենք, որ մեր նոր բացված ծաղիկը
տրորեն, մեր հայրենիքը գան սրի՞ քաշեն...

— Ինչու են սրի քաշում, Ադրբեջանին սրի՞ քաշեցին։
Իսկ ինչո՞ւ ձեր Անգլիւսն Տաճկաստանի դեմ դուրս չեկա վ
կովի, որ հայերիս ազատի...

—–Որովհետև... Նրա համար որ... Անգլիան հեռու էր,
չէր կարող ժամանակին օգնության հասնի։

— Խորովածիդ թիքեն կեր, խորովածիդ թիքեն, չսառչի,
բթամիտ աշակերտի պես վարժապետիդ տված դասն էլ չես
կարողանում մարդավարի կրկնես,— հեգնեց Մուշեղը։—

Հեռու էր բ ա ՜ս , հեռու էր, հեռուն քոլ միտքն է, որ էդ հար–
. ցերին չի կարողանում մոտենա...

— Երկինքը վկա, որ վաղը քեզ կոմիտեի ձեռքն եմ
տալու բլբլիչդ տակիցը կտրի։

.— Գինին եկավ կուլեն ւիքը.
էավ պահեցեք վերի րիրքը.
Բոլշևիկի կովը կերեք,
Բոլշևիկիս, էսպես էրեք։

Կուպրը պ ա րելով ու երգելով գինին բերեց; Վեճն ընդ­

հատվ՛եց։ Գի՛նին շուտով կատարեց իր բարերար գործը։ Վի­

ճողներն ամեն մի մսւնր-մունր հաշիվ մոռացած՝ համբուր­

վեցին։ «Տղերքը» գլուխներն օրորելով՝ շարվեցին բուխարա

շուրջը, քուն մտան։

1Տ4

— Անտոն բիձա, ես թռչում ԷՍ,— ասաց Կուպրը,—

դասը պինդ կփակես, ոքւ մարդ չդրւտս գա մինչև լուսաբաց։

Էգուց իրիկուն, եթե բան ա, պատահի, որ էս չգամ, դու

սրանց էլի էսօրվա պես մի լավ կհարբեցնես, որ չկարենան

տեղներիցը ժաժ գան։ Պինդ խմացրու։

— Բա վա ՜յ թե սրանց տեղ արիշ մարդ գա, նրանց հետ

ո՞նց վարվեմ,— տարակուսած հարցրեց Անտոնը։

— Սրանք էս գինու համը որ աոել են, մինչև կարասի

տակը չլիզեն, գնացող չեն, իսկ ե թ ե բան ա, պատահի, որ

ուրիշին ղարկեն, ես կերևամ։

Կուպրը մի ոստյունով դուրս ցատկեց ա կորավ խավարի

մեջ։ Անտոնը դուսը պինդ փակեց, ընթրիքից մնացած բա­

ները հավաքեց, կրակն անթեղեց ու ինքն է լ գլուխը դրեց

կոճղին։

Ձիերի փոոոցն ու «տղաների» խոմփոցն ընկել էր ջա­

ղացը։ Թվամ էր, թե խավարի մեջ ինչ ֊որ մեկին մորթում

են կամ խեղդում։ Ջաղացի խոնավ ու ծանր օդը ճնշում էր

Անտոնի գլուխը, բութ ցավից աչքը չէր փակվում։ Նա մտա­

ծում էր Կուպրի մասին, պահած փամփուշտների մասին։

Նրա աչքի սաւսջ Չատին էր կանգնում, հուսահատ, ձեռնե–

րը խաչած, կարծես ասելիս լիներ. «Անտոն բիձա, էս ի՞նչ

օին եկավ գլուխս, կովս մորթեցին, տունս քանդվեց...»։

Ահա և Միդին. նա լուո է, գլուխը կախ, չի խոսում,

փոշմանել է, թե՞ ավելի է կատաղած... Վ ա ՜յ թե մատնեն,

Կուպրին ոլ իրեն բսնել տան, գաղտնիքը բացվի... է դ հո

ամեն ինչ կորավ...

— Է ՜յ, ջաղացպա՛ն...

Անտոնին թվում է, թե ինքը մի խոր հորի մեջ է, կար­

ծես հեսվից մեկը կանչում է, իսկ ինքը չի կարողանում

ձայն հանի։ Աչբերը չի կարողանում բաց անի, կարծես կո­

պերն իրար կարած լինեն։

Դուոն ամուր բախում են, քարեր են խփում։

— Ջաղացպա՜ն,— կրկնում է ձայնը ավելի ուժգին։

Անտոնը մեծ ճիգ է թափում, որ աչքերը բանա, փոր­

ձում է ճչալ, չի կարողանամ, շատ է նեղվում, ոպամ է շաո

գալ, կանգնել, չէ՞, բան չի դարս գալի, կարծես կապուոած

լինեն ոտ ա ձեոը։

185

— Հ է ^ - է ՞ յ , — շունչը կտրելով, ձայնը կոկորդում խեղդ­
վա ծ խոխոացնամ է Անտոնը և հազիվ ուշքի գալիս»

— Բա՛ց արա դոաը։
— Ո՞վ ե ս ,– քրտինքի մեջ կորած հազիվ հարցնում է
Անտոնըյ Նրա ն թվում է, թե ջաղացը գլխին պտույտ է գա–
լիս։
— Բա՛ց արա դուոը, կիմանաս, ով որ եմ։
— Ասա, ո՞վ ես, բաց անեմ, էս կեսգիշերին ես դուոը
բաց անող չեմ։
Դուրսը մի քանի հոգի ծիծաղում են։
— Ի ՞նչ կեսգիշեր, աո՛ պաոավ գոմեշ, արևը քաչալի
գլուխ ա էրում։
Անտոնը վեր է կենում, աոաջ է շարժվում, թե դուոը
բանա։ «Տղերքը» մորթած հավերի պես թափված են իրար
կողքի, ձիերը ծույլ-ծույլ ննջում են ետևի ոտները հերթով
«կախ անելով», հանգիստ տալով։
Անտոնը դուոը բաց է անում, երեք ձիավոր են. մեկն
իջել է ձիուց դուոը թակելու համար։ Անտոնը ոչ մեկին էլ
չի ճանաչում։ Զինված են, խոժոոած դեմքերով։

— Ջաղացպանը դո՞ւ ես։
— Հրաման քեզ, ես եմ։
— Ջաղացումդ մարդ կա՞։
— Կան։
— Քանի՞ հոգի են։

— Երեք։
— Ի՞նչ մարդ են։
— Ղարավուլ։
— Ի՞նչ բանի են հիմի։

— Քնած են։
— Էսքան երկա ՞ր, գիշերը քնել են, չե ն կշտ ա ցել, որ
ցերեկն է լ են քնո՞ւմ...
— Գիշերը չեն քնել;

— Բա ի ՞ն չ էին շինում։
— Հերթով ղարավուլ են քաշել մեծ ճամփի վրա։
— Բա ե՞րբ են քնել։
— Գիտեմ ոչ, լուսադեմին քնած կլեն։

1«6

— Ջահել ժամանակդ էլ տոտ խոսելիս ես եղե՞լ, թե նոր
ես սովորեի..

— Սուտը շան փեշակ ա, ես սուտ խոսող չեմ։
— խարտվողներից թացի, էլ ուրիշ մարդ ջաղացումդ
եղե՞լ է, թե մենակ ղարավուլներ են եղել։
— Կոււղրն էլ էր էստեղ։
— Կո՞լսլրը։

— Հսւք։
—Նա ի՞նչ էր շինում։
— Միս էր թերել ղարավուլների համար։
— Հետո ի՞նչ ելավ Կուպրը, նա է լ ա քնա՞ծ։
— Չէ,։ նա գնաց։

— Ո՞ւր գնաց։
— Գիտեմ ոչ։
— Սրան չթողեք, որ տեղից շարժվի,— ւղատվիրեց խո­
սողն ա ներս մտավ։
Մյուս ձիավորները իջան ձիերից, Անտոնին աոան իրենց
մեջ, կանգնեցին դոան շեմքում։

Ներս մտնողը մոտեցավ քնածներին, ոտով հրեց, որ վեր
կենան, և մինչդեո նրանք ճրթալով տրորում էին գինուց ու
քնից աոած աչքերը, նա հոտոտեց փարչն րս կողեն։

— Աֆֆերիմ տղերք, լավ եք քեֆ արել,— ասաց նա ու
դեմքը խոժոոեց։

— Էդ դո՞ւ ես, Վահան, ի՞նչ կա, քեֆ, չէ մի աստծու
կրակ, սաղ գիշեր ջաններս դուրս եկավ ցրտումը...

— Դրուստ ա, ջաղացպանն էլ ասեց։
— Ինչ աււեց։

— Ինչ որ արել եք, էն ասեց, ի՞նչ պիտի ասեր։ Չեք
ամաչո՞ւմ, ձեզ պահապան են նշանակել, դուք ամբողջ գի­
շեր գինով ու խորովածով տրաքվել եք։

— Հա՛, ի՞նչ է, աշխարհ հո չի" կործանվել, մի-մի բա­
ժակ գինի ենք խմել, էլի ՜...

— Գինին որտեղի՞ց էր։ /
•— է ՜, շատ երկարացրիր բանը, գինին որտեղից էր»
հացը որտեղից էր, միսն ով տվեց, ջուրն ով բերեց, չի լի ­
նի՞ մի հարցնես, թե մեզ ով ծնեց ու ինչու ծնեց..

187

— Վեր կացեք գնանք, քննությունը հետո կկատա­
ր ե ն ք ,– ասաց Վահանը և առաջ անցավ դեպի դուռը։

— Գնանք, գնանք, թող քո ասածը լինի։
Փեշերը թափ տալով ձիերը դարս քաշեցին «տղերքը»,
հեծան։
— Ջաղացիդ դա պ լ փակիր ու առաջ ա՛նցիր,— պատվի–
րեց Վահանը Անտոնին։
— Բա ջաղացս անտե՞ր մնա...
— Շատ մի խոսիր։
Անտոնը ջաղացի դապլ փակեց ա գլուխը կախ ձիավոր­
ների աոաջն ընկավ։ «Տեսնես ո՞ւր են տա՛նելու,— մտածում
էր Անտոնը։— Յարաբ Կուպրը տեսնես որտե՞ղ ա ...»յ
Գնամ էին դեպի գյուղ։
Ամբողջ ճանապարհին ձիավորները ոչի նչ չխոսեցի՛ն։
Միայն մի անգամ՝ Վահանն ասաց մյուսներին.
— Բոլշևիկների ագենտը ձեզ հարբեցնում է, որ շընթ–
ոեք, ճանապարհն անտեր թողեք, որ զենք տեղափոխեն
կամ թոացիկներ տարածեն, դուք է լ միամիտ՛ների պես ջա­
ղացում վեր թափված լակում եք։
— Ո՞վ է էդ ագենտը, ի՞ն չ ես երեխա-երեխա խոսում։
— Ագենտը, ձեզ համար միս ու գինի բերողն է, որ իրեն
հիմարի տեղ դրած, ձեզ էշացրել է։
— Կո՞ւպրը... հար, հար, հար...
— Ձեննեիդ կտրեցեք։
Գնում է Անտոնը, մտքում հազար ու մի ծրագիր քա շե­
լով, թե ի ն չ պատասխան է տալու հարցուփորձի ժամա­
նակ՝, ստեր է հորինում, չեղա ծ պատմություններ ծրագրում,
իրեն– իրեն հերոսանում է, հայհոյում գոյություն ունեցող
կարգերը, մինչև անգամ ապտակում է իշխանավորներին,
որի համար նրան տանում են գնդակահարելու, իսկ ինքը
համարձակ նայում է մահվան ա չքերին և գոչում. «Կեցցե
բոլշևնիկը», բայց մեկ է լ ընկճվում է, մտածում, որ ինքը
ողջ գյուղի առաջ ծաղրուծանակի առարկա է դառնալու, մեծ
Ու փոքր թքելու են իրա վրա, որ էդ հասակում սարսաղվել
է , “խելքը տանուլ տ վել, ընկել ջահել-ջուհուլների ետևից,
հիմարացել, շաշ Կուպրի հետ ընկերացել... Չլինի՞ էս ամենը՝
երա զ էր, սուպ, հնարովի բան։ Ամենն է լ սուտ, հեքիաթի

հերոսի նման երազում երևացել ա անհետացել.է... Բայց չէ*
րւր եկավ, ինքն իր աչքով տեսավ, ձենն էլ իր հոր ձենի նման
էր, հապա Արսենը, հապա փամփուշտ բերող տղաները...

Գյուղ մտան։ Անտոնին աոաջներն սաած տանում են դե­
պի Սոլոմոնի տունը։ Ափւ, այդ տունը... Ինչո՞ւ քարուքանդ
չի լինում, որ Անտոնն էլ տեսնի, քա նի՜-քա նի՜ վիշտ ու
տաոապանք է պատճաոել նա ինչպես Անտոնին, այնպես
էլ ուրիշներին։ Սոլոմոնը ձեռները մեջքին կանթած կանգ­
նած է պատշգամբում։ Էն ո՞ւմ հետ է խոսում ու փւաւ-փաո
ծիծաղում... Ավետիսն է։

— Բարով, հազար բարի ես եկել, այ իմ գլխի տեր, իմ
թագավոր, արի երեսս ոտիտ տակ դնեմ,— վերևից ծաղ­
րանքով ասում է Սոլոմոնը։

Անտոնը լուո կանգնած է ներքևում, գլուխը կախ, ըն–
կըճված, բայց կուրծքը զայրույթով լի։ Վահանը հրամայում
է Մուշեղին ու մյուս երկու «տղերանցը» զինաթափ անել։
Նրա՛նք զենքերն աոնում են ձեոներից և քշում դեպի տան
ներքևի հարկը, նկուղը։

— Բարձրացիփ շտաբը,— հրամայում է Անտոնին նայն
Վահանը։

Անտոնը ոտները հազիվհազ քարշ տալով վեր է բարձ­
րանում։ Պատշգամբի ծայրին նրան դիմավորում է Սոլո–
մոնը։

— Վախես ոչ, քանի ես սաղ եմ, քա մազին չեն դիպ–
չիլ, մենակ թե ամեն բան դրոատ խ֊ոսա։ Տես, սուտ բան
չասես, միևնույն ա, մենք ամեն բան գիտանք, լավն էն ա,
ինքդ ամեն բան դուզ ասես, կաշիդ թափես մաշկելաց։

Անտոնը ոչինչ չի պատասխանում՜, լուո ներս է մտնում
սենյակը։

XII

Պատերն ամբողջովին գորգով պատած մի սիրուն ու
լուսավոր սենյակ է. աոաստաղւից կախված է մի լամպ, եր­
կու երկաթե մահճակալ աբրեշումե անկողինն՛երով ու ձյա–
նի պես սպիտակ բարձերով դրված են պատերի տակ։ Պա–
տերին զանազան նկարներ կան կախված։ Սենյակի մեջտեղը

189

մի սեղան, վրան թղթեր, թղթեր, ոմանք փոված, ոմանք

իրար վրա դասավորված, գրիչներ ու թանաքաման։ Սեղանի

շուրջ նստած են երեք հոգի, որոնցից մեկը, մեջտեղի նըս–

տածը երկար ու թավ բեղերով մի մարդ է, մազերը չա լա ծ,

իսկ մյուս երկուսը ջա հել են։ Տան անկյունում իրար վրա

թափված հրացաններ կան, մոտները կախված փամփըշ–

սոսկալներ, գետ նին ճիշտ նույնպիսի, ցինկից շինած ար–։

կըղներ, որոնց նմանը նա աոաջին անգամ տեսավ ջա­

ղացում, և Կուպրը պահեց Սոլոմոնի խոտի դեզի տակ։ Չլի­

նի" թե հենց սրանք են, գտ ել են, բոճվել են և տղաները...

Ամեն ինչ կորա՞ծ է... Չլինի՞ թե Սոլոմոնը ճշմարիտ է ասում,

որ ամեն բան գիտեն, այժմ ինքն ի՞նչ է ասելու, պատմի

ամեն մի եղելություն իր մանրամասնությ՛ուններով, թե չէ ...

Չէք, Անտոնը ո չի ն չ չգիտ ե, ո չ ոքի չի տ եսել, հաստատ

վճռում է իր մեջ... Դռան մոտ կանգնած է մի զինվոր, կար­

ծես դժոխքի պահապան լինի, կարծես սպասում է հրա­

մանի, որ իսկույն հրացանազարկ անի Անտոնին։ Լուռ են

ամենքը, ո չ ոք չի խոսում։ Ա յս խորհրդավոր լռությունն

ավելի է ճնշում Անտոնին։ Նա կանգնած է իր իսկ սեփա­

կան տան տեղը, հիշում է իր ողբերգական անցյալը, հի­

շում է իր տունը, կնոջը, երեխաներին, սիրտը փղձկում է,

քիչ է մնամ լա , հեկեկա։ Իը քաշած լավ օրերի, երջանիկ

տարիների պատկերները գա լիս, անցնում են նրա Երևա­

կայության ա ռա ջով, բերկրա նքով ու վշտ ով լցնում նրա

տ ա նջվա ծ սիրտը, իսկ սենյակում տիրող սև ու մռայլ լռու­

թյունն է լ ա վելի է ծանրանում նրա տառապանքներով լի

հոգու վրա։

Անտոնի ներսն ինչ-որ բան է գալարվում, ինչ-որ բան

է ճռնչում... Դա նբա վշտի շղթան է, ոբի ամեն օղակը

շարժվելիս, Անտոնին թվում է, թե աղիքներն են գալար­

վում և ուր որ է դուրս կթափվեն, շունչը կկտրի և Սոլոմո–

ն ից դ ե ո իր վրեժը չլուծած կմեռնի... Սոլոմոնը կտրորի նրա

անշնչացած մարմինը, կապականի դիակը և կտոր-կտոր

անելով շների առաջը կգցի։ Ախր ինչո՞ւ էն գիշերը, երբ

Արմենն առաջի՛ն անգամ եկա վ ջրաղաց, նա չկարողացավ

համոզ՛ել իր թոռանը, որ միասին գա՛ն, շանսատակ անեն

Աոլոմոնին...

*0Օ

Լռությանն ընդհատեց Վահանը, ււը հեըս մտնելով դիք
ցցվեց և զեկուցեց.

— Եըբ տեղ հասանք, շաղացի դուոն ամուր փակած
էը, հազիվ զարթեցրինք այս ծերանան, որը դաոը բաց
արավ ա հայտնեց, որ տղերքը քնած են ջաղացում և որ,
իբր թե, նրանք ամբողջ գիշեր հերթով պահակ կանգնած,
հսկել են մեծ ճանապարհը։ Եըբ ներս մտա ջաղաց, տղերքը
քնած էին այնպես, որ կարծես թե մեկը նրանց ականջները հա­
լած արճիճ էր լցրել, որ ոչ մի ձայն չլսեն։ Աոաջները թափ­
ված խորովածից մնացած ոսկորները և գինու դատարկ փարչն
ուկուլեն վկայում էին, որ նրանք գիշերը մինչ լուսաբաց քեֆ
են արել, հարբել ու գլուխները կորցրած քուն մտել։

— Այդպես, այդպե՛ս,— մռլտաց խմբապետը և թավ բե–

ղերը ոլորեց։
— Ջաղացում, բացի այս չորսից, որոնց կալանավորել

Ու բերել ենք, եղել է նաև մեզ հայտնի Կուպրը։
— Իսկ այդ Կուպրը բռնվա՞ծ չէ ,— հարցրեց խմբապետը։
— Ո՛չ։ Նա իր գործը կատարելուց հետո անհետացել է,

որի ուր լինելը ոչ ոք չգիտե, մի քանի հոգա ուղարկել եմ
զանազան կողմեր, որ գտնեն։

— Լա՛վ, գնա՛, առայժմ ազատ ես։
— Լսում եմ,— ասաց Վահանը և պատվի առնելով դարս
գնաց սենյակից։
— Արձանագրեցեք ամեն մի բառ, ինչ որ կլսեք,— ասաց
խմբապետը, ապա տեղից ելնելով մոտեցավ Անտոնին։
Սեղանի մոտ նստած երիտասարդները թուղթ ու մատիտ
պատրաստելով՝ աչքերը հառած Անտոնին, սպասում էին,
որ արձանագրեն նրա ասածները։
— Անունդ ի՞նչ է,— հարցրեց խմբապետը։
— Անտուն։
— Անտո՞ւն...
— Հրաման քեզ, անտուն։
— Մարդավարի խոսի, անտուն անուն չկա հայոց անուն­
ների ցուցակում։
-— Դե՛, առաջ, քանի էս տան տեղն իմ տունն էր, անուն»
է լ ուրիշ էր, հիմի որ ո՞չ տան ունեմ, ո շ տեղ, անտուն չեմ
բա ի՞նչ եմ։

— Ուրեմն առաջ էս տան տեղը քոնն է եղել, հետո
խ յել են քեզանից, հիմի է լ դու բոլշևիկ ես դառել, որ տանդ
տեղն է լ ետ խլես, էս տունն է լ հե՞տը...

— Չէր, աղա, ես ի ՞ն չ եմ, ոը մաըդա ճեռից, էն է լ Սո–
լոմոնի պես զոռբա մարդու ճեռից, տուն խլեմ, ես մի խեղճ
ու կրակ ջաղացպան եմ, աշխարհիցս բեխաբար, էսօր կամ,
էգոլց չկա մ, մի ոտս գերեզմանումը մարդ եմ, ի ՞ն չ իմ
գործն ա, որ աշխարհիս խեր ու շառին խառնվեմ։

— Լ ա ՜վ ... Շատ խելոք ես խոսում։ Հիմի ասա տեսնեմ,
թե տղերքը ոնց քեֆ ա րին էս գիշեր, պատմի, մի վախենա։

— Վախենալու ի ՞ն չ կա , որ վախենամ, էնքա ն ցավ ու
կրակ ա ա նցել գլխ ովս, որ վախլանց եմ ե լե լ, ինճ հո ուտե­
լու չեք։ Հ ա , տղերքը, ղեկ սոված ու մրսած տղերք են.
էլի դուք միս էիք ուղարկել Կուպրի ձեռքովը, նրանք է լ խո­
րովեցին կերան, հու սովա՞ծ չէի ն մնալու։

— Իսկ գինի՞ն որտեղից էր։
— Գինին է լ Սոլոմոնի կարասիցն էր։
-* Իսկ ո՞վ էր իրավունք տվել, որ Սոլոմոնի կարասը
բաց անեք։
— Իրավունք... իրավունքը սոված ու ծարավ փորն էր
տ վել, Ո՞վ պետք ա տար։
Իյմբապետը զարմացած Անտոնի տված պաւցասխաննե–
րից, ետ նայեց տղաների կողմը, որոնք նույնպես զարման­
քով դիտում էին Անտո՚նին ու խմբապետին, կարծես հաս­
կացնել տալու համար վերջինիս, որ պինդ բռնի գործը,
քանի որ խելքը գլխին մարդու հետ գործ անի։
— Նստ իր,— ասաց խմբապետը,— պառավ մարգ ես,
հոգնած կլինես, նստի՛ր, էնպես խոսենք։
— Շնորհակալ եմ, դա նստի, քեզ ա լա լեղ էս տեսակ
օթախը։
—■ Ք անի՞ տարեկան ես։
— ՛Միտս չի, դավթարս կորել ա. հոգեառն է լ ա ինձ մտա­
հան արել, թե գա հոգիս առնի, բալքի պրծնեմ էս աշխար­
հի երեսին մարդկանց նեղութին տալուց։
— Ո՞վ անես էս գլոլղում, բարեկամ, ազգական...
— Ոչով չանեմ, աղա, քյասիբ մարդուն բարեկամ-ազ–
գական կունենա՞.,, Բարեկամն ու ազգականը բողազի հետ

ւհ

են կապված, թե ատելու բան ունես տանդ, կգան, կուտեն»

կխմեն, բարեկամութինդ էլ պինդ կըլի, թե որ չունես, ինձ

նման կըլես, ամենքի աչքիցն ընկած, մոռացված, էս աշ­

խարհում կաս, թե չկաս, մին ա։ Դե՞, ես որ տուն էլ չան–

նեմ, բարեկամ-ազգական որտեղի՞ց ունենամ...

— Հապա ասում են մի բոլշևիկ թոռ ունես, որ մեր դես՝

կովում է։

— Շատ բան են ասում, կարա՞մ մի հազար փութ բամ­

բակ դաոնամ, ասողների բերանը փակե՞մ... Քոլ մասին էլ

են շատ բան ասում, թե փիս մարդ ես, քյասիբի արին

խմող, հետդ խոււիլ չի ըլիլ, հավատա՞մ... Հրեա մարդավա­

րի հետս զրից ես ւսնում։

— Ուրեմն սո՞ւտ է, դու թոո չունե՞ս։

— Ինձ համար սուտ ա, թե դու հավատում ես, քեզ հա­

մար էլ ղորթ ա, հալբաթ։

— Լսիր» ծերոկկ, ես չեմ կւսմենում քեզ տանջեմ կամ

խիստ ւէիշոցների դիմեմ, որ ասես ճշմարտությունը, եկ

թող խոսակցությանդ այդ ձևը, պատմիր այն ամենը, ինչ

կատարվել է վերջին ժաւքանակներս քո ջաղացում։

— Դե՛, ինչ գիդամ՝ էն էլ ասում եմ, էլ ինչպես պատ­

մեմ, որ հավատաս կամ ի՞նչ ասեմ, որ քու ուզածն ըլի։

— Քու ջաղացում ի՞նչ են խոսացել ձեր գյուղացի Մի–

դին ու Չատին։

— Շատ բան։

— Նրանք բոլշևի՞կ են։

— Ես ինչ գիդամ, իրանց հարցրու։

— Նրանք մեր կառավարությանը չե՞ն հայհ՛ոյել։ .

— Ես չեմ իմացել։

— Իսկ եթե վկա լինի, այսինքն՝ մի մարդ լինի, որ

հաստատի, թե դու ջաղացումդ նստած, հենց քո ներկայու­

թյամբ, էդ Միդին ու Չատին գովաբանել են բոլշևիկներին

ու մեզ հայհոյել, ի՞նչ կասես։

— Ի՞նչ պետք ա ասեմ, թող գա, տենամ էդ ով ա, որ

ստեր ա մոգոնում։

— Բոլշևիկների թռուցիկը որ բռնվել էր, աոաջին օրը

ովքե՞ր էին մեծ ճանապարհի վրա պահակ՛ կանգնածները։

— Միդին էր, Չատին, մին է լ Ավետիսը։

13 Կիկոսը 1#«

— Դրանցից ո՞րն էր հայհոյում մեզ։
— Չեմ իմացել։
— Չես իմա ցե՞լ... Հրես կիմանաս,— ասաց խմբապետը
և դա ոնա լով դասն մոտ կանգնած պահակին, պատվիրեց,—.
Ավետիսին կանչի։

Ավետիսը ներս մտավ, փափախը վերցրեց գլխից, դրեց
թևի սոսկին ու մորուքը շփեց։

— ճանաչում ես էս մարդուն։

— 1<Ձ1< ա շ ,— պատասխանեց Ա վետ իսը,— սա մեր ջա ­
ղացպան Անտոնն ա։

— Դու է լ ճանաչո՞ւմ ես սրան։
— Ո՞նց չէ, աղա, մեր Ավետիսն ա։

— Ավետիս, էս համաո մարդը չի ուզում խոստովա–
նել, որ Չատին ու Միդին մեր կաոավարությանը հայհոյել
են, ի՞նչ կասես։

— 1< 31< >«6, 1< 3 « » 6 , հայհոյել են, ջաղացում, Անտոն
բիձա, բա միտդ չի ՞, դու հո մեղք չունես, ասա, էլի, բա
ուշունց չա վի՞ն։

— Նրանք որ ուշունց են տ վել, էդ դու ես ասում, իմ մի–
տը չի, համա Ավետիս, մի՞տդ ա, որ ասեցիր — «Մեխակ
վարժւսպետ մի ա սիլ ու ցավ ասա, չոո ասա, երեկվա գյա–
դեն մեր գլխին կոմիտե ա դաոել, դաշնակցության կոմի­
տե, ու ինչեր ասես չի անում...» ու էս ղայդի շատ-շատ
բաներ, հիմի, աղա, ասա տեսնամ ո՞վ ա ուշունց տվել,
սա՞, թե նրանք...

Ավետիսը կարմրեց, դեղնեց, գույն տվեց, գույն աոավ,
իսկ խմբապետը չէր իմանում, որին հավատա։

— Ես էդ ղայդի բաներ չեմ ա սել,— կմկմալով ուրացավ
Ավետիսը։

• - Աղա ջան,— վրա բերեց Անտոնը,— թե վկադ սա ա,
լա վն էն ա, ինձ է լ խոսացնես ոչ. էս ղայդի օխտն աղվեսի
պ ոչից մա զ պոկած մարդուն որ դու հավատում ես ու ինձ
է լ սրա խոսքով սուտ դարս բերում, լա վն էն ա ինձ ա սղ­
տ ալ թաղես, որ սրա սև երեսը տենամ ոչ, սրա ձենը լսեմ ոչ։

— Երկսին է լ դուրս տար և Սոլոմոնին ներս ուղար­
կիր,— կարգադրեց խմբապետը։

194

Դուսն մոտ կանգնած պահակը կատարեց խմբապետի
հրամանը։ Սպոմոնը ներս մտավ։

— Սոլոմոն,— դարձավ նրան խմբապետը,— էս քո ջա­
ղացպանից ոչինչ չիմացվեց, ինչպես երևում է ոչինչ էլ
չենք իմանալու, բայց հետաքրքրականն այն է, որ նա էդ
քո Ավետիսին մեղադրեց հակակաոավարական գործի մեջ,
որի տակից չկարողացավ դուրս գա Ավետիսը։ Սա ի՞նչ հա­
նելուկ է։

— Իմ ջաղացպանը որ օձի պոչ կծած ա, էդ ես լավ գի–
դամ, ինչ վերաբերում ա Ավետիսին, նա հավատարիմ մարդ
ա, էս սաղ գիշեր նա ա ջաղացի անցուդարձին հետևել

Ու գաղտնիքը բաց արել։ Անտոնը ոչինչ չի ասիլ, մինչև

հուպ չտանք, շունը շան ոտը չի կոիւիլ։ Էնպես է լ Անտոնը
քյասիբի դեմ չի գնալ։ Մի քիչ հուպ տու։

— Այսինքն՝ ի՞նչ անեմ։
*-> Ծեծի, բանտարկի, չարչարի...
— Չէ՛, Սոլոմոն, էդ մեկը հիմի չի կարելի անել, ժողո­
վուրդը շատ կգրգովի, երբ իմանա, որ անմեղ ծերանան

ծեծել ենք, արիշ հնար պետք է գտնել։
— Բանտարկի։
«Հը՜մմ» արավ խմբապետը, դեմքը կնճոեց, հոնքերը

կիտեց։
—Ներս բեր ջաղացպանին։

Անտոնը կրկին կանգնեց խմբապետի աոաջ։
— եփ՞ չես դուզն ասում, այ Անտոն, չես իմանո՞ւմ, որ

ահեղ դատաստանի աոաջ ես կանգնած,— ասավ Սոլոմոնըւ
Անտոնը ոչինչ չւգատասխանեց։
— Ինչո՞ւ չես խոսում,– հարցրեց խմբապետը։
— Ես մարդու հետ կխ ոսա մ,– զուսպ զայրույթով պա­

տասխանեց Անտոնը։
— Տո՚, շո՛ւն, ես մարդ չե՞մ, .շո՞ւն եմ, դե արի ու էս

տեսակ շներին լավություն ա ր ա ,– զայրացած ասաց Սոլո–
մոնը և քիչ մնաց հարձակվի Անտոնի վրա։

— Սպասի՛ր, սպասի՛ր, Սոլոմո՚ն։ Դուք ինչպես երևում
է հին հաշիվներ ունեք միմյանց հետ, այստեղ այդ հաշիվ­
ները մաքրելու տեղը չի։ Լսիր, ջւսղւսցպան, քեզ կարող
ենք բանտարկել, եթե չասես, թե ինչ են խոսել Միդին ու

195

Չատին, ինչեր Է արել Կուպրը, ինչ ժողովներ եք ունեցել
չաղացում, ինչ Եք որոշել, ովքեր են եղել այն բոլշևիկները,
որոնք եկել են ձեզ մոտ, մի խոսքով այն ամեն անցու­
դարձը, որ տեղի է ունեցել այս կարճ ժամանակամիջոցում։

— Ձեր խոնարհ ծաոան եմ, ինչ ուզում եք արեք, բանտ
եք ասում, պատրաստ եմ, բանտը իմ ջաղացից ավելի լավ
կըլի իմ հաշվով, ես ոչ մի բան ո-չ տեսել եմ, ո՛չ լսել։

— Ուրեմն հրաժարվո՞ւմ եք։
— Հա ՛, աղա ջան, սուտ խոսելուց հրաժարվում եմ,
ինչպես հրամայեցիր։
Դարսն իրարանցում ընկավ։
«Կո՜ւպրը, Կո՜ւպրը... Կուպրին բոնել, բերում են...»։
Իրոք որ Երկու զինվոր Կուպրին աոաջ արած, բերում
էին, իսկ նա պարում էր ու երգում։
|սմւբապետն ու Սոլոմոնը դարս եկան պատշգամբ։
Կուպրը դասն աոաջի հրապարակը հասնելով սկսեց ՜իր
պարն ա երգը։

Ինձ թակել են, թակել են,
Կողքս թքով 6ակել են,
Իրանք գինին լակել եհ.
Եթիմ Կուպրին թակել են։

— Վերև բերեք դրան,— հրամայեց խմբապետը։
Իրար վրա թափված ամբոխի միջից Կուպրին հազիվ
վեր հանեցին։ Կուպրը նկատելով Անտոնին, բացականչեց.
— Վ ա ՜հ, Անտոն բիձա, դա է լ էստ ե՞ղ... ղոնախլուղ ա,
ինչ ա ՞...
— Մի՛ խոսիր դրա հետ,— հրամայեց խմբապետը։—
Ասա, որտե՞ղ բոնեցիք դրան,— դարձավ նա բերող զինվոր­
ն՛երին։
— Տրեխները հանում էր, թե գետն անցնի, վրա հա­
սանք ա բռնեցինք։
— ճի՞շտ է,— հարցրեց խմբապետը։
■— Հրաման քեզ, աղա ջան, դրուստ ա , համա ես ազա/մ
էի շորերս հանեմ, որ գետումը լողանամ։
— Էս ցրտի՞ն...
— Ի ՞նչ ցուրտ, Կուպրի համար ցուբտն ու տաքը մեկ Ակ

186

ուզում ես, էս սհաթիս շորերս հանեմ, վրես մի կուժ սաոը

ջուր ածս», ուզում ես, տկլորվեմ, մտնեմ վառվող թոնիրը։

— Շա՞շ ես, թե մեզ ես շաշի տեղ դրել,— զայրացավ

խմբապետը։
— Շաշ եմ, շաշի հետ, խելոք եմ, խելոքի հետ, խոզի

կշտին՝ թռչուն եմ, լապստրակի կշսփն... բ ը ռ ՜ո ՜ռ ՜... խըմ–

բապետ եմ...

— Ջա՚յնդ, լիրբ անամոթ։

— Ձա՛յնդ, լիրբ անամոթ,— կրկնեց Կուպրը խմբապե–

տից ավելի ուժեղ գոոալով։

— Դուրս տարեք այս սրիկային։ •*

■— Տան բերիք ինչ խեր տեսաք, թե հիմի դուրս տանեք,

ինչ օգուտ տենաք... հի", հի՜, հի՜, հ ի ՜,— ձ՛իու պես սկսեց

խրխնջալ Կուպրը և ոտները գետին դոփել։— Հեռու կաց,

քացի կտամ,— ասաց նա մոտեցող զինվորին և ինքը ցատ­

կեց դարս ու սկսեց պատշգամբում պարել։

— Դա ինչ կապ ես ունեցել Կուպրի հետ, ասա, թե

չէ ...— զայրացած վրա պրծավ Անտոնին խմբապետը։

— Ի՞նչ կապ. ես հո շաշ չեմ, որ շաշի հետ կապ ունե­

նամ։
— Բայց նա ինչո՞ւ էր շուտ-շուտ ջաղաց գալիս քեզ մոտ։

— Քեզ եմ հարցնում, ինչի՞ էր գալի, շաշի առաջ գեղի

ամեն դառն է լ բաց ա, ես հու ջաղացի դառը նրա առաջ

կողպելու չի...

— Տարե՛ք, երկուսին է լ բանտարկեցեք,— հրամայեց

խմբապետը։

Զինվորն առաջն արավ Անտոնին ու Կուպրի հետ միա­

սին տարավ դեպի Սոլոմոնի գոմը։

Դարսը հավաքված գյուղացիք աղմուկ բարձրացրին։

— Էս խեղճ քյասիբից ի՞նչ են ուզում։

— Էս շաշին ուր են տանում։

— Բոլշևիկը սրա՞նք են...

— Էս է լ Միդինի ու Չատինի նա՞ղլն ա...

— Եկեք գնանք, պահանջենք, որ Անտոնին ազատեն...

-■ Դե՛ որ Կուպրիցն է լ վախենում են, է լ ի՞նչ կառավա­

րություն ա սա... /

ր– Անտոնին ազատեցեք, Անտոնին ազատեցիք...

197

էսմբապետը թեև գոտս եկավ պատշգամբ, որ բացատրու­
թյուններ տա, բայց խալխը չլսեց, նա պահանջում էբ ան­
միջապես ազատել Անտոնին։

— Չի՛ կա բելի,— ասաց խմբապետը և կաբգադբեց, ոբ
ուժով ցբեն արլմկաբաբնեբին։

— Սոլոմոն, եթե սրանք են բոլշևիկների ագենտնեբը,
սխալված ենք, մեկը խելագաբ, իսկ մյուսն աշխարհից ա ն­
տեղյակ համաո ծեքունի,— սենյակ մտնելով ասաց խմբապե­

տը։
— Էդ լա վ ես ասում, համա ես կաբծում եմ, ոբ Անտո–

նին պետք ա հապ տալ։
— Անձնական հաշիվներով ես առաջնորդվում, ես այդ

բանն ա նել չեմ կաբող, իսկ հասարակությունն ավելի է բոր­
բոքվում։

— Էն ժամանակ բաց թող։ Թող էլի գնա ջաղացը, մենք
ծածուկ հսկող կնշանակենք, իմ կարծիքով էդ ջաղացում
ինչ-որ բան ա կատարվում։

— Իսկ Կո՞ւպրը։
— Կուպրին պետք ա պինդ պահես, նա թռուցիկ էր ման
ածում։
Գիշերը կոմիտեն նիստ ուներ։ Չափազանց տաք վեճ էր
բա ցվել բանտարկյալների շուրջը։ Ջաղացում հարբեցող
տղաներից երկուսին որոշեցին ուղարկել կենտրոն, իսկ Մու­
շեղին աոան հսկողության տակ, որովհետև նա ավելի կա ս­
կածելի էր հենց սկզբից։ Որոշվեց Չատինին ու Միղինին
նույնպես հսկողության տակ պահել, իսկ երբ հարցը դար­
ձա վ Կուպրի և Անտոնի շուրջը, կեսգիշերն անց էր, երբ
մեկ է լ էն տեսան Կուպրը երգելով ու պ ա րելով գալիս է
դեպի շտաբը։
— Սա՞ ինչ հանելուկ է։
Կուպրը բարձրացավ վերև, մտավ ներս և հայտարարեց.
— Ես գեղի հոգուն մատաղ, գեղացիք եկան, ձեր ղա­
րավուլին բոնեցին, զենքը ձեոից խլեցին, գոմի դուռը կոտ­
րեցին, ինձ ու Անտոնին ազատեցին։ Էս ես, հրես եկել եմ,
Անտոնն է լ հրեն գոմում նստած, չի փախչում, ասում ա«
«էս աշխարհում օրենք կա, դիվան կա, ինձ գոմն են գցել,
թող իրանք էլ ազատեն»։ Ես շաշ եմ օրենք-մօրենք չեմ ճա-1

198

(հաչում, հրես էսա գնամ եմ իմ բանին, գաք գիտաք նա,
ինչ կագեք արեք։

Ով էր գոմի դոաը կոտրողը, ով չէր, էնպես էլ չպարզ­
վեց։ Գյուղն էր, գնա ա բոնի։

— Մնաք բարով, չասեք թե Կուպրը փախավ,— ասաց
Կուպրը և այնպիսի արագությամբ դարս թոավ սենյակից ու
խավարի մեջ անհետացավ, որ ետևից գնդակ չէր հասնի։

Կրակեցին Կապրի ետևից, գյուղն իրարանցում ընկավ,
վազեցին թե ճանապարհները փակեն, բայց էլ ո՞վ կբոներ
Կուպրին։ Վազեցին դեպի գոմը, լուցկի վաոեցին։ Խավարի
մեջ նստած էր Անտոնը մեն-մենակ։

— Դո՛ւրս եկ,— հրամայեց խմբապետը։
Անտոնը դարս եկավ։
— Դաոն ո՞վ կոտրեց։
ւ— Գիտեմ ոչ։
— Շատվո՞ր էին..,
>— Տեսա ոչ։
■— Քեզ չաոաջարկեցին, որ փախչես։
— Ասեցին։
— Ինչո՞ւ չփախար։
— Ո՞ւր փախչեի, փախչելատեղս իմ ջաղացն ա, որ
գնայի էլի կբոնեիք, կբերեիք էստեղ ա հաստատ կվճոեիք,
որ ես բոլշևիկ եմ։
— Բա մի մարդ էլ չճանաչեցի՞ր;

— Չէ ։
— Չոոն ա զահրումարը քեզ։
— Շնորհակալ եմ ձեր պատվից։
—՚ Լեզուդ ծոծրակովդ կհանեմ, թե մեկ էլ էդպես խոսես։
— Շատ էլ լավ կանես, սա էլ լեզու չի, որ գլխիս կրակ
ու փորձանք ա դաոել։
Անտոնին խիստ հսկողության տակ աոած տարան շտաբ։
— Լսի՛ր, ծերո՛ւկ,— ասաց խմբապետը,— քեզ նորից կու­
ղարկենք ջաղացդ, էս անգամ ներում ենք, միայն մի պայ­
ման կա, ով որ այսուհետև գա քո ջաղացը, պետք է իսկույն
մեզ հայտնես, իմացա՞ր։
— Լավ իմացա, համա... ես ո՞նց ջաղացս ամեն անգամ
անտեր թողամ ու գամ ձեզ իմաց անեմ;

1*0

— Գալու կարիք չկա. միտդ կպահես աճունը, հետո մեզ

կհայտնես։ 1 ՚՜ ■

— Աղա, լա վ չի* ըլիլ, ոը մի գիը իմացող տաք ինձ, էլա

ինձ հետ ջաղացումդ նստի ու ցուցակ ՜ կա զմի... Համ ինձ

կազատեք կասկածից, համ էլ ձեը հավաևսսրիմ մարդն ի 6չ–

որ տենա, կգրի, կպահի։

— Ուրիշ խոսքով քարտուղար ես ուզում, է լի ՜։
— Ասածդ չհասկացա։
— Տո՚, հարամզադա, ո՞վ ա իմացել, որ ջաղացպանը
պիսեր ունենա,— հասկացրեց Սոլոմոնը։

— Աղա խմբապետ, եկեք ինձ ազատեցեք էդ ջաղացից,
պահեցեք ձեր կշտին, ուզում եք շան տեղ է լ քա րշ տվեք,
մենակ թե ազատեցեք ինձ էդ խաթից։

— Չի՛ կարելի, դու պետք է մնաս ջաղացում։
— Լավ, թող ձեր հրամանն ըլխ
— Դեք, գնան

— Բա պիսերը։
— Էդ մեր գործն է, մենք կկարգադրենք։
Երր Անտոնը ցած իջավ բակը, նրա աոաջը կտրեց Ա վե­
տիսն ու ասաց.

— Անտոն, գնա ու շնորհակա լ մնա քոլ բախտից, գնա
ո.ւ Սոլոմոնի համար աղոթք արա, որ մարդը սաղ գիշեր ք ե զ
համար չա լիշ եկավ, որ ազատի։

— Շատ շնորհակալ եմ քեզանից է լ, Սոլոմոնիցճ է լյ Սո–
լոմոնին կասես, թե նրա արած լավաթինը մոոանալ չեմ, թե
սաղ մնամ մեկին տասնապատիկ ետ կտամ։

Թեև խավար էր, գիշեր, բայց պատահած դեպքի աոիթով
գյուղացիք քուն չէին մտնում, ամեն մեկն իր դոանը պահա­
պան է կա նգնել հրացանը ձեււին։ Անտոնն անցնում էր
գյուղի ծոսաւմուո փողոցներով, լուո, անխոս, գլուխը կախ։
Երբ մեծ ճամփան ընկավ, նրան կանգնեցրին պահակները։
Ենթադրելով, թե փախել է գոմից, ուզեցին ծեծել։ Անտոնի
տված բացատրությունները նրանց չբավարարեց, ուստի
իրենցից մեկին ուղարկեցին շտաբ, որ ստուգեն իսկությունը։
Պահակներից մեկն էր միայն Անտոնի գյուղից, մյուսներն
Օտարականներ էին, եկվոր «խմբի» տղաներից, որոնց հար–

«րոփորձին Անսաճք կցկտուր պատասխաններ էր տալիս
միայն։
. — Ամեն բան ձեը մեծավորին ասել, պրծել եմ, գնացեք
նրանից իմացեք, թե ես ով եմ, ինչ մարդ եմ, ինչ գործի տեր
եմ,— ասաց Անտոնը և ճամփան շարունակեց, երբ լրաբերը
հայտնեց, թե իրոք Անտոնը փախստական չի։ Գյուղից դարս
գալիս Անսահի համագյուղացին կամաց մի բան միայն շշըն–
ջաց նրա ականջին.

— Վախիլ մի, սրանց ժամանակը կարճ ա, հրես կսքր–
բենք, սրանցից էլ կազատվենք...

XIII - * *.

Լասը բացվելուն պես Անտոնը ջաղացը մաքրեց, կանո­
նավորեց։ Սոլոմոնը մարդ էր ուղարկել, որ այգում պահած
գինին տեղափոխեն։ Թեև գյուղացիները մի քանի անգամ
սաաջարկեցին Անտոնին գինի վերցնել; բայց նա կտրակա­
նապես մերժեց և նույնիսկ ընդհատեց նրանց հետ ամեն մի
խոսակցության։ Կեսօրին մոտ, երբ գինի տեղափոխողները
հեռացան, վերջացնելով իրենց գործը, դիմացի սարալան­
ջից մի մարդ իջավ ցած, ընկավ ճանապարհը և խուրջինն
ուսից ուս գցելով քայլերն ուղղեց դեպի ջաղաց։ Սա մի սո­
վորական գյուղացի էր, մոտակա գյուղից։ Ջաղաց մտնելուն
պես, խուրջինը ցած դրեց, բարևեց Անտոնին ու ասաց.

— Շատ վռազ եմ, Անտոն բիձա, աղունս ձեռաց աղա,
ետ գնամ։

— Աչքիս վրա, ախպեր ջան, անունդ ինձ բախշես...
— Անունս Միկիչ ա, ջաղացի ջուրը կապի, ես աղունք
վրեն կածեմ, հետո կխոսանք։
Անտոնը դուրս եկավ, ջաղացի ջուրը կապեց ու աչքը ման
ածեց դես-դեն, ստուգելու համար, թե ջաղացի չորս բոլորը
հո կասկածելի մարդ չի երևում։
— Կուպրը փախավ Ադրբեջան, տղերահց մոտ,— ասաց
Միկիչը, հենց որ Անտոնը ներս մտավ,— ես Արմենի խմբիցն
եմ. ամեն բան գիդաս, պատմելն ավելորդ ա. ջաղացդ կաս­
կածի տակ ա, բայց ինչ էլ որ ըլի, զենք ենք բերելու, սա
«մեր պահեստատեղին ա։ Էս գիշեր ներքի հանդումը մենք մի

201

քանի թվանք ենք կրակ տալու, որ խմբապետների ուշքն էն
կողմը գցենք, ջաղացը կասկածանքի տակից ազատենք։
Էգուց գիշեր է լ էն մեկէլ կողմն ենք մի քանի տղա ղարկե–
լու, որ ղարավուլների վրա սուտ կրակ տան, խմբապետների
ու կոմիտեի միտքը շեղելու համար, երբ որ բոլորովին հա­
մոզվենք, որ էս ջաղացին է լ ուշք դարձնող չկա, երկու օրից
հետո մի քանի ձիավոր զենք կբերեն, կպահես։ Մենք գոր–

ծըն էնպես կսարքենք, որ էս մեծ ճամփի ղարավուլը մեր
գեղիցը դնեն։ Էս իրիկուն մեր գեղում ժողով կա, մենք ասե­
լու ենք, թե ձեր գեղը բոլշևիկի գեղ ա, նրան չենք հավա­
տում. պահանջելու ենք, որ ղարավուլը մեր գեղիցը ղարկեն,
էդ զարկող ղարավուլն էր մեր տղերանցից կլեն, հավատա­
րիմ, բոլշևիկ տղերք, նրանք կգան քեզ մոտ, ուրիշների կըշ–
տին ուշանց կտան բոլշևիկներին, դա է լ նրանց հետ մեկտեղ

ուշանց տա, անիծի։ Վախիլ մի, ժամանակը մոտեցել ա,
ամիսը չթամամած, կոիվները կսկսվեն, սրանց հերը կանի­
ծենք։ Դրսից մեր օգնությանը զենքն ա, որ մարդ է լ չգա,
մեր զեղումն էնքա ն ծածուկ բոլշևիկ կա, որ հերիք կանի
աղալարներին փրթելու համար։

Մ իկիչն այնպիսի արագությամբ վրա տվեց, որ Անտոնճ
իսկի ժամանակ է լ չգտ ա վ մի կարգին նայելու խոսողի դեմ­
քին, երբ ջաղացի դուոը բացվեց ու ներս մտավ խմբապետի
շտաբում նստած գրագիրներից մեկը. Միկիչն անմիջապես
խոսքը փոխեց.

— Ես ի ՜ն չ ասեմ ձեր գեղի նամուսին, դիփ բոլշևիկ են
դա սել, ազգը ծախել, հալբաթ որ քեզ է լ կբոնեն ու կչարչա–
րեն։ Ափսոս չի մեր գե՞ղը... մերով-մանուկով դաշնակ են.
անջախ հայոց ազգն ազա տ վել ա, ձեր գեղացիք ուզում են,
որ էլի ոուսի պրիստավը գա կաշիներս մաշկի։

— Բարև ձեզ։

— Բարով, հազար բարի,— պատասխանեց Միկիչըյ

— Ի ՞նչ մարդ ես, ո՞վ ես, ի ՞ն չ գործ ունես էս ջւալա–^

ցում... ւ

— Եկել եմ էս ջաղացումը, գինու, արաղի դուքան բաց

անեմ, ասում են խմբի տղերքը լա վ են խմում։
— Քեզ մարդավարի բան եմ հարցնում։

202